Matsya Purana· Matsya Purāṇa
32
अध्याय 32 / 176

Adhyaya 32

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ३२ श्रुत्वा कुमारं जातं सा देवयानी शुचिस्मिता चिन्तयाविष्टदुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत

matsya-purāṇa 32 śrutvā kumāraṃ jātaṃ sā devayānī śucismitā cintayāviṣṭaduḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata

हिन्दी अर्थ

अन्धकानामिमं वंशं यः कीर्तयति नित्यशः । आत्मनो विपुलं वंशं प्रजावानाप्नुते नरः शमीका पुत्र प्रतिक्षत्र, प्रतिक्षत्रका पुत्र प्रतिक्षेत्र, उसका पुत्र भोज और उसका पुत्र हृदीक हुआ। हृदीकके दस अनृपम पराक्रमी पुत्र उत्पन्न हुए, उनमें कृतवर्मा ज्येष्ठ और शतधन्वा मँझला था। शेषके नाम (इस प्रकार) हैं-देवार्ह, नाभ, धिषण, महाबल, अजात, वनजात, कनीयक और करम्भक । देवाहके कम्बलनर्हिष नामक विद्वान् पुत्र हुआ । उसका पुत्र असोमजा और असोमजाका पुत्र तमोजा हुआ। इसके बाद सुद, सुनाभ और कृष्ण नामके तीन राजा और हुए जो परम

English

Salnirak$a Agni resides in tiie houses of the people, and fulfils their <Iesijm Kravyada Agni, the sou of Saharak§a. devours the dead the funeral fire). — 31.

अध्याय ३२

श्लोक 2

ततो ऽभिगम्य शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम् किमर्थं वृजिनं सुभ्रूः कृतं ते कामलुब्धया

tato 'bhigamya śarmiṣṭhāṃ devayānyabravīdidam kimarthaṃ vṛjinaṃ subhrūḥ kṛtaṃ te kāmalubdhayā

हिन्दी अर्थ

पराक्रमी और उत्तम कीर्तिवाले थे। इनके कोई संतान नहीं हुई। ये सभी अन्धकवंशी माने गये हैं। जो मनुष्य अन्धकोंके इस वंशका नित्य कीर्तन करता है वह स्वयं पुत्रवान् होकर अपने वंशकी वृद्धि करता है ॥ ७४--८५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

English

These are the sons of Pavaka Agni, as related by the Brabmanas. Their sons, through Sauvirya, wore.stolen by the (landharvas and the Asuras. —32.

अध्याय ३२

श्लोक 3

ऋषिर् अभ्यागतः कश्चिद् धर्मात्मा वेदपारगः स मया तु वरः कामं याचितो धर्मसंहतम्

ṛṣir abhyāgataḥ kaścid dharmātmā vedapāragaḥ sa mayā tu varaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhatam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंश-वर्णनमें चौवालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वृष्णिवंशके वर्णन-प्रसङ्गमें स्यमन्तकमणिको कथा माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषम्। अनमित्रं शिब्रिं चैव पञ्चमं कृतलक्षणम्

English

The Agni obtained by the rubbing of Arani went to dwell in the sacrificial fuel. This fire is called Lord Ayn, in which sacrificial victims are immolated.— 33.

अध्याय ३२

श्लोक 4

नाहमन्यायतः कामम् आचरामि शुचिस्मिते तस्माद् ऋषेर् ममापत्यम् इति सत्यं ब्रवीमि ते

nāhamanyāyataḥ kāmam ācarāmi śucismite tasmād ṛṣer mamāpatyam iti satyaṃ bravīmi te

हिन्दी अर्थ

प्रसेनश्च महावीर्यः शक्तिसेनश्च तावुभौ स्यमन्तकः प्रसेनस्य मणिरल्रमनुत्तमम्। पृथिव्यां सर्वरत्नानां राजा वै सोऽभवन्मणिः

English

Ayu begot MaliiniAna, the father of Dahana. This Daliana is the presiding Fire in Pakayajiia domesticsacrifices, and eats the fire oblations made into it; and it eats also offerings made to the Devas and the pitps. His son is Sahita Adbliiita, who is very celebrated. — 34-35.

अध्याय ३२

श्लोक 5

पद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात्

padyetadevaṃ śarmiṣṭhe na manyurvidyate mama apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhācchreṣṭhācca vai dvijāt

हिन्दी अर्थ

कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः। यथाशब्दं स शुश्राव बिले सत्त्वेन पूरिते सूतजी कहते हैं-ऋषियो! (अब आपलोग सात्त्वतके कनिष्ठ पुत्र वृष्णिका वंश-वर्णन सुनिये।) गान्धारी और माद्री -ये दोनों वृष्णिकी पत्नियाँ हुई। उनमें गान्धारीने सुमित्र और मित्रनन्दन नामक दो पुत्रोंको तथा माद्रीने युधाजित्, तत्पश्चात् देवमीढुष, अनमित्र, शिबि और पाँचवें कृतलक्षण नामक पुत्रोंको जन्म दिया। अनमित्रका पुत्र निन्न हुआ और निष्नके महान् पराक्रमी प्रसेन और शक्तिसेन नामक दो पुत्र हुए। इसी प्रसेनके पास स्यमन्तक

English

He eats the offerings, Ac., made at Prayasfcliitta (atonement). He (Adbhuta) is the fallier of a portion of the heioic Devtpsa, known as the Great. — 36.

