Matsya Purana· Matsya Purāṇa
152
अध्याय 152 / 176

Adhyaya 152

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १५२ तस्मिन्विनिहते दैत्ये ग्रसने लोकनायके निर्मर्यादमयुध्यन्त हरिणा सह दानवाः

matsya-purāṇa 152 tasminvinihate daitye grasane lokanāyake nirmaryādamayudhyanta hariṇā saha dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

इस्तिशिक्षाश्वशिक्षासु कुशलः श्लक्ष्णभाषितः कृतज्ञः कर्मणां शूरस्तथा क्लेशसहस्त्वृजुः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथवा

English

Silta said: — When Grasana the (icneral af the Jaitya army was kille(h all the demons hean to light with Visnu i'l a diu)r(lerly manner. Tliey diseUarged their clnhs, maces, nooses, sliarp-pointed arrows, tridents and other weapons on the Lonl flan.-lrdana. The Loul, s{*('ing those missiles flying at Him. ent them all into hundred pie('< s with Ifis liiuy arrows. The Daiiavas found that all their wcaj>ons and..mnmnitions had run short. Then the armless demons were greatly bewiidert*d and none of them were capable of taking up their arms. They oegaTi to pelt iho Lord with the carcasses of elephants, horses, ete. Yi:-iiu tium fought for a long time valiantly in the groat battlefield, (hi His anus getting tireil He said to Garuda: "Are you tired? If you do not feel jaded take me in front of the demon Mathana. But if you feel quite done up, then go aside from the field of battle fora ecmple of hours.'' On hearing the behests of the Lord, Garuda went to Mathana. The demon, seeing the Lord holding conch, quoit and club making an advance, shot at his chest his fearful arrows and sharp spear Hhindiprdaiia, but the Lord did not mind them and liit him with lUs ten sharp-pointed arrows in the chest. — 1-11.

अध्याय १५२

श्लोक 2

पट्टिशैर्मुशलैः पाशैर् गदाभिः कुणपैरपि तीक्ष्णाननैश्च नाराचैश् चक्रैः शक्तिभिरेव च

paṭṭiśairmuśalaiḥ pāśair gadābhiḥ kuṇapairapi tīkṣṇānanaiśca nārācaiś cakraiḥ śaktibhireva ca

हिन्दी अर्थ

शक्तः क्लेशसहो वाग्मी देशकालविभागवित् विज्ञातदेशकालश्च दूतः स स्यान्महीक्षितः। वक्ता नयस्य यः काले स दूतो नृपतेर्भवेत्

English

On his being hit with those arrows tlio nemon began to tremble but after a couple of hours' rest, he hit the Lurd again with liis fiery iron club (Parigha) which caused Him some pain, but afterwards He angrily took up His club a id daslicd it on Mathana. By tlio blow of that club, the Diinava fell down like a monmain at tlie time of the lissolutioii of the world. By his fall, all tlio Daityas ivtuv fearfully dismayed. Most of the proud iMnavas got dept\ sed like' eh'phants stuck in a quagmire swamp; then the terrible Mahir-isnra ind'gnanlly (*am(' to the battle- field depending on the strength of his < wn arms.- li-17.

अध्याय १५२

श्लोक 3

तानस्त्रान्दानवैर्मुक्तांश् चित्रयोधी जनार्दनः एकैकं शतशश्चक्रे बाणैरग्निशिखोपमैः

tānastrāndānavairmuktāṃś citrayodhī janārdanaḥ ekaikaṃ śataśaścakre bāṇairagniśikhopamaiḥ

हिन्दी अर्थ

राज्ञा तु रक्षिणः कार्याः सदा क्लेशसहा हिता: सांधिविग्रहिकः कार्यो राज्ञा नयविशारदः आयव्ययज्ञो लोकज्ञो देशोत्पत्तिविशारदः

English

He began to inllu't (Ui Vi-nu tlie bl()U'«3 f)f hi.-- keen trident and hit

अध्याय १५२

श्लोक 4

ततः क्षीणायुधप्राणा दानवा भ्रान्तचेतसः अस्त्राण्यादातुमभवन्न् असमर्था यदा रणे

tataḥ kṣīṇāyudhaprāṇā dānavā bhrāntacetasaḥ astrāṇyādātumabhavann asamarthā yadā raṇe

हिन्दी अर्थ

जो छोटे-से-छोटा भी कार्य होता है, वह भी सहायकरहित अकेले व्यक्तिके लिये दुष्कर होता है, फिर राज्य-जैसे महान् उत्तरदायित्वपूर्ण कार्यके लिये तो कहना ही क्या हे? इसलिये राजाको चाहिए कि जो उत्तम .कुलमें उत्पन्न, शूर, उच्च जातिमें उत्पन्न, बलवान्, श्रीसम्पन्न, रूपवान्, सत्त्वगुणसे युक्त, सज्जन, क्षमाशील, कष्टसहिष्णु, महोत्साही, धर्मज्ञ, प्रियभाषी, हितोपदेशके कालका ज्ञाता, स्वामिभक्त तथा यशके अभिलाषी हों, ऐसे

