Matsya Purana· Matsya Purāṇa
23
अध्याय 23 / 176

Adhyaya 23

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २३

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण २३ सोमः पितॄणामधिपः कथं शास्त्रविशारद तद्वंश्या ये च राजानो बभूवुः कीर्तिवर्धनाः

matsya-purāṇa 23 somaḥ pitṝṇāmadhipaḥ kathaṃ śāstraviśārada tadvaṃśyā ye ca rājāno babhūvuḥ kīrtivardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

सृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं ब्रह्मणि संश्रितम्। ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाद्य भजस्व माम्

English

The Risissaid How did the moon 0! scholar of all the Srstras, become the sovereign of the Pitfis and how did the Rajas of the lunar dynasty become so illnstricais?— 1.

अध्याय २३

श्लोक 2

आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वम् अत्रिः सर्गविधौ पुरा अनुत्तमं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान्प्रभुः

ādiṣṭo brahmaṇā pūrvam atriḥ sargavidhau purā anuttamaṃ nāma tapaḥ sṛṣṭyarthaṃ taptavānprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

पृथग्धर्माः पृथक्छौचास्तेषां वै ब्राह्मणो वरः पाणिग्रहो नाहुषायं न पुम्भिः सेवितः पुरा। हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः

English

Sitaaaid At the time of tlie first croatif)n, the sago Atri as clesirerl by BralimA practised austerities for the purpose of cieatioi*.— 2.

अध्याय २३

श्लोक 3

यदानन्दकरं ब्रह्म जगत्क्लेशविनाशनम् ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणाम् अभ्यन्तरमतीन्द्रियम्

yadānandakaraṃ brahma jagatkleśavināśanam brahmaviṣṇvarkarudrāṇām abhyantaramatīndriyam

हिन्दी अर्थ

अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम् दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राजन् वृतो मया।

English

The Blissful Brahms, tlie dispeller of all troubles of the world and who id enshrined within Viiuu, Siva, and the sun Uadra and who is sapersensaous and is the giver of all peace and who is enthroned in the eyes of peaceful beings; the same BrahmA becoming pleased with the anfltarities of A trl was the cause of his happiness, in other words, He

अध्याय २३

श्लोक 4

शान्तिकृच् छान्तमनसस् तदन्तर्नयने स्थितम् माहात्म्यात्तपसा विप्राः परमानन्दकारकम्

śāntikṛc chāntamanasas tadantarnayane sthitam māhātmyāttapasā viprāḥ paramānandakārakam

हिन्दी अर्थ

देवयानीने कहा--सखे! आपका कल्याण हो। मैं दो हजार कन्याओं तथा अपनी सेविका शर्मिष्ठाके साथ आपके अधीन होती हूँ। आप मेरे पति हो जायँ ययाति बोले-शुक्रनन्दिनी देवयानि! आपका भला हो। भामिनि! मैं आपके योग्य नहीं हूँ। क्षत्रियलोग आपके पितासे कन्यादान लेनेके अधिकारी नहीं हैं देवयानीने कहा--नहुषनन्दन! ब्राह्मणसे क्षत्रिय जाति और क्षत्रियसे ब्राह्मण जाति मिली हुई है। आप राजर्षिके पुत्र हैं और स्वयं भी राजर्षि हैं; अत: आज मुझसे विवाह कीजिये

English

causod the moon to bo produced from the eyes of Atri. At that time Lord iiva with His Cotisort the goddess PArvati became highly pleased to see the moor! and decorated His head witli It; and the power produced from the water and emitted from the eyes of Atri illumined the nnirerse with Its lustre. -3-6.

अध्याय २३

श्लोक 5

यस्मादुमापतिः सार्धम् उमया तमधिष्ठितः तं दृष्ट्वा चाष्टमांशेन तस्मात्सोमो ऽभवच्छिशुः

yasmādumāpatiḥ sārdham umayā tamadhiṣṭhitaḥ taṃ dṛṣṭvā cāṣṭamāṃśena tasmātsomo 'bhavacchiśuḥ

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले--वरानने ! एक ही परमेश्वरके शरीरसे चारों वर्णोकी उत्पत्ति हुई है, परंतु सबके धर्म और शौचाचार अलग-अलग हैं। ब्राह्मण उन सभी वर्णोमें श्रेष्ठ है देवयानीने कहा--नहुषकुमार! नारीके लिये पाणिग्रहण एक धर्म है। पहले किसी भी पुरुषने मेरा हाथ नहीं पकड़ा था। सबसे पहले आपने ही मेरा हाथ पकड़ा था। इसलिये आपका ही मैं पतिरूपमें वरण करती हूँ।

English

All the directions anxious to beget progeny absorbed that lustre in the form of damsels and then it remained in their womb for tliree Iinndre<l years. After that period the directions could not bear the power in their womb and so they ejected it. Brabma collected it together and created an illiistrions Being bedecked with all the arms. He tlien gave him vedic powers and seated Him on a chariot drawn ])y a tlioiisaiul horses and thus took Him to His region where seeing Hiin all the Braluna-Risis acknowledged Him as their Sovereign Lord.- -7-10.

अध्याय २३

श्लोक 6

अधः सुस्राव नेत्राभ्यां धाम तच्चाम्बुसम्भवम् दीपयन्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम्

adhaḥ susrāva netrābhyāṃ dhāma taccāmbusambhavam dīpayanviśvamakhilaṃ jyotsnayā sacarācaram

हिन्दी अर्थ

मैं मनको वशमें रखनेवाली स्त्री हूँ। आप-जैसे राजर्षिकुमार अथवा राजर्षिद्वारा पकड़े गये मेरे हाथका स्पर्श अब दूसरा कोई कैसे कर सकता है? ययाति बोले-देवि! विज्ञ पुरुषको चाहिए कि वह ब्राह्मणको क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्प अथवा सब ओरसे प्रज्वलित अग्निसे भी अधिक दुर्धर्ष एवं भयंकर समझे देवयानीने कहा--पुरुषप्रवर! ब्राह्मण विषधर सर्प और सब ओरसे प्रज्वलित होनेवाली अग्निसे भी दुर्धर्ष एवं भयंकर है, यह बात आपने कैसे कही ?

