Matsya Purana· Matsya Purāṇa
151
अध्याय 151 / 176

Adhyaya 151

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५१

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १५१ तं दृष्ट्वा दानवाः क्रुद्धाश्चेरुः स्वैः स्वैर्बलैर्वृताः ।सरघा इव माक्षीकहरणे सर्वतोदिशम्

matsya-purāṇa 151 taṃ dṛṣṭvā dānavāḥ kruddhāśceruḥ svaiḥ svairbalairvṛtāḥ / saraghā iva mākṣīkaharaṇe sarvatodiśam

हिन्दी अर्थ

कामेन निवर्त भत्रे इतनेपर भी जो मृत्युसे रक्षाके उपाय सोचते हैं, उनकी क्या गति होगी? प्राणधारियोंको इस जगत्में केवल मृत्युसे भय ही नहीं है, उनके लिये कहीं अभयस्थान भी नहीं है। तथापि पुण्यवान् सत्पुरुष सर्वदा निर्भय होकर संसारमें जीवित रहते हैं ॥११--२७॥

English

Consequently fate conjoint with the present, the past and the futuro gives fruits while perseverance in most cases bears fruit in.the present. Fate, perseverance and time all three conjointly bear fruit to a man. — 7-8.

अध्याय १५१

श्लोक 2

कृष्णचामरजालाढ्ये सुधाविरचिताङ्कुरे चित्रपञ्चपताके तु प्रभिन्नकरटामुखे

kṛṣṇacāmarajālāḍhye sudhāviracitāṅkure citrapañcapatāke tu prabhinnakaraṭāmukhe

हिन्दी अर्थ

यमराज बोले-विशालाक्षि! तुम्हारी इन धर्मयुक्त बातोंसे मैं विशेष संतुष्ट हूँ, अतः तुम सत्यवानूके प्राणोंके अतिरिक्त अन्य वर माँग लो, देर मत करो सावित्रीने कहा--देव! मैं आपसे अपनी कोखसे उत्पन्न होनेवाले सौ पुत्रोंका वरदान माँगती हूँ; क्योंकि लोकोंमें पुत्रहीनकी सदूरति नहीं होती

English

Agricultural prospects thrive by rain which again depends on fixed time and not otherwise. — 9.

अध्याय १५१

श्लोक 3

पर्वताभे गजे भीमे मदस्राविणि दुर्धरे आरुह्याजौ निमिर्दैत्यो हरिं प्रत्युद्ययौ बली

parvatābhe gaje bhīme madasrāviṇi durdhare āruhyājau nimirdaityo hariṃ pratyudyayau balī

हिन्दी अर्थ

कामनाको छोड़कर लौट जाओ, तुम्हारी यह याचना भी सफल होगी। इस प्रकार तुम्हारे अनुगमनसे मेरे कार्योमें विघ्न होगा और तुम्हें भी कष्ट होगा, इसीलिये मैं तुमसे तथाधुना तेन तव ब्रवीमि ३० इस समय ऐसा कह रहा हुँ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सावित्र्युपाख्याने तृतीयवरलाभो नाम द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

A man should therefore persevere righteously he then gets high fruits during adversity even. Even if he does not get fruits in this life, he is sure to get them in the next world. — 10.

अध्याय १५१

श्लोक 4

तस्यासन्दानवा रौद्रा गजस्य पदरक्षिणः सप्तविंशतिसाहस्राः किरीटकवचोज्ज्वलाः

tasyāsandānavā raudrā gajasya padarakṣiṇaḥ saptaviṃśatisāhasrāḥ kirīṭakavacojjvalāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सावित्री-उपाख्यानमें तृतीय वर-लाभ नामक दो सौ बारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ सावित्रीकी विजय और

English

Lazy people and those that only depend on fate do not ever gain their objects, so one should always persevere in the path of righteous- ness. — 11.

अध्याय १५१

श्लोक 5

अश्वारूढश्च मथनो जम्भकश्चोष्ट्रवाहनः शुम्भो ऽपि विपुलं मेषं समारुह्याव्रजद्रणम्

aśvārūḍhaśca mathano jambhakaścoṣṭravāhanaḥ śumbho 'pi vipulaṃ meṣaṃ samāruhyāvrajadraṇam

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मविधानज्ञ सर्वधर्मप्रवर्तक । त्वमेव जगतो नाथः प्रजासंयमनो यम: कर्मणामनुरूपेण यस्माद् यमयसे प्रजा: । तस्माद् वै प्रोच्यसे देव यम इत्येव नामतः धर्मेणेमाः प्रजाः सर्वा यस्माद् रञ्जयसे प्रभो। तस्मात् ते धर्मराजेति नाम सदभिर्निगद्यते

English

Prosperity forsakes those who always dream of fate and favoura those who persevere, one should therefore always be active and alert. — 12.