अध्याय ३२

श्लोक 6

शोभनं भीरु सत्यं चेत् कथं स ज्ञायते द्विजः गोत्रनामाभिजनतः श्रोतुमिच्छामि तं द्विजम्

śobhanaṃ bhīru satyaṃ cet kathaṃ sa jñāyate dvijaḥ gotranāmābhijanataḥ śrotumicchāmi taṃ dvijam

हिन्दी अर्थ

नामक सर्वश्रेष्ठ मणिरल्र था। वह मणिरल भूतलपर समस्त रल्रोंका राजा था। भगवान् श्रीकृष्णने भी अनेकों बार मनमें उसे प्राप्त करनेको इच्छा करके प्रसेनसे याचना की, परंतु वे उसे प्राप्त न कर सके। साथ ही समर्थ होनेपर भी उन्होंने उसका अपहरण भी नहीं किया। एक बार प्रसेन उस मणिसे विभूषित हो शिकार खेलनेके लिये वनमें गया। वहाँ उसने एक बिल (गुफा) -में, जिसका स्वामी जीव उसमें विद्यमान था, होनेवाले कोलाहलको सुना।

English

Vividhiigni was born of the Vira DevAmila, who begot Mahakavi. Arka, the second son of Vividhagni, begot eight sons. —37.

अध्याय ३२

श्लोक 7

ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर् नासीच्छुचिस्मिते

ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktir nāsīcchucismite

हिन्दी अर्थ

ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ह्यृक्षमैक्षत। ऋक्षः प्रसेनं च तथा ऋक्षं चैव प्रसेनजित् हत्वा ऋक्षः प्रसेनं तु ततस्तं मणिमाददात्। अदृष्टस्तु हतस्तेन अन्तर्जिलगतस्तदा प्रसेनं तु हतं ज्ञात्वा गोविन्दः परिशङ्कितः । गोविन्देन हतो व्यक्तं प्रसेनो मणिकारणात्

English

He who is known ns RnkoiiAyatikrit is the presiding deity in all Kfimya sacrifices. The second son is Surabhi Uhe fifth); Rukmav&u (the

अध्याय ३२

श्लोक 8

अन्योन्यमेवम् उक्त्वा च सम्प्रहस्य च ते मिथः जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्यभिजानती

anyonyamevam uktvā ca samprahasya ca te mithaḥ jagāma bhārgavī veśma tathyamityabhijānatī

हिन्दी अर्थ

प्रसेनस्तु गतोऽरण्यं मणिरत्नेन भूषितः। अथ दीर्घेण कालेन मृगयां निर्गतः पुनः। यदृच्छया च गोविन्दो निलस्याभ्याशमागमत्

English

TBE MAnU POnAUAit-

अध्याय ३२

श्लोक 9

ययातिर्देवयान्यां तु पुत्राव् अजनयन्नृपः यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ

yayātirdevayānyāṃ tu putrāv ajanayannṛpaḥ yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau

हिन्दी अर्थ

ततस्तूर्णं हृषीकेशस्तमृक्षपतिमञ्जसा। जाम्बवन्तं स जग्राह क्रोधसंरक्तलोचनः तुष्टावैनं तदा ऋक्षः कर्मभिर्वैष्णवैः प्रभुम्। ततस्तुष्टस्तु भगवान् वरेणैनमरोचयत् योऽयं मणिः प्रसेनं तु हत्वा प्राप्तो मया प्रभो

English

«lxth); Vasuraftu (the third), Aunada (the fourth), Haryava (thafiftt), Pravargya 'the seventh), and lastly Kemavana (the eighth), md incfludirig the progeny of Suchi Agni, these are fourteen.-— 38-39.

अध्याय ३२

श्लोक 10

तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी द्रुह्यं चानुं च पूरुं च त्रीन्कुमारानजीजनत्

tasmādeva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī druhyaṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīnkumārānajījanat

हिन्दी अर्थ

कृतकर्मा महाबाहुः सकन्यं मणिमाहरत् ततस्ते यादवाः सर्वे वासुदेवमथाब्रुवन्। अस्माकं तु मतिर्ह्यासीत् प्रसेनस्तु त्वया हतः

English

Thus have been described the Fires, which were employed in sacrifices in previous world periods by (ho Devaa, along with the YAmSs (a class of gods). —4(1.

अध्याय ३२

श्लोक 11

ततः काले च कस्मिंश्चिद् देवयानी शुचिस्मिता ययातिसहिता राजञ् जगाम हरितं वनम्

tataḥ kāle ca kasmiṃścid devayānī śucismitā yayātisahitā rājañ jagāma haritaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

कुतूहलवश प्रसेनने उसमें प्रवेश करके एक रीछको देखा। फिर तो रीछकी दृष्टि प्रसेनपर और प्रसेनकी दृष्टि रीछपर पड़ी। (तत्पश्चात् दोनोंमें युद्ध छिड़ गया।) रीछने प्रसेनको मारकर वह मणि ले ली। बिलके भीतर प्रविष्ट हुआ प्रसेन रीछद्वारा मार डाला गया, इसलिये उसे कोई देख न सका। इधर प्रसेनको मारा गया जानकर भगवान् श्रीकृष्णको आशङ्का हो गयी कि लोग स्पष्टरूपसे कहते होंगे कि मणि लेनेके लिये श्रीकृष्णने ही प्रसेनका वध किया है। ऐसी किंवदन्तीके फैलनेपर भगवान् गोविन्दने उत्तर दिया कि “उस मणिरल्रको धारण करके प्रसेन वनमें गया था, उसे देखकर (मणिको हथियानेके लिये) किसीके द्वारा (सम्भवतः) वह मार

English

'Hiese Agnis were the pn'siding <leiiies of sacrifices in Svaymbhuva Manvantani. Now, tlipso aro subsidiary fires, shifting from one altar t(' another and roaming among animate and inanimate beings,— J I.

