Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
78
अध्याय 78 / 90

Adhyaya 81

78 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७८

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ऽशीतितमो ऽध्यायः एकाशीतितमो ऽध्यायः- ८१।मार्कण्डेय उवाच सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यते ऽष्टमः ।निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'śītitamo 'dhyāyaḥ ekāśītitamo 'dhyāyaḥ- 81/ mārkaṇḍeya uvāca sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate 'ṣṭamaḥ / niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

majestic mountain. On seeing her some of them made a strenuous effort to capture her, and others approached her holding their bows bent and their swords drawn,

अध्याय ७८

श्लोक 2

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः ।स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः

mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ / sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and devoured some and battered others; some were slain with her sword, some were struck with her skull-topped staff and other Asuras met their death being wounded with the edge of her teeth.

अध्याय ७८

श्लोक 3

स्वारोचिषे ऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः ।सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले

svārociṣe 'ntare pūrvaṃ caitravaṃśasamudbhavaḥ / suratho nāma rājābhūt samaste kṣitimaṇḍale

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

' Seeing all that host of Asuras laid low in a moment C'anda rushed against her, Kali, who was exceedingly appal-

अध्याय ७८

श्लोक 4

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ।बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा

tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān / babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastathā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ling. Munda the great Asura covered her, the terrible-eyed goddess^ with very terrible showers of arrows and with dis-

अध्याय ७८

श्लोक 5

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः ।न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः

tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ / nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

cases hurled in thousands. Those discuses seemed to be penetrating her countenance in multitudes, like as very many solar orbs might 'penetrate the body of a thunder-clnnd,

अध्याय ७८

श्लोक 6

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपो ऽभवत् ।आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः

tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo 'bhavat / ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thereat Kdli, who was roaring frightfully, laughed terribly with excessive fury, showing the gleam of her unsightly teeth

अध्याय ७८

श्लोक 7

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः ।कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः

amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ / koṣo balañcāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

within her dreadful mouth. And the goddess, mounting upon her great lion, rushed at C'anda, and seizing him by his bair

अध्याय ७८

श्लोक 8

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः ।एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्

tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhupatiḥ / ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

struck off bis head with her sword. And Mu^da also rushed at her when he saw C'andia laid low; him also she felled to the

अध्याय ७८

श्लोक 9

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः ।प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम्

sa tatrāśramamadrākṣīd dvijavaryasya medhasaḥ / praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśṣyopaśobhitam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ground,stricken with her scymitar in her fury. Then the army, so much as ^escaped unslain, seeing C'anda laid low and most valiant Munda also, seized with panic fled in all directions.

अध्याय ७८

श्लोक 10

तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः ।इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे

tasthau kañcit sa kālañca muninā tena satkṛtaḥ / itaścaitaśca vicaraṃstasmin munivarāśrame

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And Kali, holding C'anda’s head and Muncja also, appi onclied C'andika and said, her voice mingled with passionate loud

अध्याय ७८

श्लोक 11

सो ऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः ।मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् ।मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा

so 'cintayat tadā tatra mamatvākṛṣṭacetanaḥ / matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat / madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

laughter — " Here 1 have brought thee C'anda and Munda, great beasts; thou thyself shalt slay S'umbha and Nisumbba in the battle-sacrifice. "

अध्याय ७८

श्लोक 12

न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः ।मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते

na jāne sa pradhāno me śūrahastī sadāmadaḥ / mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thereon, seeing those two great Asuras C'anda and Munda brought to her^ auspicious C'aij^ikd spoke to Kali

अध्याय ७८

श्लोक 13

ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः ।अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्

ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ / anuvṛttiṃ dhruvaṃ te 'dya kurvantyanyamahībhṛtām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

speech,* " Because thou hast seized both C'anda and and brought thevi^ thou, 0 goddess, slialt therefoie be in the world by the name OAmu^^d!"

अध्याय ७८

श्लोक 14

असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् ।संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति

asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam / saṃcitaḥ so 'tiduḥ khena kṣayaṃ kośo gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and devoured some and battered others; some were slain with her sword, some were struck with her skull-topped staff and other Asuras met their death being wounded with the edge of her teeth.

