Matsya Purana· Matsya Purāṇa
58
अध्याय 58 / 176

Adhyaya 58

56 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ56 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ५८ जलाशयगतं विष्णुम् उवाच रविनन्दनः तडागारामकूपानां वापीषु नलिनीषु च

matsya-purāṇa 58 jalāśayagataṃ viṣṇum uvāca ravinandanaḥ taḍāgārāmakūpānāṃ vāpīṣu nalinīṣu ca

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है। इस प्रकार मनुष्य जिस-जिस वस्तुकी अभिलाषा करता है, उसे वह प्रचुरमात्रामें प्राप्त हो जाती है। जो निष्कामभावसे इसका अनुष्ठान करता है, वह परब्रह्मको प्राप्त हो जाता है ॥ १०६--११८ ॥ और फलकी दृष्टिसे ब्रह्माने कोटिहोमको इस लक्षहोमसे सौ गुना अधिक फलदायक बतलाया है। इसमें भी ग्रहों एवं देवोंके आवाहन, विसर्जन, स्नान तथा दानमें प्रयुक्त होनेवाले होममन्त्र पहलेके ही हैं। केवल कुण्ड, मण्डप

English

Sflta said: — The King Vaivasvata Maim asked the Lord, who was lying in the water in the form of fish, to explain to him when should ihe sacrifioe be performed and what feasts should be employed therein,

अध्याय ५८

श्लोक 2

विधिं पृच्छामि देवेशे देवतायतनेषु च के तत्र चर्त्विजो नाथ वेदी वा कीदृशी भवेत्

vidhiṃ pṛcchāmi deveśe devatāyataneṣu ca ke tatra cartvijo nātha vedī vā kīdṛśī bhavet

हिन्दी अर्थ

और वेदीमें कुछ विशेषता है, वह मैं बतला रहा हूँ, सुनिये। इस कोटिहोममें सब ओरसे चौकोर चार हाथके परिमाणवाला कुण्ड बनाना चाहिए। वह दो योनिमुखों और तीन मेखलाओंसे युक्त हो। विद्ठानोंको पहली मेखला दो अङ्गुल ऊँची बनानी चाहिए। उसी प्रकार दूसरी मेखला तीन ण ल ऊँची बतलायी गयी है और तीसरी मेखला ऊँचाई और चौड़ाईमें चार ह -लकी होनी चाहिए। पहली दोनों मेखलाओंकी चौड़ाई तो दो अङ्गुलकी ही ठीक मानी गयी है। इनके ऊपर एक बित्ता लम्बी और छः-सात अङ्गुल चौड़ी योनि होनी चाहिए। उसका मध्य-भाग कछुवेकी पीठकी तरह ऊँचा और दोनों पार्थभाग एक अङ्गुल ऊँचा हो। वह हाथीके होंठके

English

THE MATSYA PITRANAM.

अध्याय ५८

श्लोक 3

दक्षिणावलयः कालः स्थानमाचार्य एव च द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व तत्त्वतः

dakṣiṇāvalayaḥ kālaḥ sthānamācārya eva ca dravyāṇi kāni śastāni sarvamācakṣva tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

समान लम्बी और छिद्र (घी गिरनेका मार्ग) युक्त हो। एतत् सर्वेषु कुण्डेषु योनिलक्षणमुच्यते॥ १२५ सभी कुण्डोंमें यही योनिका लक्षण बतलाया जाता है।

English

and wliat kind of altar should be made for the occasion to consecrate a newly built tank, well and pool, grove and temple. - 1-2.

अध्याय ५८

श्लोक 4

शृणु राजन्महाबाहो तडागादिषु यो विधिः पुराणेष्वितिहासो ऽयं पठ्यते वेदवादिभिः

śṛṇu rājanmahābāho taḍāgādiṣu yo vidhiḥ purāṇeṣvitihāso 'yaṃ paṭhyate vedavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वेदी च कोटिहोमे स्याद् वितस्तीनां चतुष्टयम् अष्टौ तु होमकाः कार्या वेदवेदाङ्गवेदिनः । पूर्ववत् पूजयेद् भक्त्या वस्त्रालङ्कारभूषणैः

English

He also asked the Lor<l to explain what fees to the ofiieiating priest, and Sacred offeiinii»s to the Pcity should tlien be made. Wluit arc the proper time and place for this observance, and what preceptor should be appointed. — 3.

अध्याय ५८

श्लोक 5

प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लम् अतीते चोत्तरायणे पुण्ये ऽह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्

prāpya pakṣaṃ śubhaṃ śuklam atīte cottarāyaṇe puṇye 'hni viprakathite kṛtvā brāhmaṇavācanam

हिन्दी अर्थ

पञ्चभिः सप्तभिर्वापि होमः कार्योऽत्र पूर्ववत्। स्त्राने दाने च मन्त्राः स्युस्त एव मुनिसत्तम अनेन विधिना यस्तु कोटिहोमं समाचरेत्। सर्वान् कामानवाप्नोति ततो विष्णुपदं व्रजेत्

English

The Lord Fish said: — Hear, 0.Mighty-armed, the rules about tanks, etc., as laid down in the JtihAsa and the I'urAnns, by knowers of the Ve<la. At the end of the summer solMiee, the man performing the cere- mony should get the prepaiatory riles to the ohservanre performed in an auspicious bright fortnight, after eonsulting a Bnilnmina. — 4-5.

