Matsya Purana· Matsya Purāṇa
148
अध्याय 148 / 176

Adhyaya 148

102 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४८

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १४८ शृणुध्वमसुराः सर्वे वाक्यं मम महाबलाः श्रेयसे क्रियतां बुद्धिः सर्वैः कृत्यस्य संविधौ

matsya-purāṇa 148 śṛṇudhvamasurāḥ sarve vākyaṃ mama mahābalāḥ śreyase kriyatāṃ buddhiḥ sarvaiḥ kṛtyasya saṃvidhau

हिन्दी अर्थ

प्रकार बोले--' भो वृष! तुम कहाँ जा रहे हो? वृष! अभी मैं क्रोधके बलसे तुम्हारा संहार कर डालता हूँ।' तब वह वृषभ उस विप्रको परास्तकर आकाशमें चला गया। उसे आकाशमें देखते हुए भृगु सोचने लगे-'यह तो महान् आश्चर्य है ।' इतनेमें ही वहाँ भगवान् रुद्र हँसते हुए ऋषिके सम्मुख उपस्थित हो गये। तब तृतीय नेत्रधारी रुद्रको देखकर भृगु व्याकुल होकर पृथ्वीपर गिर पड़े और दण्डके समान भूमिपर लेटकर प्रणाम कर भगवान् शंकरकी स्तुति करने लगे

English

All these Riis of the Brigu vaina are most illustrioas. They are the promoters of the clan. By the mere mention of their name all the sins are dispelled. — 46.

अध्याय १४८

श्लोक 2

वंशक्षयकरा देवाः सर्वेषामेव दानवाः अस्माकं जातिधर्मो वै विरूढं वैरमक्षयम्

vaṃśakṣayakarā devāḥ sarveṣāmeva dānavāḥ asmākaṃ jātidharmo vai virūḍhaṃ vairamakṣayam

हिन्दी अर्थ

त्रिभुवनके स्वामी प्रभो! आप प्राणिवर्गके स्वामी, संसारके उद्धवस्थान, दिव्य रूपधारी और जन्म-मरणसे परे हैं, में आपको प्रणाम करके कुछ निवेदन करना चाहता हूँ। यद्यपि कदाचित् किसी मानवको वासुकिके समान हजार मुख हो जाय तो भी ऐसा कोई भी मनुष्य आपके गुणसमूहोंका वर्णन करनेमें समर्थ नहीं हो सकता, तथापि भुवनपते शंकर! मैं भक्तिपूर्वक आपकी स्तुति करनेके लिये उद्यत हूँ । भगवन्! अपने चरणोंमें पड़े हुए

English

litre ends the one hundred and ninety-fifth chapter on the Bhrigu family.

अध्याय १४८

श्लोक 3

वयमद्य गमिष्यामः सुराणां निग्रहाय तु स्वबाहुबलमाश्रित्य सर्व एव न संशयः

vayamadya gamiṣyāmaḥ surāṇāṃ nigrahāya tu svabāhubalamāśritya sarva eva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्रुटियोंके लिये मुझे क्षमा कीजिये। देव! विश्वकी उत्पत्ति, स्थिति और लयमें आप ही सत्त्व, रज और तमस्वरूप हैं। भुवनपते! आपको छोड़कर अन्य कोई देवता नहीं है। भुवनेश्वर! यम, नियम, यज्ञ, दान, वेदाभ्यास, धारणा और योग-ये सभी आपकी भक्तिकी एक कलाके हजारवें अंशकी समता नहीं कर सकते। उच्छिष्ट, रस- रसायन, खड्ग, अञ्जन, पादुका और विवरसिद्धि-ये सभी महादेवको आराधना करनेवालोंके चिह्न हैं, जो इस जन्ममें व्यक्त-रूपसे देखे जाते हें ॥ ३४--३९॥

English

CHAPTER CXCVI. '

अध्याय १४८

श्लोक 4

किंतु नातपसा युक्तो मन्ये ऽहं सुरसंगमम् अहमादौ करिष्यामि ततो घोरं दितेः सुताः

kiṃtu nātapasā yukto manye 'haṃ surasaṃgamam ahamādau kariṣyāmi tato ghoraṃ diteḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

देव! यद्यपि भक्त शठतापूर्वक नमस्कार करता है, तथापि आप उसे इच्छानुसार ऐश्वर्य प्रदान करते हैं। नाथ! आपने मोक्ष प्रदान करनेके लिये संसारको नष्ट करनेवाली

English

Matsya said: — Eing! the sons of Marichi are known as SurfipA and the wife of the sage AhgirA gave birth to ten sons who became the Devas. They were: — AtmA, Ayu, Damana, Daka, Sada, PrApa, HavimAna, Gair§(ha, Rita, and Satya. These Ahgirasaa are known

अध्याय १४८

श्लोक 5

ततः सुरान्विजेष्यामो भोक्ष्यामो ऽथ जगत्त्रयम् स्थिरोपायो हि पुरुषः स्थिरश्रीरपि जायते

tataḥ surānvijeṣyāmo bhokṣyāmo 'tha jagattrayam sthiropāyo hi puruṣaḥ sthiraśrīrapi jāyate

हिन्दी अर्थ

कुपथ्याभिमुखं पतितं त्वं मां पापात् परित्राहि तृष्णा तथापि शंकर किं मूढं मां विडम्बयति छिन्धि मदमोहपाशानुत्तारय मां महादेव

English

t' /yij-,*'!, - - ■

अध्याय १४८

श्लोक 6

रक्षितुं नैव शक्नोति चपलश्चपलाः श्रियः तच्छ्रुत्वा दानवाः सर्वे वाक्यं तस्यासुरस्य तु

rakṣituṃ naiva śaknoti capalaścapalāḥ śriyaḥ tacchrutvā dānavāḥ sarve vākyaṃ tasyāsurasya tu

हिन्दी अर्थ

करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम्। यः पठति भक्तियुक्तस्तस्य तुष्येद् भृगोर्यथा च शिव: उमया सहितो देवो वरं तस्य ह्यदापयत्

English

as tlie SomapAyi DSvas. The fdlipwin Bi§is: were born of SurflpA: — Bfiliaspati, Gautama, Saqcivarta, VAmadeva, Ajssya. They

अध्याय १४८

श्लोक 7

साधु साध्वित्यवोचंस्ते तत्र दैत्याः सविस्मयाः सो ऽगच्छत्पारियात्रस्य गिरेः कन्दरमुत्तमम्

sādhu sādhvityavocaṃste tatra daityāḥ savismayāḥ so 'gacchatpāriyātrasya gireḥ kandaramuttamam

हिन्दी अर्थ

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम। रुद्रवेदी भवेदेवमेतत् सम्पादयस्व मे तदाप्रभृति ब्रह्माद्याः सर्वे देवाः सकिन्नराः। उपासते भृगोस्तीर्थ तुष्टो यत्र महेश्वरः

English

are all the propagators of the gotra;;,i(pther Rijjjis of the same gotra who propagated other go tras are/ enumerated. Utathya, Gautama,

अध्याय १४८

श्लोक 8

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णं नानौषधिविदीपितम् नानाधातुरसस्रावचित्रं नानागुहागृहम्

sarvartukusumākīrṇaṃ nānauṣadhividīpitam nānādhāturasasrāvacitraṃ nānāguhāgṛham

हिन्दी अर्थ

दर्शनात् तस्य तीर्थस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते। अवशाः स्ववशा वापि म्रियन्ते यत्र जन्तवः एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्

English

Tauleya, Abhijita, Ardhanemi, LaiigAki, Kira, Kautiki, RAhukar}, Saupuri, KairAti, Samalomaki, Pau§ajiti, BhSrgavata, Airidava Rii, KArotaka, Sajivi, Upabindu, Suraiina, Vahiiiipati, Vaisali, KrosthA,

अध्याय १४८

श्लोक 9

गहनैः सर्वतो गूढं चित्रकल्पद्रुमाश्रयम् अनेकाकारबहुलं पृथक्पक्षिकुलाकुलम्

gahanaiḥ sarvato gūḍhaṃ citrakalpadrumāśrayam anekākārabahulaṃ pṛthakpakṣikulākulam

हिन्दी अर्थ

उपानहौ च छत्रं च च्यमन्नं च काञ्चनम् पराये धनमें रत रहनेवाला, दूसरे द्वारा किये गये अनादरसे उत्पन्न हुए दुःख और शोकसे सन्तत और परमुखापेक्षी हूँ, आप मेरी रक्षा कीजिये। मैं मिथ्या अभिमानसे सन्तप्त, क्षणभङ्गुर शरीरके विलासमें रत, निष्ठुर, कुमार्गगामी और पतित हूँ, आप इस पापसे मेरी रक्षा कीजिये। यद्यपि द्विजगणोंके साथ-साथ मैं दीन हूँ और बन्धुजनोंने ही मेरी आशाको दूषित कर दिया है, तथापि शंकर! तृष्णा मुझ मोहग्रस्तकी विडम्बना क्यों कर रही है?

English

AmnAyani, Soma, Atrayani, KSsoru, Kanrfalya, Parthiva, Uauhinyayani, RaivAgni, Mdlapa, PAndu, KsapA, VitJvakara, Ari, ParikAri. They are

अध्याय १४८

श्लोक 10

नानाप्रस्रवणोपेतं नानाविधजलाशयम् प्राप्य तत्कन्दरं दैत्यश् चचार विपुलं तपः

nānāprasravaṇopetaṃ nānāvidhajalāśayam prāpya tatkandaraṃ daityaś cacāra vipulaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेव! आप इस तृष्णाको शीघ्र दूर कर दें, नित्य चिरस्थायिनी लक्ष्मी प्रदान करें, मद और मोहके पाशको काट दें और मेरा उद्धार करें। यह 'करुणाभ्युदय' नामक दिव्य स्तोत्र सभी सिद्धियोंको देनेवाला है, जो भक्तिपूर्वक इसका पाठ करता है, उसपर भृगु (पर प्रसन्न होने)-के समान ही शिवजी प्रसन्न होते हैं ॥४०--४५॥ भगवान् शंकरने कहा--वत्स! मैं तुमपर प्रसन्न हूँ, तुम अभीष्ट वर माँग लो। इस प्रकार उमासहित

English

the Arieya Pravara of the foregoing Risls. Now hear their Pravaras, via., Afigira, Suvachotathya Urfija. They canuot intermarry among them- selves. — 1-11.

अध्याय १४८

श्लोक 11

निराहारः पञ्चतपाः पत्त्रभुग्वारिभोजनः शतं शतं समानां तु तपांस्येतानि सो ऽकरोत्

nirāhāraḥ pañcatapāḥ pattrabhugvāribhojanaḥ śataṃ śataṃ samānāṃ tu tapāṃsyetāni so 'karot

हिन्दी अर्थ

महादेवजी भृगुको वरदान देनेके लिये उद्यत हुए भृगु बोले-देवेश! यदि आप प्रसन्न हैं और यदि मुझे वर देना चाहते हैं तो मुझे यह वरदान दीजिये कि यह स्थान रुद्रवेदीके नामसे प्रसिद्ध हो जाय शिवजीने कहा-विप्रश्रेष्ठ! ऐसा ही होगा और अब तुम्हें क्रोध नहीं होगा। साथ ही तुम पिता और पुत्रमें सहमति नहीं होगी। तभीसे किन्नरोंसहित ब्रह्मा आदि सभी देवगण, जहाँ महेश्वर संतुष्ट हुए थे, उस

English

Atraiyayani, Sauvaisthya, Agnivai§ya, iilasthali, Baliiifiyani, Aikepi, BArahi, BAkali, Saiiti, Trinakarni, Pravahi, AjJvalayani, BarhisAcli, iikliA- grivi, Karaki, MahukApi, Udupati, Kaucliaki, Bhainita, J'uspAnvesi, Soraatanvi, Brahraatarivi, SAladi, Baladi, Uevarfiri, Devasthani, llarikarni, SAridabhi, PrAvepi, Sadyasugrivi, Gomedagandhika, Matsyacliadya, MOlahara, PhalAhSra, Gangodadhi, Kaurupati, Kauruk§etri, NayAki,

अध्याय १४८

श्लोक 12

ततः स्वदेहादुत्कृत्य कर्षं कर्षं दिने दिने मांसस्याग्नौ जुहावासौ ततो निर्मांसतां गतः

tataḥ svadehādutkṛtya karṣaṃ karṣaṃ dine dine māṃsasyāgnau juhāvāsau tato nirmāṃsatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

भृगुतीर्थको उपासना करते हैं। उस तीर्थका दर्शन करनेसे मनुष्य तत्काल ही पापसे मुक्त हो जाता है। स्वाधीन या पराधीन होकर भी जो प्राणी यहाँ मरते हैं, उन्हें निःसंदेह गुह्यातिगुह्य उत्तम गति प्राप्त होती है। यह अत्यन्त विस्तृत क्षेत्र सभी पापोंका विनाशक है। यहाँ स्नान करके मानव स्वर्गको प्राप्त होते हैं तथा जो वहाँ मरते हैं, उनका पुनः संसारमें आगमन नहीं होता। वहाँ यथाशक्ति जूता, छाता, अन्न, सोना और खाद्य पदार्थका

English

Jaityadroui, Jaihvalayani, Apastambi, Maunjavristi, Marsta, Pingali, Paila, alamkAyani, Dvadhyakhaiya, Mariita. Tliey are all llisis and AgigirA, Vrihaspati, Bliaradvaja are the three Pravaras, they cannot intermarry among themselv'es. — \ 2 - 20 -

अध्याय १४८

श्लोक 13

तस्मिन्निर्मांसतां याते तपोराशित्वमागते जज्वलुः सर्वभूतानि तेजसा तस्य सर्वतः

tasminnirmāṃsatāṃ yāte taporāśitvamāgate jajvaluḥ sarvabhūtāni tejasā tasya sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

दान देना चाहिए; क्योंकि वह अक्षय हो जाता है। जो सूर्योपरागे यो दद्याद् दानं चैव यथेच्छया॥ ५३ मनुष्य सूर्यग्रहणके समय वहाँ इच्छानुसार जो कुछ दान चन्द्रसूर्योपरागेषु यत्फलं त्वमरकण्टके

English

KAnvayana, Kopachaya, VAtsyatarajana, Bhrastrakilta, Rustrapindl, Laindrani, SAyakayani, Krostaksi, Balniviti, Talakrit, Madhiiravaha, LAvakrita, KAlavita, Gatlii, MArkati, Paulikayani, Skandasa, Cliakrf, GArgya, yamayani, Bfdaki, Sahari liave tlio following five Arseya Pravaras, vis., ArpgirA, DevAcharya, Vrihaspati, Bliaradvaja, tJarga, and Saitya. They do not intermarry among themselves. Kapitara, Svastitara, Daksi, iakti, Patanjali, Bhhyasi, Jalasandhi, VindurmAdi, Kusidaki, tTrva, RAjakairfi, Vai§adi, iansapi, Sali, KalaeJikantha, KAriraya, Katya, Dhanyayani, BliavA- syAyani, BliAradvaji, Saubudhi, Laglivi, Devamati, have Amgira, Daina-

अध्याय १४८

श्लोक 14

उद्विग्नाश्च सुराः सर्वे तपसा तस्य भीषिताः एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा परमं तोषमागतः

udvignāśca surāḥ sarve tapasā tasya bhīṣitāḥ etasminnantare brahmā paramaṃ toṣamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तदेव निरिब्रलं पुण्यं भृगुतीर्थे न संशय: । क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानतपःक्रियाः प्रख्यातं त्रिषु लोकेषु यत्र तुष्टो महेश्वरः

English

vAhya and Uruksaya for their Arseya Pravara and the Ri.sis of these Pravaras also do not intermarry among themselves. The above-mentioned Risis are said to have Laiiksi, GArgyahari, and Galavi for their Pravaras and also AngirA, Sanikpiti, Gauravili as well as Afigira, Vrihaduktha, VAmadeva, who do not marry among themselves, and with those boi'u in the Kutsa-gotra with Kutsa Pravara. — 21-32.