अध्याय १५१

श्लोक 6

अपरे दानवेन्द्रास्तु यत्ता नानास्त्रपाणयः आजघ्नुः समरे क्रुद्धा विष्णुमक्लिष्टकारिणम्

apare dānavendrāstu yattā nānāstrapāṇayaḥ ājaghnuḥ samare kruddhā viṣṇumakliṣṭakāriṇam

हिन्दी अर्थ

त्वत्सकाशं मृता यान्ति तस्मात् त्वं मृत्युरु च्यते कालं कलार्धं कलयन् सर्वेषां त्वं हि तिष्ठसि। तस्मात् कालेति ते नाम प्रोच्यते तत्त्वदर्शिभिः

English

Here ends the two hundred and twenty-first chaplet' on Fate and one's own Effort and Energy.

अध्याय १५१

श्लोक 7

परिघेण निमिर्दैत्यो मथनो मुद्गरेण तु शुम्भः शूलेन तीक्ष्णेन प्रासेन ग्रसनस्तथा

parigheṇa nimirdaityo mathano mudgareṇa tu śumbhaḥ śūlena tīkṣṇena prāsena grasanastathā

हिन्दी अर्थ

सर्वेषामेव भूतानां यस्मादन्तकरो महान्। तस्मात् त्वमन्तकः प्रोक्तः सर्वदेवैर्महाद्यते सत्यवान्को बन्धन-मुक्ति सावित्रीने कहा-धर्म-अधर्मके विधानको जाननेवाले एवं सभी धर्मोके प्रवर्तक देव! आप ही जगतूके स्वामी तथा प्रजाओंका नियमन करनेवाले यम हैं। देव! चूँकि आप कर्मोके अनुरूप प्रजाओंका नियमन करते हैं, इसलिये

English

Manu said: — "Lord! be gracious to explain to me the policies of Skma, etc., along with their characteristic and applications." — 1.

अध्याय १५१

श्लोक 8

चक्रेण महिषः क्रुद्धो जम्भः शक्त्या महारणे जघ्नुर्नारायणं सर्वे शेषास्तीक्ष्णैश्च मार्गणैः

cakreṇa mahiṣaḥ kruddho jambhaḥ śaktyā mahāraṇe jaghnurnārāyaṇaṃ sarve śeṣāstīkṣṇaiśca mārgaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

“यम” नामसे पुकारे जाते हैं। प्रभो! चूँकि आप धर्मपूर्वक इस सारी प्रजाको आनन्दित करते हैं, इसीलिये सत्पुरुष आपको धर्मराज नामसे पुकारते हैं। लोग मरनेपर अपने सत्-असत्-दोनों प्रकारके कर्माको अपने आगे रखकर आपके समीप जाते हैं, इसलिये आप मृत्यु कहलाते हैं। आप सभी प्राणियोंके क्षण, कला आदिसे कालकी गणना करते रहते हैं, इसीलिये तत्त्वदर्शी लोग आपको 'काल' नामसे पुकारते हैं। महादीप्तिसम्पन्न! चूँकि आप

English

Matsya said: — A sovereign should resort to the following seven policies or expedients at the time of necessity, viz., (I) S&ma. (2) Bheda,

अध्याय १५१

श्लोक 9

तान्यस्त्राणि प्रयुक्तानि शरीरं विविशुर्हरेः गुरूक्तान्युपदिष्टानि सच्छिष्यस्य श्रुताविव

tānyastrāṇi prayuktāni śarīraṃ viviśurhareḥ gurūktānyupadiṣṭāni sacchiṣyasya śrutāviva

हिन्दी अर्थ

संसारके सभी चराचर जीवोंके महान् अन्तकर्ता हैं, इसीलिये आप सभी देवताओंद्वारा ' अन्तक' कहे जाते हैं । विवस्वतस्त्वं तनयः प्रथमं परिकीर्तितः। तस्माद् वैवस्वतो नाम्ना सर्वलोकेषु कथ्यसे आयुष्ये कर्मणि क्षीणे गृह्णासि प्रसभं जनम्। तदा त्वं कथ्यसे लोके सर्वप्राणहरेति वै

English

THE MAtaVA PERAIJAU.

अध्याय १५१

श्लोक 10

असम्भ्रान्तो रणे विष्णुर् अथ जग्राह कार्मुकम् शरांश्चाशीविषाकारांस् तैलधौतानजिह्मगान्

asambhrānto raṇe viṣṇur atha jagrāha kārmukam śarāṃścāśīviṣākārāṃs tailadhautānajihmagān

हिन्दी अर्थ

तव प्रसादाद् देवेश त्रयीधर्मो न नश्यति। तव प्रसादाद् देवेश धर्मे तिष्ठन्ति जन्तवः। तव प्रसादाद् देवेश संकरो न प्रजायते सतां सदा गतिर्देव त्वमेव परिकीर्तितः। जगतोऽस्य जगन्नाथ मर्यादापरिपालकः

English

(d) Dnna, (4) Dao(Ja, (5) Upeksfi,. (6) Mhyt, (7) Indraj&la. S4niarii> of two kinds, viz. — SatyasSma and Asatyaanma. — 2-3.

