Matsya Purana· Matsya Purāṇa
40
अध्याय 40 / 176

Adhyaya 40

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ४० चरन्गृहस्थः कथमेति देवान् कथं भिक्षुः कथम् आचार्यकर्मा वानप्रस्थः सत्पथे संनिविष्टो बहून्यस्मिन् सम्प्रति वेदयन्ति

matsya-purāṇa 40 carangṛhasthaḥ kathameti devān kathaṃ bhikṣuḥ katham ācāryakarmā vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo bahūnyasmin samprati vedayanti

हिन्दी अर्थ

नहीं किया, इसलिये मेरे प्रति किये हुए उस अपमानके कारण तुमलोग पराभवको प्राप्त हुए हो।' शुक्राचार्यके यों कहनेपर प्रह्मदकी आँखोंमें आँसू उमड़ आये। तब वे गद्गद वाणीद्वारा उनसे प्रार्थना करते हुए बोले--' भृगुनन्दन! आप हमलोगोंका परित्याग न करें। भार्गव! हमलोग आपके आश्रित, त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिता: । भक्तानहसि वै ज्ञातुं तपोदीर्घण चक्षुषा

English

Tlie gnrtas or pii sh nlo bo feven in jnunbc'r, and the circles should be tlirec inches (j'arva". u*. j.i Ijcloiit, Flags and buntings

अध्याय ४०

श्लोक 2

आहूताध्यायी गुरुकर्मसु चोद्यतः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी

āhūtādhyāyī gurukarmasu codyataḥ pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī mṛdurdānto dhṛtimānapramattaḥ svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्यादनुकम्पया । एवं प्रत्यनुनीतो वै ततः कोपं नियम्य सः। उवाचैतान् न भेतव्यं न गन्तव्यं रसातलम् न शक्यमन्यथा कर्तु दिष्टं हि बलवत्तरम्

English

of the same colour shiijd be oi* ail <. -iK

अध्याय ४०

श्लोक 3

धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी

dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta dadyātsadaivātithīnbhojayecca anādadānaśca parairadattaṃ saiṣā gṛhasthopaniṣatpurāṇī

हिन्दी अर्थ

संज्ञा प्रणष्टा या वोऽद्य कामं तां प्रतिपत्स्यथ । देवाञ्जित्वा सकृच्चापि पातालं प्रतिपत्स्यथ प्रा्े पर्यायकाले च हीति ब्रह्माभ्यभाषत। मत्प्रसादाच्च त्रैलोक्यं भुक्तं युष्माभिरूर्जितम् युगाख्या दश सम्पूर्णा देवानाक्रम्य मूर्धनि। एतावन्तं च कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत

English

In all the four dlicclinh> « f tlie pandal. arcla's of the twigs of the Arfvatha, Udumbara, IMak-a an I X'i.fa nocs, Mrndil bf iMa'l(\- -iO.

अध्याय ४०

श्लोक 4

स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्न् अरण्ये नियताहारचेष्टः

svavīryajīvī vṛjinānnivṛtto dātā parebhyo na paropatāpī tādṛṅmuniḥ siddhimupaiti mukhyāṃ vasann araṇye niyatāhāraceṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यं सावर्णिके तुभ्यं पुनः किल भविष्यति। लोकानामीश्वरो भाव्यस्तव पौत्रः पुनर्बलिः एवं किल मिथः प्रोक्तः पौत्रस्ते विष्णुना स्वयम्। वाचा हृतेषु लोकेषु तास्तास्तस्याभवन् किल

English

Then eight Bralmiaiia, niNc-i in tie- A'edas, iiuiil.l bo employed as sacrificial priests lhotA», eight us wardfi.-. umi another eight as Japakas,

अध्याय ४०

श्लोक 5

अशिल्पजीवी विगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः अनोकशायी लघु लिप्समानश् चरन् देशानेकचरः स भिक्षुः

aśilpajīvī vigṛhaśca nityaṃ jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ anokaśāyī laghu lipsamānaś caran deśānekacaraḥ sa bhikṣuḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मात् प्रवृत्तयश्चास्य सकाशादभिसंधिताः । तस्माद् वृत्तेन प्रीतेन तुभ्यं दत्तं स्वयम्भुवा देवराज्ये बलिर्भाव्य इति मामीश्वरोऽब्रवीत्। तस्माददृश्यो भूतानां कालापेक्षः स तिष्ठति सेवक और भक्त हैं, इसलिये आप हमें अपनाइये। आपके अदृष्ट हो जानेपर देवाचार्य बृहस्पतिने हमलोगोंको मोहमें डाल दिया था। आप अपनी दीर्घकालिक तपस्याद्वारा अर्जित दिव्यदृष्टिद्वारा स्वयं अपने भक्तोंको जान सकते

English

The Brahamana who has all tlic virtues in him, who is able to restrain his passions ami know.', the mantras, is calm ami belongs to a good family, should be clioseii to perform the funciiuns of the priest (Purohita).— 12.