अध्याय १४८

श्लोक 15

तारकस्य वरं दातुं जगाम त्रिदशालयात् प्राप्य तं शैलराजानं स गिरेः कन्दरस्थितम् उवाच तारकं देवो गिरा मधुरया युतः

tārakasya varaṃ dātuṃ jagāma tridaśālayāt prāpya taṃ śailarājānaṃ sa gireḥ kandarasthitam uvāca tārakaṃ devo girā madhurayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं तु वदतो देवीं भृगुतीर्थमनुत्तमम्। न जानन्ति नरा मूढा विष्णुमायाविमोहिताः विमुक्तः सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति। ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते

English

A/igirA, VirApa, Rathitara are the Arseya Pravaras of the Ri§is of the Rathitara clan. They also do not intermarry in their gotra, Vi§nu-

अध्याय १४८

श्लोक 16

पुत्रालं तपसा ते ऽस्तु नास्त्यसाध्यं तवाधुना वरं वृणीष्व रुचिरं यत्ते मनसि वर्तते

putrālaṃ tapasā te 'stu nāstyasādhyaṃ tavādhunā varaṃ vṛṇīṣva ruciraṃ yatte manasi vartate

हिन्दी अर्थ

धौतपापं ततो गच्छेत् क्षेत्रं यत्र वृषेण तु। नर्मदायां कृतं राजन् सर्वपातकनाशनम् तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां विमुञ्जति। तस्मिस्तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः

English

vridhi, livamati, Jatrina, Katrina, Putrava, VairapArAyana also have three Pravaras. — 33-35.

अध्याय १४८

श्लोक 17

इत्युक्तस्तारको दैत्यः प्रणम्यात्मभुवं विभुम् उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणतः पृथुविक्रमः

ityuktastārako daityaḥ praṇamyātmabhuvaṃ vibhum uvāca prāñjalirbhūtvā praṇataḥ pṛthuvikramaḥ

हिन्दी अर्थ

वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः कालेन महता प्राप्त: पृथिव्यामेकराड् भवेत्। ततो गच्छेच्च राजेन्द्र ऐरण्डीतीर्थमुत्तमम् उपोष्य रजनीमेकां तस्मिन् स्नानं समाचरेत्। यमदूतैर्न बाध्येत रुद्रलोकं स गच्छति

English

AfigirA, Malsyaclagdha, and Mudgala are also the three Pravaras who also do not intermarry among themselves. — 36.

अध्याय १४८

श्लोक 18

देवभूतमनोवास वेत्सि जन्तुविचेष्टितम् कृतप्रतिकृताकाङ्क्षी जिगीषुः प्रायशो जनः

devabhūtamanovāsa vetsi jantuviceṣṭitam kṛtapratikṛtākāṅkṣī jigīṣuḥ prāyaśo janaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यद्वीपविख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् देता है, उसका वह दिया हुआ दान अक्षय हो जाता है। चन्द्रग्रहण और सूर्यग्रहणके समय अमरकण्टकमें जो फल प्राप्त होता है, वही सम्पूर्ण पुण्य निःसंदेह भृगुतीर्थमें सुलभ हो जाता है। युधिष्ठिर! सभी प्रकारके दान तथा

English

Hainsajihva, Devajiliva, Agnijibva, Viradapa, ApAgnaiya, Aivaya, Paranyastuvi, Maudgala also have three Pravaras, vi.5?., AipgirA, Tandya,

अध्याय १४८

श्लोक 19

वयं च जातिधर्मेण कृतवैराः सहामरैः तैश्च निःशेषिता दैत्याः क्रूरैः संत्यज्य धर्मिताम् तेषामहं समुद्धर्ता भवेयमिति मे मतिः

vayaṃ ca jātidharmeṇa kṛtavairāḥ sahāmaraiḥ taiśca niḥśeṣitā daityāḥ krūraiḥ saṃtyajya dharmitām teṣāmahaṃ samuddhartā bhaveyamiti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञ, तप और कर्म--ये सभी नष्ट हो जाते हैं, किंतु भुगुतीर्थमें किया गया तप नष्ट नहीं होता। नराधिप! उस भृगुकी उग्र तपस्यासे संतुष्ट हुए शम्भुने उस भृगुतीर्थमें अपनी नित्य उपस्थिति बतलायी है, इसलिये वह भृगुतीर्थ तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है; क्योंकि वहाँ महेश्वर संतुष्ट हुए थे। नराधिप! इस प्रकार महेश्वरने पार्वतीसे श्रेष्ठ भृगुतीर्थके विषयमें कहा है, किंतु विष्णुकी मायासे मोहित हुए मूढ़ मनुष्य नर्मदामें स्थित इस दिव्य भृगुतीर्थको नहीं जानते। जो मनुष्य कहाँ भी भृगुतीर्थका माहात्म्य सुनता है, वह सभी पापोंसे विमुक्त होकर रुद्रलोकको जाता है

English

OBATTSB OXGVIII. 19S

अध्याय १४८

श्लोक 20

अवध्यः सर्वभूतानाम् अस्त्राणां च महौजसाम् स्यामहं परमो ह्येष वरो मम हृदि स्थितः

avadhyaḥ sarvabhūtānām astrāṇāṃ ca mahaujasām syāmahaṃ paramo hyeṣa varo mama hṛdi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! इसके बाद श्रेष्ठ गौतमेश्वर तीर्थकी यात्रा करे। राजन्! वहाँ स्नानकर उपवास करनेवाला मनुष्य सुवर्णमय विमानसे ब्रह्मलोकमें जाकर पूजित होता है। राजन्! तदनन्तर धौतपाप नामक क्षेत्रकी यात्रा करनी चाहिए। स्वयं नन्दीने नर्मदामें इस क्षेत्रका निर्माण किया था, जो सभी पातकोंका नाशक है। उस तीर्थमें स्नानकर मनुष्य ब्रह्महत्यासे विमुक्त हो जाता है। राजेन्द्र! उस तीर्थमें जो प्राण-त्याग करता है, वह चार भुजा और तीन

English

Maudgslya who also do not intorm{nrry«mong themselves. Atpgird, Ajaqiiha, Kaova are the Prftva!) of'.— Apldu, Qaru, liikatftjwna, Pr&g Mrkanda, llifaniv,1i Katu, Markatapa, NadSyaaa, y&m&yana.— 87-41. •* 'P.

अध्याय १४८

श्लोक 21

एतन्मे देहि देवेश नान्यो मे रोचते वरः तमुवाच ततो दैत्यं विरिञ्चिः सुरनायकः

etanme dehi deveśa nānyo me rocate varaḥ tamuvāca tato daityaṃ viriñciḥ suranāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंसे युक्त हो शिवके समान बलशाली हो जाता है और शिवके समान पराक्रमी होकर दस सहस्र कल्पोंसे भी अधिक कालतक स्वर्गमें निवास करता है। बहुत कालके बाद पृथ्वीपर आनेपर वह एकच्छत्र राजा होता है। राजेन्द्र! तत्पश्चात् श्रेष्ठ ऐरण्डीतीर्थमें जाना चाहिए। राजन्! मार्कण्डेयजीके द्वारा प्रयागमें जो पुण्य बतलाया गया है, वही पुण्य वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्यको सुलभ हो जाता है। जो भाद्रपदमासके शुक्लपक्षकी चतुर्दशी तिथिको एक रात उपवास कर वहाँ स्नान करता है, उसे यमदूत पीड़ित नहीं करते और वह रुद्र्लोकको जाता है। राजेद्र! तदुपरान्त सभी पापोंको नष्ट करनेवाले हिरण्यद्वीप नामसे विख्यात तीर्थमें जाना चाहिए, जहाँ भगवान् जनार्दनने

English

They sliould not also interipai|5 among themselves. Titira, Kapibhfi, Gdrgyt are the three Pravarasj' so are AqigirS,, Titira, Kapibhu. They should.not intermarry among themselves. Itiksa, Bharadvaja, RisivSna, M&nava, Maittravara Ri§i, are also' known as the Arseya Pravaras, and Amgir4, Bharadv/ija, Vrihaspati, Mittravara Risi, Eiivana, and Mdnava also cannot intermarry among themselves. — 42-46.

अध्याय १४८

श्लोक 22

न युज्यन्ते विना मृत्युं देहिनो दैत्यसत्तम यतस्ततो ऽपि वरय मृत्युं यस्मान्न शङ्कसे

na yujyante vinā mṛtyuṃ dehino daityasattama yatastato 'pi varaya mṛtyuṃ yasmānna śaṅkase

हिन्दी अर्थ

प्रख्यातं त्रिषु लोकेषु योगिनी तत्र तिष्ठति तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

English

Bharadvaja, Huta, aunga, * liiiraiya belong to the Dvadhyftmus- yftyana-gotra and they have the following five Ar§eya Pravaras, viz,-— Amglr4f Bharadv&ja, Vrihaspati, Maudgalya, and IWira. — 47-48.

अध्याय १४८

श्लोक 23

ततः संचिन्त्य दैत्येन्द्रः शिशोर्वै सप्तवासरात् वव्रे महासुरो मृत्युम् अवलेपेन मोहितः

tataḥ saṃcintya daityendraḥ śiśorvai saptavāsarāt vavre mahāsuro mṛtyum avalepena mohitaḥ

हिन्दी अर्थ

ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र हंसतीर्थमनुत्तमम्। हंसास्तत्र विनिर्मुक्ता गता ऊर्ध्व न संशय: विष्णुलोकमवाप्नोति नरकं न च पश्यति ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम्। पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत्

English

" King! I have enumerated to you the Risis of the Aipgirfi-gotra. By the mere mention of their n,ame one becomes freed from all ills and attains bliss. — 49. •« .*

अध्याय १४८

श्लोक 24

ब्रह्मा चास्मै वरं दत्त्वा यत्किंचिन्मनसेप्सितम् जगाम त्रिदिवं देवो दैत्यो ऽपि स्वकमालयम्

brahmā cāsmai varaṃ dattvā yatkiṃcinmanasepsitam jagāma tridivaṃ devo daityo 'pi svakamālayam

हिन्दी अर्थ

स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते। दक्षिणेन तु द्वारेण कन्यातीर्थं तु विश्रुतम् शक्रध्वजे समावृत्ते सुपे नागारिकेतने

English

Here ends the one hundred and minSt/isixth chapter ortthe Afigird familjf,

अध्याय १४८

श्लोक 25

उत्तीर्णं तपसस्तं तु दैत्यं दैत्येश्वरास्तथा परिवव्रुः सहस्राक्षं दिवि देवगणा यथा

uttīrṇaṃ tapasastaṃ tu daityaṃ daityeśvarāstathā parivavruḥ sahasrākṣaṃ divi devagaṇā yathā

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् स्थाने निवासः स्याद् विष्णुः शंकरमन्रवीत् स्नातमात्रो नरस्तत्र देव्याः स्थानमवाप्नुयात्। देवतीर्थं ततो गच्छेत् सर्वतीर्थमनुत्तमम् तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र हैवतैः सह मोदते। ततो गच्छेच्च राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम्

English

CHAPTER CXCVII. ' '

अध्याय १४८

श्लोक 26

तस्मिन्महति राज्यस्थे तारके दैत्यनन्दने ऋतवो मूर्तिमन्तश्च स्वकालगुणबृंहिताः

tasminmahati rājyasthe tārake daityanandane ṛtavo mūrtimantaśca svakālaguṇabṛṃhitāḥ

हिन्दी अर्थ

यत् तत्र दीयते दानं सर्व कोटिगुणं भवेत्। अपरपक्षे त्वमायां तु स्नानं तत्र समाचरेत् सिद्धि प्राप्त को थी। राजन्! वहाँ स्नान कर मानव धनवान् और रूपवान् हो जाता है । राजेन्द्र! इसके बाद महान् कनखलतीर्थको यात्रा करे। नराधिप! उस तीर्थमें गरुडने तपस्या को थी। वह तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है।

English

Matsya said 'VKing! I shall now name to you the of th Atri clan. arSyana, Udvrdaki, ona,arniratha, iaukratu, Ganrtlgtlyg/ Gaurajina, Chaitrayftna, Ardhapanya, Biimarathya, Gopana, Takivindu, Earnajihva, Harapriti, Naidr&ni, lkalSyani, Tailapa, Bailaiya, Atri, Gonipati, Jalada, Bhagap4da, Saupuepi, Chandogaiya of the K&rdamayana kh& (branch) have ySvailva, Atri, Archanavada for their Pravaras. They do not intermairy among themselves. Dak§i, Bali, Parpavi, Crnabhii' Bilftrdani, Bljabapl, lhirika, Manuja, Kai4a, Gavi§thira, Bhalandana have Atri, Gavisthira and Pflrvfitithi for their Pravaras, and they also do not marry among themselves."— 1-8.

