Markandeya Purana· Mārkaṇḍeya Purāṇa
84
अध्याय 84 / 90

Adhyaya 87

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८४

श्लोक 1

इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये धूम्रलोचनवधो नाम षडशीतितमो ऽध्यायः सप्तशीतितमाध्यायः- ८७ ऋषिरुवाच आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः ।चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः

iti śrīmārkaṇḍeyamahāpurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye dhūmralocanavadho nāma ṣaḍaśītitamo 'dhyāyaḥ saptaśītitamādhyāyaḥ- 87 ṛṣiruvāca ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ / caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the king chose a kingdom that should not perish in anotlicr life, and in this life his own kingdom wherein the

अध्याय ८४

श्लोक 2

ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम् ।सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने

dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām / siṃhasyopari śailendraśṛṅge mahati kāñcane

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

power of his enemies should bo destroyed by force. Then ledge,— ^0 he wise, knowing *what is mine,’ and ^what I!in\,'~kiwwledge that causes the downfall of worldly attach- ments.

अध्याय ८४

श्लोक 3

ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः ।आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये सत्समीपगाः

te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ / ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye satsamīpagāḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

celebrated men are bewitched; and others shall became bewitched. Go unto her, the supreme queen, as to a place refuge, 0 great king. She indeed, when propitiated by bestows enjoyment, Svarga and final emancipation » existence.

अध्याय ८४

श्लोक 4

ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति ।कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा

tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīn prati / kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

in fi river; and the vai^ya practised austerities, muttering the sublime hymn to the goddess. They both made an earthen image of the goddess on that sand-bank, and paid worship

अध्याय ८४

श्लोक 5

भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद् द्रुतम् ।काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी

bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakād drutam / kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

to it with flowers, incense, fire and libations of water. Ab- staining from food, restricting their food, concentrating their minds on her, keeping their thoughts composed, they both

अध्याय ८४

श्लोक 6

विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा ।द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा

vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā / dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

offei-ed the bali offering also sprinkled with blood drawn from tlieir own limbs. When they continued with subdued souls to propitiate her thus for three years, C'a^njikd, who upholds the woild, well-pleased spoke in visible shape.

अध्याय ८४

श्लोक 7

अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा ।निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा

ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā / nimagnāraktanayanā nādāpūritadiṅmukhā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

in fi river; and the vai^ya practised austerities, muttering the sublime hymn to the goddess. They both made an earthen image of the goddess on that sand-bank, and paid worship

अध्याय ८४

श्लोक 8

सा वेगेनाभिपतिता घतयन्ती महासुरान् ।सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्वलम्

sā vegenābhipatitā ghatayantī mahāsurān / sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadvalam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

to it with flowers, incense, fire and libations of water. Ab- staining from food, restricting their food, concentrating their minds on her, keeping their thoughts composed, they both

अध्याय ८४

श्लोक 9

पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहियोधघण्टासमन्वितान् ।समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान्

pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhiyodhaghaṇṭāsamanvitān / samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

offei-ed the bali offering also sprinkled with blood drawn from tlieir own limbs. When they continued with subdued souls to propitiate her thus for three years, C'a^njikd, who upholds the woild, well-pleased spoke in visible shape.

अध्याय ८४

श्लोक 10

तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह ।निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम्

tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha / nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Likewise, putting warriors, horses, and chariots with their charioteers into her mouth, she chewed them most terribly with her teeth.

अध्याय ८४

श्लोक 11

एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम् ।पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत्

ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam / pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

She seized one by the hair and another by the neck; she trampled another with her foot and crushed another against her breast.

अध्याय ८४

श्लोक 12

तैर्मुक्तानि च शस्त्रणि महास्त्राणि तथासुरैः ।मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि

tairmuktāni ca śastraṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ / mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The weapons and great missiles hurled by those asuras she caught in her mouth in anger and ground them with her teeth.

अध्याय ८४

श्लोक 13

बलिनां तद्बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम् ।ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तथा

balināṃ tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām / mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattathā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

She crushed the whole army of those mighty, evil-souled asuras; some she devoured and others she struck down.