English

Afterwards tlic Pitris, Devas, rJandliarvas, Ijerhs along with ilie Hod [ndra began to adore Brahma by reciting the SomedevR mantras.— 11.

अध्याय २३

श्लोक 7

तद्दिशो जगृहुर्धाम स्त्रीरूपेण सुतेच्छया गर्भो भूत्वोदरे तासाम् आस्थितो ऽब्दशतत्रयम्

taddiśo jagṛhurdhāma strīrūpeṇa sutecchayā garbho bhūtvodare tāsām āsthito 'bdaśatatrayam

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले--भद्रे! सर्प एकको ही डँसता है, शस्त्रसे भी एक ही व्यक्तिका वध होता है; परंतु क्रोधमें भरा हुआ ब्राह्मण समस्त राष्ट्र और नगरका भी नाश कर सकता है। भीरु! इसीलिये मैं ब्राह्मणको अधिक दुर्धर्ष मानता हूँ। अतः जबतक आपके पिता आपको मेरे हवाले न कर दें, तबतक मैं आपसे विवाह नहीं करूँगा

English

Then* by the Y'ogic glory of the l.f)rd Brahma, that, became.still more illustrious and merged into the moon. By Its lustre the herbs in the world profusely thrived and tlie moon became much more radiant in the night and consequently it (the moon) came to be the sovereign of flic lcrbs and the Brahmanas. — 12-13

अध्याय २३

श्लोक 8

आशास्तं मुमुचुर्गर्भम् अशक्ता धारणे ततः समादायाथ तं गर्भम् एकीकृत्य चतुर्मुखः

āśāstaṃ mumucurgarbham aśaktā dhāraṇe tataḥ samādāyātha taṃ garbham ekīkṛtya caturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

देवयानीने कहा--राजन्! मैंने आपका वरण कर लिया है, अब आप मेरे पिताके देनेपर ही मुझसे विवाह करें। आप स्वयं तो उनसे याचना करते नहीं हैं, उनके देनेपर ही मुझे स्वीकार करेंगे; अतः आपको उनके कोपका भय नहीं है। (राजन्! दो घड़ी ठहर जाइये। मैं अभी पिताके पास संदेश भेजती हूँ। धाय! शीघ्र जाओ और मेरे ब्रह्मतुल्य पिताको यहाँ बुला ले आओ। उनसे यह भी कह देना कि देवयानीने स्वयंवरकी विधिसे नहुष- नन्दन राजा ययातिका पतिरूपमें वरण किया है।)

English

'riiis disc of the moon is the resort of the Vedas and the nectar. It waxes in tlie bright fortnight and wanes in the dark fortnight.— 1 1..

अध्याय २३

श्लोक 9

युवानमकरोद्ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम् स्यन्दने ऽथ सहस्राश्वे वेदशक्तिमये प्रभुः

yuvānamakarodbrahmā sarvāyudhadharaṃ naram syandane 'tha sahasrāśve vedaśaktimaye prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

त्वरितं देवयान्याथ प्रेषिता पितुरात्मन: । सर्व निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम् श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः।

English

In the days gone by Daka Prajiipati son of Praclietas gave liis. twenty beven beautiful (laughters to the moon. I'he moon to please Lord Visnii practised austerities for a considerable length of time. The Lord became pleased with his devotion and directed Him to ask for a boon. The moon wished, that he might conquer the realm of Indra, the Devas might go to His region and officiate as Brahman as in His Rajasfiya sacrifice, and Lord liva might protect it sacrifice,') with his trident standing at his door. — 15-19.

अध्याय २३

श्लोक 10

आरोप्य लोकमनयद् आत्मीयं स पितामह तत्र ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तम् अस्मत्स्वामी भवत्वयम्

āropya lokamanayad ātmīyaṃ sa pitāmaha tatra brahmarṣibhiḥ proktam asmatsvāmī bhavatvayam

हिन्दी अर्थ

ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थित: । तं चाप्यभ्यवदत् काव्यः साम्ना परमवल्गुना राजायं नाहुषस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत्। नमस्ते देहि मामस्मै लोके नान्यं पतिं वृणे

English

On Vinu's granting this boon, the moon performed the RajasOya sacrifice in which the sage Atri became the Hota priest, Bhrigu officiated as Adhvaryu, Brahmfi was the ITdgata, Lord Hari officiated as Brahmana priest, and the Sages aunaka, &c. were the Sadasyas in that Rajaeiiya sacrifice. — 20-2 1.

अध्याय २३

श्लोक 11

ऋषिभिर्देवगन्धर्वैर् ओषधीभिस्तथैव च तुष्टुवुः सोमदेवत्यैर् ब्रह्माद्या मन्त्रसंग्रहैः

ṛṣibhirdevagandharvair oṣadhībhistathaiva ca tuṣṭuvuḥ somadevatyair brahmādyā mantrasaṃgrahaiḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्मो मां स्पृशेदेवं पापमस्याश्च भार्गव। वर्णसंकरतो ब्रह्मन्निति त्वां प्रवृणोम्यहम्

English

Aote.— Adhvaryu -An officiating priest whose duty is to measure the ground, build the altar, prepare sacrificial vessels, fetch wood aud water, light the fire, bring the animal and Immolate it and while doing this to repeat the Yajnrveda.