अध्याय १४८

श्लोक 27

अभवन्किंकरास्तस्य लोकपालाश्च सर्वशः कान्तिर्द्युतिर्धृतिर्मेधा श्रीरवेक्ष्य च दानवम्

abhavankiṃkarāstasya lokapālāśca sarvaśaḥ kāntirdyutirdhṛtirmedhā śrīravekṣya ca dānavam

हिन्दी अर्थ

वहाँ योगिनी रहती है, जो योगियोंके साथ क्रीडा और शिवके साथ नृत्य करती है। राजन्! वहाँ स्नान कर मनुष्य रुद्रलोकमें पूजित होता है॥६०--७१॥ राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम हंसतीर्थमें जाय। वहाँ हंस-समूह पापसे विनिर्मुक्त होकर निःसंदेह स्वर्गको चले गये थे। राजेन्द्र! तत्पश्चात् वाराहतीर्थकी यात्रा करनी चाहिए, जहाँ भगवान् जनार्दन सिद्ध हुए थे। वहाँ वाराहरूपधारी परमेश्वरको पूजा हुई थी। उस वाराहतीर्थमें विशेषकर द्वादशी तिथिको स्नान कर मनुष्य विष्णुलोकको प्रात करता है और उसे नरकका दर्शन नहीं करना पड़ता। राजेन्द्र! तदुपरान्त श्रेष्ठ चन्द्रतीर्थकी यात्रा करे। वहाँ विशेषकर पूर्णिमा तिथिको स्नान करना चाहिए।

English

Kulaiya, Bfilaiya, Vfisarathya, Dhdtraiya, Maitraiya, are the sons of

अध्याय १४८

श्लोक 28

परिवव्रुर्गुणाकीर्णा निश्छिद्राः सर्व एव हि कालागुरुविलिप्ताङ्गं महामुकुटभूषणम्

parivavrurguṇākīrṇā niśchidrāḥ sarva eva hi kālāguruviliptāṅgaṃ mahāmukuṭabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य चन्द्रलोकमें पूजित होता है। उसके दक्षिण द्वारपर विख्यात कन्यातीर्थ है। वहाँ शुक्लपक्षकी तृतीया तिथिको स्नान करना चाहिए वहाँ शिवजीको प्रणाम करके उन्हें बलि प्रदान करनेसे वे प्रसन्न हो जाते हैं। वहाँ हरिशयनके समय इन्द्रध्वजके निकलनेपर अन्तरिक्षमें दिव्य हरिश्चन्द्रपुर दिखायी देता है। जब नर्मदा जलसमूहसे वृक्षोंको आप्लावित कर देगी, उस समय इस स्थानमें विष्णुका निवास होगा

English

the daughter of the sage Atraiya. They have Atri, Vdmarathya and Pantri for their Pravara, and they do not intermarry among themselves. — 9-10.

अध्याय १४८

श्लोक 29

रुचिराङ्गदनद्धाङ्गं महासिंहासने स्थितम् वीजयन्त्यप्सरःश्रेष्ठा भृशं मुञ्चन्ति नैव ताः

rucirāṅgadanaddhāṅgaṃ mahāsiṃhāsane sthitam vījayantyapsaraḥśreṣṭhā bhṛśaṃ muñcanti naiva tāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा विष्णुने शंकरसे कहा है। द्वीपेश्वरतीर्थमें स्नान कर मनुष्य सुवर्णराशिको प्राप्त करता है॥ ७२-७९ ३॥ राजेन्द्र इसके बाद कन्यातीर्थके सुन्दर संगमस्थानकी यात्रा करे । वहाँ स्नानमात्र करनेसे मनुष्य देवीके स्थानको प्रात करता है । तदनन्तर सभी तीर्थोमें उत्तम देवतीर्थमें जाना चाहिए । राजेन्द्र वहाँ स्नान कर मनुष्य देवताओंके साथ आनन्दका अनुभव करता है। राजेन्द्र! तत्पश्चात् रेष्ठ शिखिंतीर्थकी यात्रा करनी चाहिए। वहाँ अमावस्या तिथिके तीसरे पहरमें स्नान करनेका विधान है। वहाँ जो कुछ भी दान दिया जाता है, वह सब, करोड़गुना हो जाता है।

English

" King! I have described before you all the Brahmanas of the Atri family by the mere mention of whose" name one becomes liberated from all ills."— 11.

अध्याय १४८

श्लोक 30

चन्द्रार्कौ दीपमार्गेषु व्यजनेषु च मारुतः कृतान्तो ऽग्रेसरस्तस्य बभूवुर्मुनिसत्तमाः

candrārkau dīpamārgeṣu vyajaneṣu ca mārutaḥ kṛtānto 'gresarastasya babhūvurmunisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

८९२ मत्स्यपुराण ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिता। वहाँ एक ब्राह्मणको भोजन करानेपर करोड़ ब्राह्मणोंके भृगुतीर्थे तु राजेन्द्र तीर्थकोटिर्व्यवस्थिता॥ ८४ भोजन करानेका फल होता है। राजेन्द्र! भृगुतीर्थमें करोड़ों तीर्थोंको स्थिति है। वहाँ निष्काम या सकाम होकर भी

English

Here ends the one hundred and ninety-seventh chapter on the Atri family.

अध्याय १४८

श्लोक 31

एवं प्रयाति काले तु वितते तारकासुरः बभाषे सचिवान्दैत्यः प्रभूतवरदर्पितः

evaṃ prayāti kāle tu vitate tārakāsuraḥ babhāṣe sacivāndaityaḥ prabhūtavaradarpitaḥ

हिन्दी अर्थ

अकामो वा सकामो वा तत्र स्नानं समाचरेत् । अद्वमेधमजाप्नोतिं हैवंतेः सह मोदते ह ती स्नान करना चाहिए ऐसा करनेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका पु ह च ५ फल प्राप्त होता है और वह देवताओंके साथ आनन्दका तत्र सिद्धि परां प्राप्तो भृगुस्तु मुनिपुङ्गवः । अनुभव करता है। वहाँ मुनिश्रेष्ठ भृगुने परम सिद्धि प्राप्त की अवतारः कृतस्तत्र शंकरेण महात्मना॥ ८६ थी और महात्मा शंकर अवतीर्ण हुए थे॥ ८०--८६॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नर्मदामाहात्म्ये त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

English

Matsya said: — " King! I shall now relate to you other descendants of Atrf. Chandramd has been born in the house of Atri in whose family Virfv&mitra took his birth. By virtue of his asceticism Virfvdmitra became a Brfihmana from-Ksatriya. I shall now tell you about the family of Viit- vamitr§."— 1-2.

अध्याय १४८

श्लोक 32

राज्येन कारणं किं मे त्व् अनाक्रम्य त्रिविष्टपम् अनिर्याप्य सुरैर्वैरं का शान्तिर्हृदये मम

rājyena kāraṇaṃ kiṃ me tv anākramya triviṣṭapam aniryāpya surairvairaṃ kā śāntirhṛdaye mama

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें नर्मदामाहात्म्य-वर्णन नामक एक सौ तिरानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ नर्मदातटवार्ती तीर्थोका माहात्म्य

English

yiivftimtra, Daivar&ta, VaikiSilJ Gftfava Vatauda, lanka, Abhaya,,... *. i& 3 »na, Y&gyavalk«;6 Sainhavayana, Babhravya,

अध्याय १४८

श्लोक 33

भुञ्जते ऽद्यापि यज्ञांशान् अमरा नाक एव हि विष्णुः श्रियं न जहति तिष्ठते च गतभ्रमः

bhuñjate 'dyāpi yajñāṃśān amarā nāka eva hi viṣṇuḥ śriyaṃ na jahati tiṣṭhate ca gatabhramaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेयजीने कहा-राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र ह्यङ्कशेश्वरमुत्तमम्। अङ्कुशेश्वरतीर्थकी यात्रा करे, जहाँ उन देवके दर्शन- दर्शनात् तस्य देवस्य मुच्यते सर्वपातकैः॥ १ मात्रसे मनुष्य सभी पापोंसे छुटकारा पा जाता है। राजेनद्र! ततो गच्छेच्च राजेन्द्र नर्मदेश्वरमुत्तमम्। तत्पश्चात् श्रेष्ठ नर्मदे धरतीर्थकी यात्रा करनी चाहिए। तत्र स्नात्वा नरो राजन् स्वर्गलोके महीयते॥ २ राजन्! वहाँ स्नानकर मनुष्य स्वर्गलोकमें पूजित होता अश्वतीर्थं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत्। है। तदुपरान्त अश्वतीर्थमें जाय और वहाँ स्नान करे। ऐसा सुभगो दर्शनीयश्च भोगवाञ्जायते नरः॥ ३ करनेसे मनुष्य सौभाग्यशाली, दर्शनीय और रूपवान् हो पैतामहं ततो गच्छेद् ब्रह्मणा निर्मितं पुरा। जाता है। इसके बाद प्राचीनकालमें ब्रह्माद्वारा निर्मित तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या पितृपिण्डं तु दापयेत्॥ ४ पेतामहतीर्थकी यात्रा करे। वहाँ स्नानकर भक्तिपूर्वक तिलदर्भविमिश्रं तु ह्युदकं तत्र दापयेत्। पितरोंको पिण्डदान करे तथा तिल और कुशसे युक्त तस्य तीर्थप्रभावेण सर्व भवति चाक्षयम्॥ ५ तर्पण करे; क्योंकि उस तीर्थके प्रभावसे वहाँ किया गया सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु स्नानं समाचरेत्। यह सब अक्षय हो जाता है। जो सावित्रीतीर्थमें जाकर

English

]Eari$a, 8aqxi|ratya, Uloopa, Aupagfilfilpayoda, Janapadapa, KhjMraTS cha, Halayama, Sadhati, Vastakaodik''llEieysdiaTe three Iriia Brayaras, vi»., VWvamitra, Devarata, and ITd<||»ka.--6.

अध्याय १४८

श्लोक 34

स्वस्थाभिः स्वर्गनारीभिः पीड्यन्ते ऽमरवल्लभाः सोत्पला मदिरामोदा दिवि क्रीडायनेषु च

svasthābhiḥ svarganārībhiḥ pīḍyante 'maravallabhāḥ sotpalā madirāmodā divi krīḍāyaneṣu ca

हिन्दी अर्थ

विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते॥ ६ स्नान करता है, वह अपने सभी पापोंको धोकर ब्रह्मलोकमें मनोहरं र्थ पूजित होता है । राजन्! तदनन्तर अतिशय रमणीय मनोहर- मनोहर ततो गच्छेत् तीर्थ परमशोभनम्। तीर्थकी यात्रा करनी चाहिए। वहाँ स्नानकर मनुष्य

English

They also do not intermarry aipfing themselves. Daivatlrav Deva- rata; Viijvamitra are the three Pravaras of Daivadrava, SajataiyS, Shnsuka, Karukaya, Vaidaiharata, Kuilika. TH'also do not intermarry. IJhanan- jaya, Kapardaiya, Parikdta, Parthiha, Panini have ViavSmitra, Madhnch-.%<bhanda, Aghamar jaa for their Pravaras. They also do not intermarry. Eatnalayajiha, Amarathya, BAnjuli, are also tho three Pravaras. They too do not intermarry. — 7-14.

अध्याय १४८

श्लोक 35

लब्ध्वा जन्म न यः कश्चिद् घटयेत्पौरुषं नरः जन्म तस्य वृथा भूतम् अजन्मा तु विशिष्यते

labdhvā janma na yaḥ kaścid ghaṭayetpauruṣaṃ naraḥ janma tasya vṛthā bhūtam ajanmā tu viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

हि त्वा नरो राजन् पितु महीयते॥ ७ पितृलोकमें पूजित होता है। राजेन्द्र ! तत्पश्चात् श्रेष्ठ मानसतीर्थमें ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम्। जाय। राजन्! वहाँ स्नानकर मनुष्य रुद्रलोकमें पूजि तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते॥ ८ होता है। राजेन्द्र तदुपरानत श्रेष्ठ कुझतीर्थकी यात्रा करे। ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कुञ्जतीर्थमनुत्तमम्। तीनों लोकोंमे प्रसिद्ध यह तीर्थ सभी पापोंका नाशक है। विख्यातं त्रिषु लोकेषु सर्वपापप्रणाशनम् ९ नराधिप! मनुष्य, पशु, पुत्र, धन आदि जिन-जिन यान् यान् कामयते कामान् पशुपुत्रधनानि च। वस्तुओंकी कामना करता है, वह सब उसे वहाँ स्नान प्राप्नुयात् तानि सर्वाणि तत्र स्नात्वा नराधिप॥ १० करनेसे प्राप्त हो जाता है यत्र ता ऋषिकन्यास्तु तपोऽतप्यन्त सुब्रता:

English

VivAmitra, Lohita, Ataka, PAraia have VitlvAmitra, and PArapa for eir Pravaras. The Risis of the PArar»a-gotra do not intermarry. VievAmitra, Lohita and Astaka are the three Arseya Pravaras of Tx)hita and Aijtaka, and there is no iutertpairiage between A§(aka and Lohita

अध्याय १४८

श्लोक 36

मातापितृभ्यां न करोति कामान् बन्धूनशोकान्न करोति यो वा कीर्तिं हि वा नार्जयते हिमाभां पुमान्स जातो ऽपि मृतो मतं मे

mātāpitṛbhyāṃ na karoti kāmān bandhūnaśokānna karoti yo vā kīrtiṃ hi vā nārjayate himābhāṃ pumānsa jāto 'pi mṛto mataṃ me

हिन्दी अर्थ

प्रीतस्तासां महादेवो दण्डरूपधरो हरः तीर्थ तत्र महाराज ऋषिकन्येति विश्रुतम्

English

Udtinu, Krathaka, UdAvafl(ii»!**AtyAyani, KarirAsi, alankayani, Lvaki ManujAyani, are also known to have throe Ar§oya Pravara, KKilahila, Vidya, VivAmitra. They do not intermarry.— 18-19.