अध्याय ७८

श्लोक 15

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः ।तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः

etaccānyacca satataṃ cintayāmāsa pārthivaḥ / tatra viprāśramābhyāse vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

' Seeing all that host of Asuras laid low in a moment C'anda rushed against her, Kali, who was exceedingly appal-

अध्याय ७८

श्लोक 16

स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमने ऽत्र कः ।सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे

sa pṛṣṭastena kastvaṃ bhoḥ hetuścāgamane 'tra kaḥ / saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ling. Munda the great Asura covered her, the terrible-eyed goddess^ with very terrible showers of arrows and with dis-

अध्याय ७८

श्लोक 17

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् ।प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्

ityākarṇya vacastasya bhūpateḥ praṇayoditam / pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

cases hurled in thousands. Those discuses seemed to be penetrating her countenance in multitudes, like as very many solar orbs might 'penetrate the body of a thunder-clnnd,

अध्याय ७८

श्लोक 18

वैश्य उवाच समाधिर्नाम वैश्यो ऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले ।पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः

vaiśya uvāca samādhirnāma vaiśyo 'hamutpanno dhanināṃ kule / putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thereat Kdli, who was roaring frightfully, laughed terribly with excessive fury, showing the gleam of her unsightly teeth

अध्याय ७८

श्लोक 19

विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् ।वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः

vihīnaśca dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam / vanamabhyāgato duḥ khī nirastaścāptabandhubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

within her dreadful mouth. And the goddess, mounting upon her great lion, rushed at C'anda, and seizing him by his bair

अध्याय ७८

श्लोक 20

सो ऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् ।प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः

so 'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām / pravṛttiṃ svajanānāñca dārāṇāñcātra saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

struck off bis head with her sword. And Mu^da also rushed at her when he saw C'andia laid low; him also she felled to the

अध्याय ७८

श्लोक 21

किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् ।कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः

kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam / kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttāḥ durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ground,stricken with her scymitar in her fury. Then the army, so much as ^escaped unslain, seeing C'anda laid low and most valiant Munda also, seized with panic fled in all directions.

अध्याय ७८

श्लोक 22

राजोवाच यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः ।तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्

rājovāca yairnirasto bhavāṃllubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ / teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And Kali, holding C'anda’s head and Muncja also, appi onclied C'andika and said, her voice mingled with passionate loud

अध्याय ७८

श्लोक 23

वैश्च उवाच एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः ।किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः

vaiśca uvāca evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ / kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

laughter — " Here 1 have brought thee C'anda and Munda, great beasts; thou thyself shalt slay S'umbha and Nisumbba in the battle-sacrifice. "

अध्याय ७८

श्लोक 24

यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः ।पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः

yaiḥ santyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ / patisvajanahārdaṃ ca hārdi teṣveva me manaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thereon, seeing those two great Asuras C'anda and Munda brought to her^ auspicious C'aij^ikd spoke to Kali

अध्याय ७८

श्लोक 25

किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते ।यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु

kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate / yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

speech,* " Because thou hast seized both C'anda and and brought thevi^ thou, 0 goddess, slialt therefoie be in the world by the name OAmu^^d!"

अध्याय ७८

श्लोक 26

तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते ।करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्

teṣāṃ kṛte me niḥ śvāso daurmanasyaṃ ca jāyate / karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and crunched them np with her teeth in her fury crushed all that host of mighty and high-spirited Asm as

अध्याय ७८

श्लोक 27

मार्कण्डेय उवाच ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ ।समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः

mārkaṇḍeya uvāca tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau / samādhirnāma vaiśyo 'sau sa ca pārthivasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Markandeya said: Then the two together, O brahmin, approached that sage — the merchant named Samadhi and that best of kings.

अध्याय ७८

श्लोक 28

कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् ।उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ

kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam / upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśya-pārthivau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having exchanged proper and fitting courtesies with him, the merchant and the king sat down and began some conversation.

अध्याय ७८

श्लोक 29

राजौवाच भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् ।दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना

rājauvāca bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumiccāmyekaṃ vadasva tat / duḥ khāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "Blessed one, I wish to ask you one thing; tell me. It pains my mind because it is not under my own control:

अध्याय ७८

श्लोक 30

ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि ।जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम

mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi / jānato 'pi yathājñasya kimetanmunisattama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

though I have lost my kingdom, I still feel possessiveness toward all the parts of the kingdom, like one who does not know, though I know better. What is this, best of sages?

अध्याय ७८

श्लोक 31

अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः ।स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति

ayaṃ ca nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ / svajanena ca santyaktasteṣu hārde tathāpyati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

And this man has been wronged by his sons and wife, cast out by his servants and abandoned by his own people, yet he still feels great affection for them.

अध्याय ७८

श्लोक 32

एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ ।दृष्टदोषे ऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ

evameṣa tathāhaṃ ca dvāvapyatyantaduḥ khitau / dṛṣṭadoṣe 'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So he and I are both deeply unhappy, our minds drawn by possessiveness toward objects whose faults we have seen.