अध्याय ३२

श्लोक 12

ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः क्रीडमानान् तु विस्रब्धान् विस्मिता चेदमब्रवीत्

dadarśa ca tadā tatra kumārāndevarūpiṇaḥ krīḍamānān tu visrabdhān vismitā cedamabravīt

हिन्दी अर्थ

डाला गया है। अतः वृष्णिवंशके शत्रुरूप उस दुराचारीका मै वध करूँगा।' तदनन्तर दीर्घकालके पश्चात् आखेटके लिये निकले हुए भगवान् श्रीकृष्ण इच्छानुसार भ्रमण करते हुए उसी बिल (गुफा)-के निकट जा पहुँचे। उन्हें देखकर महाबली रीछराजने उच्चस्वरसे गर्जना को। उस शब्दको सुनकर भगवान् गोविन्द हाथमें तलवार लिये हुए उस बिलमें घुस गये। वहाँ उन्होंने उन महाबली रीछराज जाम्बवान्को देखा । तब जिनके नेत्र क्रोधसे लाल

English

They were the presiding deities of altars and were known a.s Agnidhra Fires in ancient times, and were then carriers of sacrificial offerings, and were (miployod in those tlays, and may be employed in present days in volnntary (Kainya) ami occasional (naimittikal rites. — 42.

अध्याय ३२

श्लोक 13

कस्यैते दारका राजन् देवपुत्रोपमाः शुभाः वर्चसा रूपतश्चैव दृश्यन्ते सदृशास्तव

kasyaite dārakā rājan devaputropamāḥ śubhāḥ varcasā rūpataścaiva dṛśyante sadṛśāstava

हिन्दी अर्थ

हो गये थे, उन हृषीकेश श्रीकृष्णने शीघ्र ही रीछराज जाम्बवानूको वेगपूर्वक अपने वशमें कर लिया। उस समय रीछराजने विष्णुसम्बन्धी स्तोत्रोंद्वारा उन प्रभुका स्तवन किया। उससे संतुष्ट होकर भगवान् श्रीकृष्णने जाम्बवानूको भी वरप्रदानद्वारा प्रसन्न कर दिया जाम्बवान्ने कहा--प्रभो! मेरी अभिलाषा है कि मैं आपके चक्र-प्रहारसे मृत्युको प्राप्त होऊँ। यह मेरी सौन्दर्यशालिनी कन्या आपको पतिरूपमें प्राप्त करे । प्रभो! यह मणि, जिसे मैंने प्रसेनको मारकर प्राप्त किया है,

English

Tliey were worshipped in tlie lirst Manvantara by fnkras, YAmfis and I)evas."-4?),

अध्याय ३२

श्लोक 14

एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छत किं नामधेयगोत्रे वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता

evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārānparyapṛcchata kiṃ nāmadheyagotre vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā

हिन्दी अर्थ

आपके ही पास रहे। तत्पश्चात् सामर्थ्यशाली एवं महाबाहु श्रीकृष्णने अपने चक्रसे उन जाम्बवानूका वध करके कृतकृत्य हो कन्यासहित मणिको ग्रहण कर लिया।' घर लौटकर भगवान् जनार्दने समस्त सात्वतोंकी भरी सभामें वह मणि सत्राजित्को समर्पित कर दी; क्योंकि वे उस मिथ्यापवादसे अत्यन्त दुःखी थे। उस समय सभी यदुवंशियोंने वसुदेव- नन्दन श्रीकृष्णसे यों कहा--' श्रीकृष्ण! हमलोगोंका तो यह दृढ़ निश्चय था कि प्रसेन तुम्हारे ही हाथों मारा गया है ।

English

I'liua have been described the altars and (he sources of the various » Fires; tliey should bo known as existing in the seven XIanvantaras, begin- ning with vSvAroclds and ending with Savarna. — J l.

अध्याय ३२

श्लोक 15

विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुकामास्म्यतो ह्य् अहम् ते ऽदर्शयन्प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम्

vibrūta me yathātathyaṃ śrotukāmāsmyato hy aham te 'darśayanpradeśinyā tameva nṛpasattamam

हिन्दी अर्थ

१. अन्य भागवत, विष्णु आदि पुराणोंके अनुसार सिंहने प्रसेनको और जाम्बवानूने सिंहको मारा है। परिष्कारदृष्ट्या मत्स्यपुराणकी भागवतादिसे पूर्व स्थिति सिद्ध होती है। २. यह कथा प्राय: कल्किपुराणसे मिलती है । शेष अन्य भागवत, विष्णु आदि पुराणोंमें जाम्बवान् कन्या-दान करनेके बाद भी जीवित ही रहते हैं। कल्किपुराणके अन्तमें जाम्बवान् तथा शशबिन्दुकी ऐसी स्थिति हुई है।

English

Thus have been tlescribrMl the- Agui of tlie past Xfanvantaras. Now will bo described the characteristic marhs of the Fires to be worshipped in the present and the future Xf:invantaras.'-~4o.

