Matsya Purana· Matsya Purāṇa
134
अध्याय 134 / 176

Adhyaya 134

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३४

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १३४ पूज्यमाने रथे तस्मिंल् लोकैर्देवे रथे स्थिते प्रमथेषु नदत्सूग्रं प्रवदत्सु च साध्विति

matsya-purāṇa 134 pūjyamāne rathe tasmiṃl lokairdeve rathe sthite pramatheṣu nadatsūgraṃ pravadatsu ca sādhviti

हिन्दी अर्थ

देशान् राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च। स निष्क्रामन् न चात्मानं जानीते देवमायया निष्क्रम्याप्यस्य वदनादेकार्णवमथो जगत्। सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयोऽन्ववैक्षत

English

Suta said: — When Lord liva took His seat the universally venerated divine chariot. His attendants, the Pramathas,.began to shout loudly and exclaimed, '' Sadhu," " sadhu." The bull, the carrier of the Lord, also began to bellow on hearing the voice of his Master. The sages resounded all quarters with their shouts of " victory." The horses began to neigh loudly. At the same time, the sage Narada, illustrious like the Moon, hurriedly ushered himself into the presence of the Daily as at Tripura.

अध्याय १३४

श्लोक 2

ईश्वरस्वरघोषेण नर्दमाने महावृषे जयत्सु विप्रेषु तथा गर्जत्सु तुरगेषु च

īśvarasvaraghoṣeṇa nardamāne mahāvṛṣe jayatsu vipreṣu tathā garjatsu turageṣu ca

हिन्दी अर्थ

देवदर्शनसंहष्टो विस्मयं परमं गतः कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः

English

THE MAT8YA PVRANAM.

अध्याय १३४

श्लोक 3

रणाङ्गणात्समुत्पत्य देवर्षिर्नारदः प्रभुः कान्त्या चन्द्रोपमस्तूर्णं त्रिपुरं पुरमागतः

raṇāṅgaṇātsamutpatya devarṣirnāradaḥ prabhuḥ kāntyā candropamastūrṇaṃ tripuraṃ puramāgataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्वलन्तमिव तेजोभिर्गोयुक्तमिव भास्करम्। शर्वर्या जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात्। तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः रहे। वे तीर्थयात्राके प्रसङ्गसे तीर्थोंको प्रकट करनेवाली पृथ्वी, पुण्यमय आश्रमों, देव-मन्दिरों, देशां, राष्ट्रों और अनेकों रमणीय नगरोंको देखते हुए जप और होममें तत्पर रहकर शान्तभावसे घोर तपस्यामें लगे हुए थे।

English

Here, on the other hand, various ominous signs and misfortunes began to be visible in the castle of Tripura. Just then Ndrada came.there. Seeing the Devarsi Narada, who looked like cloud, all the DShavas stood up to salute him. — 1-5.

अध्याय १३४

श्लोक 4

औत्पातिकं तु दैत्यानां त्रिपुरे वर्तते ध्रुवम् नारदश्चात्र भगवान् प्रादुर्भूतस्तपोधनः

autpātikaṃ tu daityānāṃ tripure vartate dhruvam nāradaścātra bhagavān prādurbhūtastapodhanaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् मार्कण्डेय मुनि धीरे-धीरे भ्रमण करते हुए भगवानूके मुखसे बाहर निकल आये, किंतु देवमायाके वशीभूत होनेके कारण वे अपनेको मुखसे निकला हुआ न जान सके। भगवानूके मुखसे बाहर निकलनेपर मार्कण्डेयजीने देखा कि सारा जगत् एकार्णवके जलमें निमग्न है और सब ओर अन्धकार छाया हुआ है। यह देखकर उनके मनमें महान् भय उत्पन्न हो गया और उन्हें अपने जीवनमें भी संशय दिखायी पड़ने लगा।

English

They washed his feet and offered him green Durba grass, rice, honey, milk, etc., and worshipped him as Brahma worshipped Indra of yore. After being thus adored, the Sago Narada took his seat on a golden throne. When all the demons, along with their sovereign Maya, took their respective seats, tlien Maya, with a pleasant face, asked Narada: —