अध्याय ८४

श्लोक 14

असिना निहताः केचित्केचित्खट्वाङ्गताडिताः ।जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहता रणे

asinā nihatāḥ kecitkecitkhaṭvāṅgatāḍitāḥ / jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatā raṇe

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Some were slain by the sword, some beaten with the khatvanga; asuras perished in the battle struck by the points of her teeth.

अध्याय ८४

श्लोक 15

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां निपातितम् ।दृष्ट्वा चण्डो ऽभिमैर्भोमाक्षीं तां महासुरः

kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ nipātitam / dṛṣṭvā caṇḍo 'bhimairbhomākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Seeing that great army of asuras felled in a moment, Chanda rushed at that most terrible Kali.

अध्याय ८४

श्लोक 16

शरवर्षैर्महाभीमैर्भोमाक्षीं तां महासुरः ।छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः

śaravarṣairmahābhīmairbhomākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ / chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The great asura covered that fearful-eyed one with showers of most terrible arrows, and Munda with discuses hurled by the thousand.

अध्याय ८४

श्लोक 17

तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् ।बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम्

tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham / babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Those many discuses entering her mouth shone like many orbs of the sun entering the belly of a cloud.

अध्याय ८४

श्लोक 18

ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी ।काली करालवक्त्रान्तर्दुर्दर्शदशनोज्ज्वला

tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī / kālī karālavaktrāntardurdarśadaśanojjvalā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then Kali, roaring terribly, laughed fiercely in great anger, her dreadful mouth gleaming with fearful teeth.

अध्याय ८४

श्लोक 19

उत्थाय च महासिंहं देवी चण्डमधावत ।गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत्

utthāya ca mahāsiṃhaṃ devī caṇḍamadhāvata / gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Mounting her great lion, the Goddess rushed at Chanda, seized him by the hair and cut off his head with her sword.

अध्याय ८४

श्लोक 20

छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रश्चक्रे नादं सुभैरवम् ।तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रयम्

chinne śirasi daityendraścakre nādaṃ subhairavam / tena nādena mahatā trāsitaṃ bhuvanatrayam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

When his head was cut off, the lord of Daityas gave a most terrible cry, and the three worlds were terrified by that great cry.

अध्याय ८४

श्लोक 21

अथ मुण्डो ऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।तमप्यपातयद् भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा

atha muṇḍo 'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam / tamapyapātayad bhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then Munda, seeing Chanda felled, rushed at her; and she in anger struck him down to the ground with her sword.

अध्याय ८४

श्लोक 22

हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम्

hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam / muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Then the remnant of the army, seeing Chanda and the mighty Munda felled, fled in all directions, stricken with fear.

अध्याय ८४

श्लोक 23

शिरञ्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च ।प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम्

śirañcaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca / prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

Kali, taking the head of Chanda and of Munda, went to Chandika and said, with fierce loud laughter:

अध्याय ८४

श्लोक 24

मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू ।युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि

mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū / yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

"I have brought you here Chanda and Munda, two great beasts; in the sacrifice of battle you yourself will slay Shumbha and Nishumbha."

अध्याय ८४

श्लोक 25

ऋषिरुवाच तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चणाडमुण्डौ महासुरौ ।उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः

ṛṣiruvāca tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇāḍamuṇḍau mahāsurau / uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The sage said: Seeing the two great asuras Chanda and Munda brought there, the auspicious Chandika spoke gracious words to Kali:

अध्याय ८४

श्लोक 26

श्रीदेव्युवाच यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता ।चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि

śrīdevyuvāca yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā / cāmuṇḍeti tato loke khyātā devi bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर महाभाग जैमिनि उन श्रेष्ठ पक्षियोंकी प्रशंसा करके अपने आश्रमपर चले गये। वे उन पक्षियोंद्वारा किये हुए परम उदार उपदेशका सदा चिन्तन करने लगे।

English

The Goddess said: "Since you have come bringing Chanda and Munda, you shall be famed in the world as Chamunda, O Goddess."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_mArkaNDeyapurANa1-93.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Markandeya Purana — Chapter 84
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.