अध्याय ३२

श्लोक 16

शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्या ऊचुः कुमारकाः इत्युक्त्वा सहितास्तेन राजानम् उपचक्रमुः

śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyā ūcuḥ kumārakāḥ ityuktvā sahitāstena rājānam upacakramuḥ

हिन्दी अर्थ

कैकेयस्य सुता भार्या दश सत्राजितः शुभा: ख्यातिमन्तो महावीर्या भङ्गकारस्तु पूर्वजः

English

In all ilanvanlaras, these I'"ircs, along witli VamAs and Devas, make their appearance in various f(*niis and for diverse objects. — 16.

अध्याय ३२

श्लोक 17

नाभ्यनन्दत तान्राजा देवयान्यास् तदान्तिके रुदन्तस्ते ऽथ शर्मिष्ठाम् अभ्ययुर् बालकास्तदा

nābhyanandata tānrājā devayānyās tadāntike rudantaste 'tha śarmiṣṭhām abhyayur bālakāstadā

हिन्दी अर्थ

अथ ब्रतवती तस्माद् भङ्गकारात् तु पूर्वजात्। झुम्नेर्युगंधरः पुत्र इति शैन्याः प्रकीर्तिताः। अनमित्रान्वयो होष व्याख्यातो वृष्णिवंशजः वृषभः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत। जयन्तस्तु जयन्त्यां तु पुत्रः समभवच्छुभः

English

These Fires live along with future Devas; ami thus [ have described the Pfist Agnis; what more do you wish to hear now, 0 Kisis.~-47.

अध्याय ३२

श्लोक 18

दृष्ट्वा तेषां तु बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति बुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत्

dṛṣṭvā teṣāṃ tu bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhāmidamabravīt

हिन्दी अर्थ

सदायज्ञोऽतिवीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः । अक्रूरः सुषुवे तस्मात् सदायज्ञोऽतिदक्षिणः पुत्रानुत्पादयामास त्वेकादश महाबलान्

English

Here ends the fifty-first chapter descrihiny the dynasty of Agni

अध्याय ३२

श्लोक 19

मदधीना सती कस्माद् अकार्षीर्विप्रियं मम तमेवासुरधर्मं त्वम् आस्थिता न बिभेषि किम्

madadhīnā satī kasmād akārṣīrvipriyaṃ mama tamevāsuradharmaṃ tvam āsthitā na bibheṣi kim

हिन्दी अर्थ

धर्मभृद् धर्मवर्माणो धृष्टमानस्तथैव च। सर्वे च प्रतिहोतारो रत्रायां जज्ञिरि च ते अङळ्रूराठुग्रसेनायां सुतौ द्वौ कुलवर्धनौ। देववानृपदेवश्च जज्ञाते देवसंनिभौ वृष्टिनेमिः सुधर्मा च तथा शर्यातिरिव च। अभूमिर्वर्जभूमिश्च श्रमिष्ठः श्रवणस्तथा

English

rniAPTER Lll.

अध्याय ३२

श्लोक 20

यदुक्तमृषिरित्येव तत्सत्यं चारुहासिनि न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते

yaduktamṛṣirityeva tatsatyaṃ cāruhāsini nyāyato dharmataścaiva carantī na bibhemi te

हिन्दी अर्थ

न स मिथ्याभिशापेन अभिशाप्योऽथ केनचित् केकयराजको दस सौन्दर्यशालिनी कन्याएँ सत्राजितूकी पलियाँ थीं । उनके गर्भसे सत्राजितूके एक सौ पुत्र उत्पन्न हुए थे, जो विश्वविख्यात, प्रशंसित एवं महान् पराक्रमी थे। उनमें भंगकार ज्येष्ठ था। उस ज्येष्ठ भंगकारके संयोगसे

English

The Risis said Siita! 13c good enough to relate to us the difference between Virtue (Dharma) and Vice (Adharma) in detail, as explained by the Lord Vi§nu, at the respectful enquiries of the King Vaivasvata Manu." — 1.

अध्याय ३२

श्लोक 21

यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने

yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayā sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane

हिन्दी अर्थ

ब्रतवतीने तीन कमलनयनी सुकुमारी कन्याओंको जन्म दिया। उनके नाम हैं--स्त्रियोंमें सर्वश्रेष्ठ सत्यभामा, टुढ््रतपरायणा ब्रतिनी तथा पद्मावती। भंगकारने इन तीनोंको पल्लीरूपमें श्रीकृष्णको प्रदान किया था। कनिष्ठ वृष्णिनन्दन अनमित्रसे शिनिका जन्म हुआ। उसका पुत्र सत्यक और सत्यकका पुत्र सात्यकि हुआ। सत्यवान् और प्रतापी युयुधान--ये दोनों शिनिके नाती थे। युयुधानका पुत्र असंग और उसका पुत्र द्युम्नि हुआ। द्युम्रिका पुत्र युगंधर हुआ। इस प्रकार यह शिनि-वंशका वर्णन किया गया॥ १५-२३ ई॥

English

Sflta. — " RWis! Lord Janardana, in the form of Fish, has explained at length Karma Yoga and SAnkhya Yoga to Manu, the most illustrious

अध्याय ३२

श्लोक 22

पूज्यासि मम मान्या च श्रेष्ठा ज्येष्ठा च ब्राह्मणी त्वत्तो हि मे पूज्यतरो राजर्षिः किं न वेत्सि तत्

pūjyāsi mama mānyā ca śreṣṭhā jyeṣṭhā ca brāhmaṇī tvatto hi me pūjyataro rājarṣiḥ kiṃ na vetsi tat