अध्याय १३४

श्लोक 5

आगतं जलदाभासं समेताः सर्वदानवाः उत्तस्थुर्नारदं दृष्ट्वा अभिवादनवादिनः

āgataṃ jaladābhāsaṃ sametāḥ sarvadānavāḥ uttasthurnāradaṃ dṛṣṭvā abhivādanavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी समय हृदयमें भगवानका दर्शन होनेसे प्रसन्नता तो हुई, साथ ही महान् आश्चर्य भी हुआ इस प्रकार जलके मध्यमें स्थित मार्कण्डेय मुनि शंकित चित्तसे विचार करने लगे कि यह मेरी आकस्मिक चिन्ता है या मेरी बुद्धिपर मोह छा गया है अथवा मैं स्वप्नका अनुभव कर रहा हूँ? परंतु यह तो स्पष्ट है कि मैं इनमेंसे किसी एक भावका अनुभव तो अवश्य कर रहा हुँ; क्योंकि इस प्रकार क्लेशसे रहित जगत् सत्य नहीं हो सकता। जब चन्द्रमा, सूर्य और वायु नष्ट हो गये तथा पर्वत और पृथ्वीका विनाश हो गया, तब

English

Sage, the knower of the present! Many terrible, ominous signs are now being manifested in our castle; we never experienced such before. What is the cause of all these evils? 0, Seer! what to say,

अध्याय १३४

श्लोक 6

तमर्घ्येण च पाद्येन मधुपर्केण चेश्वराः नारदं पूजयामासुर् ब्रह्माणमिव वासवः

tamarghyeṇa ca pādyena madhuparkeṇa ceśvarāḥ nāradaṃ pūjayāmāsur brahmāṇamiva vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

यह कौन-सा लोक हो सकता है? वे इस प्रकारकी चिन्तासे ग्रस्त हो गये। इतनेमें ही उन्हें वहाँ एक पर्वत- सरीखा विशालकाय पुरुष शयन करता हुआ दीख पड़ा, जिसके शरीरका आधा भाग सागरमें बादलको तरह जलमें डूबा हुआ था। वह अपने तेजसे किरणयुक्त सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा था। अपने तेजसे उद्भासित होता हुआ वह रात्रिके अन्धकारमें जाग्रतू-सा दीख रहा था। तब मार्कण्डेय मुनि आश्चर्ययुक्त हो उस देवको

English

I dream many terrible dreams in the night. I dream -of the flag posts breaking and the banners falling down without any gust of wind and the courtyards, doorways, and buntings shaking, as if there was an earthquake. I also hear the grim and hoarse exclamations of 'kill, kill' 'cut, cut' pervading all over the town. O Narada! I am not afraid of the Devas, India and others; if 1 am afraid of anyone, lie is Lord Siva, the Merciful to His devotees who removes all their fears. Nothing is concealed from von. Your vision can see past and future occurrences in all the three worlds; therefore, O, Seer! explain to me the reasons of such ill-forebodings. I am under your protection.'' — 0-15.

अध्याय १३४

श्लोक 7

तेषां स पूजां पूजार्हः प्रतिगृह्य तपोधनः नारदः सुखमासीनः काञ्चने परमासने

teṣāṃ sa pūjāṃ pūjārhaḥ pratigṛhya tapodhanaḥ nāradaḥ sukhamāsīnaḥ kāñcane paramāsane

हिन्दी अर्थ

देखनेके लिये ज्यों ही उसके निकट जाकर बोले “आप कोन हैं ?' त्यों ही उसने पुन: उन्हें अपनी कुक्षिमें समेट लिया। पुनः कुक्षिमें प्रविष्ट हुए मार्कण्डेयको परम विस्मय हुआ। वे बाह्य जगत्को पूर्ववत् स्वप्नदर्शन ही मान रहे थे। वे उस कुक्षिके अन्तर्गत जैसे पहले पृथ्वीपर विचरण कर रहे थे, उसी प्रकार पुन: भ्रमण करने लगे। पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च॥ २७ उन्होंने पुण्यमय तीर्थजलसे भरी हुई नदियों, अनेकों