अध्याय ५८

श्लोक 6

प्रागुदक्प्रवणे देशे तडागस्य समीपतः चतुर्हस्तां शुभां वेदीं चतुरस्रां चतुर्मुखाम्

prāgudakpravaṇe deśe taḍāgasya samīpataḥ caturhastāṃ śubhāṃ vedīṃ caturasrāṃ caturmukhām

हिन्दी अर्थ

यः पठेच्छुणुयाद् वापि ग्रहयज्ञत्रयं नरः। सर्वपापविशुद्धात्मा पदमिन्द्रस्य गच्छति अश्वमेधसहस्त्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित्। योनि सभी मेखलाओंके ऊपर पीपलके पत्तेके सदृश होनी चाहिए । कोटिहोममें चार बित्ता लम्बी, चारों ओरसे चौकोर और तीन परिधियोंसे युक्त एक वेदी होनी चाहिए । परिधियोंका प्रमाण तथा वेदियोंकी ऊँचाई पहले

English

After that, he sliould got a nice Vodi stpiare altar', measuring fonr- hands in length, with four o]h nirjgs imnle. near the lank, etc., to be consecrated, in the nortli-easti rii dirtctiou.— I).

अध्याय ५८

श्लोक 7

तथा षोडशहस्तः स्यान् मण्डपश्च चतुर्मुखः वेद्याश्च परितो गर्ता रत्निमात्रास्त्रिमेखलाः

tathā ṣoḍaśahastaḥ syān maṇḍapaśca caturmukhaḥ vedyāśca parito gartā ratnimātrāstrimekhalāḥ

हिन्दी अर्थ

कही जा चुकी है। पुनः सोलह हाथ लम्बे-चौड़े मण्डपकी स्थापना करे, जिसमें चारों दिशाओंमें दरवाजे हों। बुद्धिसम्पन्न यजमान उसके पूर्वद्वारपर ऋग्वेदके पारगामी ब्राह्मणको, दक्षिण द्वारपर यजुर्वेदके ज्ञाताको, पश्चिमद्वारपर सामवेदीको और उत्तरद्वारपर अथर्ववेदीको नियुक्त करे। इनके अतिरिक्त वेद एवं वेदाङ्गोंके ज्ञाता आठ ब्राह्मणोंको हवन करनेके लिये नियुक्त करना चाहिए । इस प्रकार इस कार्यमें बारह ब्राह्मणोंको नियुक्त

English

A pandal (mainlaim.. lueasmijig sixtranj hands, with four openings should also be made, ami ihin an'nml the altar sliould he* made pits (gartas), live, seven or nine, Imi mu m«>n* in numher, nno (mbit fle'p and three circles nuiiul them. The rce«'ptaf]o yoni' of the altar should bo « one span long ami six or -oven lingm- iu* a!. * - 7 S.

अध्याय ५८

श्लोक 8

नव सप्ताथ वा पञ्च नातिरिक्ता नृपात्मज वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् षट्सप्ताङ्गुलिविस्तृता

nava saptātha vā pañca nātiriktā nṛpātmaja vitastimātrā yoniḥ syāt ṣaṭsaptāṅgulivistṛtā

हिन्दी अर्थ

करनेका विधान है। इन सभी ब्राह्मणोंका वस्त्र, आभूषण, पूजन करना चाहिए ॥११९--१३०॥ (कार्यारम्भ होनेपर) पूर्वद्वारपर स्थित ऋग्वेदी

English

Vita«ti = A moiisnr<' of I- iigth < «j[ual to 1*2 lintcTs (Ivin the di.stjinco bct.wcen the extended thumb and the littU*

अध्याय ५८

श्लोक 9

गर्ताश्च तत्र सप्त स्युस् त्रिपर्वोच्छ्रितमेखलाः सर्वतस्तु सवर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः

gartāśca tatra sapta syus triparvocchritamekhalāḥ sarvatastu savarṇāḥ syuḥ patākādhvajasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रसूक्त, पवमानसूक्त तथा अन्यान्य शान्ति-सूक्तोंका पाठ करता रहे। दक्षिणद्वारपर स्थित श्रेष्ठ यजुर्वेदी ब्राह्मणसे शक्तिसूक्त, शक्रसूक्त, सोमसूक्त, कूष्माण्डसूक्त तथा शान्ति-सूक्तका पाठ करवाना चाहिए पश्चिमद्वारपर ऋचाओं, रुद्रसंहिता, ज्येष्ठसाम तथा शान्तिपाठोंका गान करे। उत्तरद्वारपर नियुक्त अथर्ववेदी ब्राह्मण शान्ति

English

Tlie gnrtas or pii sh nlo bo feven in jnunbc'r, and the circles should be tlirec inches (j'arva". u*. j.i Ijcloiit, Flags and buntings

अध्याय ५८

श्लोक 10

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटशाखाकृतानि तु मण्डपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत्

aśvatthodumbaraplakṣavaṭaśākhākṛtāni tu maṇḍapasya pratidiśaṃ dvārāṇyetāni kārayet