अध्याय २३

श्लोक 12

स्तूयमानस्य तस्याभूद् अधिको धामसम्भवः तेजोवितानादभवद् भुवि दिव्यौषधीगणः

stūyamānasya tasyābhūd adhiko dhāmasambhavaḥ tejovitānādabhavad bhuvi divyauṣadhīgaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्मात् त्वां विमुञ्चामि वरं वरय चेप्सितम्। अस्मिन् विवाहे त्वं श्लाघ्यो रहःपापं नुदामि ते वहस्व भार्या धर्मेण देवयानीं शुचिस्मिताम्।

English

ITdgfttft--one of the priests at the sacrifice who chants the Sftmaveda. in

अध्याय २३

श्लोक 13

तद्दीप्तिरधिका तस्माद् रात्रौ भवति सर्वदा तेनौषधीशः सोमो ऽभूद् द्विजेशश्चापि गद्यते

taddīptiradhikā tasmād rātrau bhavati sarvadā tenauṣadhīśaḥ somo 'bhūd dvijeśaścāpi gadyate

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार देवयानीने तुरन्त धायको भेजकर अपने पिताको संदेश दिया। धायने जाकर शुक्राचार्यसे सब बातें ठीक-ठीक बता दीं। सब समाचार सुनते ही शुक्राचार्यने वहाँ आकर राजाको दर्शन दिया। विप्रवर शुक्राचार्यको आया देख राजा ययातिने उन्हें प्रणाम किया और हाथ जोड़कर विनम्रभावसे खड़े हो गये। तब शुक्राचार्यने भी राजाको परम मधुर वाणीसे सान्त्वना प्रदान की॥ २८--३०॥

English

Hota's fanctlon was to recite Rigveda and ho was also the Chief priest, while nrahma priest superintended the others and was in chari;;c of the Atharvaveda.

अध्याय २३

श्लोक 14

वेदधामरसं चापि यदिदं चन्द्रमण्डलम् क्षीयते वर्धते चैव शुक्ले कृष्णे च सर्वदा

vedadhāmarasaṃ cāpi yadidaṃ candramaṇḍalam kṣīyate vardhate caiva śukle kṛṣṇe ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

देवयानी बोली तात! आपको (हाथ जोड़कर) नमस्कार है। ये नहुषपुत्र राजा ययाति हैं। इन्होंने संकटके समय मेरा हाथ पकड़ा था। आप मुझे इन्हींकी सेवामें संमर्पित कर दें। मैं इस जगत्में इनके सिवा दूसरे किसी पतिका वरण नहीं करूँगी शुक्राचार्यने कहा--वीर नहुषनन्दन! मेरी इस लाडली पुत्रीने तुम्हें पतिरूपमें वरण किया है, अतः मेरी दी हुई इस कन्याको तुम अपनी पटरानीके रूपमें ग्रहण करो

English

The ten Virfvadevas officiated an chainasri-acllivaryii. In tliat sacrifice the moon gave the three lokas as Dakshia to tlio sacrificial priests.— 22,

अध्याय २३

श्लोक 15

विंशतिं च तथा सप्त दक्षः प्राचेतसो ददौ रूपलावण्यसंयुक्तास् तस्मै कन्याः सुवर्चसः

viṃśatiṃ ca tathā sapta dakṣaḥ prācetaso dadau rūpalāvaṇyasaṃyuktās tasmai kanyāḥ suvarcasaḥ

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले-- भार्गव ब्रह्मन्! मैं आपसे यह वर माँगता हूँ कि इस विवाहमें यह प्रत्यक्ष दीखनेवाला वर्णसंकरजनित महान् अधर्म मेरा स्पर्श न करे शुक्राचार्यने कहा--राजन् ! मैं तुम्हें अधर्मसे मुक्त करता हूँ। तुम्हारी जो इच्छा हो, वर माँग लो। विवाहको लेकर तुम प्रशंसाके पात्र बन जाओगे। मैं तुम्हारे सारे पापको दूर करता हूँ। तुम सुन्दर मुसकानवाली देवयानीको

English

On the conclusion of that sacriticial batli, the nine goddesses fired ivltii Jove ivcnt to-have a look at the moon.

अध्याय २३

श्लोक 16

ततः पद्मसहस्राणां सहस्राणि दशैव तु तपश्चचार शीतांशुर् विष्णुध्यानैकतत्परः

tataḥ padmasahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu tapaścacāra śītāṃśur viṣṇudhyānaikatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मपूर्वक अपनी पत्नी बनाओ और इसके साथ रहकर अतुल सुख एवं प्रसन्नता प्राप्त करो । महाराज! वृषपर्वाकी पुत्री यह कुमारी शर्मिष्ठा भी तुम्हें समर्पित है। इसका सदा आदर करना, किंतु इसे अपनी सेजपर कभी न (तुम्हारा कल्याण हो । इस शर्मिष्ठाको एकान्तमें बुलाकर न तो इससे बात करना और न इसके शरीरका स्पर्श ही करना। अब तुम विवाह करके इसे (देवयानीको) अपनी पत्नी बनाओ। इससे तुम्हें इच्छानुसार फलकी प्राप्ति होगी।) शौनकजी कहते हैं--शतानीक ! शुक्राचार्यके ऐसा कहनेपर राजा ययातिने उनकी परिक्रमा की (और शास्त्रोक्त विधिसे मङ्गलमय विवाह-कार्य सम्पन्न किया)। पुनः उन महात्माकी आज्ञा ले नृपश्रेष्ठ ययाति बड़े हर्षके

English

Laksini went after lea\ing N irayana, Siniviili wont after leaving Kardaina, Dyiiti went after forsaking Vihln'ivnsu, 1'nsii went after leaving Dliatara, Prabha went after leaving the Sun, Knhn werit after leaving Havismfin, Kirti went after leaving Jayanti, \'asi» went after leaving Marichi Kusfyapa, Dhriti went after leaving her linshand Nandi. All those goddesses went and ad(»rned the Moon. The.Moon also looke(I upon them as His own wives, 'riieir Lords even seeing them go astiay like that did not use their missile of curse against tlie Morn. The liiminons Moon shed its light on all directions and became the sole Monarch of the seven worlds owing to His Yogie powers, evt ii after attakiing such a store of liapp'ness uhicli is envied by sages. — 2L2(S.