अध्याय १५१

श्लोक 11

ततो ऽभिसंध्य दैत्यांस्तान् आकर्णाकृष्टकार्मुकः अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो दैत्यानीके तु पौरुषात्

tato 'bhisaṃdhya daityāṃstān ākarṇākṛṣṭakārmukaḥ abhyadravadraṇe kruddho daityānīke tu pauruṣāt

हिन्दी अर्थ

स्तवेन भक्त्या धर्मज्ञे मया तुष्टेन सत्यवान्। तव भर्त्ता विमुक्तोऽयं लब्धकामा व्रजाबले ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः स्तोत्रेणानेन धर्मज्ञे कल्यमुत्थाय यस्तु माम्। कीर्तयिष्यति तस्यापि दीर्घमायुर्भविष्यति

English

i\oic.— (l), (2), (8) and (4) have been explained In previons chapters. Upekft Pblicy of overlooking or cndorance, M4y&.«inw)= Policy of diplomacy. Indrajaia s=The use of some stratagem in war. SatyasAma =s Policy of genuine conciliation.

अध्याय १५१

श्लोक 12

निमिं विव्याध विंशत्या बाणानामग्निवर्चसाम् मथनं दशभिर्बाणैः शुम्भं पञ्चभिरेव च

nimiṃ vivyādha viṃśatyā bāṇānāmagnivarcasām mathanaṃ daśabhirbāṇaiḥ śumbhaṃ pañcabhireva ca

हिन्दी अर्थ

एतावदुक्त्वा भगवान् यमस्तु आप विवस्वान्के प्रथम पुत्र कहे गये हैं, अतः सम्पूर्ण विश्वमें वैवस्वत नामसे कहे जाते हैं। आयुकर्मके क्षीण हो जानेपर आप लोगोंको हठात् पकड़ लेते हैं, इसी कारण लोकमें सर्वप्राणहर नामसे कहे जाते हैं । देवेश!

English

AsatyasAma z:l*erfcdlous policy of coticiliation.

अध्याय १५१

श्लोक 13

एकेन महिषं क्रुद्धो विव्याधोरसि पत्त्रिणा जम्भं द्वादशभिस्तीक्ष्णैः सर्वांश्चैकैकशो ऽष्टभिः

ekena mahiṣaṃ kruddho vivyādhorasi pattriṇā jambhaṃ dvādaśabhistīkṣṇaiḥ sarvāṃścaikaikaśo 'ṣṭabhiḥ

हिन्दी अर्थ

आपकी कृपासे ऋकू, साम और यजुः-इन तीनों वेदोंद्वारा प्रतिपादित धर्मका विनाश नहीं होता। देवेश! आपकी महिमासे सभी प्राणी अपने-अपने धर्मोमें स्थित रहते हैं। देवेश! आपकी सत्कृपासे वर्णसंकर संततिकी उत्पत्ति नहीं होती। देव! आप ही सदा सत्पुरुषोंकी गति बतलाये गये हैं । जगन्नाथ! आप इस जगतूकी मर्यादाका पालन करनेवाले हैं। देवताओंमें श्रेष्ठ! अपनी शरणमें आयी हुई मुझ दुखियाकी रक्षा कीजिये। इस राजपुत्रके माता-पिता भी दुःखी हैं

English

The policy of Asatyasaina should never be employed in the case of the righteous and the saints for they can only be won. over by Satyasiiina. If Asatyasaina be applied to them, then hiiter and aggressive feelings are aroused virtuous and true and 8elf-restraine<l saintlike sovereigns of high pedigree should be endeared by praising their lineage and by relating to them their deeds of virtue to make a good impression on them never should Atati! 3 'asrima be applied to them. — 4*7.

अध्याय १५१

श्लोक 14

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा दानवाः क्रोधमूर्छिताः नर्दमानाः प्रयत्नेन चक्रुरत्यद्भुतं रणम्

tasya tallāghavaṃ dṛṣṭvā dānavāḥ krodhamūrchitāḥ nardamānāḥ prayatnena cakruratyadbhutaṃ raṇam

हिन्दी अर्थ

यमराज बोले धर्मज्ञे! तुम्हारी स्तुति तथा भक्तिसे संतुष्ट होकर मैंने तुम्हारे पति इस सत्यवान्को विमुक्त कर दिया है। अबले! अब तुम सफलमनोरथ होकर लौट जाओ। यह सत्यवान् तुम्हारे साथ पाँच सौ वर्षोतक राज्यसुख भोगकर अन्तकालमें स्वर्गलोकमें जायगा और देवताओंके साथ विहार करेगा। सत्यवान् तुम्हारे गर्भसे सौ पुत्रोंको भी उत्पन्न करेगा, वे सब-के-सब

English

The following is the rule: — Tathj-asama is to be applied in the following manner: — narration of tlie high pedigree and description of the deeds done for one's benefit and acknowledging one's grai.tude, etc. Thus the religious persons are brought under subjection* Though it is heard that iUksasas are brought over by the use of SAina, yet it be remem- bered that it should never be applied in the case of the wicked. For no benefits will be derived thereby. The policy of conciliation wins all, but it should never be employed in the case of the wicked for tliey l(;()k upon a conciiiatoiy sovereigri as one afraid of them. Therefore it should nevei; be applied in the case of Avicked persons. — 8-9.