अध्याय १४८

श्लोक 37

तस्माज्जयायामरपुंगवानां त्रैलोक्यलक्ष्मीहरणाय शीघ्रम् संयोज्यतां मे रथमष्टचक्रं बलं च मे दुर्जयदैत्यचक्रम् ध्वजं च मे काञ्चनपट्टनद्धं छत्त्रं च मे मौक्तिकजालबद्धम्

tasmājjayāyāmarapuṃgavānāṃ trailokyalakṣmīharaṇāya śīghram saṃyojyatāṃ me rathamaṣṭacakraṃ balaṃ ca me durjayadaityacakram dhvajaṃ ca me kāñcanapaṭṭanaddhaṃ chattraṃ ca me mauktikajālabaddham

हिन्दी अर्थ

तत्र स्नात्वा नरो राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते। ततो गच्छेच्च राजेन्द्र स्वर्णविन्दु त्विति स्मृतम् क्रीडते नागलोकस्थोऽप्सरोभिः सह मोदते। ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र नरके तीर्थमुत्तमम् तत्र स्नात्वार्चयेद् देवं नरकं च न पश्यति। भारभूतिं ततो गच्छेदुपवासपरो जनः

English

"®!ing! I have named the Risjis of the VivAmit'ra clan before yo, l&y the mere mention of whoso nameg one becomis liberated from his

अध्याय १४८

श्लोक 38

तारकस्य वचः श्रुत्वा ग्रसनो नाम दानवः सेनानीर् दैत्यराजस्य तथा चक्रे बलान्वितः

tārakasya vacaḥ śrutvā grasano nāma dānavaḥ senānīr daityarājasya tathā cakre balānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्चयित्वा विरूपाक्षं रुद्रलोके महीयते कार्तिकस्य तु मासस्य ह्यर्चयित्वा महेश्वरम्। अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

English

Here ends the one hundred and ninety-eighth chapter on the Vi'sv&mitra family.

अध्याय १४८

श्लोक 39

आहत्य भेरीं गम्भीरां दैत्यानाहूय सत्वरः तुरगाणां सहस्रेण चक्राष्टकविभूषितम्

āhatya bherīṃ gambhīrāṃ daityānāhūya satvaraḥ turagāṇāṃ sahasreṇa cakrāṣṭakavibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

दीपकानां शतं तत्र घृतपूर्णं तु दापयेत्। विमानैः सूर्यसंकाशैर्त्र॑जते यत्र शंकरः वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति धेनुमेकां तु यो दद्यात् तस्मिस्तीर्थे नराधिप। पायसं मधुसंयुक्तं भक्ष्याणि विविधानि च

English

' CHAPTER CXCIX.

अध्याय १४८

श्लोक 40

शुक्लाम्बरपरिष्कारं चतुर्योजनविस्तृतम् नानाक्रीडागृहयुतं गीतवाद्यमनोहरम्

śuklāmbarapariṣkāraṃ caturyojanavistṛtam nānākrīḍāgṛhayutaṃ gītavādyamanoharam

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! इसके बाद प्रसिद्ध त्रिदशज्योतितीर्थकी यात्रा करनी चाहिए, जहाँ उत्तम व्रत धारण करनेवाली उन ऋषि-कन्याओंने तपस्या की थीं । उनकी अभिलाषा थी कि अविनाशी एवं सामर्थ्यशाली महेश्वर हम सभीके पति हों। तब उनकी तपस्यासे प्रसन्न होकर संहारकारी महादेव, जिनका मुख विकृत और शरीर घृणास्पद था तथा जो उत्तम व्रतमें लीन थे, दण्ड धारणकर उस तीर्थमें आये । महाराज! वहाँ शंकरजीने उन कन्याओंका

English

Matsya said: — Martchis sons were known as TCasSyapa and the follow- ing Rigis were tho descendants of Kailyapa: — Arfnijmni, Rigigana, Mai- §ald, Ritakayana, Udagrajii, Mathara, BhojA, VinayalaksanA, SalA,.Halai- ya, auri&tA, kanyakS, SunlyanS, Mandakint gave birh to MrigayA, irutaya, BhojayApanA, DevayAnA, GomayanA, AdhaichAyA, KAtyayanA, AkrAyanA, Barhiyoga, GadAyana, Bhavanandi, MahAchakri, DaksapAyanA, YodhayAnA, KArtivaya, HastidAnA, VAtsyAyana, KritajA, AtlvalAyani, PragAyapA, Paula- mauli, AiJvavAtAyana, KanvairakA, yAkarA, AgniilarmAyana, MaipA, Kai- karasapA, Vabhru, PrAchaiya, Gyanasarngaiya» AgnAprAsaivya, SyamodarA, VaivarfapA, UdvalAyanA, KAstSharina, MAricha, AjihAyana, HAstika, Vai- karpaiya, KAdyapaiya, SAsisA, HAritAyanA, MAntagina and Blirigava. Th% have Vatsara, KAirfyapa, Nidhruva, for their Pravara. They do not intermarry. — 1-10.

अध्याय १४८

श्लोक 41

विमानमिव देवस्य सुरभर्तुः शतक्रतोः दशकोटीश्वरा दैत्या दैत्यानां चण्डविक्रमाः

vimānamiva devasya surabhartuḥ śatakratoḥ daśakoṭīśvarā daityā daityānāṃ caṇḍavikramāḥ

हिन्दी अर्थ

वरण किया महाराज! वहाँ शंकरजीने ऋषिकन्याओंका वरण किया था, अतः वह स्थान ऋषिकन्या नामसे विख्यात तीर्थ हुआ। यहाँ कन्यादान करना चाहिए। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है। राजेन्द्र ! तदनन्तर स्वर्णबिन्दु नामक प्रसिद्ध तीर्थमें जाय। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्यको दुर्गति नहीं देखनी पड़ती। तत्पश्चात् अप्सरेशतीर्थमें जाय और वहाँ स्नान करे। वहाँ स्नान करनेवाला नागलोकमें अप्सराओंके साथ आनन्दका अनुभव करता है। राजेन्द्र! तदुपरान्त नरक नामक श्रेष्ठ तीर्थकी यात्रा करे। वहाँ स्तानकर महादेवजीकी पूजा करे तो नरक नहीं देखना पड़ता॥ ११-१७ ३॥

English

I shall now tell you the Bi? is of DvyAmusyAyapa clan, viz. — AdasAya, NAkuraya, SnAtapa, RAjavartapa, iSaidira, Davahi, Sairandhrl, RopasaivakA, YAmuni, KAdrupingAki, JAtamvi, DivAratAdva who have Vatsara, KAd- yapa, Varfilha for their PravAnf They do not intermarry. SaipyAti,,Nabhs

अध्याय १४८

श्लोक 42

तेषामग्रेसरो जम्भः कुजम्भो ऽनन्तरस्ततः महिषः कुञ्जरो मेघः कालनेमिर्निमिस्तथा

teṣāmagresaro jambhaḥ kujambho 'nantarastataḥ mahiṣaḥ kuñjaro meghaḥ kālanemirnimistathā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद भारभूतितीर्थकी यात्रा करनी चाहिए। इस तीर्थमें आकर मनुष्य उपवासपूर्वक शम्भूके अवतार विरूपाक्षकी अर्चना करके रुद्रलोकमें पूजित होता है। महात्मा शंकरके इस भारभूतितीर्थमें स्नानकर मनुष्य जहाँ-कहीं भी मरता है तो उसे निश्चय ही गणोंके अध्यक्षको गति प्राप्त होती है। कार्तिकमासमें यहाँ महेश्वरकी पूजा करनेसे अश्वमेधयज्ञसे दसगुना फल प्राप्त होता है-एऐसा विद्वानोंने कहा है। जो वहाँ

English

piilya, Jalaudhara, Bhtij|;tBp,;*Faiy£l, Kardama, GardaldilffttiWia, Mtlinita, KmiyapjfcbHa, Kulalia, Vri|ik:au<3a, 2li-igftike JJltara, Nidfiglia, J\la!?rma', Krvain,.audily/i DanSra,

अध्याय १४८

श्लोक 43

मथनो जम्भकः शुम्भो दैत्येन्द्रा दश नायकाः अन्ये ऽपि शतशस्तस्य पृथिवीदलनक्षमाः

mathano jambhakaḥ śumbho daityendrā daśa nāyakāḥ anye 'pi śataśastasya pṛthivīdalanakṣamāḥ

हिन्दी अर्थ

घृतपूर्ण सौ दीपक जलाता है, वह सूर्यके समान देदीप्यमान विमानोंसे शंकरजीके निकट चला जाता है। जो वहाँ शङ्क, कुन्द-पुष्प एवं चन्द्रमाके समान उज्ज्वल रंगके वृषभका दान करता है, वह वृषयुक्त विमानसे रुद्रलोकको जाता है। नराधिप! उस तीर्थमें जो एक धेनुका दान देता है और यथाशक्ति मधुसंयुक्त खीर एवं विविध भोज्य पदार्थ ब्राह्मणोंको खिलाता है, तस्य तीर्थप्रभावेण सर्व कोटिगुणं भवेत्

English

ai'c all 1*1 avaiwi'-iiaiylp 4 iFK}la, l)pvala niid Iva'vapa fov tlicii* Fl-aviims anil conseimoiilly they alSllipowu aa TjTai sjeyiv FiWava*- Th< (jo not iiiterjnarry. — il-1!). - '•

अध्याय १४८

श्लोक 44

दैत्येन्द्रा गिरिवर्ष्माणः सन्ति चण्डपराक्रमाः नानायुधप्रहरणा नानाशस्त्रास्त्रपारगाः

daityendrā girivarṣmāṇaḥ santi caṇḍaparākramāḥ nānāyudhapraharaṇā nānāśastrāstrapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपापविनिर्मुक्तो व्रजेद् वै यत्र शंकरः। जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिस्तीर्थे नराधिप हंसयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति। यावच्चन्द्रश्‍च सूर्यश्च हिमवांश्च महोदधिः

English

* " Manu! 1 have told yon thoitileHcendaTits of the chief UiKi Ksiynpa.

अध्याय १४८

श्लोक 45

तारकस्याभवत्केतू रौद्रः कनकभूषणः केतुना मकरेणापि सेनानीर् ग्रसनो ऽरिहा

tārakasyābhavatketū raudraḥ kanakabhūṣaṇaḥ ketunā makareṇāpi senānīr grasano 'rihā

हिन्दी अर्थ

गर्भवासे तु राजेन्द्र न पुनर्जायते पुमान्। ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र आषाढीतीर्थमुत्तमम् स्त्रियास्तीर्थं ततो रच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम् ऐरण्डीनर्मदयोश्च संगमं लोकविश्रुतम्

English

From litks'i.yitni, ho hcgot ti (0 aiuveifie and liuw can it l)o dts<;ijhod- afie* ately.*' —::*(). -

अध्याय १४८

श्लोक 46

पैशाचं यस्य वदनं जम्भस्यासीदयोमयम् खरविधूतलाङ्गूलं कुजम्भस्याभवद्ध्वजे

paiśācaṃ yasya vadanaṃ jambhasyāsīdayomayam kharavidhūtalāṅgūlaṃ kujambhasyābhavaddhvaje

हिन्दी अर्थ

तच्च तीर्थ महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्। उपवासपरो भूत्वा नित्यत्रतपरायणः तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया। ततो गच्छेच्च राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम्

English

Uen' ends Ihc i>iic hniidind and vinchj-ninth chuitlcr on lahyaiia fiWKS&l

अध्याय १४८

श्लोक 47

महिषस्य तु गोमायुः केतोर्हैमस्तदाभवत् ध्वाङ्क्षो ध्वजे तु शुम्भस्य कृष्णायोमयमुच्छ्रितम्

mahiṣasya tu gomāyuḥ ketorhaimastadābhavat dhvāṅkṣo dhvaje tu śumbhasya kṛṣṇāyomayamucchritam

हिन्दी अर्थ

यत्रेष्ठा बहुभिर्यज्ञैरिन्द्रो देवाधिपोऽभवत् तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः आराधयन्ति देवेशं त्रिसंध्यं विमलेश्वरम्। तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

English

ClfcM'l'Eli CC.