अध्याय २३

श्लोक 17

ततस्तुष्टस्तु भगवांस् तस्मै नारायणो हरिः वरं वृणीष्व प्रोवाच परमात्मा जनार्दनः

tatastuṣṭastu bhagavāṃs tasmai nārāyaṇo hariḥ varaṃ vṛṇīṣva provāca paramātmā janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ अपनी राजधानीको चले गये इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे ययातिचरिते त्रिंशोऽध्यायः

English

Once upon a lime tlie JfiKUi came acuoss 'laia, the wife of Priliaspali whilst she was roaming in the garden, (b) seeing Tara adorned with flowers, having projected l)rea>.ts ami too dclicale \o cull a flower even, llio Moon was fired with p.ssion. Ib' approached that figure of exquisite beauty whose eyes were so lovely, and caught her by tlie hair, d'aia also seeing the enchanliiig form of tiio mmin wa-» fii(-d wiili passion and enjoyed herself in his company. The M'-on enjoyed in In-r company for a very long lime and Iheu to(jk her to his nalm. d'he Moon became f-o enamoured of her that he did nor feel snlllc'uMitly satisfied even after enjoying himself in licr company h)r sucli a long time. Ibihasjjati was pining away for Tara dming her ab.sencc. He came to know all about her through meditation, but could not overcome the Moon by curses, incantations, arms, fire, pois«»n. 'I'lien Jhiliaspati burning with passion went to the Moon and Very humbly besought liim to restore him his wife. The Moon who was much attached to Tarii refused to do so.-~2!j-34.

अध्याय २३

श्लोक 18

ततो वव्रे वरान्सोमः शक्रलोकं जयाम्यहम् प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवन्तु मम मन्दिरे

tato vavre varānsomaḥ śakralokaṃ jayāmyaham pratyakṣameva bhoktāro bhavantu mama mandire

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोम-वंश-वर्णन-प्रसंगमें ययाति-चरित नामक तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ ययातिसे देवयानीको पुत्रप्रासि, ययाति और शर्मिष्ठाका एकान्त-मिलन और उनसे एक पुत्रका जन्म प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत्॥ देवयान्याश्चानुमते सुतां तां वृषपर्वणः। अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्॥

English

Afterwards the moou refused llio similar request even of SJiva, Brahma, Sadhya Deva.s, llie Maruts, iS[c., which thrown Lord 5>iva in a feJirful rage and bcfrietKling Hi'ihaspati, Vamad(?va armed with His Ajgava bow and followed by His attendants and the BlintetSvar Siddhas, started to fight with the Moon. At that time SJiva emitting fire from His tliird eye looked awfully fearful by the reflection of the dazzle cast on Him by the Moon.— 35-37.

अध्याय २३

श्लोक 19

राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्याः सन्तु मे द्विजाः रक्षःपालः शिवो ऽस्माकम् आस्तां शूलधरो हरः

rājasūye suragaṇā brahmādyāḥ santu me dvijāḥ rakṣaḥpālaḥ śivo 'smākam āstāṃ śūladharo haraḥ

हिन्दी अर्थ

देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः। विजहार बहूनब्दान् देववन्मुदितो भृशम्॥ ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते देवयानी वराङ्गना। चिन्तयामास धर्मज्ञा ऋतुप्राप्तौ च भामिनी। ऋतुकालश्च सम्प्राप्तो न कश्चिन्मे पतिर्वृतः॥ किं प्राप्त किं च कर्तव्यं कथं कृत्वा सुखं भवेत्। देवयानी प्रसूतासौ वृथाहं प्राप्तयौवना॥

English

Seeing Siva going out on a figlit, His other attendants Ganesa, arpiecl with various weapons, and Kuvera also with His innumeraahle army rollowe<l Him. —38.

अध्याय २३

श्लोक 20

तथेत्युक्तः स आजह्रे राजसूयं तु विष्णुना होतात्रिर् भृगुरध्वर्युर् उद्गाताभूच्चतुर्मुखः

tathetyuktaḥ sa ājahre rājasūyaṃ tu viṣṇunā hotātrir bhṛguradhvaryur udgātābhūccaturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

अपीदानीं स धर्मात्मा रहो मे दर्शनं व्रजेत्॥ अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन् काले यदूच्छया। अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठा प्राप्य विस्मित:

English

Seeing liis foe mardiing against him, the Moon, seething with wrath, started along witli his vast retinue of Vetalas, Yaksas, Serpents, and a train of a million and a half of chariots, to measure swords with Him.— 39.

अध्याय २३

श्लोक 21

ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम् सदस्याः सनकाद्यास्तु राजसूयविधौ स्मृताः

brahmatvamagamattasya upadraṣṭā hariḥ svayam sadasyāḥ sanakādyāstu rājasūyavidhau smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं--शतानीक ! ययातिकी राजधानी महेन्द्रपुरी (अमरावती )-के समान थी। उन्होंने वहाँ आकर देवयानीको अन्तःपुरमें स्थान दिया तथा उसीकी अनुमतिसे अशोकवाटिकाके समीप एक महल बनवाकर उसमें वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाको उसकी एक हजार दासियोंके साथ ठहराया और उन सबके लिये अन्न, वस्त्र तथा पेय आदिको अलग-अलग व्यवस्था कर दी। (देवयानी ययातिके साथ परम रमणीय एवं मनोरम अशोकवाटिकामें

English

When the Moon in his martial array surrounded by his followers — the demons, stars, planets Saturn, Mars, etc., appeared before Siva to meet Him in fight, the seven worlds became terrified and tlie Earth with the ocean and mountains began to tremble.— 40.