हिन्दी अर्थ

पौष्टिक एवं महाराज्य (सूक्त)-का पाठ करे । मुनिश्रेष्ठ ! इसमें भी पूर्ववत् पाँच अथवा सात ब्राह्मणोंद्वारा हवन कराना चाहिए। स्नान और दानके लिये वे ही पूर्वकथित मन्त्र इसमें भी हैं। लक्षहोममें केवल वसोर्धाराका विधान विशेष होता है। जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे कोटिहोमका विधान करता है, वह इस लोकमें सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है और मरनेपर विष्णुलोकमें चला जाता है। जो मनुष्य तीनों प्रकारके ग्रहयज्ञोंका पाठ अथवा श्रवण करता है उसका आत्मा समस्त पापोंसे विशुद्ध हो जाता है और अन्तमें वह इन्द्रलोकमें चला जाता है। धर्मज्ञ मनुष्य अठारह हजार अश्वमेधयज्ञोंके आनुष्ठानसे जो फल प्राप्त

English

of the same colour shiijd be oi* ail <. -iK

अध्याय ५८

श्लोक 11

शुभास्तत्राष्ट होतारो द्वारपालास्तथाष्ट वै अष्टौ तु जापकाः कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः

śubhāstatrāṣṭa hotāro dvārapālāstathāṣṭa vai aṣṭau tu jāpakāḥ kāryā brāhmaṇā vedapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वा यत् फलमाप्नोति कोटिहोमात् तदश्नुते॥ १३८ करता है, बह फल कोटिहोम नामक यज्ञसे प्राप्त हो जाता ब्रह्महत्यासहस्त्राणि भ्रूणहत्यार्बुदानि च। कोटिहोमेन नश्यन्ति यथावच्छिवभाषितम्

English

In all the four dlicclinh> « f tlie pandal. arcla's of the twigs of the Arfvatha, Udumbara, IMak-a an I X'i.fa nocs, Mrndil bf iMa'l(\- -iO.

अध्याय ५८

श्लोक 12

सर्वलक्षणसम्पूर्णो मन्त्रविद्विजितेन्द्रियः कुलशीलसमायुक्तः पुरोधाः स्याद्द्विजोत्तमः

sarvalakṣaṇasampūrṇo mantravidvijitendriyaḥ kulaśīlasamāyuktaḥ purodhāḥ syāddvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

वश्यकर्माभिचारादि तथैवोच्चाटनादिकम्। नवग्रहमखं कृत्वा ततः काम्यं समाचरेत् अन्यथा फलदं पुंसां न काम्यं जायते क्रचित्। तस्मादयुतहोमस्य विधानं पूर्वमाचरेत् वृत्तं चोच्याटने कुण्डं तथा च वशकर्मणि। त्रिमेखलैश्चैकवक्त्रमरत्तिर्विस्तेण तु

English

Then eight Bralmiaiia, niNc-i in tie- A'edas, iiuiil.l bo employed as sacrificial priests lhotA», eight us wardfi.-. umi another eight as Japakas,

अध्याय ५८

श्लोक 13

प्रतिगर्तेषु कलशी यज्ञोपकरणानि च व्यजनं चामरे शुभ्रे ताम्रपात्रे सुविस्तृते

pratigarteṣu kalaśī yajñopakaraṇāni ca vyajanaṃ cāmare śubhre tāmrapātre suvistṛte

हिन्दी अर्थ

सहस्त्राणि दशैवोक्तं सर्वहैव स्वयम्भुवा वश्यकर्मणि बिल्वानां पद्यानां चैव धर्मवित्। सुमित्रिया न आप ओषधय इति होमयेत्

English

The Brahamana who has all tlic virtues in him, who is able to restrain his passions ami know.', the mantras, is calm ami belongs to a good family, should be clioseii to perform the funciiuns of the priest (Purohita).— 12.

अध्याय ५८

श्लोक 14

ततस्त्वनेकवर्णाः स्युश् चरवः प्रतिदैवतम् आचार्यः प्रक्षिपेद्भूमाव् अनुमन्त्र्य विचक्षणः

tatastvanekavarṇāḥ syuś caravaḥ pratidaivatam ācāryaḥ prakṣipedbhūmāv anumantrya vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

न चात्र स्थापनं कार्य न च कुम्भाभिषेचनम्। स्त्रानं सर्वौषधैः कृत्वा शुक्लपुष्पाम्बरो गृही सूक्ष्मवस्त्राणि देयानि शुक्ला गावः सकाञ्जनाः अमित्राण्यपि मित्राणि होमोऽयं पापनाशनः

English

Water-pot and materials of saciifice should be placed at each of the gartas (pits), after which a fan and a white chamara should bo placed on a big plate of copper. — 13.

