Matsya Purana· Matsya Purāṇa
149
अध्याय 149 / 176

Adhyaya 149

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४९

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १४९ सुरासुराणां सम्मर्दस् तस्मिन्नत्यन्तदारुणे तुमुलो ऽतिमहानासीत् सेनयोरुभयोरपि

matsya-purāṇa 149 surāsurāṇāṃ sammardas tasminnatyantadāruṇe tumulo 'timahānāsīt senayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

अङ्गिरा बृहदुक्थश्च वामदेवस्तथैव च। परस्परमवैवाह्या इत्येते परिकीर्तिताः रथीतराणां प्रवरास्त्रयार्षयाः परिकीर्तिताः। विष्णुसिद्धिः शिवमतिर्जतृणः कतृणस्तथा। पुत्रवश्च महातेजास्तथा वैरपरायणः

English

Now listen bow it should be given away, king! First a cloth made of good goat wool should be spread on the floor waslicd with cow-dung. Over it should be spread the skin of a black deer containing its horns and hoofs. The gold mounted horns, silver mounted teeth and the tail-end decorated with pearls sliould be covered with sesatnurn. Then everything should be covered with a piece of fine sacred cloth. Oold is to bo placed on the navel. Afterwards it should also be decorated with jewels according to the means of the devotee and then incense is to be burnt round this. At all its four corners vessels of bell-mctal (kfinsS.) should be placed and the clay pots on the eastern side should be filled in with clarified butter,

अध्याय १४९

श्लोक 2

गर्जतां देवदैत्यानां शङ्खभेरीरवेण च तूर्याणां चैव निर्घोषैर् मातंगानां च बृंहितैः

garjatāṃ devadaityānāṃ śaṅkhabherīraveṇa ca tūryāṇāṃ caiva nirghoṣair mātaṃgānāṃ ca bṛṃhitaiḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः अङ्गिरा मत्स्यदग्धश्च मुद्लश्च महातपाः। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

CUAPTER COVt.

अध्याय १४९

श्लोक 3

ह्वेषतां हयवृन्दानां रथनेमिस्वनेन च ज्याघोषेण च शूराणां तुमुलो ऽतिमहानभूत्

hveṣatāṃ hayavṛndānāṃ rathanemisvanena ca jyāghoṣeṇa ca śūrāṇāṃ tumulo 'timahānabhūt

हिन्दी अर्थ

हंसजिह्यो देवजिह्णो ह्यग्मिजिह्णो विराडपः। अपाग्नेयस्त्वश्चयुश्च परण्यस्ता विमौद्रला: प्रवर बतलाये गये हैं-अङ्गिरा, दमवाह्य तथा उरुक्षय। परिकीर्तिताः॥ २९ इन गोत्रवालोंमें परस्पर विवाह नहीं होता

English

milk, curd and honey Another beautiful entire jar without any holes in it should be placed for the sprinkling of water. It should be placed in a quiet corner after putting a Cliampaka twig on the east side of it. -4-10.

अध्याय १४९

श्लोक 4

समासाद्योभये सेने परस्परजयैषिणाम् रोषेणातिपरीतानां त्यक्तजीवितचेतसाम्

samāsādyobhaye sene parasparajayaiṣiṇām roṣeṇātiparītānāṃ tyaktajīvitacetasām

हिन्दी अर्थ

संकृति, त्रिमार्टि, मनु, सम्बधि, तण्डि, एनातकि (नाचिकेत), तैलक, दक्ष, नारायणि, आर्षिणि, लौक्षि, गार्ग्य, हरि, गालव तथा अनेह--इन सबके प्रवर अङ्गिरा, संकृति तथा गौरवीति माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह-सम्बन्ध नहीं होता। कात्यायन, हरितक, कौत्स,

English

There shoula be placed also a fine yellow or wliite cloth for wiping or cleaning. The vessels made of metals should be placed at both the hoofs. — 11.