अध्याय १५१

श्लोक 15

चिछेदाथ धनुर्विष्णोर् निमिर्भल्लेन दानवः संध्यमानं शरं हस्ते चिछेद महिषासुरः

cichedātha dhanurviṣṇor nimirbhallena dānavaḥ saṃdhyamānaṃ śaraṃ haste cicheda mahiṣāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

चिरकालतक जीवित रहते हुए तुम्हारे ही नामसे प्रसिद्ध होंगे। तुम्हारे पिताको भी तुम्हारी माताके गर्भसे सौ पुत्र उत्पन्न होंगे। वे तुम्हारे भाई मालवा (मध्यदेश) -में उत्पन्न होनेके कारण मालव नामसे विख्यात होंगे और चिरकालतक जीवित रहते हुए पुत्र-पौत्रादिसे युक्त होंगे तथा देवताओंके समान ऐशर्यसम्पन्न एवं क्षत्रियोचित गुणोंका पालन करेंगे। धर्मज्ञे! जो कोई पुरुष प्रातःकाल उठकर इस स्तोत्रद्वारा मेरा स्तवन करेगा, उसकी भी आयु दीर्घ होगी

English

Those born in a good family, nol)le, simple, virtuous and truthful and modest, are the persons with whom Sama principle is to be applied.— 10.

अध्याय १५१

श्लोक 16

पीडयामास गरुडं जम्भस्तीक्ष्णैस्तु सायकैः भुजं तस्याहनद्गाढं शुम्भो भूधरसंनिभः

pīḍayāmāsa garuḍaṃ jambhastīkṣṇaistu sāyakaiḥ bhujaṃ tasyāhanadgāḍhaṃ śumbho bhūdharasaṃnibhaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानने कहा--राजन्! इतनी बातें कहकर ऐश्वर्यशाली महात्मा यमराज उस राजपुत्र सत्यवान्को छोड़कर काल तथा मृत्युके साथ वहां कालेन सार्धं सह मृत्युना च॥ १८ अदृश्य हो गये

English

Here ends the two hundred and ttrenty-serond chapter on the Dharma of the kiyrjs and the policy of conciliation.

अध्याय १५१

श्लोक 17

छिन्ने धनुषि गोविन्दो गदां जग्राह भीषणाम् तां प्राहिणोत्स वेगेन मथनाय महाहवे

chinne dhanuṣi govindo gadāṃ jagrāha bhīṣaṇām tāṃ prāhiṇotsa vegena mathanāya mahāhave

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सावित्र्युपाख्याने इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सावित्री-उपाख्यानमें यमस्तुति और सत्यवानुका जीवन-लाभ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Matsya said: — With the class of people who are hostile and wicked to one another, wlio become afraid and feel themselves insulted, the policy of divide and rule should he employed; foi' the}" can best be conquered by creating disunion among them so the politicians say. — 1.

अध्याय १५१

श्लोक 18

तामप्राप्तां निमिर्बाणैश् चिछेद तिलशो रणे तां नाशमागतां दृष्ट्वा हीनाग्रे प्रार्थनामिव

tāmaprāptāṃ nimirbāṇaiś cicheda tilaśo raṇe tāṃ nāśamāgatāṃ dṛṣṭvā hīnāgre prārthanāmiva

हिन्दी अर्थ

सत्यवान्को जीवनलाभ तथा पत्नीसहित राजाको नेत्रज्योति एवं राज्यकी प्राप्ति कृत्वा विवेश तन्वङ्गी लम्बमाने दिवाकरे

English

The vices and the weaknesses on account of which a certain class of people become disagreeable to others, should he imputed to the latter in order to bring about a disunion among tliem. This is the rule. — 2.

अध्याय १५१

श्लोक 19

जग्राह मुद्गरं घोरं दिव्यरत्नपरिष्कृतम् तं मुमोचाथ वेगेन निमिमुद्दिश्य दानवम्

jagrāha mudgaraṃ ghoraṃ divyaratnapariṣkṛtam taṃ mumocātha vegena nimimuddiśya dānavam

हिन्दी अर्थ

सत्यवानपि निर्मुक्तो धर्मराजाच्छनैः शनैः। उन्मीलयत नेत्राभ्यां प्रास्फुरच्य नराधिप क्कासौ प्रयातः पुरुषो यो मामप्यपकर्षति द्ष्टुमिच्छाम्यहं सुश्रु गमने त्वरिता भव

English

They should be explained about their own faults and defects and they should be frightened by the opposite party. Thus that class of men can be gradually and easily be divided from their party and then brought under submission. — 3.