अध्याय ५८

श्लोक 15

त्र्यरत्निमात्रो यूपः स्यात् क्षारवृक्षविनिर्मितः यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता

tryaratnimātro yūpaḥ syāt kṣāravṛkṣavinirmitaḥ yajamānapramāṇo vā saṃsthāpyo bhūtimicchatā

हिन्दी अर्थ

विद्वेषणेऽभिचारे च त्रिकोणं कुण्डमिष्यते। त्रिमेखलं कोणमुखं हस्तमात्रं च सर्वशः होतव्या मुक्तकेशैस्तु ध्यायद्भिरशिवं रिपौ

English

Afterwards, the family guru (AchArya) should scatter on the ground

अध्याय ५८

श्लोक 16

हेमालंकारिणः कार्याः पञ्चविंशतिऋत्विजः कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च

hemālaṃkāriṇaḥ kāryāḥ pañcaviṃśatiṛtvijaḥ kuṇḍalāni ca haimāni keyūrakaṭakāni ca

हिन्दी अर्थ

है। शिवजीने यथार्थरूपसे कहा है कि कोटिहोमके अनुष्ठानसे हजारों ब्रह्महत्या और अरबों भ्रूणहत्या-जैसे महापातक नष्ट हो जाते हें नारद! यदि वशीकरण, अभिचार तथा उच्चाटन आदि काम्य कर्मोका अनुष्ठान करना हो तो पहले नवग्रह-यज्ञ सम्पन्न कर तत्पश्चात् काम्य कर्म करना चाहिए, अन्यथा वह काम्य कर्म मनुष्योंको कहीं भी 'फलदायक नहीं हो सकता। अत: पहले अयुतहोमका सम्पादन कर लेना उचित है। उच्चाटन और वशीकरण कर्मोमें कुण्डको गोलाकार बनाना चाहिए। उसका विस्तार अर्थात् व्यास एक अरत्नि हो। वह तीन

English

OBAPTEB mm.

अध्याय ५८

श्लोक 17

तथाङ्गुल्यः पवित्राणि वासांसि विविधानि च पूजयेत्तु समं सर्वान् आचार्यो द्विगुणं पुनः दद्याच्छयनसंयुक्तम् आत्मनश्चापि यत्प्रियम्

tathāṅgulyaḥ pavitrāṇi vāsāṃsi vividhāni ca pūjayettu samaṃ sarvān ācāryo dviguṇaṃ punaḥ dadyācchayanasaṃyuktam ātmanaścāpi yatpriyam

हिन्दी अर्थ

मेखलाओं और एक मुखसे युक्त हो। इन कार्योमें मधु, गोरोचन, चन्दन, अगुरु और कुङ्कुमसे अभिषिक्त की हुई पलाशकी समिधाएँ प्रशस्त मानी गयी हैं । मधु और घीसे चुपड़े हुए बेल और कमल-पुष्पके हवनका विधान है। ब्रह्माने सदा दस हजार आहुतियोंका ही विधान बतलाया है। धर्मज्ञ यजमानको वशीकरण-कर्ममें “सुमित्रिया न आप ओषधय: '--इस मन्त्रसे हवन करना चाहिए। इस कार्यमें कलशका स्थापन और अभिषेचन नहीं

English

the diffarent kinds of boilsd rice and barley for presentation to the Qods, after reciting the Vedio text. — 14.

अध्याय ५८

श्लोक 18

सौवर्णकूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यदुन्दुभौ ताम्रौ कुलीरमण्डूकाव् आयसः शिशुमारकः एवमासाद्य तत्सर्वम् आदावेव विशां पते

sauvarṇakūrmamakarau rājatau matsyadundubhau tāmrau kulīramaṇḍūkāv āyasaḥ śiśumārakaḥ evamāsādya tatsarvam ādāveva viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

किया जाता। गृहस्थ यजमान सर्वौषधमिश्रित जलसे स्नान करके श्वेत वस्त्र और श्वेत पुष्पोंकी माला धारण कर ले और स्वर्णनिर्मित कण्ठहारोंसे ब्राह्मणोंकी पूजा करे तथा उन्हें महीन वस्त्र एवं स्वर्णसे विभूषित श्वेत रंगकी गौएँ प्रदान करे। (इस प्रकार विधिपूर्वक सम्पन्न किया गया) यह पापनाशक हवन वशमें न आनेवाली शत्रुओंकी सारी सेनाओंको वशीभूत कर देता है और शत्रुओंको मित्र बना देता है॥ १४०--१४८॥ समृद्धिकामी पुरुषको इन कर्मोमेंसे केवल शान्तिकर्मका

English

The sacrificial posts should be made of the glomerous fig, measuring three cnbits, with closed fist, in length, of the hand of the sacrifioen It is 'also auspicious to get them made of the mze of the worahipper. — 15.

अध्याय ५८

श्लोक 19

शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः सर्वौषध्युदकैस्तत्र स्नापितो वेदपारगैः

śuklamālyāmbaradharaḥ śuklagandhānulepanaḥ sarvauṣadhyudakaistatra snāpito vedapāragaiḥ

हिन्दी अर्थ

ही अनुष्ठान करना चाहिए। जो मानव निष्कामभावसे इन तीनों ग्रहयज्ञोंका अनुष्ठान करता है, वह पुनरागमनरहित विष्णुपदको प्राप्त हो जाता है। जो मनुष्य इस ग्रहयज्ञको नित्य सुनता अथवा दूसरेको सुनाता है, उसे न तो ग्रहजनित पीडा होती है और न उसके बन्धुजनोंका विनाश ही होता

English

Twenty*five flitvijas (the eight HotAs, eight Dvftrap&las, eight J&pakas and one Pnrohita), arrayed in ornaments of gold, should be presented with golden ear-rings, armlets, rings and different kinds of cloths, without making any difference between them. But the family (Aoh&ial should be worshipped with double the number of things offered to the Ijtitvijas. After that, tlie worshipper should give away in charity the things liked by him the best, along with a bedstead. — 16-17.