अध्याय १४९

श्लोक 5

समासाद्य तु ते ऽन्योन्यं प्रक्रमेण विलोमतः रथेनासक्तपादातो रथेन च तुरंगमः

samāsādya tu te 'nyonyaṃ prakrameṇa vilomataḥ rathenāsaktapādāto rathena ca turaṃgamaḥ

हिन्दी अर्थ

भीमवेग तथा शाश्वदर्भि-इन सभीके तीन प्रवर कहे गये हैं। उनके नाम हैं-अङ्गिरा, बृहदश्व तथा जीवनाश्व । इनके वंशवालोंमें भी परस्पर विवाह नहीं होता। बृहदुक्थ तथा वामदेवके भी तीन प्रवर माने गये हैं। उनके नाम हैअङ्गिरा, बृहदुक्थ तथा वामदेव। इन वंशवालोंमें परस्पर विवाह-सम्बन्ध नहीं होता। कुत्सगोत्रमें उत्पन्न होनेवालोंके तीन प्रवर हैं- अङ्गिरा, सदस्यु तथा पुरुकुत्स। प्राचीन लोग बतलाते हैं कि कुत्सगोत्रवालोंसे कुत्सगोत्रवालोंका विवाह नहीं होता। रथीतरके वंशमें उत्पन्न होनेवालोंके भी तीन प्रवर हैं-अङ्गिरा, विरूप तथा रथीतर। ये लोग आपसमें विवाह नहीं करते। विष्णुसिद्धि, शिवमति, जतृण, कतृण, महातेजस्वी पुत्र तथा

English

The following formula should be recited: ' Whatever sins I might have committed through avavuie, be consumed by the giving away of this iron vessel.* Then the vessel is to be given over. — 12.

अध्याय १४९

श्लोक 6

हस्ती पदातिसंयुक्तो रथिना च क्वचिद्रथी मातंगेनापरो हस्ती तुरंगैर्बहुभिर्गजः

hastī padātisaṃyukto rathinā ca kvacidrathī mātaṃgenāparo hastī turaṃgairbahubhirgajaḥ

हिन्दी अर्थ

तीन ऋषियोंके प्रवरवाले माने गये हैं। राजन्! इन ऋषियोंके वंशमें परस्पर विवाह-कर्म नहीं होता ये सभी अङ्गिरा, मत्स्यदग्ध तथा महातपस्वी मुदल इन तीन ऋषियोंके प्रवर माने गये हैं। इन तीन ऋषियोंके गोत्रोंमें उत्पन्न होनेवालोंका विवाह नहीं होता। हंसजिहृ, देवजिह्न, अग्निजिह्व,

English

Afterwards the Queen's metal vessel (i.e., k/irnsya vessel; filled with sesanium should be placed near the left foot; and the following form ulm should be uttered: ' Whatever sins I may have committed through hearing be vanished by the gift of this vessel of Queen's metal (white copper).' Thus repeating the mantra, the vessel is to be given over. Then the vessel filled with honey should be placed at the right foot.— 13-14.

अध्याय १४९

श्लोक 7

पदातिरेको बहुभिर् गजैर्मत्तैश्च युज्यते ततः प्रासाशनिगदाभिन्दिपालपरश्वधैः

padātireko bahubhir gajairmattaiśca yujyate tataḥ prāsāśanigadābhindipālaparaśvadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्णा ऋषयः परिकीर्तिताः। कर्टुर्मर्कटपश्चैव तथा नाडायनो ह्यूषिः। श्यामायनस्तथैवैषां त्र्यार्षेया: प्रवराः शुभाः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

Then the following forrnuho should be recited: — 'Whatever sins I may liave committed through insinuations, backbiting, or eating flesh not offered to the gods, be destroyed by the giving away of this copper vessel.' Then tlie vessel is to be given over. — 15.

अध्याय १४९

श्लोक 8

शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर् मुद्गरैः कुणपैर्गडैः चक्रैश्च शङ्कुभिश्चैव तोमरैरङ्कुशैः सितैः

śaktibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlair mudgaraiḥ kuṇapairgaḍaiḥ cakraiśca śaṅkubhiścaiva tomarairaṅkuśaiḥ sitaiḥ

हिन्दी अर्थ

अथ ऋक्षभरद्वाजौ ऋषिवान् मानवस्तथा। ऋषिमैत्रवरश्चैव पञ्चार्षेयाः प्रकीर्तिताः ऋषिमँत्रवरश्चैव ऋषिवान् मानवस्तथा। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

' Wliatever sins I may have committed through false speaking in connection with a c<)w and a virgin and through lust for the women of others be vanished by the giving away of this silver vessel.' Then the vessel is to bo given over, — 10.