हिन्दी अर्थ

अब मैं वृष्णि-वंशमें उत्पन्न अनमित्रके वंशका वर्णन कर रहा हूँ। अनमित्रकी दूसरी पत्नी पृथ्वीके गर्भसे वीरवर युधाजित् पैदा हुए। उनके वृषभ और क्षत्र नामवाले दो अन्य शूरवीर पुत्र थे। वृषभने काशिराजकी जयन्ती नामकी कन्याको पल्लीरूपमें प्राप्त (ग्रहण) किया। उन्हें उस जयन्तीके गर्भसे जयन्त नामक अत्यन्त सुन्दर पुत्र प्राप्त हुआ, जो सदा यज्ञानुष्ठानमें निरत रहनेवाला, महान् शूरवीर, शास्त्रज्ञ तथा अतिथियोंका प्रेमी था। उससे अक्रूर

English

bUAtfBU tit lid He explained them at length the first creation and the destruction of the world.'* — 2-3.*

अध्याय ३२

श्लोक 23

श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीद् इदम् राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे त्वया कृतम्

śrutvā tasyāstato vākyaṃ devayānyabravīd idam rājannādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me tvayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

नामक पुत्रको उत्पत्ति हुई। वह भी आगे चलकर सदा यज्ञानुष्ठानशील और विपुल दक्षिणा देनेवाला हुआ। शिवि- नरेशको एक रत्ना नामकी कन्या थी, जिसे अक्रूरने पत्नीरूपमें प्राप्त किया और उसके गर्भसे ग्यारह महाबली पुत्रोंको उत्पन्न किया। उनके नाम इस प्रकार हैं-उपलम्भ, धर्मभृद्, धर्मवर्मा और धृष्टमान । रत्नाके गर्भसे उत्पन्न हुए ये सभी पुत्र यज्ञादि शुभ कर्म करनेवाले थे। अङ्कूरके संयोगसे उग्रसेनाके गर्भसे देववान् और उपदेव नामक दो पुत्र और उत्पन्न हुए थे, जो देवताके सदृश शोभाशाली

English

jVote.— Karma Yoga— Performanoa of wordly and roligions rites. Sftnkbya here means JdAna Toga, as opposed to Karma Yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 24

सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम् तूर्णं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा

sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām tūrṇaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitastadā

हिन्दी अर्थ

और वंश-विस्तारक थे। उन्हींकी दूसरी पत्नी अश्चिनीके गर्भसे पृथु, विपृथु, अश्वत्थामा, सुबाहु, सुपार्श्वक, गवेषण, वृष्टिनेमि, सुधर्मा, शर्याति, अभूमि, वर्जभूमि, श्रमिष्ठ तथा श्रवण-ये तेरह पुत्र भी पैदा हुए थे। जो मनुष्य श्रीकृष्णके शरीरसे हटाये गये इस मिथ्यापवादको जानता है, वह किसीके भी द्वारा मिथ्याभिशापसे अभिशप्त नहीं किया जा सकता ॥२४--३४॥

English

' Hearing those words of the sage, the Riis cried out "Sflta! We are also most eager to understand the characteristics of Karma Yoga, because, Oh Pious Sfita, there is notliing concealed from you in this world, and you are the knower of all." — 4. Sfita: — Ridis! 1 repeat the Karma Yoga, as taught by Vispu. Karma Yoga is superior to a thousand Juana Yogas, because Juana Yoga is produced by Karma Yoga, and from Jniina Yoga, one attains tiie final emancipation. The divine knowledge of Brahma springs from Karma Yoga and Jnfina combined. Juana Yoga in its turn does not arise without Karma Yoga.— 5-6.

अध्याय ३२

श्लोक 25

अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन्नृपः न्यवर्तत न सा चैव क्रोधसंरक्तलोचना

anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayannṛpaḥ nyavartata na sā caiva krodhasaṃraktalocanā

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशो नाम पञ्जचत्वारिंशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोमवंश-वर्णनमें पैंतालीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वृष्णि-वंशका वर्णन

English

iVotr.— Jniliia Yuga=coiilomplatiou. Akarma JiiAna— Renunciation.

अध्याय ३२

श्लोक 26

अविब्रुवन्ती किंचिच्च राजानं साश्रुलोचना अचिरादेव सम्प्राप्ता काव्यस्योशनसो ऽन्तिकम्

avibruvantī kiṃcicca rājānaṃ sāśrulocanā acirādeva samprāptā kāvyasyośanaso 'ntikam

हिन्दी अर्थ

ऐक्ष्वाकी सुषुवे शूरं ख्यातमद्धुतमीदुषम्। पौरुषाज्ज्ञिरे शूराद् भोजायां पुत्रका दश वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभि: । देवभागस्ततो जज्ञे ततो देवश्रवा: पुन:

English

Consequently a person devoted to Karma Yoga attains to eternal Trutli. The entire Veda is the fountain-head of all Dharma; so also the conduct of tliose good men who know the \'eda8 is also a root from which Dharma arises. — 7. The eight spiritual qualities must exist in pre-eminence, in order to produce Dharma: — They are, — (1) Clemency to all living beings, (2) forbearance, (3) protection of him who seeks aid in distress, (4) freedom from envy in the world, (.5) external and internal purification, (C) to calmly meet sudden emergencies in all works, (7) not to exercise niggardli- ness in the case of the distressed and with regard to one's earnings, (8) not to hanker after the riches or the wives of others. — 8-10.