English

Hearing such words of Maya, Narada said: —

अध्याय १३४

श्लोक 8

मयस्तु सुखमासीने नारदे नारदोद्भवे यथार्हं दानवैः सार्धम् आसीनो दानवाधिपः

mayastu sukhamāsīne nārade nāradodbhave yathārhaṃ dānavaiḥ sārdham āsīno dānavādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

अपश्यद्देवकुक्षिस्थान्याजकाञ्छतशो द्विजान् सदवृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः । चत्वारश्चाश्रमा: सम्यग्यथोद्दिष्टा मया तव

English

"Hear the cause of such ill-bodings. The word 'Dharma' is derived from a root meaning to " hold up " and " to express the glories of the Creator; '* therefore, Dharma is the practice of virtue and tho propriety of being magnanimous. The good and tlie great have described 'Dharma ' to be the cause of attaining one's desired object and happiness, and, therefore, they have advised Dliarma lo be practised. Adharma, which is contradictory to ' Dharma,' is said lo be tlie cause of all misfortunes and, therefore, ought to be avoided. The knowers of the Vedas have said that those coining to the path of virtue from the life of vice and again launching on the track of evil, perish. Therefore, you, in spite of being firm on your Dharma, are helping the Devas, who are your evil wishers; and you will be despised on account of these haughty Danavas that form your following. Tlioy will bo of no help to you, and the misfortunes passing before you in course of your dreams arc all indications of your coming evils. In other words, they indicate your annihilation along with

अध्याय १३४

श्लोक 9

आसीनं नारदं प्रेक्ष्य मयस्त्वथ महासुरः अब्रवीद्वचनं तुष्टो हृष्टरोमाननेक्षणः

āsīnaṃ nāradaṃ prekṣya mayastvatha mahāsuraḥ abravīdvacanaṃ tuṣṭo hṛṣṭaromānanekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे । अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः । बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम् स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसन्निधौ। पूर्वदृष्ठमिदं मन्ये शङ्कितो देवमायया

English

jour paraphernalia. The Lord Jiva is advancing towards your town on his great chariot embodying all the T.okas, and fie will destroy you all. If you wish well, you should throw yourself, along with your followers and the members of your family, on His mercy, Who is eternal and of great strength. Thus you, with your sons and relatives, will go to His abode."— 16-23.

अध्याय १३४

श्लोक 10

औत्पातिकं पुरे ऽस्माकं यथा नान्यत्र कुत्रचित् वर्तते वर्तमानज्ञ वद त्वं हि च नारद

autpātikaṃ pure 'smākaṃ yathā nānyatra kutracit vartate vartamānajña vada tvaṃ hi ca nārada

हिन्दी अर्थ

स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान्। बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः मा भेर्वत्स न भेतव्यमिहैवायाहि मेऽन्तिकम्। मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः

English

In this way, the sage Narada, after warning them of their coming misfortunes, returned to Mahadeva, tho Deva of the Devas. — 24.

अध्याय १३४

श्लोक 11

दृश्यन्ते भयदाः स्वप्ना भज्यन्ते च ध्वजाः परम् विना च वायुना केतुः पतते च तथा भुवि

dṛśyante bhayadāḥ svapnā bhajyante ca dhvajāḥ param vinā ca vāyunā ketuḥ patate ca tathā bhuvi

हिन्दी अर्थ

को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम। दिव्यं वर्षसहस्त्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः। मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते एवमाभाष्य तं क्रोधान्मार्कण्डेयो महामुनिः। तथैव भगवान् भूयो बभाषे मधुसूदनः

English

After the departure of the sage, Maya, the leader of the Danavas, advised his followers not to fear and said, " O, Brave Danavas I we are