अध्याय १४८

श्लोक 48

अनेकाकारविन्यासाश् चान्येषां तु ध्वजास्तथा शतेन शीघ्रवेगाणां व्याघ्राणां हेममालिनाम्

anekākāravinyāsāś cānyeṣāṃ tu dhvajāstathā śatena śīghravegāṇāṃ vyāghrāṇāṃ hemamālinām

हिन्दी अर्थ

सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा यान्ति शिवालयम्। राजेन्द्र! उसका वह सभी कर्म उस तीर्थके प्रभावसे करोड़गुना हो जाता है। जो लोग नर्मदाका जल पीकर शिवजीको पूजा करते हैं, उन्हें उस तीर्थके प्रभावसे दुर्गति नहीं देखनी पड़ती। जो इस तीर्थमें आकर

English

J\iatsya said:"-lIciirfioin me about the Bnlhinanasof ihasistlui Anfilly; They are Ekrti>eya J.'j;uara. 'J'liogp of the Vasistlia-goda are knotV as Vasisihii. They do Jiut iiitevavry among themKi'lvps. this it is one Pravara. VViglirapru,.. Anpayav;,, Taiklava, vaVayfcpit Kapiijthiil.'!, Aupalomii, AiubdhiiA*|fctha, Katha, Gaupayan.V hodha|||, Bftkavyfi, Vrthyaka, I'.diiaya, Vagrant haya, Ajiasthunu,

अध्याय १४८

श्लोक 49

ग्रसनस्य रथो युक्तां किङ्किणीजालमालिनाम् शतेनापि च सिंहानां रथो जम्भस्य दुर्जयः

grasanasya ratho yuktāṃ kiṅkiṇījālamālinām śatenāpi ca siṃhānāṃ ratho jambhasya durjayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणोंका त्याग करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर शंकरजीके समीप चला जाता है। नराधिप! उस तीर्थमें जो जलमें प्रवेश (करके प्राण-त्याग) करता है, वह हंसयुक्त विमानसे रुद्रलोकको जाता है तथा जबतक नदियाँ हैं, तबतक स्वर्गमें पूजित होता है । नराधिप! जो पुरुष उस तीर्थमें अनशन करता है, राजेन्द्र ! वह पुनः गर्भमें वास नहीं करता राजेन्द्र! तदनन्तर श्रेष्ठ आषाढीतीर्थकी यात्रा करे। राजन्! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य इन्द्रके आधे आसनको प्राप्त कर लेता है। तत्पश्चात् सभी पापोंके विनाशक स्त्री- तीर्थमें जाय। वहाँ भी स्नानमात्रसे निश्चय ही गाणेश्वरी

English

Bldapureyaka, Ijomayana, Sv.istikara, fsiipcjili, Gatrdinij VAdohali, Sitmaad; 0pavriddlii,<Chauli, Vauli, Brahmabala, Pauli, irayasa, rauhvBj Y&jnavalkya, are all Ekarseya and Vasistha is their Pravara, Tle dd

अध्याय १४८

श्लोक 50

कुजम्भस्य रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः रथस्तु महिषस्योष्ट्रैर् गजस्य तु तुरंगमैः

kujambhasya ratho yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ rathastu mahiṣasyoṣṭrair gajasya tu turaṃgamaiḥ

हिन्दी अर्थ

गति प्राप्त होती है। ऐरण्डी और नर्मदाका संगम लोकप्रसिद्ध तीर्थ है, वह अतिशय पुण्यदायक तथा सभी पापोंका विनाश करनेवाला है। राजेन्द्र! वहाँ उपवास और नित्य ब्रतोंका सम्पादन करते हुए स्नान करनेसे मनुष्य ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो जाता है। राजेन्द्र! तदुपरान्त नर्मदा और समुद्रके संगमपर जाना चाहिए, जो जामदग्न्य नामसे प्रसिद्ध है। इसी तीर्थमें जनार्दनको सिद्धि प्राप्त हुई थी तथा इन्द्र अनेक यज्ञोंका अनुष्ठान कर देवताओंके अधीश्वर

English

not intermarry. ailAlaya, Mahilkarpa, Kauravya, Krodhina, Kapifijald, 'V&lkhily&, lihagavittayanil., Kaulayana, KAladikha, Korukrifi,, Sur&yina,

अध्याय १४८

श्लोक 51

मेषस्य द्वीपिभिर्भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः पर्वताभैः समारूढो निमिर्मत्तैर्महागजैः

meṣasya dvīpibhirbhīmaiḥ kuñjaraiḥ kālaneminaḥ parvatābhaiḥ samārūḍho nimirmattairmahāgajaiḥ

हिन्दी अर्थ

हुए। राजेन्द्र! उस नर्मदा और सागरके सङ्गममें स्नान कर मनुष्य अश्वमेधयज्ञसे तिगुना फल प्राप्त करता है। पश्चिम समुद्रके संधि-स्थानपर स्वर्गद्वारविघट्टन तीर्थ है, वहाँ विमलेश्वर महादेवकी आराधना करते हैं। राजन्! वहाँ स्नानकर मानव रुद्रलोकमें पूजित होता है। विमलेश्वरसे बढ़कर तीर्थ न हुआ है और न होगा। उस तीर्थमें उपवास कर जो विमलेश्वरका दर्शन करते हैं, वे सात जन्मोंके पापोंसे मुक्त होकर शिवपुरीमें जाते हैं

English

AkabSrya, akadliiya, Kanvfi,, ITpalapa, akiyanS, Uhaka, Ma§aarAvayai Dak&yana, BCdavaya, Vakaya, Goratha, Tiambfiyana, yainavaya, Krodo* dar&yanli, Pralarabayaml, Aupainatiyava, Sankliyayana, Vedasferaka.Palafi'* k&yana, Udgalia, Balakhcva, Muteya, Brahniamali, PannagS, have three Pravaras, vix. — Bhigivasu, Vasist-lia and Indrapramadi. They do not intermarry. Aupasthala, Svasthali, Biilo, Halo, llala, Madyandiol, fataya, Paipahuli, Viohaksusa, TraisJriiigayana, Saivalka, Kupdina, have Vasistlia, Mitravaruna and Kunclina for their Pra%'ara. — 1-16.

अध्याय १४८

श्लोक 52

चतुर्दन्तैर्गन्धवद्भिः शिक्षितैर्मेघभैरवैः शतहस्तायतैः कृष्णैस् तुरंगैर्हेमभूषणैः

caturdantairgandhavadbhiḥ śikṣitairmeghabhairavaiḥ śatahastāyataiḥ kṛṣṇais turaṃgairhemabhūṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र कौशिकीतीर्थमुत्तमम् उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः

English

All these Risfis do not intermarry. Sivakarna, Vaya, Pddapa have Jktflkarnya, Vasistha, and Atri for their Pravara, 6 king! and they also cannot intermarry. — 17-18.

अध्याय १४८

श्लोक 53

सितचामरजालेन शोभिते दक्षिणां दिशम् सितचन्दनचार्वङ्गो नानापुष्पस्रजोज्ज्वलः

sitacāmarajālena śobhite dakṣiṇāṃ diśam sitacandanacārvaṅgo nānāpuṣpasrajojjvalaḥ

हिन्दी अर्थ

एतत्तीर्थप्रभावेण मुच्यते ब्रह्महत्यया। सर्वतीर्थाभिषेकं तु यः पश्येत् सागरेश्वरम् सर्वपापविनिर्मुक्तो यत्र रुद्रः स गच्छति। नर्मदासंगमं यावद् यावच्यामरकण्टकम् अत्रान्तरे महाराज तीर्थकोट्यो दश स्मृताः। तीर्थात्तीर्थान्तरं यत्र ऋआषिकोटिनिषेवितम्

English

"Manu! I have named to you all the Risis of the Varfisiha clan. Ey reciting their name one is freed from all ills." — 19*

अध्याय १४८

श्लोक 54

मथनो नाम दैत्येन्द्रः पाशहस्तो व्यराजत जम्भकः किङ्किणीजालमालमुष्ट्रं समास्थितः

mathano nāma daityendraḥ pāśahasto vyarājata jambhakaḥ kiṅkiṇījālamālamuṣṭraṃ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवितानेन राजेन्द्र त्वीप्सितार्थप्रदायिका प्रीतस्तस्य भवेद् रुद्रो मार्कण्डेयो महामुनिः

English

Here ends the two hundredth chapter on the Vasifha family.

अध्याय १४८

श्लोक 55

कालशुक्लमहामेषम् आरूढः शुम्भदानवः अन्ये ऽपि दानवा वीरा नानावाहनगामिनः

kālaśuklamahāmeṣam ārūḍhaḥ śumbhadānavaḥ anye 'pi dānavā vīrā nānāvāhanagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेव लभते सर्व नात्र कार्या विचारणा राजेन्द्र! इसके बाद श्रेष्ठ कौशिकीतीर्थकी यात्रा करे। राजन्! वहाँ उपवासपूर्वक स्नान करने और नियमित भोजन करके एक रात निवास करनेसे मनुष्य इस तीर्थके प्रभावसे ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो जाता है। जो सागरेश्वरका दर्शन करता है, उसे सभी तीर्थोके अभिषेकका फल प्राप्त

English

Matsya said: — 0 best of sovereigns, when the illustrious sage vasistha became the preceptor of king H inn, the latter performed a series of saorilices. The sage on' the conclusion of those sacrifices fee lin g' tired, took rest for a while. The illustrious king Nimi went and said to loBa.—:l-2, THE MATSrA PDEANAM.

अध्याय १४८

श्लोक 56

प्रचण्डचित्रकर्माणः कुण्डलोष्णीषभूषणाः नानाविधोत्तरासङ्गा नानामाल्यविभूषणाः

pracaṇḍacitrakarmāṇaḥ kuṇḍaloṣṇīṣabhūṣaṇāḥ nānāvidhottarāsaṅgā nānāmālyavibhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। वहाँसे एक योजनके भीतर बर्तुलस्थानमें शिवजी संस्थित हैं, अत: उनका दर्शन कर लेनेसे सभी तीर्थोका दर्शन हो जाता है-इसमें संशय नहीं है। वह मानव सभी पापोंसे मुक्त होकर जहाँ रुद्र रहते हैं, वहाँ चला जाता है। महाराज! नर्मदा- सङ्गमसे लेकर अमरकण्टकके मध्यमें दस करोड तीर्थ बतलाये जाते हैं। वहाँ एक तीर्थसे दूसरे तीर्थके मध्यमें करोड़ों ऋषिगण निवास करते हैं।

English

Lord! I wish to perform more sacrifices, pray therefore do help ane without delay.***

अध्याय १४८

श्लोक 57

नानासुगन्धिगन्धाढ्या नानाबन्दिजनस्तुताः नानावाद्यपरिस्पन्दाश् चाग्रेसरमहारथाः

nānāsugandhigandhāḍhyā nānābandijanastutāḥ nānāvādyaparispandāś cāgresaramahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

सेवित यह तीर्थ-परम्परा अभीष्ट फल प्रदान करनेवाली है। पाण्डव! जो मनुष्य श्रद्धापूर्वक इन तीर्थोका पाठ करता है या श्रवण करता है, उसे सभी तीर्थोमें अभिषेक करनेका फल प्राप्त होता है और उसपर नर्मदा सदा प्रसन्न होती है-इसमें संदेह नहीं है। साथ ही उसपर महामुनि मार्कण्डेय एवं रुद्र प्रसन्न होते हैं। (इस तीर्थके प्रभावसे) वन्ध्याको पुत्रको प्राप्ति होती है, अभागिनी सौभाग्यवती हो जाती है, कन्या पतिको प्राप्त करती है तथा अन्य जो कोई जिस फलको चाहता है, उसे वह सब फल प्राप्त हो जाता है-इसमें अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है। ब्राह्मण वेदका ज्ञान

English

The sage Vasi§tha of great lustre replied " King! wait a while, I have-* become, quite tired by attending to 5the performances of your sacrifices, and shall got your further sacrifices performed soon after 1 feel recouped."— 3-4.

अध्याय १४८

श्लोक 58

नानाशौर्यकथासक्तास् तस्मिन्सैन्ये महासुराः तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यजायत

nānāśauryakathāsaktās tasminsainye mahāsurāḥ tadbalaṃ daityasiṃhasya bhīmarūpaṃ vyajāyata

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है, क्षत्रिय विजयी होता है, वैश्य धन प्राप्त करता है और शूद्रको अच्छी गति प्राप्त होती है तथा मूर्ख विद्याको प्राप्त करता है। जो मनुष्य तीनों संध्याओंमें इसका पाठ करता है उसे न तो नरकका दर्शन होता है और न प्रियजनोंका वियोग

English

Having been thus spoken to, the king said to Vaai§tha: — " Sage! no one is dear to the messenger of death, nor has any one a hold upon him. There is no certainty of life, therefore virtuous acts should be •performed without a moment's delay. — 5-C.

अध्याय १४८

श्लोक 59

प्रमत्तचण्डमातंगतुरंगरथसंकुलम् प्रतस्थे ऽमरयुद्धाय बहुपत्तिपताकि तत्

pramattacaṇḍamātaṃgaturaṃgarathasaṃkulam pratasthe 'marayuddhāya bahupattipatāki tat

हिन्दी अर्थ

नरकं च न पश्येत् तु वियोगं च न गच्छति॥ ५९ ही प्राप्त होता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नर्मदामाहात्म्यं नाम चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें नर्मदामाहात्म्य-वर्णन नामक एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

The soul engaged in righteousness is in a stale of enjoyment within me. Virtuous deeds li-vod to be performed on the morrow should be accomplished to-day; for death does not take into consideration that man has yet to accomplish certain things. Those who pin their interests to shops, houses, and other similar things, perish in a moment. Death is neither friendly nor hostile to any one. The moment one exhausts his store of Piabdha karmas, Death lays its hand on Iiirn then and there. Thereatnmf life is so transient winch you know very well. — 7-10. %aliinana! one should indeed wonder at his momentary existence.

अध्याय १४८

श्लोक 60

एतस्मिन्नन्तरे वायुर् देवदूतो ऽम्बरालये दृष्ट्वा स दानवबलं जगामेन्द्रस्य शंसितुम्

etasminnantare vāyur devadūto 'mbarālaye dṛṣṭvā sa dānavabalaṃ jagāmendrasya śaṃsitum

हिन्दी अर्थ

गोत्रप्रवर-निरूपण -प्रसङ्कमें भृगुवंशकी परम्पराका इत्याकर्ण्य स राजेन्द्र ओंकारस्याभिवर्णनम्। ततः पप्रच्छ देवेशं मत्स्यरूपं जलार्णवे

English

I look upon my life as lasting when I am in my j)nrsuit of knowledge and virtue, but consider it fleeting in the performanco of idgliteous acts. I am overwhelmed witli these ideas and feel that there is a heavy burden on* me. I have therefore come to you to relieve me of rny load. — 11-12.

अध्याय १४८

श्लोक 61

स गत्वा तु सभां दिव्यां महेन्द्रस्य महात्मनः शशंस मध्ये देवानां तत्कार्यं समुपस्थितम्

sa gatvā tu sabhāṃ divyāṃ mahendrasya mahātmanaḥ śaśaṃsa madhye devānāṃ tatkāryaṃ samupasthitam

हिन्दी अर्थ

महादेवेन ऋषयः शस्ताः स्वायम्भुवान्तरे। तेषां वैवस्वते प्रासे सम्भवं मम कीर्तय दाक्षायणीनां च तथा प्रजाः कीर्तय मे प्रभो। चरित्रं कथ्यते राजन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

English

If thou wilt not help me in the performance of sacrifices, I shall havx to got them performed through some otlier llmhinana.' Hearing those words of the king, the sage pronuuncod the following curse on him: — " 0, virtuous king! thou wishes! to discharge me wlien I am feeling so tired and proposest to appoint atn'lnor preceptor; become devoid of thine form/' The king also prononuci.Hl the following curse on the sage: — " Twice-born priest, thou art an obstacle in the path of my righteousness, thou wilt also thcreforo become devoid of thino form/' —13-16. On account of tljose curses both tlio sago and tiie king were bereft of their forms, after uhich tlicir souls went to Lord Brahma. — 17.