अध्याय ३२

श्लोक 27

सा तु दृष्ट्वैव पितरम् अभिवाद्याग्रतः स्थिता अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम्

sā tu dṛṣṭvaiva pitaram abhivādyāgrataḥ sthitā anantaraṃ yayātistu pūjayāmāsa bhārgavam

हिन्दी अर्थ

श्रुतकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवी श्रुतश्रवाः। राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः कृतस्य तु श्रुतादेवी सुग्रीवं सुषुवे सुतम्। कैकेय्यां श्रुतकीर्त्यां तु जज्ञे सोऽनुव्रतो नृपः बहुशो धर्मचारी स सम्बभूवारिमर्दनः

English

The above eight spiritual qualifications of the soul arc enumerated by those learned in the PurApas, and the possession of these qualities is essential which is, for Krij'fi Yoga, the means to tlie attainment of Jusina Yoga. — 11.

अध्याय ३२

श्लोक 28

अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम् शर्मिष्ठा यातिवृत्तास्ति दुहिता वृषपर्वणः

adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttamadharottaram śarmiṣṭhā yātivṛttāsti duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं कुन्ती समाख्याता वसुदेवस्वसा पृथा वसुदेवेन सा दत्ता पाण्डोर्भार्या ह्यनिन्दिता। पाण्डोरर्थेन सा जज्ञे देवपुत्रान् महारथान्

English

None in this world attains JuAua without Karma Yoga; consequently, the duties enjoined by the lruti and Siufiti ought to be closely followed with diligence. — 12. Every day one ought to perform the live sacrifices, m., (1) worshipping the Devas, (2) the Pitfis, (3) feeding men (4) and the lower creatures, (5) and honouring the Riis. — 13.

अध्याय ३२

श्लोक 29

त्रयो ऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिना दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते

trayo 'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te

हिन्दी अर्थ

धर्माद् युधिष्ठिरो जज्ञे वायोर्ज्ञे वृकोदरः। इन्द्राद् धनञ्जयश्चैव शक्रतुल्यपराक्रमः नकुलः सहदेवश्च रूपशीलगुणान्वितौ सूतजी कहते हैं -ऋषियो ! ऐक्ष्वाकी (माद्री )- ने शूर (शूरसेन) नामक एक अद्भुत पुत्रको जन्म दिया, जो आगे चलकर ईढुष (देवमीढुष) नामसे विख्यात हुआ। पुरुषार्थी शूरके सम्पर्कसे भोजाके गर्भसे

English

The learned, according to the prescribed rites, ought to (1) adore the Devas by performing sacrifices to the fire, (2) worship the Risis by the

अध्याय ३२

श्लोक 30

धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते

dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha atikrāntaśca maryādāṃ kāvyaitatkathayāmi te

हिन्दी अर्थ

दस पुत्रों और पाँच सुन्दरी कन्याओंकी उत्पत्ति हुई। पुत्रॉमें सर्वप्रथम महाबाहु वसुदेव उत्पन्न हुए, जिनकी आनकदुन्दुभि नामसे भी प्रसिद्धि हुई। उसके बाद देवभाग-(देवमार्ग)-का जन्म हुआ। तत्पश्चात् पुनः देवश्रवा, अनाधृष्टि, शिनि, नन्द, सृञ्जय, श्याम, शमीक और संयूप पैदा हुए। कन्याओंके नाम हैं--श्रुतकीर्ति, पृथा, श्रुतादेवी, श्रुतश्रवा और राजाधिदेवी। ये पाँचों शूरवीर पुत्रोंको माताएँ हुई। कृतकी पत्नी श्रुतदेवीने

English

THE UAT87A PDRANAM, recitation of the Vedas, (3) the Pitris by Sracldha offering, (4) the men by showing hospitality to guests, (5) honour all lower living creatures by scattering food for them on the ground, as described in Balikarina — 14.

अध्याय ३२

श्लोक 31

धर्मज्ञस्त्वं महाराज यो ऽधर्मम् अकृथाः प्रियम् तस्माज्जरा त्वाम् अचिराद् धर्षयिष्यति दुर्जया

dharmajñastvaṃ mahārāja yo 'dharmam akṛthāḥ priyam tasmājjarā tvām acirād dharṣayiṣyati durjayā

हिन्दी अर्थ

सुग्रीव नामक पुत्रको जन्म दिया। केकय देशकी राजमहिषी श्रुतकोर्तिके गर्भसे राजा आनुव्रतने जन्म लिया। चेदि-नरेशको पत्नी श्रुतश्रवाके गर्भसे एक सुनीथ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो अनेकों प्रकारके धर्मोंका आचरण करनेवाला एवं शत्रुओंका विनाशक था। तत्पश्चात् शूरने अपनी पृथा नाम्नी कन्याको मित्रतावश वृद्ध राजा कुन्तिभोजको पुत्रीरूपमें दे दिया। इसी कारण वसुदेवकी बहन यह पृथा कुन्ती नामसे विख्यात हुई। उसे वसुदेवने पाण्डुको (पल्नीरूपमें) प्रदान किया था। उस अनिन्द्यसुन्दरी पाण्डु-पल्नी कुन्तीने पाण्डुकी वंशवृद्धिके लिये (पतिकी आज्ञासे) महारथी देवपुत्रोंको जन्म दिया था। उनमें धर्मके संयोगसे युधिष्ठिर पैदा

English

To ward off the five sins by which the animal life is accidentally, destroyed by a house-holder, viz., (1) the threshing of the grain, (2) grind- ing of condiments and grain, (3' lighting the fire-place, ) fetching water, by the water-pot, fo) sweeping by the broom; the above five sacrifices have been laid down. — lo.