अध्याय २३

श्लोक 22

चमसाध्वर्यवस्तत्र विश्वे देवा दशैव तु त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादितम्

camasādhvaryavastatra viśve devā daśaiva tu trailokyaṃ dakṣiṇā tena ṛtvigbhyaḥ pratipāditam

हिन्दी अर्थ

आती और शर्मिष्ठाके साथ वन-विहार करके उसे वहीं छोड़कर स्वयं राजाके साथ महलमें चली जाती थी। इस तरह वह बहुत समयतक प्रसन्नतापूर्वक आनन्द भोगती रही।) नहुषकुमार राजा ययातिने देवयानीके साथ बहुत वर्षोंतक देवताओंकी भाँति विहार किया। वे उसके साथ बहुत प्रसन्न और सुखी थे। ऋतुकाल आनेपर सुन्दरी देवयानीने गर्भ धारण किया और समयानुसार प्रथम पुत्रको जन्म दिया। इधर एक हजार वर्ष व्यतीत हो जानेपर युवावस्थाको प्राप्त हुई वृषपर्वाकी पुत्री कमलनयनी शर्मिष्ठाने अपनेको रजस्वलावस्थामें देखा और चिन्तामग्न हो मन-ही-मन कहने लगी--'मुझे ऋतुकाल प्राप्त हो गया, किंतु अभीतक मैंने पतिका वरण नहीं किया। यह

English

Siva approached JTis adversary armed to the teetli, glittering like fire. A dreadful battle ensued between the two armies. Various kinds of weapons wore used and the onslaught was so terrible that both the armies were destroyed.— 41-42.

अध्याय २३

श्लोक 23

ततः समाप्ते ऽवभृथे तद्रूपालोकनेच्छवः कामबाणाभितप्ताङ्ग्यो नव देव्यः सिषेविरे

tataḥ samāpte 'vabhṛthe tadrūpālokanecchavaḥ kāmabāṇābhitaptāṅgyo nava devyaḥ siṣevire

हिन्दी अर्थ

कैसी परिस्थिति आ गयी। अब क्या करना चाहिए अथवा कया करनेसे सुख होगा। देवयानी तो पुत्रवती हो गयी, किंतु मुझे जो युवावस्था प्राप्त हुई है, वह व्यर्थ जा रही है। जिस प्रकार उसने पतिका वरण किया है, उसी तरह मैं भी उन्हीं महाराजका क्यों न पतिके रूपमें वरण कर लूँ। मेरे याचना करनेपर राजा मुझे पुत्ररूप फल दे सकते हैं, इस बातका मुझे पूरा विश्वास है; परंतु क्या वे धर्मात्मा नरेश इस समय मुझे एकान्तमें दर्शन देंगे?

English

After Yards the mightirst of the glittering and barbed arms that consume the heaven, the eartli and the lower regions were employed which inade Jjiva still more furious and He hurled His formidable Brahmastra at the Moon and the latter made use of his fearful SomAstra.— 43.

अध्याय २३

श्लोक 24

लक्ष्मीर्नारायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम् द्युतिर्विभावसुं तद्वत् तुष्टिर्धातारमव्ययम्

lakṣmīrnārāyaṇaṃ tyaktvā sinīvālī ca kardamam dyutirvibhāvasuṃ tadvat tuṣṭirdhātāramavyayam

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं--शतानीक! शर्मिष्ठा इस प्रकार विचार कर ही रही थी कि राजा ययाति उसी समय हैववश महलसे बाहर निकले और अशोकवाटिकाके निकट शर्मिष्ठाको देखकर आश्‍चर्यचकित हो गये। मनोहर हासवाली शर्मिष्ठाने उन्हें एकान्तमें अकेला देखा। तब उसने आगे बढ़कर उनकी अगवानी की तथा हाथ प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्॥ १९ जोड़कर राजासे यह बात कही--

English

By the clash and fall of those two mighty weapons the heaven and the earth sidvered with consternation. Finding the universe in peril Lord Brahma, realized the gravity of the situation. Somehow or other He put Tlim.'olf between the two dreadful missiles and saved the Moon along with other Devas fruu that impending calamity. Afterwards He thus addressed the Moon:— "You have indulged yourself in this gory onslaught for.such an ignoble object on caccount of which even after ceasing to carry on the warfare, you will become a planet of malignant aspect at the end of the white fortnight. Give away the wife of Biihaspati, there is no disgrace in retiring from war which is conducted for the retention of illgotten hooly." — 44-46.

अध्याय २३

श्लोक 25

प्रभा प्रभाकरं त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम् कीर्तिर्जयन्तं भर्तारं वसुर्मारीचकश्यपम्

prabhā prabhākaraṃ tyaktvā haviṣmantaṃ kuhūḥ svayam kīrtirjayantaṃ bhartāraṃ vasurmārīcakaśyapam

हिन्दी अर्थ

वेद्धि त्वां शीलसम्पन्नां हैत्यकन्यामनिन्दिताम्। रूपं तु ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम् मामब्रवीत् तदा शुक्रो देवयानीं यदावहम्। नेयमाह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी

English

Suta said that on being thus reprimanded by Brahma, the Moon retired from the battle and Bfihaspati also returned home completely satisfied in the company of his wife Tara. — 17.

अध्याय २३

श्लोक 26

धृतिस् त्यक्त्वा पीतं नन्दिं सोममेवाभजंस्तदा स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा

dhṛtis tyaktvā pītaṃ nandiṃ somamevābhajaṃstadā svakīyā iva somo 'pi kāmayāmāsa tāstadā

हिन्दी अर्थ

न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले। पञ्चानृतान्याहुरपातकानि एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्यावदन्तं ह्यनृतं हिनस्ति

English

iVote.— May it not mean that tho terrestrial Moon went ont of its orbit and attracted one of tho Moons of tho Jupiter and thus disturbed tho Solar Equilibrinra which was brought to harmony again by the birth of Morciiry (Uiidha)? Moon must have had a bigger mass in those pro- terrestrial day.