अध्याय १४८

श्लोक 62

तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु निमीलितविलोचनः बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महाभुजः

tacchrutvā devarājastu nimīlitavilocanaḥ bṛhaspatimuvācedaṃ vākyaṃ kāle mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवस्य शापेन त्यक्त्वा देहं स्वयं तथा। ऋषयश्च समुद्भूता हुते शुक्रे महात्मना देवानां मातरो दृष्टा देवपत््यस्तथैव च। स्कन्नं शुक्रं महाराज ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

English

* Seeing those souls approaching Him, Lord Brahma said: '' King Nimi! henceforth I shall gi e I liee a foremost place. Tlioii shalt now be ever present in tlie eyes of all tlio creatures and they shall open and shut their eyes by virtue of thy glory." By the ordinance of Brahma, Nimi accordingly orcame ever present in the eyes of all the creatures. After- wards, Brahma also said to VasisUia: — " Vasistha, thou shall be the son of Mitra and Vanina where thou wilt be known by thy present name. — 18-22.

अध्याय १४८

श्लोक 63

सम्प्राप्तो ऽति विमर्दो ऽयं देवानां दानवैः सह कार्यं किमत्र तद्ब्रूहि नीत्युपायसमन्वितम्

samprāpto 'ti vimardo 'yaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha kāryaṃ kimatra tadbrūhi nītyupāyasamanvitam

हिन्दी अर्थ

तज्जुहाव ततो ब्रह्मा ततो जाता हुताशनात्। ततो जातो महातेजा भृगुश्च तपसां निधिः केशैस्तु कपिशो जातः पुलस्त्यश्च महातपाः। केशैः प्रलम्बैः पुलहस्ततो जातो महातपाः सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! इस प्रकार ओंकारका वर्णन सुननेके पश्चात् राजेन्द्र मनुने उस जलार्णवमें स्थित मत्स्यरूपी देवेश विष्णुसे पुनः (इस प्रकार) प्रश्‍न किया

English

Thou wilt have a recollection of your previous existence." After- wards, once upon a time, Mitra and Varuna were practising austerities in Badrikasirama. During spring when the balmy breeze was beating against the flower-plants of tlie season, the most enchanting Urvasl adorned herself with llowors. — 23-25. That nymph dressed in a fine spun thin attire of red colour ap- peared before Mitra and Varuna and on seeing her enchanting face, with

अध्याय १४८

श्लोक 64

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं महेन्द्रस्य गिरांपतिः इत्युवाच महाभागो बृहस्पतिरुदारधीः

etacchrutvā tu vacanaṃ mahendrasya girāṃpatiḥ ityuvāca mahābhāgo bṛhaspatirudāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

मनुजीने पूछा प्रभो ! ऋषियोंके नाम, गोत्र, वंश, अवतार तथा प्रवरोंको समता और विषमता-इन मन्वन्तरमें महादेवजीने ऋषियोंको शाप दिया था, अतः वैवस्वतमन्वन्तरमें उनकी पुन: उत्पत्ति कैसे हुई? यह मुझे बतलाइये। साथ ही दक्ष प्रजापतिकी संतानोंसे उत्पन्न प्रजाओंका, ऋषियोंके वंशका तथा भृगुवंशके

English

OEAPTER COIL

अध्याय १४८

श्लोक 65

सामपूर्वा स्मृता नीतिश् चतुरङ्गा पताकिनी जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी

sāmapūrvā smṛtā nītiś caturaṅgā patākinī jigīṣatāṃ suraśreṣṭha sthitireṣā sanātanī

हिन्दी अर्थ

विस्तारका वर्णन कोजिये मत्स्यभगवान् बोले-राजन्! अब मैं पूर्वकालमें वैवस्वत-मन्वन्तरके प्राप्त होनेपर जो परमेष्ठी ब्रह्मा थे, उनका चरित्र बतला रहा हूँ। महादेवजीके शापसे अपने शरीरका परित्याग कर ऋषिगण महात्मा ब्रह्माद्वारा अग्निसे उत्पन्न हुए। उसी अग्निसे परम तेजस्वी तपोनिधि भृगु उत्पन्न हुए। अङ्गारोंसे अङ्गिरा, शिखाओंसे अत्रि और किरणोंसे महातपस्वी मरीचि उत्पन्न हुए। केशोंसे कपिश रंगवाले महातपस्वी पुलस्त्य प्रकट हुए। तत्पश्चात्

English

eyes like the blue lotus, they both were moved aud dropped their semen-virile. — 26-27. Seeing it, both the Risis for fear of a curse threw the semen-virile in a beautiful pitcher full of water; and out of it were born the illustrious sages. Vasistha and Agastya. — 28-29.

अध्याय १४८

श्लोक 66

साम भेदस्तथा दानं दण्डश्चाङ्गचतुष्टयम् नीतौ क्रमाद्देशकालरिपुयोग्यक्रमादिदम्

sāma bhedastathā dānaṃ daṇḍaścāṅgacatuṣṭayam nītau kramāddeśakālaripuyogyakramādidam

हिन्दी अर्थ

लम्बे केशोंसे महातपस्वी पुलहने जन्म लिया। अग्निक दीप्तिसे तपोनिधि वसिष्ठ उत्पन्न हुए। महर्षि भृगुने भृगुः पुलोम्नस्तु सुतां दिव्यां भार्यामविन्दत॥ ११ पुलोमा ऋषिकी दिव्य पुत्रीको भार्यारूपमे ग्रहण किया।

English

Vasistha married Arundhati, the sister of Nurada, who became the

अध्याय १४८

श्लोक 67

न शान्तिगोचरे लुब्धः क्रूरो लब्धसमाश्रयः संतापितः खलो याति साध्यतां भ्रष्टसंशयः

na śāntigocare lubdhaḥ krūro labdhasamāśrayaḥ saṃtāpitaḥ khalo yāti sādhyatāṃ bhraṣṭasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

गोत्र-प्रवर-निर्णयपर कई स्वतन्त्र निवन्ध हैं। पर वे सभी इन्हीं (१९५-२०३) अध्यायोंपर आधृत हैं। वैसे ऋग्संहिता (७। ८। ६--८। ३। ९ तक) तथा स्कन्दपुराण माहेश्वर खं० एवं ब्रह्मखण्डमें भी इसपर विस्तृत विचार है। तस्यामस्य सुता जाता देवा द्वादश याज्ञिका: । भुवनो भौवनश्चैव सुजन्यः सुजनस्तथा

English

mother of Sakti. Jakti became the father of Parajara in wlmse family Lord Vishnu in the form of Vedavysa was born. The very same family will now be enumerated. — 30-31. Vedavyasa produced the moonlike Bbarata in the world. The following is the family of Parasiara, ota?., Kaudasapa, Vahanapa, Jaihyapa, Bhaumatapana, Gopali, these five are known as the Gaura Parajiara.. —32-33.

अध्याय १४८

श्लोक 68

साम दैत्येषु नैवास्ति यतस्ते लब्धसंश्रयाः जातिधर्मेण वा भेद्या दानं प्राप्तश्रिये च किम्

sāma daityeṣu naivāsti yataste labdhasaṃśrayāḥ jātidharmeṇa vā bhedyā dānaṃ prāptaśriye ca kim

हिन्दी अर्थ

इत्येते भृगवो नाम देवा द्वादश कोीर्तिताः। पौलोम्यां जनयद् विप्रान् देवानां तु कनीयसः और्वो गोत्रकरस्तेषां भार्गवाणां महात्मनाम्। तत्र गोत्रकरान् वक्ष्ये भृगोर्वै दीप्ततेजसः

English

Prapoliaya, Vahyamaya, Khyataiya, Kantu race, Haryaiiva, are known as Nila Parasara. — 34.

अध्याय १४८

श्लोक 69

एको ऽभ्युपायो दण्डो ऽत्र भवतां यदि रोचते दुर्जनेषु कृतं साम महद्याति च वन्ध्यताम्

eko 'bhyupāyo daṇḍo 'tra bhavatāṃ yadi rocate durjaneṣu kṛtaṃ sāma mahadyāti ca vandhyatām

हिन्दी अर्थ

शौनकायनजीवन्तिरायेदः कार्षणिस्तथा विष्णुः पौरोऽपि बालाकिरैलिकोऽनन्तभागिनः। मृगमार्गेयमार्कण्डजविनो नीतिनस्तथा स्थलपिण्डः शिखावर्णः शार्कराक्षिस्तथैव च

English

Kiirsy;iyan/l, KapisukhA, Kakaiyastha, Jap&taya, Puskara, are known as Krisna Paraciara. — 3o. Avisthfiyana, Valaiyd, Svaya§t, UpayA, Isikahasta, are the five Sveta Pararfaras. — 36.

अध्याय १४८

श्लोक 70

भवादिति व्यवस्यन्ति क्रूराः साम महात्मनाम् ऋजुतामार्यबुद्धित्वं दयानीतिव्यतिक्रमम्

bhavāditi vyavasyanti krūrāḥ sāma mahātmanām ṛjutāmāryabuddhitvaṃ dayānītivyatikramam

हिन्दी अर्थ

माङ्कायनो देवपतिः पाण्डुरोचिः सगालवः सांस्कृत्यश्ातकिः सपिर्यज्ञपिण्डायनस्तथा। गार्ग्यायणो गायनश्च ऋषिर्गाहायणस्तथा

English

Piitika, Btldari,. Stambfi, Krodhanayana and Ksaumi, are the five oydraa Parajaras. — 37.

अध्याय १४८

श्लोक 71

मन्यन्ते दुर्जना नित्यं साम चापि भयोदयात् तस्माद् दुर्जनम् आक्रान्तुं श्रेयान्पौरुषसंश्रयः

manyante durjanā nityaṃ sāma cāpi bhayodayāt tasmād durjanam ākrāntuṃ śreyānpauruṣasaṃśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

वैकर्णिनिः शारङ्गरवो याज्ञेयिर्भ्राष्टकायणि: वागायनिश्चानुमतिः पूर्णिमागतिकोऽसकृत्। सामान्येन यथा तेषां पञ्चैते प्रवरा मताः उस पत्नीसे उनके यज्ञ करनेवाले बारह देवतुल्य पुत्र उत्पन्न हुए। उनके नाम हैं-भुवन, भौवन, सुजन्य,

English

Klialyayana, VarsniiyanA, Jailaiya, Yuthapil and Panti, are the five Dhumra Pararfaras. — 38. " King! I have related to you the chief Risis of the Parasara family illustrious like the Sun. One who recites their names dispels all his sins.'' — 39.

अध्याय १४८

श्लोक 72

आक्रान्ते तु क्रिया युक्ता सतामेतन्महाव्रतम् दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन

ākrānte tu kriyā yuktā satāmetanmahāvratam durjanaḥ sujanatvāya kalpate na kadācana

हिन्दी अर्थ

तथा बारहवें दक्ष। इस प्रकार ये बारह 'देवभृगु' नामसे विख्यात हैं। इसके बाद भृगुने पौलोमीके गर्भसे देवताओंसे कुछ निम्नकोटिके ब्राह्मणोंको उत्पन्न किया। उनके नाम हैं-महाभाग्यशाली च्यवन और आप्नुवान। आप्नुवानके पुत्र और्व हैं। और्वके पुत्र जमदग्नि हुए

English

Here ends the two hundred and first chapter on Parasara family.

अध्याय १४८

श्लोक 73

सुजनो ऽपि स्वभावस्य त्यागं वाञ्छेत्कदाचन एवं मे बुध्यते बुद्धिर् यूयमत्र व्यवस्यत

sujano 'pi svabhāvasya tyāgaṃ vāñchetkadācana evaṃ me budhyate buddhir yūyamatra vyavasyata

हिन्दी अर्थ

और्व उन महात्मा भार्गवोंके गोत्र-प्रवर्तक हुए। अब मैं दीप्त तेजस्वी भृगुके गोत्र-प्रवर्तकोंका वर्णन कर शौनकायन, जीवन्ति, आयेद, कार्षणि, वैहीनरि, विरूपाक्ष, रौहित्यायनि, वैश्वानरि, नील, लुब्ध, सावर्णिक, विष्णु, फेनप,, स्तनित, स्थलपिण्ड, शिखावर्ण, शार्कराक्षि, जालधि, सौधिक, क्षुभ्य, कुत्स, मौद्लायन, माङ्कायन, देवपति, पाण्डुरोचि, गालव, सांकृत्य, चातकि, सर्पि, यज्ञपिण्डायन, गार्ग्यायण, गायन, गार्हायण, गोष्ठायन,

English

Matsja said: — Now hear about the Brahmanas born in the Agastya family. They are: — Agastya, Karambha, KauisiHlya, S.ikata, SumedJia, Mayobhuva, Clfindharakriyana and tliose born in the Puirstya, Pula/ia and Kratu families are known also as Agastyas, all of thorn liave three Pravaras, Agastya, Paurnaimisa aud Pai'ana. 'hese Ribis do not inteniiarry amongst each other. Those of tlie Agastya, Paurnaindsa and Parana families do not also intermarry. — 1-4. The Paurnamdsas particularly do not marry the Piiranas. I have described to you the families of the renowned sages, now let me know what more do you wish to hear." — 5-6.

अध्याय १४८

श्लोक 74

एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच तम् कर्तव्यतां स संचिन्त्य प्रोवाचामरसंसदि

evamuktaḥ sahasrākṣa evamevetyuvāca tam kartavyatāṃ sa saṃcintya provācāmarasaṃsadi

हिन्दी अर्थ

बाह्यायन, वैशम्पायन, वैकर्णिनि, शार्ङ्गरव, याज्ञेयि, भ्राप्टकायणि, लालाटि, नाकुलि, लौक्षिण्य, उपरिमण्डल, आनुमति, पूर्णिमागतिक और असकृत्। साधारणरूपसे इन ऋषियों में ये पाँच प्रवर कहे जाते हें भृगु, च्यवन,

English

Manu said: — "Pray let me know the origin of the families of, Pulaha, Pulastya, and Kratu; how they came to be recognised as included in the family of Agastya." — 7.