English

Garuda with his iakti. Afterwnn!., with his m.'Utli wide open like the cavity of a mountain, lie wanti'd P) swallow u]> \'isnn alojig with ( laruda. The Lord, also realizing the intention of that Danava, lilleil liis mouth with Ilis divine arrows. Ho discliarged His divine weapons electrified with mantras on Mahisasnia which kmdvod liim down to the ground; he fell like a huge mountain; but he did not di(\ —

अध्याय १५२

श्लोक 5

तदा मृतैर्गजैरश्वैर् जनार्दनमयोधयन् समन्तात्कोटिशो दैत्याः सर्वतः प्रत्ययोधयन्

tadā mṛtairgajairaśvair janārdanamayodhayan samantātkoṭiśo daityāḥ sarvataḥ pratyayodhayan

हिन्दी अर्थ

सहायकोंका स्वयं वरण करके उन्हें माङ्गलिक कर्मॉमें नियुक्त करे। उसी प्रकार स्वयं राजाको कुछ गुणहीन सहायकोंको भी जान-बूझकर उन्हें यथायोग्य कार्यामें विभागपूर्वक नियुक्त करना चाहिए। राजाको उत्तम कुलोत्पन्न, शीलवान्, धनुर्वेदमें प्रवीण, हाथी और अश्वकी शिक्षामें कुशल, मृदुभाषी, शकुन और अन्यान्य शुभाशुभ कारणों तथा ओषधियोंको जाननेवाला, कृतज्ञ, शूरतामें प्रवीण, कष्टसहिष्णु, सरल, व्यूह-रचनाके विधानको जाननेवाला, निस्तत्् एवं सारतत्त्वका विशेषज्ञ, ब्राह्मण अथवा क्षत्रिय पुरुषको सेनापति-पदपर नियुक्त करना चाहिए

English

Then, Visnu said to the fallen Mahiasura. " Mahisasura, you are not destined to die at iny liands, Ijecause, JajmI Braliina told you before that you would die at the hands of a woman. Stand up, therefore, and save your life. You should instantly retire from this warfare." —

अध्याय १५२

श्लोक 6

बहु कृत्वा वपुर्विष्णुः किंचिच्छान्तभुजो ऽभवत् उवाच च गरुत्मन्तं तस्मिन्सुतुमुले रणे

bahu kṛtvā vapurviṣṇuḥ kiṃcicchāntabhujo 'bhavat uvāca ca garutmantaṃ tasminsutumule raṇe

हिन्दी अर्थ

ऊँचे कदवाला, सौन्दर्यशाली, कार्यकुशल, प्रियवक्ता, गम्भीर तथा सबके चित्तको आकर्षित करनेवालेको प्रतिहारी बनानेका विधान है। जो सत्यवादी, देशी भाषामें प्रवीण, सामर्थ्यशाली, सहिष्णु, वक्ता, देश- कालके विभागको जाननेवाला, देश-कालका जानकार तथा मौकेपर नीतिकी बातें कहनेवाला हो, वह राजाका दूत हो सकता है। जो लम्बे कदवाले, कम सोनेवाले,

English

When Mahisasura tlius retired from the war, the demon tambhu, biting his lips with wrath and contracting liis angry eyebrows, rubbed his hands and took his bow. He put on the poisoned arrows and pierced Visnu and Garuda. — 25-2(5.

अध्याय १५२

श्लोक 7

गरुत्मन्कच्चिदश्रान्तस् त्वमस्मिन्नपि साम्प्रतम् यद्यश्रान्तो ऽसि तद्याहि मथनस्य रथं प्रति

garutmankaccidaśrāntas tvamasminnapi sāmpratam yadyaśrānto 'si tadyāhi mathanasya rathaṃ prati

हिन्दी अर्थ

हितैषी हों, ऐसे पुरुषोंको राजाद्वारा अङ्गरक्षाके कार्यमें नियुक्त किया जाना चाहिए जो दूसरोंद्वारा बहकाया न जा सके, दुष्ट स्वभावका न हो, राजामें अगाध भक्ति रखता हो--ऐसा पुरुष ताम्बूलधारी हो सकता है, अथवा ऐसे गुणवाली स्त्री भी नियुक्त की जा सकती है। राजाको नीति शास्त्रके छः गुणोंके तत्त्वोंको जाननेवाले, देशी भाषामें प्रवीण एवं नीतिनिपुणको सन्धि-विग्राहिक बनाना चाहिए। भृत्योंके कृत-अकृत कार्योको जाननेवाले, आय-व्ययके ज्ञाता, लोकका जानकार और देशोत्पत्तिमें निपुण पुरुषको देशरक्षक बनाना चाहिए।