अध्याय ५८

श्लोक 20

यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः पश्चिमं द्वारमासाद्य प्रविशेद्यागमण्डपम्

yajamānaḥ sapatnīkaḥ putrapautrasamanvitaḥ paścimaṃ dvāramāsādya praviśedyāgamaṇḍapam

हिन्दी अर्थ

श्येनाभिचारमन्त्रेण क्षुरं समभिमन्त्र्य च॥ १५२ है। जिस घरमें ये तीनों (ग्रह, लक्ष एवं कोटि होम) प्रतिरूपं रिपो: कृत्वा क्षुरेण परिकर्तयेत्। रिपुरूपस्य शकलान्यथैवाग्रौ विनिःक्षिपेत् ग्रहयज्ञविधानान्ते सहैवाभिचरन् पुन: । विद्वेषणं तथा कुर्वन्नेदेव समाचरेत्

English

The turtle and the crocodile should be made of gold, the fish and the un venomous water-snake should be of silver, the frog and the crab of copper, and the Sidum&ra (porpoise) fish of iron. All these things should be prepared from before, 0 Lord of men. — 18.

अध्याय ५८

श्लोक 21

ततो मङ्गलशब्देन भेरीणां निःस्वनेन च अञ्जसा मण्डलं कुर्यात् पञ्चवर्णेन तत्त्ववित्

tato maṅgalaśabdena bherīṇāṃ niḥsvanena ca añjasā maṇḍalaṃ kuryāt pañcavarṇena tattvavit

हिन्दी अर्थ

इहैव फलदं पुंसामेतन्नामुत्र शोभनम्। तस्माच्छान्तिकमेवात्र कर्तव्यं भूतिमिच्छता ग्रहयज्ञत्रयं कुर्याद् यस्त्वकाम्येन मानवः।

English

Then the worshipper (yajam&na), bathed in the water* of different herbs, according to the Vedic injunctions, by those Veda-knowing priests, should enter the sacred pavilion, wearing a garland of white flowers, white garments and smeared with white sandal paste, through the western arch, in company of his consort, sons and grandsons, etc. — 19-20.

अध्याय ५८

श्लोक 22

षोडशारं ततश्चक्रं पद्मगर्भं चतुर्मुखम् चतुरस्रं च परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम्

ṣoḍaśāraṃ tataścakraṃ padmagarbhaṃ caturmukham caturasraṃ ca parito vṛttaṃ madhye suśobhanam

हिन्दी अर्थ

ग्रहयज्ञत्रयं गेहे लिखितं यत्र तिष्ठति। अशेषयज्ञफलदं निःशेषाघविनाशनम्। कोटिहोमं विदुः प्राज्ञा भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् सकलकलुषहारी देवयज्ञाभिषेकः।

English

Then the learned should draw up a ring with powders of five colors by uttering auspicious sound, while the music of drums is playing. — 21.

अध्याय ५८

श्लोक 23

वेद्याश्चोपरि तत्कृत्वा ग्रहांल्लोकपतींस्ततः विन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः

vedyāścopari tatkṛtvā grahāṃllokapatīṃstataḥ vinyasenmantrataḥ sarvān pratidikṣu vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

परिपठति य इत्थं यः श्रृणोति प्रसङ्का- यज्ञ-विधान लिखकर रखे रहते हैं, वहाँ न तो बालकोंको कोई कष्ट होता है, न रोग तथा बन्धन भी

English

Then a circle should be made, with sixteen spokes in it, and in the centre a figure of a beautiful lotus of four leaves should be made. — 22.

अध्याय ५८

श्लोक 24

कूर्मादि स्थापयेन्मध्ये वारुणं मन्त्रमाश्रितः ब्रह्माणं च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेद्बुधः

kūrmādi sthāpayenmadhye vāruṇaṃ mantramāśritaḥ brahmāṇaṃ ca śivaṃ viṣṇuṃ tatraiva sthāpayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं होता। विद्वानोंका कहना है कि कोटिहोम सम्पूर्ण यज्ञोंके फलका प्रदाता, अखिल पापोंका विनाशक और भोग एवं मोक्षरूप फल प्रदान करनेवाला है । श्रेष्ठ देवगण लक्षहोमको अश्वमेध-यज्ञके समान फलदायक बतलाते हैं। उसी प्रकार नवग्रह-यज्ञ, द्वादशाह-यज्ञके सदृश 'फलकारक बतलाया जाता है। इस प्रकार मैंने इस समय उत्सवके आनन्दकी प्राप्तिक लिये सम्पूर्ण पापोंका विनाश करनेवाले इस देवयज्ञाभिषेकका वर्णन कर दिया। जो मनुष्य प्रसङ्गवश इसका इसी रूपमें पाठ अथवा

English

Afterwards, images of the planets and the regents of the world should be established in the proper directions on the different altars, after reciting the Vedic hymns (prescrbed for the occasion).— 23.