अध्याय ७८

श्लोक 33

तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि ।ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता

tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi / mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

How is this, fortunate one, that delusion comes even to us who know? This folly belongs to me and to him, blind to discrimination."

अध्याय ७८

श्लोक 34

ऋषिरुवाच ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे ।विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्

ṛṣiruvāca jñānamasti samastasya jantorviṣayagocare / viṣayaśca mahābhāga yāti caivaṃ pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "Every creature has knowledge within the range of the senses, fortunate one, and sense objects come to each in different ways.

अध्याय ७८

श्लोक 35

दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे ।केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः

divāndhāḥ prāṇinaḥ kecidrātrāvandhāstathāpare / kecid divā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Some creatures are blind by day, others blind by night, and some creatures see equally by day and night.

अध्याय ७८

श्लोक 36

ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् ।यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः

jñānino manujāḥ satyaṃ kintu te na hi kevalam / yato hi jñāninaḥ sarve paśu-pakṣi-mṛgādayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Men are indeed knowers, but not they alone, for all creatures — cattle, birds, beasts and the rest — are knowers.

अध्याय ७८

श्लोक 37

ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् ।मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः

jñānaṃ ca tanmanuṣyāṇāṃ yatteṣāṃ mṛgṛpakṣiṇām / manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The knowledge men have, beasts and birds have too; and what they have, men have; in other respects both are alike.

अध्याय ७८

श्लोक 38

ज्ञाने ऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु ।कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा

jñāne 'pi sati paśyaitān pataṅgāñchāvacañcuṣu / kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Though knowledge exists, see these birds, though themselves tormented by hunger, out of delusion eagerly dropping grain into the beaks of their young.

अध्याय ७८

श्लोक 39

मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति ।लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि

mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati / lobhātpratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Men, O tiger among men, long for sons out of greed, hoping for a return; do you not see this?

अध्याय ७८

श्लोक 40

तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः ।महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा

tathāpi mamatāvarte mohagarte nipātitāḥ / mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Still, they are cast into the whirlpool of possessiveness, the pit of delusion, by the power of Mahamaya, who maintains worldly existence.

अध्याय ७८

श्लोक 41

तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः ।महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत्

tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ / mahāmāyā hareścaitattathā saṃmohyate jagat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

So there should be no wonder at this: the yogic sleep of the Lord of the world is Hari's Mahamaya, and by her the world is so deluded.

अध्याय ७८

श्लोक 42

ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ।बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति

jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā / balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

For that blessed Goddess Mahamaya forcibly draws the minds even of the wise and hands them over to delusion.

अध्याय ७८

श्लोक 43

तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् ।सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये

tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram / saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

By her this whole universe, moving and unmoving, is created; and she, when pleased, becomes the boon-giver who grants men liberation.

अध्याय ७८

श्लोक 44

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी ।संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी

sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī / saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

She is the supreme knowledge, the eternal cause of liberation, and she is also the cause of the bondage of worldly existence; she is the sovereign over all lords."

अध्याय ७८

श्लोक 45

रोजोवाच भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् ।ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज

rojovāca bhagavan ! kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān / bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The king said: "Blessed one, who is that goddess whom you call Mahamaya? How did she arise, and what is her work, O brahmin?

अध्याय ७८

श्लोक 46

यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा ।तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर

yatsvabhāvā ca sā devī yatsvarūpā yadudbhavā / tat sarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

What is that goddess's nature, what is her form, and what is her origin — all this I wish to hear from you, best of the knowers of Brahman."

अध्याय ७८

श्लोक 47

ऋषिरुवाच नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् ।तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम

ṛṣiruvāca nityaiva sā jaganmūrtistayā sarvamidaṃ tatam / tathāpi tatsamutpattirbahudhā śruyatāṃ mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "She is eternal, the embodiment of the world, and by her all this is pervaded; yet her manifestation is manifold — hear it from me.

अध्याय ७८

श्लोक 48

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा ।उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते

devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā / utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When she appears for the accomplishment of the gods' purposes, then, though eternal, she is said in the world to have arisen.

अध्याय ७८

श्लोक 49

योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते ।आस्तीर्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः

yoganidrāṃ yadā viṣṇurjagatyekārṇavīkṛte / āstīrya śeṣamabhajat kalpānte bhagavān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When at the end of the kalpa, the world having become one ocean, the blessed Lord Vishnu spread out Shesha and entered yogic sleep,

अध्याय ७८

श्लोक 50

तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ ।विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ

tadā dvāvasurau ghorau vikhyātau madhukaiṭabhau / viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

then two terrible asuras, the famous Madhu and Kaitabha, born from the dirt of Vishnu's ears, set out to kill Brahma.