अध्याय १५१

श्लोक 20

तम् आयान्तं वियत्येव त्रयो दैत्या न्यवारयन् गदया जम्भदैत्यस्तु ग्रसनः पट्टिशेन तु

tam āyāntaṃ viyatyeva trayo daityā nyavārayan gadayā jambhadaityastu grasanaḥ paṭṭiśena tu

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु लब्धचक्षुर्महीपतिः द्युमत्सेनः सभार्यस्तु पर्यतप्यत भार्गव। प्रियं पुत्रमपश्यन् वै स्नुषां चैवाथ कर्शिताम्

English

When many kings are bound in alliance, one single king cannot conquer them without creating disunion among them, therefore to create disunion among them is the best policy. Even Indra is unable to bear the influence of tJie united ones. Therefore the policy of divide and rule is so much praised by the politicians. A king should hear either

अध्याय १५१

श्लोक 21

शक्त्या च महिषो दैत्यः स्वपक्षजयकाङ्क्षया निराकृतं तमालोक्य दुर्जने प्रणयं यथा

śaktyā ca mahiṣo daityaḥ svapakṣajayakāṅkṣayā nirākṛtaṃ tamālokya durjane praṇayaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

आश्वास्यमानस्तु तथा स तु राजा तपोधनैः। ददर्श पुत्रमायान्तं स्नुषया सह काननात् ववन्दे तत्र राजानं सभार्य क्षत्रपुङ्गवम् मत्स्यभगवान्ने कहा-तदनन्तर पतिव्रता सुन्दरी सावित्री वहाँसे जिस मार्गसे गयी थी, उसी मार्गसे लौटकर उस स्थानपर आयी, जहाँ सत्यवानूका मृत शरीर पड़ा हुआ था। तब कृशाङ्गी सावित्री पतिके

English

OEJtBTBn exoiv, ■' directly from perrans who are to be divided or through otbem; the,he to test it and if be be satisfied that he is to take up the Bheda Such a policy shoulii however not be launched personally by a sovereigUf.: it should be given effect tp through another agency for then it proves more effective. — 4-5.

अध्याय १५१

श्लोक 22

जग्राह शक्तिमुग्राग्राम् अष्टघण्टोत्कटस्वनाम् जम्भाय तां समुद्दिश्य प्राहिणोद्रणभीषणः

jagrāha śaktimugrāgrām aṣṭaghaṇṭotkaṭasvanām jambhāya tāṃ samuddiśya prāhiṇodraṇabhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

निकट जाकर उसके सिरको अपनी गोदमें रखकर पूर्ववत् बैठ गयी। उस समय भगवान् भास्कर अस्ताचलको जा रहे थे। नरेश्वर! धर्मराजसे मुक्त हुए सत्यवानूने भी प्राणोंके लौट आनेपर उसने अपनी स्त्री सावित्रीसे इस प्रकार कहा--वह पुरुष कहाँ चला गया, जो मुझे खींचकर लिये जा रहा था। सुन्दरि! मैं नहीं जानता कि वह पुरुष कौन था! सर्वाङ्गसुन्दरि! इस वनमें सोते हुए मेरा पूरा

English

A sovereign siiould not believe in the efficiency of liis men employed in working out a policy of divide and rule; for tlio people to be disunited may be mostly found anxious to serve their respective ends.— 6.

अध्याय १५१

श्लोक 23

तामम्बरस्थां जग्राह गजो दानवनन्दनः गृहीतां तां समालोक्य शिक्षामिव विवेकिभिः

tāmambarasthāṃ jagrāha gajo dānavanandanaḥ gṛhītāṃ tāṃ samālokya śikṣāmiva vivekibhiḥ

हिन्दी अर्थ

दिन बीत गया और शुभे! तुम भी उपवाससे परिश्रान्त एवं दुःखी हुई तथा मुझ-जैसे दुष्टसे आज माता-पिताको पर यदि आपको पसंद हो तो हमलोग आश्रमको लौट चलें; क्योंकि मेरे सास-श्वशुर अंधे हें । मैं वहीं आश्रममें यह सब घटित हुआ वृत्तान्त आपको बतलाऊँगी । सावित्री उस समय पतिसे ऐसा कहकर पतिके साथ ही चल पड़ी और वह राजकुमारी पतिके साथ आश्रमपर आ पहुँची। भार्गव! इसी समय पत्नीसहित द्युमत्सेनको नेत्र-

English

In an Empire there are two sources from which bitter feelings of anger and enniiiy crop up; one is internal ami the other external of these, the internal faction is most to be dre.-uled; for it is this internal faction that brings about the ruin of kings. Tlie source of anger and enmity com- ing from outside, from otijer kings i.s known as external source of danger. The queen, prince, commander-in-chief, ministers, prime-minister, the princes, the wrath and discontent of these are known as the internal, source of wrath and danger. To a king this is indeed terrible. If the internal condition of the Empire be good and satisfactory, then the external source of danger however great, can be easily conquered by a king. He easily wins victory. — 7-10. On the other hand the sovereign who is beset with internal danger, perishes in spite of bis being like Indra in power; consequently such a danger and wrath ought to be very carefully guarded against.— 11.