English

Afterwards, that brave Daitya began to send forth hard volleys of fiery arrows. Then, Vi.snu, agitated with innumerable fiery infallible arfows of that Daitya, cut down his arrows along with his carrier, the sheep, by His bhurfundl missile. Then that Daitya Jumped from his dead sheep

अध्याय १५२

श्लोक 8

श्रान्तो ऽस्यथ मुहूर्तं त्वं रणादपसृतो भव इत्युक्तो गरुडस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना

śrānto 'syatha muhūrtaṃ tvaṃ raṇādapasṛto bhava ityukto garuḍastena viṣṇunā prabhaviṣṇunā

हिन्दी अर्थ

शूरः क्लेशसहश्चैव खड्गधारी प्रकीत्तितः शूरश्च बलयुक्तश्च गजाश्वरथकोविदः।

English

GH AFTER OTJII.

अध्याय १५२

श्लोक 9

आससाद रणे दैत्यं मथनं घोरदर्शनम् दैत्यस्त्वभिमुखं दृष्ट्वा शङ्खचक्रगदाधरम्

āsasāda raṇe daityaṃ mathanaṃ ghoradarśanam daityastvabhimukhaṃ dṛṣṭvā śaṅkhacakragadādharam

हिन्दी अर्थ

शूरश्च कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्तितः सर्वे महानसे धार्याः कृत्तकेशनखा नराः समः शत्रौ च मित्रे च धर्मशास्त्रविशारदः। विप्रमुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत्

English

and becjan to figlit standing on the ground. The Lord began to shoot liim wiili deadly arrows. He drew His bow to his ears; with eyes wide open arid pierced his arms with three arrows, his head with six and bis banner with ton arrows. — 27-30.

अध्याय १५२

श्लोक 10

जघान भिन्दिपालेन शितबाणेन वक्षसि तत्प्रहारमचिन्त्यैव विष्णुस्तस्मिन्महाहवे

jaghāna bhindipālena śitabāṇena vakṣasi tatprahāramacintyaiva viṣṇustasminmahāhave

हिन्दी अर्थ

कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः। सर्वदेशाक्षराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणेषु वै। शीर्षोपेतान् सुसम्पूर्णान् समश्रेणिगतान् समान्

English

'lie Daitya got troubled and became restless. Then a stream of blood.imslied out of liis body on being wounded by Vibnu. He lost

अध्याय १५२

श्लोक 11

जघान पञ्चभिर्बाणैर् मार्जितैश्च शिलाशितैः पुनर्दशभिर् आकृष्टैस् तं तताड स्तनान्तरे

jaghāna pañcabhirbāṇair mārjitaiśca śilāśitaiḥ punardaśabhir ākṛṣṭais taṃ tatāḍa stanāntare

हिन्दी अर्थ

वाक्याभिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् धर्माधिकारिणः कार्या जना दानकरा नराः। एवंवरिधास्तथा कार्या राज्ञा दौवारिका जना: निपुणश्चाप्रमत्तश्च धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः

English

his presence of mind, then the Lord said to him; — "ambhu! why do you figlit witli me in vain? you are not destined to die at my hands. You will die shortly at the hands of a maid." — 31-32.

अध्याय १५२

श्लोक 12

विद्धो मर्मसु दैत्येन्द्रो हरिबाणैरकम्पत स मुहूर्तं समाश्वास्य जग्राह परिघं तदा

viddho marmasu daityendro haribāṇairakampata sa muhūrtaṃ samāśvāsya jagrāha parighaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

व्ययद्वारेषु च तथा कर्तव्याः पृथिवीक्षिता शूर-वीर तथा कष्टसहिष्णुको खड्गधारी बनाना चाहिए। शूर, बलवान्, हाथी, घोड़े और रथकी विशेषताको जाननेवाला, सभी प्रकारके क्लेशोंको सहन करनेमें समर्थ तथा पवित्र व्यक्ति राजाका धनुर्धारी हो सकता

English

Hearing those words of Vinu, both Jambha and Nirni came forward; Nimi took up his pondrous clubs to kill Him. He ran and hit the head of Garuda. Jambha inflicted his iron club studded with bright gems on the head of Vinu. Afterwards, the two Danavas knocked down both Visnu and Garuda; when both of them fell down on the ground like cloud and lightning; seeing which all the demons raised a cry of joy and got up their bows and, putting on fine raiments, sounded conches and other instruments with great glee. Afterwards when Garuda came to his senses, He instantly flew away with the Lord Vi§nu from the battle- field,— 33-36.