अध्याय १३४

श्लोक 12

अट्टालकाश्च नृत्यन्ते सपताकाः सगोपुराः हिंस हिंसेति श्रूयन्ते गिरश्च भयदाः पुरे

aṭṭālakāśca nṛtyante sapatākāḥ sagopurāḥ hiṃsa hiṃseti śrūyante giraśca bhayadāḥ pure

हिन्दी अर्थ

आश्रमों तथा कुक्षिके भीतर स्थित सैकड़ों याजक ब्राह्मणोंको देखा, जो कहीं यज्ञोंद्वारा यजन कर रहे थे और कहीं यज्ञ समाप्त होनेके पश्चात् उत्तम दक्षिणाओंसे युक्त थे। जैसा मैंने तुम्हें पहले बतलाया है, उसके अनुसार ब्राह्मण आदि सभी वर्णो तथा चारों आश्रमोंके लोग सम्यकू प्रकारसे सदाचारका पालन करते थे

English

OBAPTER GXXXV.

अध्याय १३४

श्लोक 13

नाहं बिभेमि देवानां सेन्द्राणामपि नारद मुक्त्वैकं वरदं स्थाणुं भक्ताभयकरं हरम्

nāhaṃ bibhemi devānāṃ sendrāṇāmapi nārada muktvaikaṃ varadaṃ sthāṇuṃ bhaktābhayakaraṃ haram

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार बुद्धिमान् मार्कण्डेयके सौ वर्षोसे भी अधिक कालतक समूची पृथ्वीपर भ्रमण करते रहनेपर भी उन्हें उस कुक्षिका अन्त न दीख पडा तत्पश्चात् किसी समय वे पुन: उस पुरुषके मुखसे बाहर निकल आये। उस समय उन्होंने बरगदकी शाखामें छिपे हुए एक बालकको देखा, जो उसी प्रकारके एकार्णवके जलमें, यद्यपि आकाश नीहारसे आच्छादित था तथा जगत् समस्त प्राणियोंसे शून्य हो गया था, तथापि निश्चिन्तभावसे खेल रहा था। यह देखकर मार्कण्डेय मुनि आश्चर्यचकित हो गये। उनके मनमें उसे जाननेके लिये कुतूहल उत्पन्न हो गया, किंतु वे सूर्यके समान तेजस्वी उस बालककी ओर देखनेमें असमर्थ हो गये। तब जलके निकट एकान्त

English

born heroes; sons and grandsons are born to us; we have now done wbat oughtito be done by us. Now quit all fears in this hour of crisis and fight with the Devas. We will all attain heaven after conquering the Devas and will enjoy all the realms after killing Indra and other Devas. Go up to the terraces of your houses with all your arms and await the hour of battle after putting on your armours, Dfinavas! go up to your respective spots in all the three fortresses; for the places should not be left vacant. This will soon be attacked by the Devas. You will know the advance of the indomitable Devas in the aerial regions, and I am confident of your being able to keep them at bay with your arrows." — 25-30.

अध्याय १३४

श्लोक 14

भगवन्नास्त्यविदितम् उत्पातेषु तवानघ अनागतमतीतं च भवाञ्जानाति तत्त्वतः

bhagavannāstyaviditam utpāteṣu tavānagha anāgatamatītaṃ ca bhavāñjānāti tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानमें स्थित होकर विचार करते हुए मार्कण्डेयजी देवमायाके प्रभावसे सशङ्कित हो उसे पहले देखा हुआ मानने लगे। परम विस्मित हुए मार्कण्डेय उस अथाह जलमें तैरते हुए कष्टका अनुभव करने लगे तथा भयके कारण उनके नेत्र कातर हो गये। तब बालयोगी भगवान् पुरुषोत्तम मेघ-सदूश गम्भीर स्वरसे मार्कण्डेयसे स्वागतपूर्वक बोले-'वत्स! डरो मत, तुम्हें डरना नहीं चाहिए। यहाँ मेरे निकट आओ ।' तदुपरान्त थके-माँदे मार्कण्डेय मुनि