अध्याय १५१

श्लोक 24

दृढं भारसहं सारम् अन्यदादाय कार्मुकम् रौद्रास्त्रमभिसंधाय तस्मिन्बाणं मुमोच ह

dṛḍhaṃ bhārasahaṃ sāram anyadādāya kārmukam raudrāstramabhisaṃdhāya tasminbāṇaṃ mumoca ha

हिन्दी अर्थ

पुत्रवधूको न देखकर दुःखी हो रहे थे। उस समय तपस्वी ऋषि राजाको सान्त्वना दे रहे थे। इतनेमें ही उन्होंने पुत्रवधूके साथ पुत्रको वनसे आते हुए देखा। उस समय सुन्दरी सावित्रीने सत्यवान्के साथ सपत्नीक क्षत्रियश्रेष्ठ राजा द्युमत्सेनको प्रणाम किया। पिताने राजकुमार सत्यवानूको गले लगाया। तब सभी धर्मोको जाननेवाले सत्यवानूने

English

A sovereign using the policy of divide and rule in case of his compeers should first try and create disunion among their communities, and kith and kin; but he should very cautiously prevent a similar tiling happening amongst liis brethren, for distressed kith and kin bring suffering on their overlord; they should therefore be kept intact by gifts and royal regards as a dissension among them is so dangerous to a sovereign. — l<i-14.

अध्याय १५१

श्लोक 25

ततो ऽस्त्रतेजसा सर्वं व्याप्तं लोकं चराचरम् ततो बाणमयं सर्वम् आकाशं समदृश्यत

tato 'stratejasā sarvaṃ vyāptaṃ lokaṃ carācaram tato bāṇamayaṃ sarvam ākāśaṃ samadṛśyata

हिन्दी अर्थ

अभिवाद्य ततः सर्वान् बने तस्मिस्तपोधनान्॥ १३ उस वनमें निवास करनेवाले तपस्वियोंको अभिवादनकर उवास तत्र तां रात्रिमृषिभिः सर्वधर्मवित्। रातमें ऋषियोंके साथ वहीं निवास किया। उस समय

English

A wise ruler ought to conquer his foes by creating a division among their kinsmen whom tlie foreign king does not trust. — 15. The greatest of the enemies when disunited are vanquished by a small force therefore it is meet to create disunion amongst the enemies. — 15.

अध्याय १५१

श्लोक 26

भूर्दिशो विदिशश्चैव बाणजालमया बभुः दृष्ट्वा तदस्त्रमाहात्म्यं सेननीर् ग्रसनो ऽसुरः

bhūrdiśo vidiśaścaiva bāṇajālamayā babhuḥ dṛṣṭvā tadastramāhātmyaṃ senanīr grasano 'suraḥ

हिन्दी अर्थ

अमात्यैः स हतो राजा भवांस्तस्मिन् पुरे नृप: एतच्छुत्वा ययौ राजा बलेन चतुरङ्गिणा। लेभे च सकलं राज्यं धर्मराजान्महात्मनः

English

Here ends the two hundred and tioenty-third chapter on Rdja Dharma —

अध्याय १५१

श्लोक 27

ब्राह्ममस्त्रं चकारासौ सर्वास्त्रविनिवारणम् तेन तत्प्रशमं यातं रौद्रास्त्रं लोकघस्मरम्

brāhmamastraṃ cakārāsau sarvāstravinivāraṇam tena tatpraśamaṃ yātaṃ raudrāstraṃ lokaghasmaram

हिन्दी अर्थ

मोक्षयामास भर्तारं मृत्युपाशवशं गतम् तस्मात् साध्व्यः स्त्रियः पूज्याः सततं देववन्नरैः । तासां राजन् प्रसादेन धार्यते वै जगत्त्रयम् न जातु लोकेषु चराचरेषु।

English

the policy of Bheda. Matsya said: — " King! " The policy of winning over another by gifts (Dana) is the best one. There is scarcely any one who cannot be wou over through gifts. Even the Devas also are brouglit round by mortals through gifts. The gifts are indeed highly beneficial to the people who live thereby; and one who confers gifts on others is beloved of all. Such a sovereign readily wins over his enemies as well as a multi- tude of enemies conjoint together. Men free from avarice and grave like the ocean although they never accept preseuta, still they side with

अध्याय १५१

श्लोक 28

अस्त्रे प्रतिहते तस्मिन् विष्णुर्दानवसूदनः कालदण्डास्त्रमकरोत् सर्वलोकभयंकरम्

astre pratihate tasmin viṣṇurdānavasūdanaḥ kāladaṇḍāstramakarot sarvalokabhayaṃkaram

हिन्दी अर्थ

कामान् समग्रानभिकामयानैः उसका वर्णन किया और उसी रातमें अपने व्रतको भी समाप्त किया। तदनन्तर तीन पहर बीत चुकनेपर राजाकी सारी प्रजा सेनासहित तुरुही आदि बाजोंको बजाते हुए राजाको पुन: राज्य करनेके लिये निमन्त्रण देने आयी और

English

such a sovereign through gifts. Gifts and presents given elsewhere influence others and bring these people round. Therefore this policy is the beat of all. Those who give gifts are known to be the best men in the world. They are always guarded by others like tlieir sons. Such a king does not conquer only tliis world but he also wins the realm of Indra — the abode of the Devas. — 1-8.