अध्याय १५२

श्लोक 13

जघ्ने जनार्दनं चापि परिघेणाग्निवर्चसा विष्णुस्तेन प्रहारेण किंचिदाघूर्णितो ऽभवत्

jaghne janārdanaṃ cāpi parigheṇāgnivarcasā viṣṇustena prahāreṇa kiṃcidāghūrṇito 'bhavat

हिन्दी अर्थ

है। शुभाशुभ शकुनको जाननेवाला, अश्वशिक्षामें विशारद, अश्वोंके आयुर्वेदविज्ञानको जाननेवाला, पृथ्वीके समस्त भागोंका ज्ञाता, रथियोंके बलाबलका पारखी, स्थिरदुष्टि, प्रियभाषी, शूर-वीर तथा विद्वान् पुरुष सारथिके योग्य कहा गया है॥ ११--२१॥ दूसरोंके बहकावेमें न आनेवाले, पवित्र, प्रवीण, ओषधियोंके गुण-दोषोंको जाननेवालोंमें श्रेष्ठ, भोजनको विशेषताओंके जानकारको उत्तम भोजनाध्यक्ष कहा जाता है। जो भोजनशास्त्रके विधानोंमें कुशल, वंश-परम्परासे

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 14

ततः क्रोधविवृत्ताक्षो गदां जग्राह माधवः मथनं सरथं रोषान् निष्पिपेषाथ रोषतः

tataḥ krodhavivṛttākṣo gadāṃ jagrāha mādhavaḥ mathanaṃ sarathaṃ roṣān niṣpipeṣātha roṣataḥ

हिन्दी अर्थ

चले आनेवाले, दूसरोंद्वारा अभेद्य तथा कटे हुए नख- केशवाले हों, ऐसे सभी पुरुषांको चौकेमें नियुक्त करना चाहिए। शत्रु और मित्रमें समताका व्यवहार करनेवाले, धर्मशास्त्रमें विशारद, कुलीन श्रेष्ठ ब्राह्मणको धर्माध्यक्षका पद सौंपना चाहिए। ऊपर कही हुई विशेषताओंसे युक्त ब्राह्मणोंको सभासद् नियुक्त करना चाहिए। जो सभी देशोंकी भाषाओंका ज्ञाता तथा सम्पूर्ण शास्त्रोंमें पटु हो, ऐसा व्यक्ति सभी विभागोंमें राजाका लेखक कहा गया

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 15

स पपाताथ दैत्येन्द्रः क्षयकाले ऽचलो यथा तस्मिन्निपतिते भूमौ दानवे वीर्यशालिनि

sa papātātha daityendraḥ kṣayakāle 'calo yathā tasminnipatite bhūmau dānave vīryaśālini

हिन्दी अर्थ

है। जो ऊपरकी शिरोरेखासे पूर्ण, पूर्ण अवयववाले, समश्रेणीमें प्राप्त एवं समान आकृतिवाले अक्षरोंको लिखता है, वह अच्छा लेखक कहा जाता है। नृपश्रेष्ठ! जो उपाययुक्त वाक्योंमें प्रवीण, सम्पूर्ण शास्त्रोमें विशारद तथा थोड़े शब्दोंमें अधिक प्रयोजनकी बात कहनेकी क्षमता रखता हो, उसे लेखक बनाना चाहिए। नृपोत्तम! जो वाक्योंके अभिप्रायको जाननेवाला, देश-कालके विभागका ज्ञाता तथा अभेदज्ञ यानी भेद न करनेवाला हो, उसे लेखक बनाना चाहिए। मनुष्योंके हृदयकी बातों तथा भावोंको परखनेवाले, दीर्घकाय, निर्लोभ एवं दानशील व्यक्तियोंको धर्माधिकारी बनाना चाहिए तथा राजाद्वारा इसी प्रकारके लोगोंको द्वारपालका पद भी

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 16

अवसादं ययुर्दैत्याः कर्दमे करिणो यथा ततस्तेषु विपन्नेषु दानवेष्वतिमानिषु

avasādaṃ yayurdaityāḥ kardame kariṇo yathā tatasteṣu vipanneṣu dānaveṣvatimāniṣu

हिन्दी अर्थ

सौंपा जाना चाहिए। लोह, वस्त्र, मृग-चर्मादि तथा रत्नोंकी परख करनेवाला, अच्छी-बुरी वस्तुओंका जानकार, दूसरोंके बहकावेमें न आनेवाला, पवित्र, निपुण एवं सावधान व्यक्तिको धनाध्यक्ष बनाना चाहिए ॥२२--३२॥ राजाद्वारा आय तथा व्ययके सभी स्थानोंपर धनाध्यक्षके