अध्याय २३

श्लोक 27

एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः

evaṃ kṛtāpacārasya tāsāṃ bhartṛgaṇastadā na śaśākāpacārāya śāpaiḥ śastrādibhiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा प्रमाणं भूतानां स विनश्येन्मृषा वदन्। अर्थकृच्छ्मपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे

English

Here ends the tioeitty-third chapter of dealing with the war between the Deoae and Sonia for the return of the toife of Brihaepati

अध्याय २३

श्लोक 28

तथाप्यराजत विधुर् दशधा भावयन्दिशः सोमः प्राप्याथ दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यमृषिसंस्कृतम् सप्तलोकैकनाथत्वम् अवाप तपसा तदा

tathāpyarājata vidhur daśadhā bhāvayandiśaḥ somaḥ prāpyātha duṣprāpyam aiśvaryamṛṣisaṃskṛtam saptalokaikanāthatvam avāpa tapasā tadā

हिन्दी अर्थ

त्वं च याचसि कामं मां ब्रूहि किं करवाणि तत् अधर्मात् त्राहि मां राजन् धर्म च प्रतिपादय। त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 29

कदाचिदुद्यानगतामपश्यद् अनेकपुष्पाभरणैश्च शोभिताम् बृहन्नितम्बस्तनभारखेदात् पुष्पस्य भङ्गे ऽप्यतिदुर्बलाङ्गीम्

kadācidudyānagatāmapaśyad anekapuṣpābharaṇaiśca śobhitām bṛhannitambastanabhārakhedāt puṣpasya bhaṅge 'pyatidurbalāṅgīm

हिन्दी अर्थ

शर्मिष्ठाने कहा--नहुषनन्दन! चन्द्रमा, इन्द्र, वायु, यम अथवा वरुण ही क्यों न हों, आपके महलमें कौन किसी स्त्रीकी ओर दृष्टि डाल सकता है? (अतएव मैं यहाँ सर्वथा सुरक्षित हूँ।) महाराज! मेरे रूप, कुल और शील कैसे हैं, यह तो आप सदासे ही जानते हैं। में आज आपको प्रसन्न करके यह प्रार्थना करती हूँ कि मुझे ऋतुदान दीजिये-मेरे ऋतुकालको सफल बनाइये

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 30

भार्यां च तां देवगुरोर् अनङ्ग बाणाभिरामायतचारुनेत्राम् तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ

bhāryāṃ ca tāṃ devaguror anaṅga bāṇābhirāmāyatacārunetrām tārāṃ sa tārādhipatiḥ smarārtaḥ keśeṣu jagrāha viviktabhūmau

हिन्दी अर्थ

ययातिने कहा--शर्मिष्ठे ! तुम हैत्यराजकी सुशील तुम्हारे शरीर अथवा रूपमें सूईकी नोक बराबर भी ऐसा स्थान नहीं है, जो निन्दाके योग्य हो; परंतु क्या करूं, जब मैंने देवयानीके साथ विवाह किया था, उस समय शुक्राचार्यने मुझसे स्पष्ट कहा था कि 'वृषपर्वाको पुत्री इस शर्मिष्ठाको अपनी सेजपर न बुलाना'

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 31

सापि स्मरार्ता सह तेन रेमे तद्रूपकान्त्या हृतमानसेन चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततो ऽपि

sāpi smarārtā saha tena reme tadrūpakāntyā hṛtamānasena ciraṃ vihṛtyātha jagāma tārāṃ vidhurgṛhītvā svagṛhaṃ tato 'pi

हिन्दी अर्थ

शर्मिष्ठाने कहा--राजन्! परिहासयुक्त वचन असत्य हो तो भी वह हानिकारक नहीं होता । अपनी स्त्रियोंके प्रति, विवाहके समय, प्राणसंकटके समय तथा सर्वस्वका अपहरण होते समय यदि कभी विवश होकर असत्य भाषण करना पड़े तो बह दोषकारक नहीं होता। ये पाँच प्रकारके असत्य पापशून्य बताये गये हैं । महाराज ! गवाही देते समय किसीके पूछनेपर जो अन्यथा (असत्य) भाषण करते हैं, वे मिथ्यावादी कहलाते हैं; परंतु जहाँ दो व्यक्तियोंके (जैसे देवयानीका

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 32

न तृप्तिरासीच्च गृहे ऽपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु बृहस्पतिस् तद्विरहाग्निदग्धस् तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव

na tṛptirāsīcca gṛhe 'pi tasya tārānuraktasya sukhāgameṣu bṛhaspatis tadvirahāgnidagdhas taddhyānaniṣṭhaikamanā babhūva

हिन्दी अर्थ

तथा मेरा) कल्याणका प्रसङ्ग उपस्थित हो, वहाँ एकका (अर्थात् मेरा) कल्याण न करना असत्य भाषण है, जो वक्ताकी (अर्थात् आपकी) हानि कर सकता है ययाति बोले--देवि! सब प्राणियोंके लिये राजा ही प्रमाण है। यदि वह झूठ बोलने लगे तो उसका नाश हो जाता है; अत: अर्थ-संकटमें पड्नेपर भी मैं गलत काम नहीं कर सकता शर्मिष्ठाने कहा--राजन्! अपना पति और सखीका पति-दोनों बराबर माने गये हैं। मेरी सखीने आपको अपना पति बनाया है, अतः मैंने भी बना लिया

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 33

शशाक शापं न च दातुम् अस्मै न मन्त्रशस्त्राग्निविषैरशेषैः तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर् नैवाभिचारैरपि वागधीशः

śaśāka śāpaṃ na ca dātum asmai na mantraśastrāgniviṣairaśeṣaiḥ tasyāpakartuṃ vividhairupāyair naivābhicārairapi vāgadhīśaḥ