अध्याय १५१

श्लोक 29

संधीयमाने तस्मिंस्तु मारुतः परुषो ववौ चकम्पे च मही देवी दैत्या भिन्नधियो ऽभवन्

saṃdhīyamāne tasmiṃstu mārutaḥ paruṣo vavau cakampe ca mahī devī daityā bhinnadhiyo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

यह सूचना दी कि राज्यमें आपका शासन अब पूर्ववत् हो। राजन्! नेत्रहीन होनेके कारण जिस राजाने आपके राज्यको छीन लिया था, वह राजा मन्त्रियोंद्वारा मार डाला गया। अब उस नगरमें आप ही राजा हैं। यह सुनकर राजा चतुरंगिणी सेनाके साथ वहाँ गये और महात्मा धर्मराजकी कृपासे पुनः अपने सम्पूर्ण राज्यको प्राप्त किये। सुन्दरी सावित्रीने भी सौ भाइयोंको प्राप्त किया । इस प्रकार साध्वी पतिपक्ष-दोनोंका उद्धार किया और मृत्युके पाशमें बँधे हुए अपने पतिको मुक्त किया॥ ७--२० ॥

English

Here ends the two hundred and twenty-fourth chapter on Rdja Dharma — the policy of Dana. Matsya said; — Those who cannot bo subdued by the three expedients above mentioned should be conquered by the unfailing Danda.— 1.

अध्याय १५१

श्लोक 30

तदस्त्रमुग्रं दृष्ट्वा तु दानवा युद्धदुर्मदाः चक्रुरस्त्राणि दिव्यानि नानारूपाणि संयुगे

tadastramugraṃ dṛṣṭvā tu dānavā yuddhadurmadāḥ cakrurastrāṇi divyāni nānārūpāṇi saṃyuge

हिन्दी अर्थ

राजन्! इसलिये मनुष्योंको सदा साध्वी स्त्रियोंकी कृपासे ये तीनों लोक स्थित हैं। उन पतिव्रता स्त्रियोंके वाक्य इस चराचर जगत्में कभी भी मिथ्या नहीं होते, इसलिये सभी मनोर॒थोंकी कामना करनेवालोंको सर्वदा इनकी पूजा करनी चाहिए। जो मनुष्य सावित्रीके इस सर्वोत्तम आख्यानको

English

A wise sovereign should conquer the people by launching his policy of Danda in conjunction with his ministers, according to Dharraaastra. In his country as well as elsewhere he should use this policy according to the prescribed politics and after knowing hi.s men for all things are established in Danda. He should first scan the race of those who have renounced the world, the VAnaprasthas, the sagp-like jieoplo before resorting to his artifice of Danda. Tlie aliuve people do not come under the power of Danda. The people of the dilTercut orders in life, as well as tliose void of them, the worthy, tlin great, the preceptor in fact any of them foun deviating from their prescribed order and duties shonhl be adequately punished by a sovereign. A sovereign however who iidlids punishment on the innocent and lets off those who are guilty, loses his realm in this world and goes to hell in (he next.. —

अध्याय १५१

श्लोक 31

नारायणास्त्रं ग्रसनो गृहीत्वा चक्रं निमिः स्वास्त्रवरं मुमोच ऐषीकमस्त्रं च चकार जम्भस् तत्कालदण्डास्त्रनिवारणाय

nārāyaṇāstraṃ grasano gṛhītvā cakraṃ nimiḥ svāstravaraṃ mumoca aiṣīkamastraṃ ca cakāra jambhas tatkāladaṇḍāstranivāraṇāya

हिन्दी अर्थ

नित्य सुनता है, वह सभी प्रयोजनोंमें सफलता प्राकर सुखका अनुभव करता है और कभी भी दुःखका भागी स सुखी सर्वसिद्धार्थो न दुःखं प्राप्नुयान्नरः॥ २३ नहीं होता इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सावित्र्युपाख्यानसमासिर्नाम चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

A sovereign shoul-1 theiefore he most cautious in inflicting punish- ments. He must not go against the Dharmasasirii and politics. — 7. The subjects of a king in spite of Ids being of a very simple disposition do not get spoilt wlierc the pliantom of a penal code grim in appearance freely moves about and casts its hloidshot eyes on the people. — 8.

अध्याय १५१

श्लोक 32

यावन्न संध्या न दशां प्रयान्ति दैत्येश्वराश्चास्त्रनिवारणाय तावत्क्षणेनैव जघान कोटीर् दैत्येश्वराणां सगजान्सहाश्वान्

yāvanna saṃdhyā na daśāṃ prayānti daityeśvarāścāstranivāraṇāya tāvatkṣaṇenaiva jaghāna koṭīr daityeśvarāṇāṃ sagajānsahāśvān

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें सावित्री-उपाख्यान-समापि नामक दो सौ चौदहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ राजाका कर्तव्य, राजकर्मचारियोंके

English

If a sovereign floes not use his rod, tliero the children, aged persons, the saints, the BrAhmunas and widows become severely oppressed by the powerful ones as a younger fish i.s swallowed up by a bigger fish.— 9.