अध्याय १४८

श्लोक 75

सावधानेन मे वाचं शृणुध्वं नाकवासिनः भवन्तो यज्ञभोक्तारस् तुष्टात्मानो ऽतिसात्त्विकाः

sāvadhānena me vācaṃ śṛṇudhvaṃ nākavāsinaḥ bhavanto yajñabhoktāras tuṣṭātmāno 'tisāttvikāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिश्चोभयजातश्च कायनिः शाकटायनः। और्वेया मारुताश्चैव सर्वेषां प्रवराः शुभाः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः आर्ष्टिषेणो गार्दभिश्च कार्दमायनिरेव च। आश्वायनिस्तथा रूपिः पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः

English

Matsya said: — " King! at the end of the Vaivasvaata-manvantara Kratu was without an offspring when he adopted as his son Idhmav&ha, THE MAT8YA PURAEAM,

अध्याय १४८

श्लोक 76

स्वे महिम्नि स्थिता नित्यं जगतः परिपालकाः भवतश्चानिमित्तेन बाधने दानवेश्वराः

sve mahimni sthitā nityaṃ jagataḥ paripālakāḥ bhavataścānimittena bādhane dānaveśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

आर््टिषेणस्तथारूपिः प्रवराः पञ्च कीर्तिताः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। यस्को वा वीतिहव्यो वा मथितस्तु तथा दम:

English

the virtuous son of Agastya; consequently those belongii g to tlio family of IdhmavAlia are called Agastya and Kratu. Pauhilu luul throe sons. Afterwards I will tell you of their origin. He was not p eased with them, — 8 - 10.

अध्याय १४८

श्लोक 77

तेषां सामादि नैवास्ति दण्ड एव विधीयताम् क्रियतां समरोद्योगः सैन्यं संयोज्यतां मम

teṣāṃ sāmādi naivāsti daṇḍa eva vidhīyatām kriyatāṃ samarodyogaḥ sainyaṃ saṃyojyatāṃ mama

हिन्दी अर्थ

भागिलो भागवित्तिश्च कौशापिस्त्वथ काश्यपि: परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। द्रौणायनो रौक्मायणिरापिशिश्चापिकायनिः। हंसजिह्वस्तथैतेषां मार्षेयाः प्रवरा मताः

English

He therefore adopted Dridhftsya, the son of Agasty,(, on account of which those born in the family of Drihasya are known as Agastya and Paulaha. — 11.

अध्याय १४८

श्लोक 78

आद्रियन्तां च शस्त्राणि पूज्यन्तामस्त्रदेवताः वाहनानि च यानानि योजयन्तु ममामराः

ādriyantāṃ ca śastrāṇi pūjyantāmastradevatāḥ vāhanāni ca yānāni yojayantu mamāmarāḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः एकायनो यज्ञपतिर्मत्स्यगन्धस्तथैव च। प्रत्यहश्च तथा सौरिश्चौक्षिर्वै कार्दमायनिः

English

The Rishi Pulastya finding his sons becoming Rakshasas became very sorry and adopted as bis son the promising son of Agastya. — 12.

अध्याय १४८

श्लोक 79

यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रमेवं दिवौकसः इत्युक्ताः समनह्यन्त देवानां ये प्रधानतः

yamaṃ senāpatiṃ kṛtvā śīghramevaṃ divaukasaḥ ityuktāḥ samanahyanta devānāṃ ye pradhānataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवरास्तु तथोक्तानामार्षेयाः परिकीर्तिताः श्वैव आर्षावेतौ प्रकीर्तितौ। इसके बाद भृगुवंशमें उत्पन्न अन्य ऋषियोंका वर्णन कर रहा हूँ, सुनिये। जमदग्नि, बिद, पौलस्त्य, बैजभृत्, उभयजात, कायनि, शाकटायन, और्वेय और मारुत। इनके तीन शुभ प्रवर हैं-

English

For this reason those born in the Paiilastya family are known as 3tya. They being of the same gotra do not intermaiTy. — 13. I have described to you the originators of the families and the Pravaras of the illustrious Bruhiuanas. One who recites their names is liberated from all sins." — 14.

अध्याय १४८

श्लोक 80

वाजिनामयुतेनाजौ हेमघण्टापरिष्कृतम् नानाश्चर्यगुणोपेतं सम्प्राप्तं सर्वदैवतैः

vājināmayutenājau hemaghaṇṭāpariṣkṛtam nānāścaryaguṇopetaṃ samprāptaṃ sarvadaivataiḥ

हिन्दी अर्थ

भृगु, च्यवन और आप्नुवान। इन ऋषियोंमें परस्पर विवाहका निषेध है। भृगुदास, मार्गपथ, कपि, आर््टिषेण, गार्दभि, कार्दमायनि, आश्वायनि तथा रूपि। इनके प्रवर ये पाँच हैं-भृगु, च्यवन, आप्नुवान, आर्ष्टिषेण तथा रूपि। इन पाँच प्रवरवालोंमें भी विवाहकर्म निषिद्ध है। यस्क, वीतिहव्य, मथित,

English

Here ends the two hundred and secoid chapter on the reciting

अध्याय १४८

श्लोक 81

रथं मातलिना कॢप्तं देवराजस्य दुर्जयम् यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्तत

rathaṃ mātalinā kḷptaṃ devarājasya durjayam yamo mahiṣamāsthāya senāgre samavartata

हिन्दी अर्थ

भागवित्ति, कोशापि, काश्यपि, बालपि, श्रमदागेपि, इन वंशोंमें ये प्रवर हैं-भृगु, वीतिहव्य, रेवस और वैवस। इनमें भी परस्पर विवाह नहीं होते। रौक्मायणि, आपिशि, आपिकायनि और हंसजिह। इनके प्रवर इन ऋषियोंके हैं-भृगु, वद्ध्र्यशव और दिवोदास। इनमें भी परस्पर विवाह निषिद्ध है। राजन्! एकायन, यज्ञपति, मत्स्यगन्ध, प्रत्यह, सौरि,

English

of the Pravartii<, Matsya said: — ** 0 King! 1 shall relate to you now the families born of the daughters of Daksa from I)}iarmairiia at the beginning of the Vaivasvata-manvantara. J 'lease liear." — 1.

अध्याय १४८

श्लोक 82

चण्डकिंकरवृन्देन सर्वतः परिवारितः कल्पकालोद्धतज्वालापूरिताम्बरलोचनः

caṇḍakiṃkaravṛndena sarvataḥ parivāritaḥ kalpakāloddhatajvālāpūritāmbaralocanaḥ

हिन्दी अर्थ

ओक्षि, कार्दमायनि, गृत्समद और महर्षि सनक। इन वंशोंके दो ऋषियोंके प्रवर हैं-भृगु तथा

English

Arunclliati tliroiigli Pharma l>e':ot t!i(' ei::f])! Vasns aiul the Somapa Devas who were most mijility and stalwart. Pjjara,!)}irnv*u Soma, Apava Anila, Anala, Pratyaa, and jhaldi: sa wcu' ihe eight \'asus, Pravina was the son of Phava, and K;ilu v. f Lduiivu - 1-4.

अध्याय १४८

श्लोक 83

हुताशनश्छागरूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः पवनो ऽङ्कुशपाणिस्तु विस्तारितमहाजवः

hutāśanaśchāgarūḍhaḥ śaktihasto vyavasthitaḥ pavano 'ṅkuśapāṇistu vistāritamahājavaḥ

हिन्दी अर्थ

परिकीर्तिताः ॥ ४५ गृत्समद। इन वंशोंमें भी परस्पर विवाह निषिद्ध है। एते तवोक्ता भृगुवंशजाता महानुभावा नृप गोत्रकाराः। एषां तु नाम्ना परिकीर्तितेन

English

Years, etc., came into cxi'lom'o om of Ka!a: tljesc were His sons. Soma begot the ilh-tiiuus Vuroha; rimap. was the soti of Apa. Anala became the latlier of Aiu'k-ijmima j.mana and 1'nrojava was the son of Anila. Pratyasa wa,s the jath< r of I)(>valtt and Idalihasa was ilie father of Viilvakarnui who is tin: anddteca of the Peva-. Nagavitliis, etc., the nine sons, acted accord in; to tlu wishes of ollno's. I.amba's son was Qho§a and his sous were knc/wn as flic UhauuMls. — 0 8. The stars and planets and IMarutvan were born of Marutvatt and are known as Marutvanuia. — b,

अध्याय १४८

श्लोक 84

भुजगेन्द्रसमारूढो जलेशो भगवान्स्वयम् नरयुक्तरथे देवो राक्षसेशो वियच्चरः

bhujagendrasamārūḍho jaleśo bhagavānsvayam narayuktarathe devo rākṣaseśo viyaccaraḥ

हिन्दी अर्थ

राजन्! इस प्रकार मैंने आपसे भृगुवंशमें उत्पन्न महानुभाव गोत्रप्रवर्तक ऋषियोंका वर्णन कर दिया! इनके नामोंका कीर्तन करनेसे प्राणी सभी पापोंसे विजहाति जन्तुः॥ ४६ छुटकारा पा जाता है॥ ३०--४६॥

English

Samkalpa gave birth to Samkalpa, ALihurta to Mahftrtas, and SSdhya gave birth to Sadhyas. — 10.

अध्याय १४८

श्लोक 85

तीक्ष्णखड्गयुतो भीमः समरे समवस्थितः महासिंहरवो देवो धनाध्यक्षो गदायुधः

tīkṣṇakhaḍgayuto bhīmaḥ samare samavasthitaḥ mahāsiṃharavo devo dhanādhyakṣo gadāyudhaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे भृगुवंशप्रवरकीर्तनं नाम पञ्जनवत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें भृगुवंशप्रवरवर्णन नामक एक सौ पञ्चानवेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ प्रवरानुकीर्तनमें महर्षि अङ्गिराके वंशका वर्णन

English

Bhanu, Mann, Prana, Rosa, Niclia, Viryaviuia, Chillaharya, Ayana, Harnsa, Nrayana, Viblui and lha})liu wcjo the twelve Siidhyas. These were the sons of Sadliyas. Visva avp hirtii to Vifivedevas. — 11-12. Kratu, Daksa, Vasu, Salya, Kalaloiina, Muni, Karaja, Mazinja. Vlja, Rochamaua, were the ten Vijfvetlevas. — 13.

अध्याय १४८

श्लोक 86

चन्द्रादित्यावश्विनौ च चतुरङ्गबलान्वितौ राजभिः सहितास्तस्थुर् गन्धर्वा हेमभूषणाः

candrādityāvaśvinau ca caturaṅgabalānvitau rājabhiḥ sahitāstasthur gandharvā hemabhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

भार्या चाङ्गिरसो देवास्तस्याः पुत्रा दश स्मृताः एते चाङ्गिरसो नाम देवा वै सोमपायिनः। सुरूपा जनयामास ऋषीन् सर्वेश्वरानिमान्

English

King! 1 liave briefly narrated to you tl)e family of Dlinrma and no one but VySsa can describe it at full length for want of suflicient tinje." — 14.

अध्याय १४८

श्लोक 87

हेमपीतोत्तरासङ्गाश् चित्रवर्मरथायुधाः नाकपृष्ठशिखण्डास्तु वैडूर्यमकरध्वजाः

hemapītottarāsaṅgāś citravarmarathāyudhāḥ nākapṛṣṭhaśikhaṇḍāstu vaiḍūryamakaradhvajāḥ

हिन्दी अर्थ

उतथ्यं वामदेवं च अजस्यमृषिजं तथा इत्येते ऋषयः सर्वे गोत्रकाराः प्रकीर्तिताः। तेषां गोत्रसमुत्पन्नान् गोत्रकारान् निबोध मे राहुकर्णिः सौपुरिश्च कैरातिः सामलोमकिः। पौषाजितिर्भार्गवतो ह्लृषिश्चैरीडवस्तथा

English

Here ends the two hundred and third chapter on the farnilies of Dharfua. G RAFTER GQIV.

अध्याय १४८

श्लोक 88

जपारक्तोत्तरासङ्गा राक्षसा रक्तमूर्धजाः गृध्रध्वजा महावीर्या निर्मलायोविभूषणाः

japāraktottarāsaṅgā rākṣasā raktamūrdhajāḥ gṛdhradhvajā mahāvīryā nirmalāyovibhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

कारोटकः सजीवी च उपबिन्दुसुंरैषिणौ। वाहिनीपतिवैशाली क्रोष्टा चैवारुणायनिः सोमोऽत्रायनिकासोरुकौशल्याः पार्थिवस्तथा। रौहिण्यायनिरेवाग्नी मूलपः पाण्डुरेव च

English

CHAPTEIi CCIV.

अध्याय १४८

श्लोक 89

मुसलासिगदाहस्ता रथे चोष्णीषदंशिताः महामेघरवा नागा भीमोल्काशनिहेतयः

musalāsigadāhastā rathe coṣṇīṣadaṃśitāḥ mahāmegharavā nāgā bhīmolkāśanihetayaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षपाविश्वकरोऽरिश्च पारिकारारिरिव च। आर्षेयाः प्रवराश्चैव तेषां च प्रवराञ्शृणु परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! महर्षि मरीचिकी कन्या सुरूपा नामसे विख्यात थी। वह महर्षि अङ्गिराकी पत्नी थी। उसके दस देव-तुल्य पुत्र थे। उनके नाम हैं-आत्मा, आयु, दमन, दक्ष, सद, प्राण, हविष्मान्,

English

Matsya said: — " 0 King! the linlhtnanas belonging to the families of Oharma are worthy of being feasted on the wcasion of irSddha as the gifts and food given to them with free will please the manes. OKing! 1 siiall now tell yon what the manes desire in their realms and thus sing songs there. They wish that some one of their family should offer them libations of water and balls of rice in some cool running stream; they thus say: — ' Oh! will any one be born in our families who will offer us simple handfuls of water in memory of us; especially offer us libatiops of water in some sacred rivers! Would any son be born in our families,who offer us daily libations of milk, roots and fruits along yrith, other victuals and til (sesamuni) and water? — 1-4. ' Oh! will there be born such a son amongst our families who would offer us libations of Payasa (cooked preparation of rice and milkan sugar) with clarified butter and honey on the thirteenth day of the lunar month in the rainy season under Magha asterism? — 5.