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले--याचकोंको उनकी अभीष्ट वस्तुएँ दी जाये, ऐसा मेरा ब्रत है। तुम भी मुझसे अपने मनोरथकी याचना करती हो; अत: बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ शर्मिष्ठाने कहा--राजन्! मुझे अधर्मसे बचाइये और धर्मका पालन कराइये। मैं चाहती हूँ, आपसे संतानवती होकर इस लोकमें उत्तम धर्मका आचरण करूँ। महाराज! तीन व्यक्ति धनके अधिकारी नहीं होते--पत्नी, दास

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 34

स याचयामास ततस्तु दैन्यात् सोमं स्वभार्यार्थमनङ्गतप्तः स याच्यमानो ऽपि ददौ न तारां बृहस्पतेस्तत्सुखपाशबद्धः

sa yācayāmāsa tatastu dainyāt somaṃ svabhāryārthamanaṅgataptaḥ sa yācyamāno 'pi dadau na tārāṃ bṛhaspatestatsukhapāśabaddhaḥ

हिन्दी अर्थ

और पुत्र। उनकी सम्पत्ति भी उसीकी होती है, जहाँ ये यह श्लोक स्वल्पान्तरसे मनुस्मृति ८। ४१६, नारदस्मृति ५। ३९, महाभारत १। ८२। २२ आदिमें भी है। मेधातिथि, भट्ट, राघवानन्द आदि मनुके सभी व्याख्याता इस श्लोकका तात्पर्य धनके व्ययमें अभिभावककी सहमति

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 35

महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेण साध्यैर् मरुद्भिः सह लोकपालैः ददौ यदा तां न कथंचिद् इन्दुस् तदा शिवः क्रोधपरो बभूव

maheśvareṇātha caturmukheṇa sādhyair marudbhiḥ saha lokapālaiḥ dadau yadā tāṃ na kathaṃcid indus tadā śivaḥ krodhaparo babhūva

हिन्दी अर्थ

लेनेमें ही चरितार्थ मानते हँ । नीलकण्ठकी व्याख्या केवल प्रस्तुत प्रसङ्गसे ही सम्बद्ध है। देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी । सा चाहं च त्वया राजन् भजनीये भजस्व माम्

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 36

यो वामदेवः प्रथितः पृथिव्याम् अनेकरुद्रार्चितपादपद्मः ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतिस्नेहवशानुबद्धः

yo vāmadevaḥ prathitaḥ pṛthivyām anekarudrārcitapādapadmaḥ tataḥ saśiṣyo giriśaḥ pinākī bṛhaspatisnehavaśānubaddhaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तस्तया राजा तथ्यमित्यभिजज्ञिवान्। पूजयामास शर्मिष्ठां धर्म च प्रतिपादयन् स समागम्य शर्मिष्ठां यथाकाममवाप्य च। अन्योऽन्यं चाभिसम्पूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम् प्रजज्ञे च ततः काले राज्ञी राजीवलोचना।

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 37

धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर् जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः युद्धाय सोमेन विशेषदीप्ततृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः

dhanurgṛhītvājagavaṃ purārir jagāma bhūteśvarasiddhajuṣṭaḥ yuddhāya somena viśeṣadīptatṛtīyanetrānalabhīmavaktraḥ

हिन्दी अर्थ

जाते-जिसके अधिकारमें रहते हैं; अर्थात् पत्नीके धनपर पतिका, सेबकके धनपर स्वामीका और पुत्रके धनपर पिताका अधिकार होता है। मैं देवयानीकी सेविका हूँ और देवयानी आपके अधीन है; अतः राजन्! वह और मैं—दोनों ही आपके सेवन अपनाने योग्य हैं। इसलिये आप मुझे भी अङ्गीकार कोजिये

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 38

सहैव जग्मुश्च गणेशकाद्या विंशच्चतुःषष्टिगणास्त्रयुक्ताः यक्षेश्वरः कोटिशतैर् अनेकैर् युतो ऽन्वगात् स्यन्दनसंस्थितानाम्

sahaiva jagmuśca gaṇeśakādyā viṃśaccatuḥṣaṣṭigaṇāstrayuktāḥ yakṣeśvaraḥ koṭiśatair anekair yuto 'nvagāt syandanasaṃsthitānām

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं--शर्मिष्ठाके ऐसा कहनेपर राजाने उसकी बातोंको ठीक समझा। उन्होंने शर्मिष्ठाका सत्कार किया और धर्मानुसार उसे अपनी भार्या बनाया। फिर शर्मिष्ठाके साथ सहवास करके एक-दूसरेका आदर- सत्कार करनेके पश्चात् दोनों जैसे आये थे, वैसे ही अपने- कुमारी शर्मिष्ठाने उस सहवासमें नृपश्रेष्ठ ययातिसे प्रथम गर्भ धारण किया। शतानीक! तदनन्तर समय आनेपर कमलके समान नेत्रोंवाली शर्मिष्ठाने देवबालक-जैसे सुन्दर एवं सूर्यके

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 39

वेतालयक्षोरगकिंनराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदेन लक्षैस् त्रिभिर् द्वादशभी रथानां सोमो ऽप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः

vetālayakṣoragakiṃnarāṇāṃ padmena caikena tathārbudena lakṣais tribhir dvādaśabhī rathānāṃ somo 'pyagāttatra vivṛddhamanyuḥ

हिन्दी अर्थ

देवगर्भाभमादित्यसमतेजसम्॥ २७ समान तेजस्वी एक कुमारको उत्पन्न किया ॥२४--२७॥ इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोम-वंश-वर्णन-प्रसङ्गमें ययाति-चरित नामक एकतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 40

नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः शनैश्चराङ्गारकवृद्धतेजाः जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोकाश् चचाल भूर् द्वीपसमुद्रगर्भा

nakṣatradaityāsurasainyayuktaḥ śanaiścarāṅgārakavṛddhatejāḥ jagmurbhayaṃ sapta tathaiva lokāś cacāla bhūr dvīpasamudragarbhā