अध्याय ५८

श्लोक 25

विनायकं च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत्ततः

vināyakaṃ ca vinyasya kamalāmambikāṃ tathā śāntyarthaṃ sarvalokānāṃ bhūtagrāmaṃ nyasettataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवण करता है, वह दीर्घायु एवं नीरोगतासे युक्त होकर दभिभवति स शत्रूनायुरारोग्ययुक्तः॥ १६९ अपने शत्रुओंको पराजित कर देता है

English

Then, images of the turtle and other water animals should be estab- lished in the middle, after reoitin'g the hymns of Varnpa (the Gk)d of waters), and afterwards images of the Deities, Bndimi, liva and Viiu, should be estalrlished. — 24.

अध्याय ५८

श्लोक 26

पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तम् एवं कृत्वाधिवासनम् कुम्भान् सजलगर्भांस्तान् वासोभिः परिवेष्टयेत्

puṣpabhakṣyaphalairyuktam evaṃ kṛtvādhivāsanam kumbhān sajalagarbhāṃstān vāsobhiḥ pariveṣṭayet

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नवग्रहहोमशान्तिविधानं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें नवग्रहहोमशान्तिविधान नामक तिरानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ नवग्रहोके स्वरूपका वर्णन

English

After establishing the images of Qapeda, Lakemt and AmbikA, and for the peace of the Universe, the images of the group of the Bhfitss should be established.— '26.

अध्याय ५८

श्लोक 27

पुष्पगन्धैरलंकृत्य द्वारपालान्समन्ततः पठध्वमिति तान्ब्रूयाद् आचार्यस्त्वभिपूजयेत्

puṣpagandhairalaṃkṛtya dvārapālānsamantataḥ paṭhadhvamiti tānbrūyād ācāryastvabhipūjayet

हिन्दी अर्थ

पद्मासनः पद्मकरः पदागर्भसमद्युतिः। गदापाणिद्विबाहुश्च कर्तव्यो वरदः शशी

English

ffota— Bhfttaa Btements, denums.

अध्याय ५८

श्लोक 28

बह्वृचौ पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुर्विदौ सामगौ पश्चिमे तद्वद् उत्तरेण त्वथर्वणौ

bahvṛcau pūrvataḥ sthāpyau dakṣiṇena yajurvidau sāmagau paścime tadvad uttareṇa tvatharvaṇau

हिन्दी अर्थ

पीतमाल्याम्बरधरः कर्णिकारसमद्युतिः। खड्गचर्मगदापाणिः सिंहस्थो वरदो बुधः देवहैत्यगुरू तद्वत् पीतश्चेतौ चतुर्भुजौ। दण्डिनौ वरदौ कार्यों साक्षसूत्रकमण्डलू बाणबाणासनधरः कर्तव्योऽर्कसुतस्तथा

English

Then the pitchers full of water should be covered with clotites, in- censed with the odour of flowers and fruits. — 26.

अध्याय ५८

श्लोक 29

उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत् यजध्वमिति तान्ब्रूयाद् धौत्रिकान्पुनरेव तु

udaṅmukho dakṣiṇato yajamāna upāviśet yajadhvamiti tānbrūyād dhautrikānpunareva tu

हिन्दी अर्थ

करालवदनः खड्गचर्मशूली वरप्रदः। नीलसिंहासनस्थश्च राहुरत्र प्रशस्यते गृध्षासनगता नित्यं केतवः स््युर्वरप्रदाः

English

TEE UAT87A PUBAEAM.

अध्याय ५८

श्लोक 30

उत्कृष्टान्मन्त्रजापेन तिष्ठध्वमिति जापकान् एवमादिश्य तान्सर्वान् पर्युक्ष्याग्निं स मन्त्रवित्

utkṛṣṭānmantrajāpena tiṣṭhadhvamiti jāpakān evamādiśya tānsarvān paryukṣyāgniṃ sa mantravit

हिन्दी अर्थ

सर्वे किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकहितावहाः । शिवजीने कहा--नारद! (चित्र-प्रतिमादिमें) सूर्यदेवको दो भुजाएँ निर्दिष्ट हैं, वे कमलके आसनपर विराजमान रहते हैं, उनके दोनों हाथोंमें कमल सुशोभित रहते हैं। उनकी कान्ति कमलके भीतरी भागकी-सी है और वे सात घोड़ों तथा सात रस्सियोंसे जुते रथपर आरूढ़ रहते हैं। चन्द्रमा गौरवर्ण, श्वेतवस्त्र और श्वेत अश्वयुक्त हैं। उनका वाहन--श्वेत अश्वयुक्त रथ है। उनके दोनों हाथ गदा और वरदमुद्रासे युक्त बनाना

English

After garlanding the warders and patting sandal paste on them, the Aohftrya priest should ask the warders (tlie DrArapAla priests) by say- ing patbadbram" to chant the Veda. — 27.