English

Maya, after thus haranguing his followers, entered suddenly into his castle, full of the women folk, with a very heavy mind. After

अध्याय १३४

श्लोक 15

तदेतन्नो भयस्थानम् उत्पाताभिनिवेदितम् कथयस्व मुनिश्रेष्ठ प्रपन्नस्य तु नारद

tadetanno bhayasthānam utpātābhiniveditam kathayasva muniśreṣṭha prapannasya tu nārada

हिन्दी अर्थ

उस बालकसे बोले॥ ३०--३७॥ मार्कण्डेयजीने कहा--यह कोन है, जो मेरी तपस्याका तिरस्कार करता हुआ मेरा नाम लेकर पुकार रहा है? यह एक हजार दिव्य वर्षोवाली मेरी आयुका भी अपमान- सा कर रहा है देवताओंमें भी किसीको मेरे प्रति ऐसा व्यवहार करना उचित नहीं है; क्योंकि देवेश्वर ब्रह्मा भी मुझे 'दीर्घायु' कहकर ही पुकारते हैं। जीवनसे हाथ धोनेवाला ऐसा कौन है, जो घोर आज्ञानान्धकारका आश्रय लेकर आज मुझे 'मार्कण्डेय' ऐसा कहकर मृत्युका मुख

English

purifying himself, he performed the worship of the Lord iiva, the Digamvara, who is white like silver, and praised Him with well-chosen words, and placed himself under the refuge of the Deva of the Devas, who is the enemy of passion, and the killer of Andhaka and the destroyer of

अध्याय १३४

श्लोक 16

इत्युक्तो नारदस्तेन मयेनामयवर्जितः

ityukto nāradastena mayenāmayavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

देखना चाहता है ?॥ ३८--४०॥ सूतजी कहते हैं-ऋषियो! महामुनि मार्कण्डेय क्रोधवश उस बालकसे ऐसा कहकर चुप हो गये। तब भगवान् मधुसूदन पुनः उसी प्रकार बोले

English

Daksa's sacrifice. The three-eyed iva, holding Moon on His forehead and Ilis third eye effulgent, did not take notice of the evil intentions of Maya, who took His protection and wanted freedom from fear. Iiva granted to Maya his desired boon who then became quite free from any cares. — 31-33.

अध्याय १३४

श्लोक 17

शृणु दानव तत्त्वेन भवन्त्यौत्पातिका यथा धर्मेति धारणे धातुर् माहात्म्ये चैव पठ्यते धारणाच्च महत्त्वेन धर्म एष निरुच्यते

śṛṇu dānava tattvena bhavantyautpātikā yathā dharmeti dhāraṇe dhātur māhātmye caiva paṭhyate dhāraṇācca mahattvena dharma eṣa nirucyate

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरु:। मां पुत्रकामः प्रथमं पिता तेऽङ्गिरसो मुनिः। पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः। द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 18

स इष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते इतरश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते

sa iṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate itaraścāniṣṭaphala ācāryairnopadiśyate

हिन्दी अर्थ

नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः। तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत् यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 19

उत्पथान्मार्गमागच्छेन् मार्गाच्चेव विमार्गताम् विनाशस्तस्य निर्देश्य इति वेदविदो विदुः

utpathānmārgamāgacchen mārgācceva vimārgatām vināśastasya nirdeśya iti vedavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

किं संज्ञश्चैव भगवाँल्लोके विज्ञायसे प्रभो। तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमहति श्रीभगवानुवाच अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्वभूः सर्वनाशनः। अहं सहस्त्रशीर्षाख्यैर्यः पहैरभिसंज्ञितः आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः। अहमग्निरहव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 20

त्वमधर्मरथारूढः सहैभिर्मत्तदानवैः अपकारिषु देवानां कुरुषे त्वं सहायताम्

tvamadharmarathārūḍhaḥ sahaibhirmattadānavaiḥ apakāriṣu devānāṃ kuruṣe tvaṃ sahāyatām