अध्याय १४९

श्लोक 9

कर्णिनालीकनाराचवत्सदन्तार्धचन्द्रकैः भल्लैश्च शतपत्त्रैश्च शुकतुण्डैश्च निर्मलैः

karṇinālīkanārācavatsadantārdhacandrakaiḥ bhallaiśca śatapattraiśca śukatuṇḍaiśca nirmalaiḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चार्षयास्तथा ह्येषां प्रवराः परिकीर्तिताः। अङ्किराश्च भरद्वाजस्तथैव च बृहस्पतिः मौदूल्यः शैशिरश्चैव प्रवराः परिकीर्तिताः। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

Afterwards the copper and silver vessels should be placed at the fore-feet of the deer skin. Beautiful leaves containing gold, pearls, corals, pomegranates, citrons, etc., should be placed at the ears and (Sringatoka) pastry or dough is to be placed on the hoofs. Then various kinds of herb- vegetables and fruits should be placed and then the following formuhe should be uttered: ' Janardana! the sins that T may have committed through ignorance in thousands of my lives, be destroyed by the giving away of this vessel of gold.* — 17-19. In such a way the Agnihotri Brahmana accepting the gift should take his bath, wear the pair of garments and he is to be bedecked according to the means of the devotee. He is then to accept the gift. The gift should be accepted at the tail-end and the following formulae should be uttered on tliat occasion: ' Lord MaUadeva who wears the black-deer skin and who has a beautiful blue neck, therefore by the gift of this black deer skin He may be pleased. So Krisna be pleased.' — 20-22.

अध्याय १४९

श्लोक 10

वृष्टिरत्यद्भुताकारा गगने समदृश्यत संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास् तमोमयमिवाकरोत्

vṛṣṭiratyadbhutākārā gagane samadṛśyata saṃpracchādya diśaḥ sarvās tamomayamivākarot

हिन्दी अर्थ

महानुभावा ऋषिगोत्रकाराः। येषां तु नाम्ना परिकीर्तितेन इन तीनों ऋषियोंके प्रवर माने गये हैं । इनके वंशधरोंमें

English

After thus giving away the gift to the Brahmana the devotee should not touch him for he becomes like the wood of a sacrificial post at the burning ceremonies not fit to be touched. — 23.

अध्याय १४९

श्लोक 11

न प्राज्ञायत ते ऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले अलक्ष्यं विसृजन्तस्ते हेतिसंघातमुद्धतम्

na prājñāyata te 'nyonyaṃ tasmiṃstamasi saṃkule alakṣyaṃ visṛjantaste hetisaṃghātamuddhatam

हिन्दी अर्थ

भी विवाह नहीं होता। आपाण्डु, गुरु, शाकटायन, प्रागाथमा, महातपस्वी कट्य--इन तीन ऋषियोंके प्रवरवाले माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह नहीं होते। तित्तिरि, कपिभू और महर्षि गार्ग्य-इन सबके अङ्गिरा, तित्तिरि तथा कपिभू नामक तीन प्रवर कहे गये हैं, जिनमें एक- दूसरेका विवाह निषिद्ध है। ऋक्ष, भरद्वाज, ऋषिवान्, मानव तथा मैत्रवर-ये पाँच आर्षेय कहे गये हैं। इनके अङ्गिरा, भरद्वाज, बृहस्पति, मैत्रवर, ऋषिवान् तथा मानव नामक पाँच प्रवर हैं। इनमें परस्पर विवाह नहीं होता।

English

That Brilhmana should be avoided on the occasion of other gifts and SrAddha ceremony. After sending him away the devotee should bathe. He should pour over him the water full to the brim of the vase having a Champaka twig. The preceptor should first be called and the pitcher should be placed on the head. Then bath should be performed by the TBE MATSYA PURANAM.