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 17

प्रकोपाद्रक्तनयनो महिषो दानवेश्वरः प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्वबाहुबलमास्थितः

prakopādraktanayano mahiṣo dānaveśvaraḥ pratyudyayau hariṃ raudraḥ svabāhubalamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

समान गुणवाले पुरुषॉको नियुक्त करना चाहिए। जो ८६० मत्स्यपुराण अनाहार्यः स वैद्यः स्याद् धर्मात्मा च कुलोद्गतः

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 18

तीक्ष्णधारेण शूलेन महिषो हरिमर्दयन् शक्त्या च गरुडं वीरो महिषो ऽभ्यहनद्धृदि

tīkṣṇadhāreṇa śūlena mahiṣo harimardayan śaktyā ca garuḍaṃ vīro mahiṣo 'bhyahanaddhṛdi

हिन्दी अर्थ

राजन् राज्ञा सदा कार्य यथा कार्य पृथगूजनैः गजारोही नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 19

ततो व्यावृत्य वदनं महाचलगुहानिभम् ग्रस्तुमैच्छद्रणे दैत्यः स गरुत्मन्तमच्युतम्

tato vyāvṛtya vadanaṃ mahācalaguhānibham grastumaicchadraṇe daityaḥ sa garutmantamacyutam

हिन्दी अर्थ

दुर्गाध्यक्षः स्मृतो राज्ञ उद्युक्तः सर्वकर्मसु दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपतिः परिकीर्तितः एवं सप्ताधिकारेषु पुरुषाः सप्त ते पुरे। परीक्ष्य चाधिकार्याः स्यू राज्ञा सर्वेषु कर्मसु । स्थापनाजातितत्त्वज्ञाः सततं प्रतिजागृताः

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 20

अथाच्युतो ऽपि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम् वदनं पूरयामास दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः

athācyuto 'pi vijñāya dānavasya cikīrṣitam vadanaṃ pūrayāmāsa divyairastrairmahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्ञः स्यादायुधागारे दक्षः कर्मसु चोद्यतः। कर्माण्यपरिमेयानि राज्ञो नृपकुलोद्वह उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिव: । उत्तमाधममध्येषु पुरुषेषु नियोजयेत्

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 21

महिषस्याथ ससृजे बाणौघं गरुडध्वजः पिधाय वदनं दिव्यैर् दिव्यास्त्रपरिमन्त्रितैः

mahiṣasyātha sasṛje bāṇaughaṃ garuḍadhvajaḥ pidhāya vadanaṃ divyair divyāstraparimantritaiḥ

हिन्दी अर्थ

नरकर्मविपर्यासाद्राजा नाशमवाप्नुयात्। नियोगं पौरुषं भक्ति श्रुतं शौर्य कुलं नयम् वंशपरम्परासे आनेवाला, आठों अङ्गोंकी चिकित्साको अच्छी तरह जाननेवाला, स्वामिभक्त, धर्मात्मा एवं सत्कुलोत्पन्न हो, ऐसे व्यक्तिको वैद्य बनाना चाहिए। राजन् ! उसे प्राणाचार्य जानना चाहिए और सर्वसाधारणकी भाँति उसके वचनोंका सदा पालन करना चाहिए। जो जंगली जातिवालोंके रीति-रस्मोंका ज्ञाता, हस्तिशिक्षाका विशेषज्ञ, सहिष्णुतामें समर्थ हो, ऐसा व्यक्ति राजाका श्रेष्ठ गजाध्यक्ष हो सकता है। उपर्युक्त गुणोंसे युक्त तथा

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 22

स तैर्बाणैरभिहतो महिषो ऽचलसंनिभः परिवर्तितकायो ऽधः पपात न ममार च

sa tairbāṇairabhihato mahiṣo 'calasaṃnibhaḥ parivartitakāyo 'dhaḥ papāta na mamāra ca

हिन्दी अर्थ

अवस्थामें वृद्ध व्यक्ति राजाका गजारोही होकर सभी कार्योमें श्रेष्ठ कहा गया है। अश्व-शिक्षाके विधानमें प्रवीण, उनकी चिकित्सामें विशारद तथा स्थिर आसनसे बैठनेवाला व्यक्ति राजाका श्रेष्ठ अश्वाध्यक्ष कहा गया है। जो स्वामि-भक्त, शूर-वीर, बुद्धिमान्, कुलीन, सभी कार्योमें उद्यत हो, वह राजाका दुर्गाध्यक्ष कहा गया है। वास्तुविद्याके विधानमें प्रवीण, फुर्तीला, परिश्रमी, दीर्घदर्शी एवं शूर व्यक्तिको श्रेष्ठ कारीगर कहा गया