अध्याय ५८

श्लोक 31

जुहुयाद्वारुणैर्मन्त्रैर् आज्यं च समिधस्तथा ऋत्विग्भिश्चाथ होतव्यं वारुणैरेव सर्वतः

juhuyādvāruṇairmantrair ājyaṃ ca samidhastathā ṛtvigbhiścātha hotavyaṃ vāruṇaireva sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। धरणीनन्दन मंगलके चार भुजाएँ हैं। उनके शरीरके रोएँ लाल हैं, वे लाल रंगकी पुष्पमाला और वस्त्र धारण करते हैं और उनके चारों हाथ क्रमशः शक्ति, त्रिशूल, गदा एवं वरमुद्रासे सुशोभित रहते हैं। बुध पीले रंगको पुष्पमाला और वस्त्र धारण करते हैं। उनको शरीर-कान्ति कनेरके पुष्प-सरीखी है। वे भी चारों हाथोंमें क्रमश: तलवार, ढाल, गदा और वरमुद्रा धारण किये रहते हैं तथा सिंहपर सवार होते हैं।

English

In the east should be seated the Vahavrichas (the two priests versed in the Rigveda), in the south the two Dv&rap&las (learned in the Yajur* veda), in the west the two Dvarap&las (learned in the iS&mveda), and in the north, similarly, the two Dv&rapftlas (learned in the AthaTva*Veda). — .

अध्याय ५८

श्लोक 32

ग्रहेभ्यो विधिवद्धुत्वा तथेन्द्रायेश्वराय च मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे

grahebhyo vidhivaddhutvā tathendrāyeśvarāya ca marudbhyo lokapālebhyo vidhivadviśvakarmaṇe

हिन्दी अर्थ

प्रतिमाएँ क्रमश: पीत और श्वेत वर्णकी करनी चाहिए। उनके चार भुजाएँ हैं, जिनमें वे दण्ड, रुद्राक्षकी माला, कमण्डलु और वरमुद्रा धारण किये रहते हैं । शनैश्वरकी शरीर-कान्ति इन्द्रनीलमणिकी-सी है। वे गीधपर सवार होते हैं और हाथमें धनुष-बाण, त्रिशूल और वरमुद्रा धारण किये रहते हैं। राहुका मुख भयंकर है। उनके हाथोंमें तलवार, ढाल, त्रिशूल और वरमुद्रा शोभा पाती हैं तथा वे नील रंगके सिंहासनपर आसीन होते हैं। ध्यान (प्रतिमा)-में ऐसे ही राहु प्रशस्त माने गये हैं। केतु बहुतेरे हैं। उन सबोंके दो भुजाएँ हैं। उनके शरीर आदि धूम्रवर्णके हैं। उनके मुख विकृत हैं। वे दोनों हाथोंमें गदा एवं वरमुद्रा धारण किये हैं और नित्य गीधपर

English

The worshipper should seat himself ou the south side, facing the uorth and the Ach&rya should ask the eight (HotA) priests " Yajadhvam" to commence the sacrifice; and to the skilful J&pakas he should say " tilhadvam" (to sit down). Thus directing them, the Achftrya, versed in the sacred text, should sprinkle water silently round the fire without utter- ing any ritual formula. — 29-30.

अध्याय ५८

श्लोक 33

रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं सुमङ्गलम् जपेयुः पौरुषं सूक्तं पूर्वतो बह्वृचः पृथक्

rātrisūktaṃ ca raudraṃ ca pāvamānaṃ sumaṅgalam japeyuḥ pauruṣaṃ sūktaṃ pūrvato bahvṛcaḥ pṛthak

हिन्दी अर्थ

समासीन रहते हैं। इन सभी लोक-हितकारी ग्रहोंको किरीरसे सुशोभित कर देना चाहिए तथा इन सबकी ऊँचाई एक सौ आठ अङ्गुल (४॥ हाथ)-की होनी ह्यङ्कलेनोच्छिताः सर्वे शतमष्टोत्तर सदा॥ ९ चाहिए॥ १--९॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे ग्रहरूपाख्यानं नाम चतुर्णवतितमोऽध्यायः

English

Sacrificial fuel and clarified butter should be offered to the Fire, after reciting the hymns of Varuua, and the sacrificing priests should also be made to do the same all round. — 31.

अध्याय ५८

श्लोक 34

शाक्रं रौद्रं च सौम्यं च कूष्माण्डं जातवेदसम् सौरसूक्तं जपेन्मन्त्रं दक्षिणेन यजुर्विदः

śākraṃ raudraṃ ca saumyaṃ ca kūṣmāṇḍaṃ jātavedasam saurasūktaṃ japenmantraṃ dakṣiṇena yajurvidaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें ग्रहरूपाख्यान नामक चौरानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ माहेश्वर-ब्रतकी विधि मत्समस्तपसा ब्रह्मन् पुराणश्रुतिविस्तरैः

English

Afterwards, according to the prescribed rites, offerings should be made to the planets, Indra, lvara, Maruts, LokapAlas and ViilvakarmA.— 32.

