Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
83
अध्याय 83 / 90

Adhyaya 86

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८३

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेठसावर्णिके मन्वन्तरेऽ देवीमाहात्म्ये पञ्चाशोतितमो ऽध्यायः षडशीतितमो ऽध्यायः- ८६ ऋषिरुवाच इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतो ऽमर्षपूरितः ।समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात्

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhasāvarṇike manvantare' devīmāhātmye pañcāśotitamo 'dhyāyaḥ ṣaḍaśītitamo 'dhyāyaḥ- 86 ṛṣiruvāca ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto 'marṣapūritaḥ / samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Destroying Goddess.f She indeed is Mahd-mari at the fated time; she indeed is creation, the Unborn; she indeed the Eternal gives stability to created beings at their fated time. She indeed

अध्याय ८३

श्लोक 2

तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम्

tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ / sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

assuredly. And those who shall celebrate the destruction of Madhu and Kaitabha, the slaughter of the Asura Mahisha,

अध्याय ८३

श्लोक 3

हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः ।तामानय बलाद् दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम्

he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ / tāmānaya balād duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

taking birth again and again, accomplishes the safeguarding of the world, 0 king. By her this universe is bewitched; she verily gives birth to the universe. And when besought, she hestoivs knowledge; when gratified, she bestows prosperity, [ ilahakali at Mahakala,* and who has the nature of the Great

अध्याय ८३

श्लोक 4

तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठते ऽपरः ।स हन्तव्यो ऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा

tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate 'paraḥ / sa hantavyo 'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

forest, or who is under the command of an enraged king,

अध्याय ८३

श्लोक 5

ऋषिरुवाच तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः ।वृतः पष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययो

ṛṣiruvāca tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ / vṛtaḥ paṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayo

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

forest, or who is under the command of an enraged king,

अध्याय ८३

श्लोक 7

६ ॥ न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति ।ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम्

6 // na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati / tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

ship in the wide sea, or, who is in the most dreadful battle with weapons falling upon him^ or who is afflicted with pain

अध्याय ८३

श्लोक 8

श्रीदेव्युवाच दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः ।बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम्

śrīdevyuvāca daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ / balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

amidst all kinds of terrible troubles— sucli a mau on calling to mind this story of my exploits is delivered from his strait. Through my power lions and other dangerous beasts, robbers and enornies, from a distance indeed, fteo from him who calls to raiud this story of my exploits.

अध्याय ८३

श्लोक 9

ऋषिरुवाच इत्युक्तः सो ऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।हुङ्कारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः

ṛṣiruvāca ityuktaḥ so 'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ / huṅkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Having spoken thus the adorable C'andika, who is fierce in prowess, vanished there, while the gods were gazing indeed

अध्याय ८३

श्लोक 10

अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः

atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā / vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

listened to. I will accept with kindliness both the bali worship that is paid, and the oblation by fire that is offered, by

अध्याय ८३

श्लोक 11

ततो धुतसटः कोपात् कृत्वा नादं सुभैरवम् ।पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः

tato dhutasaṭaḥ kopāt kṛtvā nādaṃ subhairavam / papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

him who understands or him who understands not. And at

अध्याय ८३

श्लोक 12

कांश्चित् करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् ।आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जघान महासुरान्

kāṃścit karaprahāreṇa daityānāsyena cāparān / ākramya cādhareṇānyān sa jaghāna mahāsurān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

majesty, shall assuredly through my favour bo delivered from every trouble, and be blessed with riches, grain and children.

अध्याय ८३

श्लोक 13

केषाञ्चित् पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी ।तथा तलप्रिहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक्

keṣāñcit pāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī / tathā talaprihāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

From listening to this poem of my majesty moreover come splendid issues and prowess in battles, and a man becomes

अध्याय ८३

श्लोक 14

विच्छिन्नबाहुशिरसः सृतास्तेन तथापरे ।पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः

vicchinnabāhuśirasaḥ sṛtāstena tathāpare / papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

she abides with them; and she indeed when she ig absent becomes the goddess of 111 Fortune* unto their destrnction When hymned and worshipped with flowers, and with inceDse, perfumes and other offerings, she bestows wealth and sons, and a mind brilliant in righteousness.

अध्याय ८३

श्लोक 15

क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना ।तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना

kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā / tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

In a moment that whole army was destroyed by the great-souled lion, the Goddess's exceedingly wrathful mount.

अध्याय ८३

श्लोक 16

श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् ।बलं च क्षयितं कृत्स्त्रं देवीकेसरिणा ततः

śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam / balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtstraṃ devīkesariṇā tataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Hearing that the asura Dhumralochana had been slain by the Goddess, and his whole army destroyed by the Goddess's lion,

अध्याय ८३

श्लोक 17

चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ।आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ

cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ / ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Shumbha, lord of the Daityas, grew angry, his lip quivering, and commanded the two great asuras Chanda and Munda:

अध्याय ८३

श्लोक 18

हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ ।तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु

he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau / tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"O Chanda, O Munda, surrounded by many forces, go there, and having gone, bring her quickly,

अध्याय ८३

श्लोक 19

केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि ।तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम्

keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi / tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

dragging her by the hair or binding her; and if you have any doubt about the fight, then let her be slain by all the asuras with all their weapons.

अध्याय ८३

श्लोक 20

तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते ।शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्

tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite / śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When that wicked one has been slain and the lion struck down, then bind that Ambika, seize her, and come back quickly."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 83
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.