अध्याय ३२

श्लोक 32

ऋतुं यो याच्यमानाया न ददाति पुमान्वृतः भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन् स चेह ब्रह्मवादिभिः

ṛtuṃ yo yācyamānāyā na dadāti pumānvṛtaḥ bhrūṇahetyucyate brahman sa ceha brahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

हुए, वायुके सम्पर्कसे वृकोदर (भीमसेन)-का जन्म हुआ और इन्द्रके सकाशसे इन्द्रके ही समान पराक्रमी धनञ्जय (अर्जुन)-की उत्पत्ति हुई। साथ ही अश्चविनीकुमारोंके संयोगसे माद्रवती (माद्री)-के गर्भसे रूप, शील एवं सद्गुणोंसे समन्वित नकुल और सहदेव पैदा हुए-एऐसा हमलोगोंने सुना है ॥१--१०॥

English

By the above-mentioned five deeds the householder commits the five sins that are known as panchaguna; and he does not go to heaven without freeing himself from the sins, which are wiped out by the performance of the five sacrifices mentioned ab(»vo. — 10. The twenty-two as well as tiic eight SumskAras laid down in the law-books, put together, do not lead to emancipation if tlie man does not possess the eight spiritual qualifications im'ntioncd above. — 17,

अध्याय ३२

श्लोक 33

ऋतुकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितः नोपैति यो हि धर्मेण ब्रह्महेत्युच्यते बुधैः

ṛtukāmāṃ striyaṃ yastu gamyāṃ rahasi yācitaḥ nopaiti yo hi dharmeṇa brahmahetyucyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

आनकदुन्दुभि (वसुदेव)-के संयोगसे रोहिणी लेभे ज्येष्ठं सुतं रामं सारणं च सुतं प्रियम्॥ ११ (उनकी चौबीस पत्नियोंमें प्रथम) -ने विश्वविख्यात ज्येष्ठ देवक्यां जज्ञिरे शौरेः सुषेणः कीर्तिमानपि।

English

Consequently, a man pos.sessing these qualifications ought to performik the rites laid down in the Vedas and should support the cow and the Br&hmanas with his wealtli, and always do good to otljors.and slnmld be well-conducted. — 18.

अध्याय ३२

श्लोक 34

इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठाम् उपजग्मिवान्

ityetāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhām upajagmivān

हिन्दी अर्थ

उदारो भनद्रसेनश्च भद्रवासस्तथैव च। षष्ठो भद्रविदेहश्च कंसः सर्वानघातयत् लोकनाथो महाबाहुः पूर्वकृष्णः प्रजापतिः

English

One ought to worship iiiva >Vasudeva) (!ontaining witliin Him Brahma, Vinu, the Sun, Ku ira, and the Vasus, hy means of cows, land, gold, cloth, incense, llower-garland and wator.-* l!h One should devoutly, free from jealousy, worsliip Siva iVasudeva), according to the prescribed rite.s, and observe lasts and vows. Siva (Vasu- deva) is superhensuous, peaceful, iminanifesl, subtle, all-pervading, eternal. And the whole universe is Ills form. All tlie following Devas are his manifestations via*., Vasudeva, I/jrd of the universe. Brahm, Visnu, the adorable Sun, Siva, the eight Vasus, t!ie eleven lords of hosts (eleven Rudras), the Lord of the Lokapfdas, Bifcris, and the Matriganas. — 20-21.

अध्याय ३२

श्लोक 35

न त्व् अहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनो ऽसि पार्थिव मिथ्याचरणधर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष

na tv ahaṃ pratyavekṣyaste madadhīno 'si pārthiva mithyācaraṇadharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa

हिन्दी अर्थ

देवक्यां तु महातेजा जज्ञे शूरी महायशाः सहदेवस्तु ताम्रायां जज्ञे शौरिकुलोद्वहः। उपासङ्गधरं लेभे तनयं देवरक्षिता। एकां कन्यां च सुभगां कंसस्तामभ्यघातयत्

English

These above-mentioned Devas are said to bo the powers of God. These powers include all moveable and immoveable objects and belong to that Supreme Spirit who is tlie root of Brahma, Vijjnu, Siva and the Sun; and who is said to be the overlord of the Unmanifested (Prakfiti\— -22.

अध्याय ३२

श्लोक 36

क्रोधेनोशनसा शप्तो ययातिर्नाहुषस्तदा पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्यो ऽन्वपद्यत

krodhenośanasā śapto yayātirnāhuṣastadā pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo 'nvapadyata

हिन्दी अर्थ

विजयं रोचमानं च वर्धमानं तु देवलम्। एते सर्वे महात्मानो ह्युपदेव्यां प्रजज्ञिरे अवगाहो महात्मा च वृकदेव्यामजायत। वृकदेव्यां स्वयं जज्ञे नन्दनो नाम नामतः

English

He wlio has adored all the four (BrahinA, Sflrya, Visriu and liva) withmit observing any difference among them, lias worshipped, in fact, universe, hiolading the moveable and the immoveable. — 28. OHAPTBR Lilt.

अध्याय ३२

श्लोक 37

अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ् जरेयं मा विशेत माम्

atṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvaha prasādaṃ kuru me brahmañ jareyaṃ mā viśeta mām

हिन्दी अर्थ

सप्तमं देवकीपुत्रं मदनं सुषुवे नृप। गवेषणं महाभागं संग्रामेष्वपराजितम् श्रद्धादेव्या विहारे तु बने हि विचरन् पुरा। वैश्यायामदधाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमग्रजम् पुण्डूश्च कपिलश्चैव वसुदेवात्मजौ बलौ

English

He who is the supreme abode of Brahma and the rest, in whom all the three (Vedas) reside, He is PtiHam, the personification of Vedas; and consequently he should be worshipped with great diligence. — 24.