अध्याय ७८

श्लोक 51

स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः ।दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्

sa nābhikamale viṣṇoḥ sthito brahmā prajāpatiḥ / dṛṣṭvā tāvasurau cograu prasuptaṃ ca janārdanam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Brahma the Prajapati, seated on the lotus of Vishnu's navel, seeing those two fierce asuras and Janardana asleep,

अध्याय ७८

श्लोक 52

तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः ।विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्

tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ / vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

with a one-pointed heart praised that Yoganidra, who had made her dwelling in Hari's eyes, so that Hari might awaken.

अध्याय ७८

श्लोक 53

ब्रह्मोवाच विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थिति-संहारकारिणीम् ।निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः

brahmovāca viśveśvarīṃ jagaddhātrīṃ sthiti-saṃhārakāriṇīm / nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Brahma, the Lord, praised the sovereign of the universe, upholder of the world, cause of its preservation and dissolution, the blessed Nidra of Vishnu, of incomparable radiance:

अध्याय ७८

श्लोक 54

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका ।सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hi vaṣaṭkāraḥ svarātmikā / sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

'You are Svaha, you are Svadha, you are the Vashat cry, you are the soul of sound; you are the nectar; in the eternal imperishable syllable you abide as the threefold matra,

अध्याय ७८

श्लोक 55

अर्धमात्रा स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः ।त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा

ardhamātrā sthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ / tvameva sandhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

and as the eternal half-matra that cannot be specially uttered. You alone are Sandhya and Savitri; you, Goddess, are the supreme mother.

अध्याय ७८

श्लोक 56

त्वयैव धार्यते सर्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत् ।त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा

tvayaiva dhāryate sarvaṃ tvayaitatsṛjyate jagat / tvayaitatpālyate devi tvamatsyante ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

By you all this is upheld, by you this world is created; by you it is protected, Goddess, and you always consume it at the end.

अध्याय ७८

श्लोक 57

विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने ।तथा संहृतिरूपान्ते जगतो ऽस्य जगन्मये

visṛṣṭau sṛṣṭirūpā tvaṃ sthitirūpā ca pālane / tathā saṃhṛtirūpānte jagato 'sya jaganmaye

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

In creation you are the form of creation, in protection the form of preservation, and at the end the form of dissolution of this world, O you who are the world.

अध्याय ७८

श्लोक 58

महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः ।महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी

mahāvidyā mahāmāyā mahāmedhā mahāsmṛtiḥ / mahāmohā ca bhavatī mahādevī maheśvarī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

You are the great knowledge, the great illusion, the great intelligence, the great memory, the great delusion, the great goddess, the great sovereign.

अध्याय ७८

श्लोक 59

प्रकृतिस्त्वञ्च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी ।कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा

prakṛtistvañca sarvasya guṇatrayavibhāvinī / kālarātrirmahārātrirmoharātriśca dāruṇā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

You are the Prakriti of all, bringing forth the three qualities; you are the dark night of time, the great night, and the terrible night of delusion.

अध्याय ७८

श्लोक 60

त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा ।लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च

tvaṃ śrīstvamīśvarī tvaṃ hrīstvaṃ buddhirbodhalakṣaṇā / lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

You are Shri, you are the sovereign, you are modesty, you are intellect marked by understanding; you are shame, nourishment, contentment, peace and forbearance.

अध्याय ७८

श्लोक 61

खडिगनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा ।शङ्खिनी चापिनी बाण-भुशुण्डी परिघायुधा

khaḍiganī śūlinī ghorā gadinī cakriṇī tathā / śaṅkhinī cāpinī bāṇa-bhuśuṇḍī parighāyudhā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Terrible, you bear the sword and the trident, the mace and the discus, the conch, the bow, arrows, the sling and the iron club.

अध्याय ७८

श्लोक 62

सौम्या सौम्यतराशेष-सौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी ।परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी

saumyā saumyatarāśeṣa-saumyebhyastvatisundarī / parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Gentle, more gentle than all gentle things, exceedingly beautiful; you are the highest beyond high and low, the supreme sovereign.

अध्याय ७८

श्लोक 63

यच्च किञ्चित् क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके ।तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा

yacca kiñcit kvacidvastu sadasadvākhilātmike / tasya sarvasya yā śiktiḥ sā tvaṃ kiṃ stūyate tadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Whatever thing exists anywhere, real or unreal, O self of all — the power of all that is you; how then can you be praised?