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 23

महिषं पतितं दृष्ट्वा भूमौ प्रोवाच केशवः महिषासुर मत्तस्त्वं वधं नास्त्रैरिहार्हसि

mahiṣaṃ patitaṃ dṛṣṭvā bhūmau provāca keśavaḥ mahiṣāsura mattastvaṃ vadhaṃ nāstrairihārhasi

हिन्दी अर्थ

है। यन्त्रमुक्त (तोप-बन्दूक) आदि, पाणिमुक्त (शक्ति आदि), विमुक्त, मुक्तधारित आदि अस्त्रोके परिचालनकी विशेषताओं में सुनिपुण, उद्वेगरहित व्यक्ति श्रेष्ठ अस्त्राचार्य कहा गया है। वृद्ध, सत्कुलोत्पन्न, मधुरभाषी, पिता- पितामहके समयसे उसी कार्यपर नियुक्त होनेवाले, पवित्र एवं विनीत व्यक्तिको राजाओंके अन्त:पुरके अध्यक्ष-पदपर नियुक्त करना उचित है॥ ३३--४२॥ इस प्रकार राजाको इन सात अधिकार-पदोंपर सभी कार्योमें भलीभाँति परीक्षा कर सातों व्यक्तियोंको अधिकारी बनाना चाहिए। कार्योमें नियुक्त किये गये व्यक्तियोंको उद्योगशील, जागरूक तथा पटु होना चाहिए।

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 24

योषिद्वध्यः पुरोक्तो ऽसि साक्षात्कमलयोनिना उत्तिष्ठ जीवितं रक्ष गच्छास्मात्संगराद्द्रुतम्

yoṣidvadhyaḥ purokto 'si sākṣātkamalayoninā uttiṣṭha jīvitaṃ rakṣa gacchāsmātsaṃgarāddrutam

हिन्दी अर्थ

राजकुलोत्पन्न ! राजाओंके अस्त्रागारमें दक्ष तथा उद्यमशील व्यक्ति होना चाहिए। राजाके कार्योंकी गणना नहीं की जा सकती, अत: राजाको उत्तम, मध्यम तथा अधम कार्योको भलीभाँति समझ-बूझकर वैसे ही उत्तम, मध्यम एवं अधम पुरुषोंको सौंपना चाहिए। सौंपे गये कार्योमें परिवर्तन अर्थात् अधमको उत्तम और उत्तमको अधम कार्य सौंप देनेसे राजाका विनाश हो जाता है। राजाको चाहिए कि अपने पुरुषोंके निश्चय, पौरुष, भक्ति, शास्त्रज्ञान,

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 25

तस्मिन्पराङ्मुखे दैत्ये महिषे शुम्भदानवः संदष्टौष्ठपुटः कोपाद् भ्रुकुटीकुटिलाननः

tasminparāṅmukhe daitye mahiṣe śumbhadānavaḥ saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaḥ kopād bhrukuṭīkuṭilānanaḥ

हिन्दी अर्थ

शूरता, कुल और नीतिको जानकर उनका वेतन निश्चित करे। कोई दूसरा व्यक्ति न जान सके--इस अभिप्रायसे बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रं पृथक्-पृथक् । मन्त्रिणामपि नो कुर्यान्मन्त्रिमन्त्रप्रकाशनम् निश्चयस्तु सदा मन्त्रे कार्यो एकेन सूरिणा

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 26

निर्मथ्य पाणिना पाणिं धनुरादाय भैरवम् सज्यं चकार स धनुः शरांश्चाशीविषोपमान्

nirmathya pāṇinā pāṇiṃ dhanurādāya bhairavam sajyaṃ cakāra sa dhanuḥ śarāṃścāśīviṣopamān

हिन्दी अर्थ

एकस्यैव महीभर्तुर्भूयः कार्यो विनिश्चयः नासच्छास्त्रवतो मूढांस्ते हि लोकस्य कण्टकाः

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 27

स चित्रयोधी दृढमुष्टिपातस् ततस्तु विष्णुं गरुडं च दैत्यः बाणैर्ज्वलद्वह्निशिखानिकाशैः क्षिप्तैरसंख्यैः परिघातहीनैः

sa citrayodhī dṛḍhamuṣṭipātas tatastu viṣṇuṃ garuḍaṃ ca daityaḥ bāṇairjvaladvahniśikhānikāśaiḥ kṣiptairasaṃkhyaiḥ parighātahīnaiḥ

हिन्दी अर्थ

वृद्धान् हि नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन्। बहवोऽविनयाद् भ्रष्टा राजानः सपरिच्छदाः । वनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात् प्रतिपेदिरे आन्वीक्षिकी त्वात्मविद्यां वार्तारम्भाश्च लोकतः