हिन्दी अर्थ

अहं सर्वाणि सत्त्वानि हैवतान्यखिलानि तु। भुजङ्गानामहं शेषस्ताक्ष्यों वै सर्वपक्षिणाम् कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः। अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 21

तदेतान्येवमादीनि उत्पातावेदितानि च वैनाशिकानि दृश्यन्ते दानवानां तथैव च

tadetānyevamādīni utpātāveditāni ca vaināśikāni dṛśyante dānavānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान्ने कहा--' वत्स ! मैं पुराणप्रसिद्ध हृषीकेश तुम्हें दीर्घायु प्रदान किया है, तुम मेरे निकट क्यों नहीं आ रहे हो? तुम्हारे पिता अङ्गिरा मुनिने पहले पुत्र- प्रािकी कामनासे कठोर तपका आश्रय ले मेरी आराधना को थी और उस घोर तपस्याके परिणामस्वरूप तुम्हारे- जैसे अमित ओजस्वी पुत्रका वरदान माँगा था, तब मैंने उन आत्मज्ञानमें लीन एवं अमित पराक्रमी महर्षिको

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 22

एष रुद्रः समास्थाय महालोकमयं रथम् आयाति त्रिपुरं हन्तुं मय त्वामसुरानपि

eṣa rudraḥ samāsthāya mahālokamayaṃ ratham āyāti tripuraṃ hantuṃ maya tvāmasurānapi

हिन्दी अर्थ

शरीरधारीका पुत्र दूसरा कोन है, जो एकार्णवके जलमें योगमार्गका आश्रय लेकर क्रीडा करते हुए मुझे देखनेका साहस कर सकता है ? यह सुनकर महातपस्वी मार्कण्डेयका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा और उनके नेत्र विस्मयसे उत्फुल्ल हो गये। तब वे लोकपूजित दीर्घायु मुनि मस्तकपर हाथ जोड़कर नाम और गोत्रका उच्चारण करके भक्तिपूर्वक उन भगवानूको नमस्कार करते हुए बोले ॥४२--४७॥

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 23

स त्वं महौजसं नित्यं प्रपद्यस्व महेश्वरम् यास्यसे सह पुत्रेण दानवैः सह मानद

sa tvaṃ mahaujasaṃ nityaṃ prapadyasva maheśvaram yāsyase saha putreṇa dānavaiḥ saha mānada

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा--अनघ! मैं आपकी इस मायाको तत्त्वपूर्वक जानना चाहता हूँ, जो आप बालकका रूप धारण करके इस एकार्णवके जलके मध्यमें स्थित होकर शयन करते हैं। ऐश्वर्यशाली प्रभो! आप लोकमें किस नामसे विख्यात होते हैं? मैं आपको एक महान् इस प्रकार स्थित रह सकता है

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 24

इत्येवमावेद्य भयं दानवोपस्थितं महत् दानवानां पुनर्देवो देवेशपदमागतः

ityevamāvedya bhayaṃ dānavopasthitaṃ mahat dānavānāṃ punardevo deveśapadamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले-ब्रह्मन्! मैं सभी प्राणियोंको उत्पन्न करनेवाला तथा सबका विनाशक नारायण हूँ। जो सहस्रशीर्ष आदि नामोंसे अभिहित होता है, वह मैं ही हूँ। में ही आदित्यवर्ण पुरुष और यञ्ञमें ब्रह्ममय यज्ञ हूँ। मैं ही हव्यको वहन करनेवाला अग्नि और जल- जन्तुओंका अविनाशी स्वामी हूँ। इन्द्रपदपर स्थित रहनेवाला इन्द्र तथा वर्षोमें परिवत्सर में हूँ। मैं ही योगी, युग नामसे प्रसिद्ध और युगोंका अन्त करनेवाला हूँ। समस्त