अध्याय ४०

श्लोक 6

रात्र्या यया चाभिरताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखेन च तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वान् अरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा

rātryā yayā cābhiratāśca lokā bhavanti kāmābhijitāḥ sukhena ca tāmeva rātriṃ prayateta vidvān araṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā

हिन्दी अर्थ

हैं। भृगुनन्दन! यदि आप हमलोगोंपर कृपा नहीं करेंगे और हमलोगोंका अनिष्ट-चिन्तन ही करते रहेंगे तो हमलोग आज ही रसातलमें प्रवेश कर जायेगे' इस प्रकार अनुनय-विनय किये जानेपर शुक्राचार्यने दिव्यदृष्टिद्वारा यथार्थ तत्त्वको समझ लिया, तब उनके हृदयमें करुणा एवं अनुकम्पा उमड़ आयी और वे उमड़े हुए क्रोधको रोककर उन असुरोंसे इस प्रकार

English

Water-pot and materials of saciifice should be placed at each of the gartas (pits), after which a fan and a white chamara should bo placed on a big plate of copper. — 13.

अध्याय ४०

श्लोक 7

दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातींस्तथात्मानमथैकविंशम् अरण्यवासी सुकृतं दधाति मुक्त्वा त्व् अरण्ये स्वशरीरधातून्

daśaiva pūrvāndaśa cāparāṃstu jñātīṃstathātmānamathaikaviṃśam araṇyavāsī sukṛtaṃ dadhāti muktvā tv araṇye svaśarīradhātūn

हिन्दी अर्थ

बोले--' प्रह्लाद! न तो तुमलोग डरो और न रसातलको ही जाओ। यों तो जो अवश्यम्भावी इष्ट-अनिष्ट कार्य हैं, वे तो मेरे जागरूक रहनेपर भी तुमलोगोंको प्राप्त होंगे ही, उन्हें अन्यथा नहीं किया जा सकता; क्योंकि हैवका विधान सबसे बलवान् होता है। मेरे शापानुसार तुमलोगोंकी जो चेतना नष्ट हो गयी है, उसे तो तुमलोग आज ही प्राप्त कर लोगे। साथ ही विपरीत समय आनेपर तुमलोगोंको जाना पड़ेगा; क्योंकि ब्रह्माने पहले ही ऐसा बतलाया है। मेरी ही कृपासे तुमलोगोंने देवताओंके मस्तकपर पैर रखकर समूचे दस युगपर्यन्त त्रिलोकीके ऊर्जस्वी राज्यका उपभोग किया है इतने ही दिनोंतक ब्रह्माने तुमलोगोंका

English

Afterwards, the family guru (AchArya) should scatter on the ground

अध्याय ४०

श्लोक 8

कतिस्विद् देवमुनयो मौनानि कति चाप्युत भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम्

katisvid devamunayo maunāni kati cāpyuta bhavantīti tadācakṣva śrotum icchāmahe vayam

हिन्दी अर्थ

राज्यकाल बतलाया था। सावर्णि-मन्वन्तरमें पुनः तुमलोगोंका राज्य होगा। उस समय तुम्हारा पौत्र बलि त्रिलोकोका अधीश्वर होगा। ऐसा स्वयं भगवान् विष्णुने वाणीद्वारा त्रिलोकीके अपहरण कर लेनेपर तुम्हारे पौत्रसे परस्पर वार्तालापके प्रसङ्गमें कहा था। वे सारी बातें अब उसके लिये घटित होंगी। चूँकि इसकी प्रवृत्तियाँ दस वर्षांतक उत्तम बनी रहीं, इसलिये इसके व्यवहारसे प्रसन्न होकर स्वयम्भूने तुम्हें यह राज्य प्रदान किया है। देवराज्यपर

English

OBAPTEB mm.