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 28

विष्णुश्च दैत्येन्द्रशराहतो ऽपि भुशुण्डिमादाय कृतान्ततुल्याम् तया भुशुण्ड्या च पिपेष मेषं शुम्भस्य पत्त्रं धरणीधराभम्

viṣṇuśca daityendraśarāhato 'pi bhuśuṇḍimādāya kṛtāntatulyām tayā bhuśuṇḍyā ca pipeṣa meṣaṃ śumbhasya pattraṃ dharaṇīdharābham

हिन्दी अर्थ

यजेत राजा बहुभिः क्रतुभिश्च सदक्षिणैः। धर्मार्थ चैव विप्रेभ्यो दद्याद् भोगान् धनानि च स्यात् स्वाध्यायपरो लोके वर्तेत पितृबन्धुवत्

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 29

तस्मादवप्लुत्य हताच्च मेषाद् भूभौ पदातिः स तु दैत्यनाथः ततो महीस्थस्य हरिः शरौघान् मुमोच कालानलतुल्यभासः

tasmādavaplutya hatācca meṣād bhūbhau padātiḥ sa tu daityanāthaḥ tato mahīsthasya hariḥ śaraughān mumoca kālānalatulyabhāsaḥ

हिन्दी अर्थ

आवृत्तानां गुरुकुलाद् द्विजानां पूजको भवेत्। नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्ब्राह्मोऽभिधीयते समोत्तमाधमै राजा ह्याहूय पालयेत् प्रजाः। राजा अनेकों मन्त्रियोंके साथ अलग-अलग मन्त्रणा करे, परंतु एक मन्त्रीकी मन्त्रणाको दूसरे मन्त्रियोपर प्रकट न होने दे। इस संसारमें मनुष्योंको सदा कहीं भी किसीका विश्वास नहीं होता, अतः राजाको एक ही विद्वान्

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 30

शरैस्त्रिभिस्तस्य भुजं बिभेद षड्भिश्च शीर्षं दशभिश्च केतुम् विष्णुर्विकृष्टैः श्रवणावसानं दैत्यस्य विव्याध विवृत्तनेत्रः

śaraistribhistasya bhujaṃ bibheda ṣaḍbhiśca śīrṣaṃ daśabhiśca ketum viṣṇurvikṛṣṭaiḥ śravaṇāvasānaṃ daityasya vivyādha vivṛttanetraḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरेकी बुद्धिके सहारे निश्चयकी प्राप्ति हो जाती है। उस अकेले किये गये निश्चयमें भी राजाको चाहिए कि फिरसे विचार कर ले। उसे त्रयीधर्ममें अटल निश्चय रखनेवाले ब्राह्मणोंकी सेवा करनी चाहिए। जो शास्त्रज्ञ नहीं हैं, उन मूर्खोंकी पूजा न करे; क्योंकि वे लोकके लिये कण्टकस्वरूप हैं। पवित्र आचरणवाले, वेदवेत्ता, वृद्ध ब्राह्मणोंकी नित्य सेवा करनी चाहिए और उन्हींसे सदा विनम्र होकर विनयकी शिक्षा लेनी चाहिए। ऐसा

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 31

स तेन विद्धो व्यथितो बभूव दैत्येश्वरो विस्रुतशोणितौघः ततो ऽस्य किंचिच् चलितस्य धैर्याद् उवाच शङ्खाम्बुजशार्ङ्गपाणिः

sa tena viddho vyathito babhūva daityeśvaro visrutaśoṇitaughaḥ tato 'sya kiṃcic calitasya dhairyād uvāca śaṅkhāmbujaśārṅgapāṇiḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे वह (राजा) निःसंदेह सम्पूर्ण वसुन्धराको वशमें कर सकता है। बहुत-से राजा उइदण्डताके कारण अपने परिजन एवं अनुचरोंके साथ नष्ट हो गये और अनेकों वनस्थ राजाओंने विनयसे पुनः राज्यश्रीको प्राप्त किया है। राजाओंको वेदवेत्ताओंसे तीनों वेद, शाश्वती दण्डनीति, आन्वीक्षिकी (तर्कशास्त्र) तथा आत्मविद्या ग्रहण करनी चाहिए और सर्वसाधारणसे लौकिक वार्ताओंकी सूचना प्राप्त करनी चाहिए। राजाको दिन-रात इन्द्रियोंपर विजय प्राप्त करनेकी युक्ति करते रहना चाहिए; क्योंकि जितेन्द्रिय राजा ही प्रजाओंको वशमें रखनेमें समर्थ हो सकता है। राजाको दक्षिणायुक्त बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान करना चाहिए तथा ब्राह्मणोंको धर्मकी प्रापिके लिये भोग्य