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 25

नारदे तु मुनौ याते मयो दानवनायकः शूरसंमतमित्येवं दानवानाह दानवः

nārade tu munau yāte mayo dānavanāyakaḥ śūrasaṃmatamityevaṃ dānavānāha dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणी और सम्पूर्ण देवता मेरे ही स्वरूप हैं। मैं सर्पोमें शेषनाग और सम्पूर्ण पक्षियोंमें गरुड हूँ। मैं सभी प्राणियोंका अन्त करनेवाला तथा लोकोंका काल हुँ। चारों आश्रमोंमें निवास करनेवाले मनुष्योंका धर्म और तप मैं ही हूँ। मैं दिव्य नदी गङ्गा और दूधरूपी जलसे भरा हुआ महासागर हूँ। जो परम सत्य है, वह मैं हूँ। मैं ही एकमात्र प्रजापति हूँ। ६९६ मत्स्यपुराण

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 26

शूराः स्थ जातपुत्राः स्थ कृतकृत्याः स्थ दानवाः युध्यध्वं दैवतैः सार्धं कर्तव्यं चापि नो भयम्

śūrāḥ stha jātaputrāḥ stha kṛtakṛtyāḥ stha dānavāḥ yudhyadhvaṃ daivataiḥ sārdhaṃ kartavyaṃ cāpi no bhayam

हिन्दी अर्थ

अहं सांख्यमहं योगोऽप्यहं तत्परमं पदम्। अहमिज्याक्रिया चाहमहं विद्याधिपः स्मृतः बह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः। अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 27

जित्वा वयं भविष्यामः सर्वे ऽमरसभासदः देवांश्च सेन्द्रकान्हत्वा लोकान्भोक्ष्यामहे ऽसुराः

jitvā vayaṃ bhaviṣyāmaḥ sarve 'marasabhāsadaḥ devāṃśca sendrakānhatvā lokānbhokṣyāmahe 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

यत्किञ्चित् पश्यसे विप्र यच्छुणोषि च किञ्जन यल्लोके चानुभवसि तत्सर्व मामनुस्मर। विश्वं सृष्टं मया पूर्व सृज्यं चाद्यापि पश्य माम् शुश्रूषुर्मम धर्माश्च कुक्षौ चर सुखं मम। मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 28

अट्टालकेषु च तथा तिष्ठध्वं शस्त्रपाणयः दंशिता युद्धसज्जाश्च तिष्ठध्वं प्रोद्यतायुधाः

aṭṭālakeṣu ca tathā tiṣṭhadhvaṃ śastrapāṇayaḥ daṃśitā yuddhasajjāśca tiṣṭhadhvaṃ prodyatāyudhāḥ

हिन्दी अर्थ

अहमेकाक्षरो मन्त्रस्त्र्यक्षरश्चैव तारकः परस्त्रिवर्गादोंकारस्त्रिवर्गार्थनिदर्शनः । एवमादिपुराणशो वदन्नेव महामतिः

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 29

पुराणि त्रीणि चैतानि यथास्थानेषु दानवाः तिष्ठध्वं लङ्घनीयानि भविष्यन्ति पुराणि च

purāṇi trīṇi caitāni yathāsthāneṣu dānavāḥ tiṣṭhadhvaṃ laṅghanīyāni bhaviṣyanti purāṇi ca

हिन्दी अर्थ

वक्त्रमाहतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम्। ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः। स तस्मिन् सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हसमव्ययम् महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे। ऽसृजज्जगद्विरहितकालपर्यये

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 30

नमोगतास्तथा शूरा देवता विदिता हि वः ताः प्रयत्नेन वार्याश्च विदार्याश्चैव सायकैः

namogatāstathā śūrā devatā viditā hi vaḥ tāḥ prayatnena vāryāśca vidāryāścaiva sāyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ही सांख्य, मैं ही योग और मैं ही वह परमपद हूँ। मैं ही यज्ञकी क्रिया और मैं ही विद्याका अधिपति मैं ही आकाश, मैं ही जल, समुद्र, नक्षत्र और दसों दिशाएँ