अध्याय ४०

श्लोक 9

अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप

araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ grāme vā vasato 'raṇyaṃ sa muniḥ syājjanādhipa

हिन्दी अर्थ

बलि अधिष्ठित होगा--ऐसा मुझसे भगवान् शंकरने भी कहा था। इसी कारण वह कालकी प्रतीक्षा करता हुआ जीवोंके नेत्रोंके अगोचर होकर अवस्थित है। उस समय प्रसन्न हुए स्वयम्भूने तुम्हें एक दूसरा वरदान भी दिया था, इसलिये तुम असुरोंसहित निरुत्सुक रहकर कालकी प्रतीक्षा करो। विभो! यद्यपि मैं भविष्यकी सारी बातें जानता हूँ, तथापि मैं पहले ही तुमसे उन घटनाओंका वर्णन नहीं कर सकता; ब्रह्मणा प्रतिषिद्धोऽहं भविष्यं जानता विभो

English

the diffarent kinds of boilsd rice and barley for presentation to the Qods, after reciting the Vedio text. — 14.

अध्याय ४०

श्लोक 10

कथंस्विद्वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः

kathaṃsvidvasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ grāme vā vasato 'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

हैवतैः सह संसृष्टान् सर्वान् वो धारयिष्यतः इत्युक्ता ह्यसुराः सर्वे काव्येनाक्लिष्टकर्मणा। हृष्टास्तेन ययुः सार्ध प्रह्लादेन महात्मना

English

The sacrificial posts should be made of the glomerous fig, measuring three cnbits, with closed fist, in length, of the hand of the sacrifioen It is 'also auspicious to get them made of the mze of the worahipper. — 15. Twenty*five flitvijas (the eight HotAs, eight Dvftrap&las, eight J&pakas and one Pnrohita), arrayed in ornaments of gold, should be presented with golden ear-rings, armlets, rings and different kinds of cloths, without making any difference between them. But the family (Aoh&ial should be worshipped with double the number of things offered to the Ijtitvijas. After that, tlie worshipper should give away in charity the things liked by him the best, along with a bedstead. — 16-17.

अध्याय ४०

श्लोक 11

न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् तथास्य वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः

na grāmyamupayuñjīta ya āraṇyo munirbhavet tathāsya vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान् समाह्णयन् देवास्तदासुरान् दृष्टा संग्रामे समुपस्थितान्। सर्वे सम्भृतसम्भारा देवास्तान् समयोधयन् देवासुरे तदा तस्मिन् वर्तमाने शतं समाः। अजयन्नसुरा देवांस्ततो देवा ह्यमन्त्रयन्

English

The turtle and the crocodile should be made of gold, the fish and the un venomous water-snake should be of silver, the frog and the crab of copper, and the Sidum&ra (porpoise) fish of iron. All these things should be prepared from before, 0 Lord of men. — 18.

अध्याय ४०

श्लोक 12

अनग्निरनिकेतश् चाप्य् अगोत्रचरणो मुनिः कौपीनाच्छादनं यावत् तावदिच्छेच्च चीवरम्

anagniraniketaś cāpy agotracaraṇo muniḥ kaupīnācchādanaṃ yāvat tāvadicchecca cīvaram

हिन्दी अर्थ

तदोपामन्त्रयन् देवाः शण्डामर्कौ तु तावुभौ यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजेतामसुरान् द्विजौ। वयं युवां भजिष्यामः सह जित्वा तु दानवान्

English

Then the worshipper (yajam&na), bathed in the water* of different herbs, according to the Vedic injunctions, by those Veda-knowing priests, should enter the sacred pavilion, wearing a garland of white flowers, white garments and smeared with white sandal paste, through the western arch, in company of his consort, sons and grandsons, etc. — 19-20. Then the learned should draw up a ring with powders of five colors by uttering auspicious sound, while the music of drums is playing. — 21.

अध्याय ४०

श्लोक 13

यावत्प्राणाभिसंधानं तावदिच्छेच्च भोजनम् तदास्य वसतो ग्रामे ऽरण्यं भवति पृष्ठतः

yāvatprāṇābhisaṃdhānaṃ tāvadicchecca bhojanam tadāsya vasato grāme 'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

ततो देवा जयं प्रापुर्दानवाश्च पराजिताः एवं हैत्याः पुरा काव्यशापेनाभिहतास्तदा काव्यशापाभिभूतास्ते निराधाराश्च सर्वशः। निरस्यमाना देवैश्च विविशुस्ते रसातलम्

English

Then a circle should be made, with sixteen spokes in it, and in the centre a figure of a beautiful lotus of four leaves should be made. — 22.