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 32

कुमारिवध्यो ऽसि रणं विमुञ्च शुम्भासुर स्वल्पतरैरहोभिः वधं न मत्तो ऽर्हसि चेह मूढ वृथैव किं युद्धसमुत्सुको ऽसि

kumārivadhyo 'si raṇaṃ vimuñca śumbhāsura svalpatarairahobhiḥ vadhaṃ na matto 'rhasi ceha mūḍha vṛthaiva kiṃ yuddhasamutsuko 'si

हिन्दी अर्थ

सामग्रियाँ और धन देना चाहिए बुद्धिमान् कर्मचारियोंद्वारा राज्यसे वार्षिक कर वसूल कराये। उसे सर्वदा स्वाध्यायमें लीन तथा लोगोंके साथ पिता और भाईका-सा व्यवहार करना चाहिए। राजाको गुरुकुलसे लौटे हुए ब्राह्मणोंकी पूजा करनी

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 33

जम्भो वचो विष्णुमुखान्निशम्य निमिश्च निष्पेष्टुमियेष विष्णुम् गदामथोद्यम्य निमिः प्रचण्डां जघान गाढां गरुडं शिरस्तः

jambho vaco viṣṇumukhānniśamya nimiśca niṣpeṣṭumiyeṣa viṣṇum gadāmathodyamya nimiḥ pracaṇḍāṃ jaghāna gāḍhāṃ garuḍaṃ śirastaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए । राजाओंके लिये यह अक्षय ब्राह्म-निधि (कोश- खजाना) कही गयी है। चोर अथवा शत्रुगण उसका हरण नहीं कर सकते और न उसका विनाश ही होता है । इसलिये राजाको इस अक्षय ब्राह्म-निधि (खजाने )- का संचय अवश्य करना चाहिए। राजाको चाहिए कि वह अपने उत्तम, मध्यम तथा अधम अनुचरोंद्वारा बुलाकर उनका पालन करे और अपने न निवर्तेत संग्रामात् क्षात्रं व्रतमनुस्मरन्॥ ६० क्षात्रधर्मका स्मरण कर संग्रामसे कभी विचलित न हो।

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 34

शुम्भो ऽपि विष्णुं परिघेण मूर्ध्नि प्रमृष्टरत्नौघविचित्रभासा तौ दानवाभ्यां विषमैः प्रहारैर् निपेतुरुर्व्यां घनपावकाभौ

śumbho 'pi viṣṇuṃ parigheṇa mūrdhni pramṛṣṭaratnaughavicitrabhāsā tau dānavābhyāṃ viṣamaiḥ prahārair nipetururvyāṃ ghanapāvakābhau

हिन्दी अर्थ

ये सभी प्रायः २० श्लोक मनुयाज्ञवल्क्य-स्मृतिमें भी हैं। तदनुसार शुद्ध किये गये हैं। ८६२ मत्स्यपुराण

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 35

तत्कर्म दृष्ट्वा दितिजास्तु सर्वे जगर्जुरुच्चैः कृतसिंहनादाः धनूंषि चास्फोट्य सुराभिघातैर् व्यदारयन्भूमिमपि प्रचण्डाः वासांसि चैवादुधुवुः परे तु दध्मुश्च शङ्खानकगोमुखौघान्

tatkarma dṛṣṭvā ditijāstu sarve jagarjuruccaiḥ kṛtasiṃhanādāḥ dhanūṃṣi cāsphoṭya surābhighātair vyadārayanbhūmimapi pracaṇḍāḥ vāsāṃsi caivādudhuvuḥ pare tu dadhmuśca śaṅkhānakagomukhaughān

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमव्यवस्थानं तथा कार्य विशेषतः । स्वधर्मप्रच्युतान् राजा स्वधर्मे स्थापयेत् तथा आश्रमेषु तथा कार्यमन्नं तैलं च भाजनम्। स्वयमेवानयेद् राजा सत्कृतान् नावमानयेत् तापसे सर्वकार्याणि राज्यमात्मानमेव च। निवेदयेत् प्रयत्नेन देववच्चिरमर्चयेत्

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

अध्याय १५२

श्लोक 36

अथ संज्ञामवाप्याशु गरुडो ऽपि सकेशवः पराङ्मुखो रणात्तस्मात् पलायत महाजवः

atha saṃjñāmavāpyāśu garuḍo 'pi sakeśavaḥ parāṅmukho raṇāttasmāt palāyata mahājavaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्रां ज्ञात्वा न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद् भयमुत्पन्नं मूलादपि निकुन्तति

English

Here ends the one hundred and fiftyseeond chapter on the fight loith the Demons Mathana and others.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 152
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.