अध्याय ३२

श्लोक 38

नाहं मृषा वदाम्येतज् जरां प्राप्तो ऽसि भूमिप जरां त्व् एतां त्वमन्यस्मिन् संक्रामय यदीच्छसि

nāhaṃ mṛṣā vadāmyetaj jarāṃ prāpto 'si bhūmipa jarāṃ tv etāṃ tvamanyasmin saṃkrāmaya yadīcchasi

हिन्दी अर्थ

पुत्र राम-(बलराम)-को, तत्पश्चात् प्रिय पुत्र सारण, दुर्दम, दमन, सुश्रु, पिण्डारक और महाहनुको प्राप्त किया। (उनकी दूसरी पल्ली पौरवीके भी भद्र, सुभदादि पुत्र हुए।) उसी समय रोहिणीके गर्भसे चित्रा और भी पैदा हुई। वसुदेवजीके सम्पर्कसे देवकीके गर्भसे सुषेण, कीर्तिमान्, उदार, भद्रसेन, भद्रवास और छठा भद्रविदेह नामक पुत्र उत्पन्न हुए थे, जिन्हें कंसने मार डाला। फिर उसी समय (देवकोके गर्भसे) आयुष्मान्

English

These Deities, Brahma, &c., should be worshipped by feeding the fire and the Brahmanas. Moreover, they should be adored by utterance of mantras, sacrifices, gifts, penances, fasts, silent recitation of the sacred name, and by fire oblation. — 25. For those who are devoted to the above-described Kriya YogS and who love the Veditnta, tlic Srayitis and the astras and who are afarid of sinful deeds there is nothing in this world as well as in the next which is beyond their reach, t.e., such people attain everything. — 26.

अध्याय ३२

श्लोक 39

राज्यभाक् स भवेद्ब्रह्मन् पुण्यभाक्कीर्तिभाक्तथा यो दद्यान्मे वयः पुत्रस् तद्भवाननुमन्यताम्

rājyabhāk sa bhavedbrahman puṇyabhākkīrtibhāktathā yo dadyānme vayaḥ putras tadbhavānanumanyatām

हिन्दी अर्थ

लोकनाथ महाबाहु प्रजापति श्रीकृष्ण उत्पन्न हुए। श्रीकृष्णके बाद उनको छोटी बहन शुभभाषिणी सुभद्रा पैदा हुई। तदनन्तर देवकोके गर्भसे महान् तेजस्वी एवं महायशस्वी शूरी नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। ताम्राके गर्भसे शौरिकुलका उद्वहन करनेवाला सहदेव नामक पुत्र पैदा हुआ। देवरक्षिताने उपासङ्गधर नामक पुत्रको और एक सुन्दरी कन्याको, जिसे कंसने मार डाला, उत्पन्न किया। विजय, रोचमान, वर्धमान और देवल-ये सभी महान् आत्मबलसे सम्पन्न पुत्र उपदेवीके गर्भसे पैदा हुए थे। महात्मा अवगाह वृकदेवीके गर्भसे उत्पन्न हुए। इसी वृकदेवीके गर्भसे नन्दन नामक एक और पुत्र पैदा हुआ था

English

Here ends the Fifty-second Qhapler describing the Ki'iyd Yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 40

संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मज मामनुध्याय तत्त्वेन न च पापमवाप्स्यसि

saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmaja māmanudhyāya tattvena na ca pāpamavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

राजन्! देवकोने अपने सातवें पुत्र मदनको तथा संग्राममें अजेय एवं महान् भाग्यशाली गवेषणको जन्म दिया था। इससे पूर्व श्रद्धादेवीके साथ विहारके अवसरपर वनमें विचरण करते हुए शूरनन्दन वसुदेवने एक वैश्य-कन्याके उदरमें गर्भाधान किया, जिससे कौशिक नामक ज्येष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ। वसुदेवजीकी (नवीं) सुतनु और (दसवीं) रथराजी नामकी दो पत्रियाँ और थीं । उनके गर्भसे वसुदेवके पुण्ड और कपिल नामक

English

Tlio liislis. — Sutu! Be pleased to describe to us the number and bulk of all the Puranas in due order and in detail and also about the iiiving of gifts and charity (Dana Dharmaj. — 1. Sfita. — I shall tell you exactly what the Universal Soul, the ancient Male Lord, said to the King Vaivasvata Mann. — 2.

अध्याय ३२

श्लोक 41

वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति आयुष्मान्कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस् तथैव च

vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati āyuṣmānkīrtimāṃścaiva bahvapatyas tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

दो पुत्र तथा महान् बल-पराक्रमसे सम्पन्न सौभद्र और सौभद्रश्च भवश्चैव महासत्त्वौ बभूवतुः ॥ २२ भव नामक दो पुत्र और उत्पन्न हुए थे। उनमें जो ज्येष्ठ था, यहाँ वसुदेवजीकी दस, पर हरिवंशपु० १, ब्रह्मपु० ४। ३६ आदिमें चौदह पत्नियाँ और उनकी संततियाँ निर्दिष्ट हैं।

English

I.iord said to Maiiu! Brahma remembered in the beginning first the Puranas among all the Ssastras. So Puranas are the first among the Snstras. Afterwards, Braliina uttered out the four Vedas from His four mouths. — 3.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.