अध्याय १५१

श्लोक 33

अनन्तरं शान्तमभूत्तदस्त्रं दैत्यास्त्रयोगेण तु कालदण्डम् शान्तं तदालोक्य हरिः स्वशस्त्रं स्वविक्रमे मन्युपरीतमूर्तिः

anantaraṃ śāntamabhūttadastraṃ daityāstrayogeṇa tu kāladaṇḍam śāntaṃ tadālokya hariḥ svaśastraṃ svavikrame manyuparītamūrtiḥ

हिन्दी अर्थ

अभिषेकार्द्रशिरसा राज्ञा राज्यावलोकिना। सहायवरणं कार्य तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् तथा राजधर्मका निरूपण मनुने पूछा-- भगवन्! अभिषेक होनेके बाद राजाको तुरंत कौन-सा कर्म करना आवश्यक हैं? वह सब मुझे बतलाइये; क्योंकि आप इसे अच्छी तरह जानते हैं

English

Even the Devas, the demons, the serpents, the birds; they all transgress their limits leaving their prescribed tracks ii they be not made to fear the king's rod, Danda is always seen to exist when a Brahmana curses; when all kinds of blows are jn/licted, when all sorts of powers are exhibited, when aner is manifesicd and when serious doAerttii nations are made. A sovereign in/licting pnnishnwnta disc.riminatoly is revered bv peaceful Devas are not so much revered and worshiDDed aa nSlIt a Devas are worshipped. It is Dapeja that governs afl tha protects all, it is always alert when everything else is asleenff ** known « Dharma by the learned; througfr turtle nil

अध्याय १५१

श्लोक 34

जग्राह चक्रं तपनायुताभम् उग्रारमात्मानमिव द्वितीयम् चिक्षेप सेनापतये ऽभिसंध्य कण्ठस्थलं वज्रकठोरमुग्रम्

jagrāha cakraṃ tapanāyutābham ugrāramātmānamiva dvitīyam cikṣepa senāpataye 'bhisaṃdhya kaṇṭhasthalaṃ vajrakaṭhoramugram

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानने कहा-राजन्! राज्यकी रक्षा करनेवाले राजाको चाहिए कि वह अभिषेकके जलसे सिरके भीगते ही सहायकों (मन्त्रियों)-की नियुक्ति करे; क्योंकि राज्य उन्हींपर प्रतिष्ठित रहता है।

English

OHAPTEB GXCIL

अध्याय १५१

श्लोक 35

चक्रं तदाकाशगतं विलोक्य सर्वात्मना दैत्यवराः स्ववीर्यैः नाशक्नुवन्वारयितुं प्रचण्डं दैवं यथा कर्म मुधा प्रपन्नम्

cakraṃ tadākāśagataṃ vilokya sarvātmanā daityavarāḥ svavīryaiḥ nāśaknuvanvārayituṃ pracaṇḍaṃ daivaṃ yathā karma mudhā prapannam

हिन्दी अर्थ

चण्डेश्वरादिके 'राजनीतिरलाकर' आदि संग्रह बड़े श्रेष्ठ हैं। वे रामायण, महाभारत तथा पुराणादिसे ही संगृहीत हैं। उनमें भी यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम्। पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं महोदयम् क्लेशक्षमान् महोत्साहान् धर्मज्ञांश्च प्रियंबदान्

English

Some do not commit sins for fear of Dharmar&ja and others do not sin for fear of the king's rod; whereas others again do not commit sins for fear of both; others again not being punished, commit sins. So every thing is established on Danda. — 16. The royal rod of punishment inSicts punishment on the wicked and guilty and also prevents others who have not committed sin from committing fresh sins. So the object is two-fold. It is out of the fear of Dauda that the Devas assembled in the Daksa Yajna (sacrifice of the Prajfipati Daksa) gave the share of sacrificial oblations to Mah&deva and gave the post of commauder-in-chief to K&rtikeya and Vala granted boons to children. — 17-18.

अध्याय १५१

श्लोक 36

तमप्रतर्क्यं जनयन्नजय्यं चक्रं पपात ग्रसनस्य कण्ठे द्विधा तु कृत्वा ग्रसनस्य कण्ठं तद्रक्तधारारुणघोरनाभि जगाम भूयो ऽपि जनार्दनस्य पाणिं प्रवृद्धानलतुल्यदीप्ति

tamapratarkyaṃ janayannajayyaṃ cakraṃ papāta grasanasya kaṇṭhe dvidhā tu kṛtvā grasanasya kaṇṭhaṃ tadraktadhārāruṇaghoranābhi jagāma bhūyo 'pi janārdanasya pāṇiṃ pravṛddhānalatulyadīpti

हिन्दी अर्थ

हितोपदेशकालज्ञान् स्वामिभक्तान् यशोऽर्थिनः। एवंविधान् सहायांश्च शुभकर्मसु योजयेत् कर्मस्वेव नियुञ्जीत यथायोग्येषु भागशः

English

Here ends the two hundred and twenty fifth chapter on Bdja Dharma — the Danda.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 151
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.