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 31

इति दनुतनयान्मयस्तथोक्त्वा सुरगणवारणवारणे वचांसि युवतिजनविषण्णमानसं तत् त्रिपुरपुरं सहसा विवेश राजा

iti danutanayānmayastathoktvā suragaṇavāraṇavāraṇe vacāṃsi yuvatijanaviṣaṇṇamānasaṃ tat tripurapuraṃ sahasā viveśa rājā

हिन्दी अर्थ

रवि हूँ। क्षीरसागरमें शयन करनेवाला मैं ही हूँ। मैं ही समुद्रमें बडवाग्नि हूँ॥ ५०--५८॥ मैं ही संवर्तक अग्नि बनकर जलरूप हविका पान करता हूँ। जैसे मैं पुराण-पुरुष हूँ, उसी प्रकार मैं सबके लिये आश्रयदाता भी हूँ। भूत, भविष्य और वर्तमानका जो कुछ सुन रहे हो और लोकमें जिसका अनुभव कर रहे हो, उस सबमें मेरा ही स्मरण करो। मार्कण्डेय! पूर्वकालमें मैंने ही विश्वकी सृष्टि की थी और इस समय भी सृष्टिकर्ता मुझे ही समझो। मार्कण्डेय ! प्रत्येक युगमें

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 32

अथ रजतविशुद्धभावभावो भवमभिपूज्य दिगम्बरं सुगीर्भिः शरणमुपजगाम देवदेवं मदनार्यन्धकयज्ञदेहघातम्

atha rajataviśuddhabhāvabhāvo bhavamabhipūjya digambaraṃ sugīrbhiḥ śaraṇamupajagāma devadevaṃ madanāryandhakayajñadehaghātam

हिन्दी अर्थ

मैं ही सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि करता हूँ, अतः तुम इन सबका रहस्य इस प्रकार जानो। यदि तुम मेरे धर्मांको सुनना चाहते हो तो मेरी कुक्षिमें प्रवेश करके सुखपूर्वक विचरण करो। देवताओं और ऋषियोंके साथ ब्रह्मा मेरे शरीरमें ही विद्यमान हैं। मुझे ही व्यक्त (प्रकट) और अव्यक्त (अप्रकट) योगवाला तथा असुरोंका शत्रु समझो।

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

अध्याय १३४

श्लोक 33

मयमभयपदैषिणं प्रपन्नं न किल बुबोध तृतीयदीप्तनेत्रः तदभिमतमदात्ततः शशाङ्की स च किल निर्भय एव दानवो ऽभूत्

mayamabhayapadaiṣiṇaṃ prapannaṃ na kila bubodha tṛtīyadīptanetraḥ tadabhimatamadāttataḥ śaśāṅkī sa ca kila nirbhaya eva dānavo 'bhūt

हिन्दी अर्थ

त्रिवर्गसे परे तथा त्रिवर्गके अभिप्रायको निर्दिष्ट करनेवाला ओंकार मैं ही हूँ। आदि पुराणेश महाबुद्धिमान् भगवान् इस प्रकार कह ही रहे थे कि उन्होंने शीघ्र ही महामुनि मार्कण्डेयको अपने मुखमें समेट लिया। तदनन्तर मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेय भगवान्की कुक्षिमें प्रविष्ट हो गये और उस एकान्त स्थानमें अविनाशी हंसधर्मको सुननेकी इच्छासे सुखपूर्वक विचरण करने लगे। (इतनेमें ही ऐसी ध्वनि सुनायी पड़ी--) मैं ही वह हूँ, जो चन्द्रमा और सूर्यसे रहित महार्णवके जलमें विविध शरीर धारण कर समर्थ होते हुए भी शनै:-शनैः विचरण करता हूँ और हंस नामसे पुकारा जाता हूँ तथा काल-परिवर्तनके समाप्त होनेपर पुनः जगतूकी सृष्टि करता हूँ

English

Here ends the one hundred and thirty-fourth chapter on the coming of Ndrada to the Tripura castle.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 134
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.