अध्याय ४०

श्लोक 14

यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः आतिष्ठेत मुनिर् मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्

yastu kāmānparityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ ātiṣṭheta munir maunaṃ sa loke siddhimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

एवं निरुद्यमा देवैः कृताः कृच्छेण दानवाः। ततः प्रभृति शापेन भूगोर्नेमित्तिकेन तु जज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्धर्मे प्रशिथिले प्रभुः।

English

Afterwards, images of the planets and the regents of the world should be established in the proper directions on the different altars, after reciting the Vedic hymns (prescrbed for the occasion).— 23. Then, images of the turtle and other water animals should be estab- lished in the middle, after reoitin'g the hymns of Varnpa (the Gk)d of waters), and afterwards images of the Deities, Bndimi, liva and Viiu, should be estalrlished. — 24.

अध्याय ४०

श्लोक 15

धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलंकृतम् असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुमर्हति

dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātamalaṃkṛtam asitaṃ sitakarmasthaṃ kastaṃ nārcitumarhati

हिन्दी अर्थ

क्योंकि ब्रह्माजीने मुझे मना कर दिया है। मेरे ये दोनों शिष्य (शण्ड और अमर्क), जो बृहस्पतिके समान प्रभावशाली हैं, देवताओंके साथ ही उत्पन्न हुए तुम सब लोगोंकी रक्षा करेंगे' सरलतापूर्वक कार्यको सम्पन्न करनेवाले शुक्राचार्यके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर असुरगण उन महात्मा प्रह्मादके साथ प्रसन्नतापूर्वक अपने-अपने वासस्थानको चले गये। उस समय उनके मनमें शुक्राचार्यद्वारा कथित यह विचार कि “अवश्यम्भावी कार्य तो होगा ही' गूँज रहा था। कुछ दिन व्यतीत होनेपर उन्होंने सोचा कि शुक्राचार्यके कथनानुसार एक बार विजय तो होगी ही, अतः सभी असुरोंने विजयकी आशासे अपना-अपना कवच धारण कर लिया और

English

After establishing the images of Qapeda, Lakemt and AmbikA, and for the peace of the Universe, the images of the group of the Bhfitss should be established.— '26.

अध्याय ४०

श्लोक 16

तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिर्मौनं समास्थितः

tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ yadā bhavati nirdvaṃdvo munirmaunaṃ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शस्त्रास्त्रसे लैस हो देवताओंके निकट जाकर उन्हें ललकारा। आ डटे हैं, तब देवगण भी संगठित एवं युद्ध-सामग्रीसे सुसज्जित हो असुरोंके साथ युद्ध करने लगे वह देवासुर- संग्राम सौ वर्षोतक चलता रहा । उसमें असुरोंने देवताओंको पराजित किया । तब देवताओंने परस्पर मन्त्रणा करके यह

English

ffota— Bhfttaa Btements, denums. Then the pitchers full of water should be covered with clotites, in- censed with the odour of flowers and fruits. — 26.

अध्याय ४०

श्लोक 17

अथ लोकमिमं जित्वा लोकं चापि जयेत्परम् आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः अथास्य लोकैः सर्वो यः सो ऽमृतत्वाय कल्पते

atha lokamimaṃ jitvā lokaṃ cāpi jayetparam āsyena tu yadāhāraṃ govanmṛgayate muniḥ athāsya lokaiḥ sarvo yaḥ so 'mṛtatvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

निश्चय किया कि जब हमलोग यज्ञके निमित्तसे उन दोनों (शण्ड और अमर्क)-को अपने यहाँ बुलायेंगे तभी असुरोंपर विजय पा सकेंगे । ऐसा परामर्श करके देवताओंने उन शण्ड और अमर्क-दोनोंको आमन्त्रित किया और अपने यज्ञमें बुलाकर उनसे कहा--' द्विजवरो ! आपलोग असुरोंका पक्ष छोड़ दें। हमलोग आप दोनोंके सहयोगसे दानवोंको पराजित कर आपकी सेवा करेंगे ।' इस प्रकार जब संधि हो गयी, तब रणभूमिमें देवताओंको विजय प्राप्त हुई और दानवगण पराजित हो गये; क्योंकि शण्ड-अमर्कद्वारा परित्याग कर दिये जानेपर दानववृन्द बलहीन हो गये थे। इस प्रकार पूर्वकालमें शुक्राचार्यद्वारा दिये गये शापके कारण

English

TEE UAT87A PUBAEAM.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.