अध्याय ७८

श्लोक 64

यया त्वया जगत्स्त्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् ।सो ऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः

yayā tvayā jagatstraṣṭā jagatpātyatti yo jagat / so 'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

By you even he who creates, protects and devours the world has been brought under sleep; who here is able to praise you?

अध्याय ७८

श्लोक 65

विष्णुः शरीरग्रहणमहामीशान एव च ।कारितास्ते यतो ऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्

viṣṇuḥ śarīragrahaṇamahāmīśāna eva ca / kāritāste yato 'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Since Vishnu, I and Ishana have been made by you to take on bodies, who could be able to praise you?

अध्याय ७८

श्लोक 66

सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता ।मोहयैतौ दुराधर्षावसुरो मधुकैटभौ

sā tvamitthaṃ prabhāvaiḥ svairudārairdevi saṃstutā / mohayaitau durādharṣāvasuro madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Praised thus for your noble powers, O Goddess, delude these two invincible asuras, Madhu and Kaitabha;

अध्याय ७८

श्लोक 67

प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु ।बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ

prabodhañca jagatsvāmī nīyatāmacyuto laghu / bodhaśca kriyatāmasya hantumetau mahāsurau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

let Achyuta, Lord of the world, be quickly awakened, and let him be roused to slay these two great asuras.'"

अध्याय ७८

श्लोक 68

ऋषिरुवाच एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ।विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ

ṛṣiruvāca evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā / viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: "Praised thus there by the Creator, the tamasic Goddess, in order to awaken Vishnu and slay Madhu and Kaitabha,

अध्याय ७८

श्लोक 69

नेत्रास्यनासिका-बाहु-हृदयेभ्यस्तथोरसः ।निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

netrāsyanāsikā-bāhu-hṛdayebhyastathorasaḥ / nirgamya darśane tasthau brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

came forth from his eyes, mouth, nose, arms, heart and chest, and stood in the sight of Brahma, whose birth is unmanifest.

अध्याय ७८

श्लोक 70

उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः ।एकार्णवे ऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ

uttasthau ca jagannāthastayā mukto janārdanaḥ / ekārṇave 'hiśayanāttataḥ sa dadṛśe ca tau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Released by her, Janardana, Lord of the world, rose from his serpent-couch in the single ocean, and then he saw those two,

अध्याय ७८

श्लोक 71

मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ ।क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ

madhukaiṭabhau durātmānāvativīryaparākramau / krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

the evil-souled Madhu and Kaitabha, of exceeding valour and prowess, their eyes red with anger, bent on devouring Brahma.

अध्याय ७८

श्लोक 72

समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः ।पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः

samutthāya tatastābhyāṃ yuyudhe bhagavān hariḥ / pañcavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Rising, the blessed Lord Hari fought them for five thousand years, his arms his only weapons.

अध्याय ७८

श्लोक 73

तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ ।उक्तवन्तौ वरो ऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम्

tāvapyatibalonmattau mahāmāyāvimohitau / uktavantau varo 'smatto vriyatāmiti keśavam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

They too, maddened by their great strength and deluded by Mahamaya, said to Keshava, 'Choose a boon from us.'

अध्याय ७८

श्लोक 74

भगवानुवाच भवनेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि ।किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम

bhagavānuvāca bhavanetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi / kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mama

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Blessed Lord said: 'If you are pleased with me, let both of you now be slain by me. What need of any other boon here? This alone is my choice.'

अध्याय ७८

श्लोक 75

ऋषिरुवाच वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् ।विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः

ṛṣiruvāca vañcitābhyāmiti tadā sarvamāpomayaṃ jagat / vilokya tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: Thus deceived, and seeing the whole world turned to water, they said to the lotus-eyed Lord:

अध्याय ७८

श्लोक 76

आवां जहि न यत्रोर्वो सलिलेन परिप्लुता ।प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः

āvāṃ jahi na yatrorvo salilena pariplutā / prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

'Slay us where the earth is not flooded with water; we are pleased with your fighting, and you are a worthy death for us.'

अध्याय ७८

श्लोक 77

ऋषिरुवाच तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्ख-चक्र-गदाभृता ।कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः

ṛṣiruvāca tathetyuktvā bhagavatā śaṅkha-cakra-gadābhṛtā / kṛtvā cakreṇa vai cchinne jaghane śirasī tayoḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: Saying 'So be it,' the Lord, bearer of conch, discus and mace, placed their heads on his thighs and cut them off with the discus.

अध्याय ७८

श्लोक 78

एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् ।प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते

evameṣā samutpannā brahmaṇā saṃstutā svayam / prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śṛṇu vadāmi te

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Thus she arose, praised by Brahma himself; hear further, I will tell you of this Goddess's power."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 78
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.