अध्याय १४९

श्लोक 12

पतितं सेनयोर्मध्ये निरीक्षन्ते परस्परम् ततो ध्वजैर्भुजैश्छत्त्रैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः

patitaṃ senayormadhye nirīkṣante parasparam tato dhvajairbhujaiśchattraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ

हिन्दी अर्थ

गोत्रमें उत्पन्न कहे गये हैं। इन सबके अङ्गिरा, भरद्वाज, बृहस्पति, मौद्गल्य तथा शैशिर नामक पाँच प्रवर हैं। इनमें भी परस्पर विवाह नहीं होता। इस प्रकार मैंने आपसे इस अङ्गिरा-वंशमें उत्पन्न होनेवाले गोत्रप्रवर्तक महानुभाव ऋषियोंका वर्णन कर दिया, जिनके नामका

English

i-ecitation of the sixteen Vedic hymns, as prescribed, viz., Apyi'iyasva iSainudrajaitha, etc. He is purified by putting on a pair of garineuts. and making ftchaman after reciting ' Ahtaivusasirita.' — 24-26.

अध्याय १४९

श्लोक 13

गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि आकाशसरसो भ्रष्टैः पङ्कजैरिव भूः स्तृता

gajaisturaṃgaiḥ pādātaiḥ patadbhiḥ patitairapi ākāśasaraso bhraṣṭaiḥ paṅkajairiva bhūḥ stṛtā

हिन्दी अर्थ

उच्चारण करनेसे पुरुष अपने सभी पापोंसे छुटकारा पा पापं समग्रं पुरुषो जहाति॥ ५५ लेता है॥ ४१--५५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तनेऽङ्गिरोबंशकीर्तनं नाम षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः

English

Then the jar along with the cloth should be lifted op and taken td a square where it should be dashed. The benefits accruing by the performance of such a charity cannot be fully described even by the Devas; To be brief the devotee gets the benefits of having given away the whole world in charity. — 27-28. He conquers all the realms and moves about everywhere as he wills like a bird; and is paid great respect and undoubtedly remains in heaven till the annihilation of the universe. — 29.

अध्याय १४९

श्लोक 14

भग्नदन्ता भिन्नकुम्भाश् छिन्नदीर्घमहाकराः गजाः शलनिभाः पेतुर् धरण्यां रुधिरस्रवाः

bhagnadantā bhinnakumbhāś chinnadīrghamahākarāḥ gajāḥ śalanibhāḥ petur dharaṇyāṃ rudhirasravāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तनप्रसङ्गमें अङ्गिरावंशवर्णन नामक एक सौ छानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ अत्रिवंशसमुत्पन्नान् गोत्रकारान् निबोध मे। कर्दमायनशाखेयास्तथा शारायणाश्च ये

English

His father and sous, etc., do not perish, nor is there a sepai ation from his wife and he does not lose liis wealth, realm, etc. — 30.

अध्याय १४९

श्लोक 15

भग्नेषादण्डचक्राक्षा रथाश्च शकलीकृताः पेतुः शकलतां यातास् तुरंगाश्च सहस्रशः

bhagneṣādaṇḍacakrākṣā rathāśca śakalīkṛtāḥ petuḥ śakalatāṃ yātās turaṃgāśca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्दालकिः शौणकर्णिरथ: शौक्रतवश्च ये। गौरग्रीबो गौरजिनस्तथा चैत्रायणाश्च ये कर्णजिह्णो हरप्रीतिलैद्राणिः शाकलायनिः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।

English

In this way the devotee gets such benefits and attains all! is wishes. He is void of the cares of death". — 31. Here ends the two hundred and sixth chapter on the giving away of a black deer skin.

अध्याय १४९

श्लोक 16

ततो ऽसृघ्रददुस्तारा पृथिवी समजायत नद्यश्च रुधिरावर्ता हर्षदाः पिशिताशिनाम् वेतालाक्रीडमभवत् तत्संकुलरणाजिरम्

tato 'sṛghradadustārā pṛthivī samajāyata nadyaśca rudhirāvartā harṣadāḥ piśitāśinām vetālākrīḍamabhavat tatsaṃkularaṇājiram

हिन्दी अर्थ

बीजवापी शिरीषश्च मौञ्जकेशो गविष्ठिरः। भलन्दनस्तथैतेषां त्र्यार्षेयाः प्रवरा मताः परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

Manu said: — " Lord! 1 am desirous of knowing the qualities of a bull that ought to be set at lil)f'rl.y as mcniioned in tlic previous chapters as well as the great merits n'sulling ihcreriom I'ray also tell me the ways of performing Vrisotsarga."— • 1.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 149
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.