अध्याय १४८

श्लोक 90

यक्षाः कृष्णाम्बरभृतो भीमबाणधनुर्धराः ताम्रोलूकध्वजा रौद्रा हेमरत्नविभूषणाः

yakṣāḥ kṛṣṇāmbarabhṛto bhīmabāṇadhanurdharāḥ tāmrolūkadhvajā raudrā hemaratnavibhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गविष्ठ, ऋत और सत्य। ये दस अङ्गिराके पुत्र सोमरसके पान करनेवाले देवता माने गये हें । सुरूपाने इन सर्वेश्वर ऋषियोंको उत्पन्न किया था बृहस्पति, गौतम, ऋषिश्रेष्ठ संवर्त, उतथ्य, वामदेव, अजस्य तथा ऋषिज--ये सभी ऋषि गोत्रप्रवर्तक कहे गये हैं। अब इनके गोत्रोंमें उत्पन्न हुए गोत्रप्रवर्तकोंको मैं बतला रहा हूँ, सुनिये। उतथ्य,

English

'Who would also offer us the flesh of the rhinoceroB.or black herb according to the prescribed rites even for one day?' — 6.

अध्याय १४८

श्लोक 91

द्वीपिचर्मोत्तरासङ्गं निशाचरबलं बभौ गार्ध्रपत्त्रध्वजप्रायम् अस्थिभूषणभूषितम्

dvīpicarmottarāsaṅgaṃ niśācarabalaṃ babhau gārdhrapattradhvajaprāyam asthibhūṣaṇabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

कीष्टिक, राहुकर्णि, सौपुरि, कैराति, सामलोमकि, पौषाजिति, भार्गवत, चैरीडव, कारोटक, सजीवी, उपबिन्दु, सुरैषिण, कासोरु, कौशल्य, पार्थिव, रौहिण्यायनि, रेवाग्नि, मूलप, पाण्डु, क्षया, विश्वकर, अरि और पारिकारारि--ये सभी श्रेष्ठ ऋषि गोत्रप्रवर्तक हें । अब इनके प्रवरोंको सुनिये-- अङ्गिरा सुवचोतथ्य तथा महर्षि उशिज। इन ऋषियोंके वंशवाले आपसमें विवाह नहीं करते थे

English

The pittris say that the offerings of kala-8a.ka, mah&-&ka, honey, Ac., and the appeasing grains used by the sages, the flesh of the rhinoceros that had not developed its horns keep them satisfied as long as sun exists. — 7. ' One who appeases us by making offerings of the rhinoceros flesh and feasting the yogis at GayA during the solar and lunar eclipse or who will perform riiddha and offer gifts during the Gajaohchaya yoga so that we would be satisfied till the end of a kalpa, and the one who performs nlddha and make gifts will no doubt enjoy all pleasures in all the Lokas till the end of a kalpa and can go anywhere free at his will.— 8-9. '

अध्याय १४८

श्लोक 92

मुसलायुधदुष्प्रेक्ष्यं नानाप्राणिमहारवम् किंनराः श्वेतवसनाः सितपत्त्रिपताकिनः

musalāyudhaduṣprekṣyaṃ nānāprāṇimahāravam kiṃnarāḥ śvetavasanāḥ sitapattripatākinaḥ

हिन्दी अर्थ

बालिशायनिश्चैकेपी वाराहिर्बाष्कलिस्तथा सौटिश्च तृणकर्णिश्च प्रावहिश्चाश्वलायनिः। वाराहिर्बर्हिसादी च शिखाग्रीविस्तथैव च

English

Such a man undoubtedly gets the right of enjoying in every realm according to his ploasiire till the end of the kalpa; and one who performs any of the above-mentioned five lraddh.ns to the manes gives them satis- faction, for an infinite period. And if Sx'addlias he performed with full ceremony they obtain unbounded pleasures. The pittris also say that if some one of their familj' gives away a skin of black deer in their name or a cow big with a young one to a Brahmana versed in the Vedas, or per- forms Vri§ot8arga, i.e., sets free a bull in their name particularly a bull of white or bluish tint, or gives away gold or a cow with devotion, or a piece of land or a well, a tank, or a grove or attaches himself to Vishnu, or giv away DharmaiSstras to the learned Brahmanas causes them unbounded satisfaction. — 10-17.

अध्याय १४८

श्लोक 93

मत्तेभवाहनप्रायास् तीक्ष्णतोमरहेतयः मुक्ताजालपरिष्कारो हंसो रजतनिर्मितः

mattebhavāhanaprāyās tīkṣṇatomarahetayaḥ muktājālapariṣkāro haṃso rajatanirmitaḥ

हिन्दी अर्थ

कारकिश्च महाकापिस्तथा चोडुपतिः प्रभुः। कौचकिर्धमितश्चैव पुष्पान्वेषिस्तथैव च सोमतन्विर्ब्रह्मतन्विः सालडिर्बालडिस्तथा। देवरारिर्देवस्थानिर्हारिकर्णिः सरिद्भुविः मत्स्याच्छाद्यो मूलहरः फलाहारस्तथैव च

English

King! I have narrated to you what the sages have said in the lr&d- dha kalpa. The rituals pertaining to lraddha drive away sins and bring virtue and comfort." — 18. Rere ends the two hundred and fouiih idwpter on the songs

अध्याय १४८

श्लोक 94

केतुर्जलाधिनाथस्य भीमधूमध्वजानलः पद्मरागमहारत्नविटपं धनदस्य तु

keturjalādhināthasya bhīmadhūmadhvajānalaḥ padmarāgamahāratnaviṭapaṃ dhanadasya tu

हिन्दी अर्थ

पैलश्चैव महातेजाः शालंकायनिरेव च तृतीयश्च भरद्वाजः प्रवराः परिकीर्तिताः। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः

English

of the piUris.

अध्याय १४८

श्लोक 95

ध्वजं समुच्छ्रितं भाति गन्तुकाममिवाम्बरम् वृकेण काष्ठलोहेन यमस्यासीन्महाध्वजः

dhvajaṃ samucchritaṃ bhāti gantukāmamivāmbaram vṛkeṇa kāṣṭhalohena yamasyāsīnmahādhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

काण्वायना: कोपचयास्तथा वात्स्यतरायणाः। भ्राष्टकृद् राष्ट्रपिण्डी च लैन्द्राणिः सायकायनिः क्रोष्टाक्षी बहुवीती च तालकृन्मधुरावहः। लावकृद् गालविद् गाथी मार्कटिः पौलिकायनिः बलाकिः साहरिश्चैव पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः

English

THE MAT8YA PURAEAM. Manu said: — " 0 Knower of Dharma! pray tell me how tinder wliat prescribed rules, should a calviiifc cow be given to a Brahmana and what are the benefits of such a charity? " — 1.

अध्याय १४८

श्लोक 96

राक्षसेशस्य केतोर्वै प्रेतस्य मुखमाबभौ हेमसिंहध्वजौ देवौ चन्द्रार्कावमितद्युती

rākṣaseśasya ketorvai pretasya mukhamābabhau hemasiṃhadhvajau devau candrārkāvamitadyutī

हिन्दी अर्थ

अङ्गिराश्च महातेजा देवाचार्यो बृहस्पतिः। भरद्वाजस्तथा गर्गः सैत्यश्च भगवानृषिः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।

English

Matsya said; — " King! Its horns should be covered with gold, hoofs with silver, tail end with pearls. It shouhl be given away along with her calf and utensils made of kiinsA, bcll-inetal. Tlio giving away of such a cow begets immense good merits. The cow is like the earth with its mountains, forests, Ac., till it bears her calf in her womb. One who gives it away at that time undoubtedly gets the benefits of having givmu away the land girt with four oceans.- "-f».

अध्याय १४८

श्लोक 97

कुम्भेन रत्नचित्रेण केतुर् अश्विनयोर् अभूत् हेममातंगरचितं चित्ररत्नपरिष्कृतम्

kumbhena ratnacitreṇa ketur aśvinayor abhūt hemamātaṃgaracitaṃ citraratnapariṣkṛtam

हिन्दी अर्थ

ऊर्वस्तु राजकेशी च वौषडिः शंसपिस्तथा शालिश्च कलशीकण्ठ ऋषिः कारीरयस्तथा। काट्यो धान्यायनिश्चैव भावास्यायनिरेव च भरद्वाजि: सौबुधिश्च लघ्वी देवमतिस्तथा। ्र्यार्षेयोऽभिमतश्चैषां प्रवरो भूमिपोत्तम

English

King! the donor remains in heaven with great respect for as many years as there are hairs on tlie body of the calf and the cow. — 6. Lots of fees (gifts) should be paid in tliis case. Tims tin donor undoubtedly liberates his father, grandfather and great-grandfather from hell. He goes to the region where flow the rivers of clarified butter and milk and the land abound. with the mud of curds and milk and there are trees that give the desired fruits. He easily gets access to Coloka and Brahmaloka.— 7-8.

अध्याय १४८

श्लोक 98

ध्वजं शतक्रतोरासीत् सितचामरमण्डितम् सनागयक्षगन्धर्वम् अहोरगनिशाचरा

dhvajaṃ śatakratorāsīt sitacāmaramaṇḍitam sanāgayakṣagandharvam ahoraganiśācarā

हिन्दी अर्थ

बालिशायनि, चैकेपी, वाराहि, बाष्कलि, सौटि, तृणकर्णि, प्रावहि, आश्वलायनि, वाराहि, बर्हिसादी, शिखाग्रीवि, कारकि, महाकापि, उड्पति, कौचकि, धमित, पुष्पान्वेषि, सोमतन्वि, ब्रह्मतन्वि, सालडि, बालडि, देवरारि, देवस्थानि, हारिकर्णि, सरिद्धुवि, प्रावेपि, साद्यसुग्रीवि, गोमेदगन्धिक, मत्स्याच्छाद्य, मूलहर, फलाहार, गाङ्गोदधि,

English

lie gets a lady who.se face is like the moon and who.so colour is like burnished gold, her breasts are bloated, waist slender, and eyes are like lotus." — 9.

अध्याय १४८

श्लोक 99

सेना सा देवराजस्य दुर्जया भुवनत्रये कोटयस्तास् त्रयस्त्रिंशद् देवदेवनिकायिनाम्

senā sā devarājasya durjayā bhuvanatraye koṭayastās trayastriṃśad devadevanikāyinām

हिन्दी अर्थ

शालङ्कायनि, द्वद्याख्येय तथा मारुत। नृप! इन ऋषियोंके कहे गये हैं। इन गोत्रवालोंमें भी परस्पर विवाह-कर्म नहीं होते काण्वायन, कोपचय, वात्स्यतरायण, भ्राष्ट्रकृत्, राष्ट्रपिण्डी, लैन्द्राणि, सायकायनि, क्रोष्टाक्षी, बहुवीती, तालकृत्, मधुरावह, लावकृत्, गालवित्, गाथी, मार्कटि, पौलकायनि, स्कन्दस, चक्री, गार्ग्य, श्यामायनि, बलाकि

English

Here ends the two hnndred and fifth ehafter on the (jiving aioay of eowe ns ni ffs

अध्याय १४८

श्लोक 100

हिमाचलाभे सितकर्णचामरे सुवर्णपद्मामलसुन्दरस्रजि कृताभिरागोज्ज्वलकुङ्कुमाङ्कुरे कपोललीलालिकदम्बसंकुले

himācalābhe sitakarṇacāmare suvarṇapadmāmalasundarasraji kṛtābhirāgojjvalakuṅkumāṅkure kapolalīlālikadambasaṃkule

हिन्दी अर्थ

तथा साहरि। इनके भी निम्नलिखित पाँच ऋषि प्रवर कहे गये हैं-महातेजस्वी अङ्गिरा, देवाचार्य बृहस्पति, भरद्वाज, गर्ग तथा ऐश्वर्यशाली महर्षि सैत्य। इनके वंशवालोंमें भी परस्पर विवाह नहीं होता। कपीतर, स्वस्तितर, दाक्षि, शक्ति, राजकेशी, वौषडि, शंसपि, शालि, कलशीकण्ठ, कारीरय, काट्य, धान्यायनि, भावास्यायनि, भरद्वाजि, सौबुधि, लघ्वी तथा देवमति। राजसत्तम! इन ऋषियोंके तीन

English

('ll.MTF.K C(H'l.

अध्याय १४८

श्लोक 101

स्थितस्तदैरावतनामकुञ्जरे महाबलश्चित्रविभूषणाम्बरः विशालवस्त्रांशुवितानभूषितः प्रकीर्णकेयूरभुजाग्रमण्डलः सहस्रदृग्बन्दिसहस्रसंस्तुतस् त्रिविष्टपे ऽशोभत पाकशासनः

sthitastadairāvatanāmakuñjare mahābalaścitravibhūṣaṇāmbaraḥ viśālavastrāṃśuvitānabhūṣitaḥ prakīrṇakeyūrabhujāgramaṇḍalaḥ sahasradṛgbandisahasrasaṃstutas triviṣṭape 'śobhata pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

संकृतिश्च त्रिमार्ट्टिश्च मनुः सम्बधिरेव वा। तण्डिश्चेनातकिश्चैव तैलका दक्ष एव च नारायणिश्चार्षिणिश्च लौक्षिर्गार्ग्यहरिस्तथा। गालवश्च अनेहश्च सर्वेषां प्रवरो मतः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

Manu said; — " Deva! [''ay ti'1! me, Imw to m ike n gift of a black deer skin. Also explain to me wh., is the most wortliy Brahmana of such a gift; and wliat is the proper time to vlo so;.so that my doubts may he removed." — 1.

अध्याय १४८

श्लोक 102

तुरंगमातंगबलौघसंकुला सितातपत्रध्वजराजिशालिनी चमूश्च सा दुर्जयपत्त्रिसंतता विभाति नानायुधयोधदुस्तरा

turaṃgamātaṃgabalaughasaṃkulā sitātapatradhvajarājiśālinī camūśca sā durjayapattrisaṃtatā vibhāti nānāyudhayodhadustarā

हिन्दी अर्थ

कात्यायनो हरितकः कौत्सः पिंगस्तथैव च। हण्डिदासो वात्स्यायनिर्माद्रिर्मौलिः कुबेरणि: परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। बृहदुक्थो वामदेवस्तथा त्रिप्रवरा मताः

English

Matsya said: — " ( )n the full moon day in the month of Vaiifakha, MSgha, Asadha, and Kartika on tlu; twelfth lunar day of the sun's progress in the northern path, the giving away of the black deer skin begets incalculable benefits. It should be given to a Aguihotri Brahmana. — 2-3.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 148
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.