हिन्दी अर्थ

देवयानी और शर्मिष्ठाका संवाद, ययातिसे शर्मिष्ठाके पुत्र होनेकी बात जानकर देवयानीका रूठना और अपने पिताके पास जाना तथा शुक्राचार्यका ययातिको शरुत्वा कुमारं जातं सा देवयानी शुचिस्मिता। चिन्तयाविष्टदुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 41

स सोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः अथाभवद् भीषणभीमसेनसैन्यद्वयस्यापि महाहवो ऽसौ

sa somamevābhyagamatpinākī gṛhītadīptāstraviśālavahniḥ athābhavad bhīṣaṇabhīmasenasainyadvayasyāpi mahāhavo 'sau

हिन्दी अर्थ

ततोऽभिगम्य शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम्। किमर्थ वृजिनं सुश्रु कृतं ते कामलुब्धया ऋषिरभ्यागतः कश्चिद् धर्मात्मा वेदपारगः। स मया तु वरः कामं याचितो धर्मसंहतम्

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 42

अशेषसत्त्वक्षयकृत्प्रवृद्धस् तीक्ष्णायुधास्त्रज्वलनैकरूपः शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगाम क्षयमुग्रतीक्ष्णैः

aśeṣasattvakṣayakṛtpravṛddhas tīkṣṇāyudhāstrajvalanaikarūpaḥ śastrairathānyonyamaśeṣasainyaṃ dvayorjagāma kṣayamugratīkṣṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिस्मिते। तस्मादृषेर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते बूढ़े होनेका शाप देना शौनकजी कहते हैं- भारत! पवित्र मुसकानवाली देवयानीने जब सुना कि शर्मिष्ठाके पुत्र हुआ है, तब वह दुःखसे पीड़ित हो शर्मिष्ठाके व्यवहारको लेकर बड़ी चिन्तामें पड़ गयी। वह शर्मिष्ठाके पास गयी और इस

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 43

पतन्ति शस्त्राणि तथोज्ज्वलानि स्वर्भूमिपातालमथो दहन्ति रुद्रः कोपाद्ब्रह्मशीर्षं मुमोच सोमो ऽपि सोमास्त्रममोघवीर्यम्

patanti śastrāṇi tathojjvalāni svarbhūmipātālamatho dahanti rudraḥ kopādbrahmaśīrṣaṃ mumoca somo 'pi somāstramamoghavīryam

हिन्दी अर्थ

प्रकार बोली--'सुन्दर भौंहोंवाली शर्मिष्ठे! तुमने काम- लोलुप होकर यह कैसा पाप कर डाला है ?' शर्मिष्ठा बोली-सखी! कोई धर्मात्मा ऋषि आये थे, जो वेदोंके पारंगत विद्वान् थे। मैंने उन वरदायक ऋषिसे धर्मानुसार कामकी याचना को। शुचिस्मिते! मैं न्यायविरुद्ध कामका आचरण नहीं

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 44

तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योर् अथान्तरिक्षस्य च भीतिरासीत् तदस्त्रयुग्मं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहो ऽपि

tayornipātena samudrabhūmyor athāntarikṣasya ca bhītirāsīt tadastrayugmaṃ jagatāṃ kṣayāya pravṛddhamālokya pitāmaho 'pi

हिन्दी अर्थ

करती। उन ऋषिसे ही मुझे संतान पैदा हुई है, यह तुमसे सत्य कहती हूँ देवयान्युवाच यद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम। अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छेष्ठाच्च वै द्विजात् ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयन्नृपः। यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 45

अन्तः प्रविश्याथ कथं कथंचिन् निवारयामास सुरैः सहैव अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीत्थम् अकारि कार्यम्

antaḥ praviśyātha kathaṃ kathaṃcin nivārayāmāsa suraiḥ sahaiva akāraṇaṃ kiṃ kṣayakṛjjanānāṃ soma tvayāpīttham akāri kāryam

हिन्दी अर्थ

तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी। द्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन् कुमारानजीजनत् ततःकाले च कस्मिंश्चिद् देवयानी शुचिस्मिता। ययातिसहिता राजञ्जगाम हरितं वनम्

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 46

यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम् पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु शान्तो ऽप्यलं नूनमथो सितान्ते भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं न चावमानो ऽस्ति परस्वहारे

yasmātparastrīharaṇāya soma tvayā kṛtaṃ yuddhamatīva bhīmam pāpagrahastvaṃ bhavitā janeṣu śānto 'pyalaṃ nūnamatho sitānte bhāryāmimāmarpaya vākpatestvaṃ na cāvamāno 'sti parasvahāre

हिन्दी अर्थ

ददर्श च तदा तत्र कुमारान् देवरूपिणः। क्रीडमानान् सुविस्त्रब्धान् विस्मिता चेदमब्रवीत् देवयान्युवाच कस्यैते दारका राजन् देवपुत्रोपमाः शुभाः। वर्चसा रूपतश्चैव दृश्यन्ते सदूशास्तव एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान् पर्यपृच्छत। किं नामधेयगोत्रे वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता

English

THE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २३

श्लोक 47

तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धाद् अपाक्रामदतः प्रशान्तः बृहस्पतिः स्वामपगृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं सरुद्रः

tatheti covāca himāṃśumālī yuddhād apākrāmadataḥ praśāntaḥ bṛhaspatiḥ svāmapagṛhya tārāṃ hṛṣṭo jagāma svagṛhaṃ sarudraḥ

हिन्दी अर्थ

विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुकामास्म्यतो ह्यहम्। तेऽदर्शयन् प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम् शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्या ऊचुः कुमारकाः।

English

THE MAT8YA PURANAM.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 23
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.