अध्याय ५८

श्लोक 35

वैराज्यं पौरुषं सूक्तं सौवर्णं रुद्रसंहिताम् शैशवं पञ्चनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च

vairājyaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ sauvarṇaṃ rudrasaṃhitām śaiśavaṃ pañcanidhanaṃ gāyatraṃ jyeṣṭhasāma ca

हिन्दी अर्थ

धर्मोऽयं वृषरूपेण नन्दी नाम गणाधिपः। धर्मान् माहेश्चरान् वक्ष्यत्यतः प्रभृति नारद इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवान्तरधीयत। नारदोऽपि हि शुश्रूषुरपृच्छन्नन्दिकेश्वरम्। आदिष्टस्त्वं शिवेनेह वद माहेश्वरं व्रतम्

English

Then the knowers of the Rigveda, seated in the east, should separately mutter the formulae of RAtrisfikta, Rudrasfikta, the auspicious PAvamAnasfikta, and PurusasQkta; in the same way the DvArapAlas, learned in the Yajurveda, seated in the south, should separately mutter the formulae of Indra, Rndra,.Soma, Kflsmnnda, Fire (.TAtavedas), and the Sun. — 33-34.

अध्याय ५८

श्लोक 36

वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं सरथंतरम् गवां व्रतं च काण्वं च रक्षोघ्नं वयसस्तथा गायेयुः सामगा राजन् पश्चिमं द्वारमाश्रिताः

vāmadevyaṃ bṛhatsāma rauravaṃ sarathaṃtaram gavāṃ vrataṃ ca kāṇvaṃ ca rakṣoghnaṃ vayasastathā gāyeyuḥ sāmagā rājan paścimaṃ dvāramāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर उवाच शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् वक्ष्ये माहेश्वरं ब्रतम्। त्रिषु लोकेषु विख्याता नाम्ना शिवचतुर्दशी प्रार्थयेद् देवदेवेशं त्वामहं शरणं गतः

English

Similarly, the DvArapAlas, the chanters of the SAmveda, seated in the west, should chant the hymns of VairAjya, Pauruasfikta, Suvarna, Rndra SaipbitA, iva, Panchanidhana, GAyatrisfikta, Jyestha SAma, VAma- devya, BrihatasAma, Raurava, Rathantara, KAnva, GavAm Vratam, Rak- fioghna and Vayas. — 35-36.

अध्याय ५८

श्लोक 37

अथर्वणश्चोत्तरतः शान्तिकं पौष्टिकं तथा जपेयुर्मनसा देवम् आश्रित्य वरुणं प्रभुम्

atharvaṇaścottarataḥ śāntikaṃ pauṣṭikaṃ tathā japeyurmanasā devam āśritya varuṇaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

चतुर्दश्यां निराहारः सम्यगभ्यर्च्यं शंकरम्। सुवर्णवृषभं दत्त्वा भोक्ष्यामि च परेऽहनि कृतस्नानजप: पश्चादुमया सह शंकरम्। पूजयेत् कमलैः शुध्चेर्गन्धमाल्यानुलेपनैः

English

Afterwards, the learned (DvArapAlas) in the Atharra Veda, seated in the north, meditating on Varupa, should devoutly mutter the formttlae of the SAntikas and the PauB(ikas.— 37.

अध्याय ५८

श्लोक 38

पूर्वेद्युरमितो रात्राव् एवं कृत्वाधिवासनम् गजाश्वरथ्यावल्मीकात् संगमाद्ध्रदगोकुलात् मृदमादाय कुम्भेषु प्रक्षिपेच्चत्वरात्तथा

pūrvedyuramito rātrāv evaṃ kṛtvādhivāsanam gajāśvarathyāvalmīkāt saṃgamāddhradagokulāt mṛdamādāya kumbheṣu prakṣipeccatvarāttathā

हिन्दी अर्थ

सद्योजाताय कर्णौ तु वामदेवाय वै भुजौ और उसका माहात्म्य नारदजीने पूछा--भूत और भविष्यके स्वामी भगवन्! इनके अतिरिक्त भोग और मोक्षरूप फल प्रदान करनेमें समर्थ यदि कोई अन्य ब्रत सुना गया हो तो उसे पुनः कहनेको कृपा करें। ऐसा पूछे जानेपर भगवान्

English

After performing the above-mentioned ceremonies on the first day, adhivAsana should be done, and then the earth of the following places, viz., Elephant ward, stable, well, lane, pool, cattle-shed, ant-hill, the place where four streets meet, should be put into the pitchers full of water (placed in the pandal).— 38.

अध्याय ५८

श्लोक 39

रोचनां च ससिद्धार्थां गन्धं गुग्गुलमेव च स्नपनं तस्य कर्तव्यं पञ्चगव्यसमन्वितम्

rocanāṃ ca sasiddhārthāṃ gandhaṃ guggulameva ca snapanaṃ tasya kartavyaṃ pañcagavyasamanvitam

हिन्दी अर्थ

शम्भुने कहा-- ब्रह्मन्! यह नन्दी शब्दशास्त्रका पारगामी विद्वान् और तपस्या तथा पुराणों एवं श्रुतियोंकी विस्तृत जानकारीमें मेरे समान है। यह वृषरूपसे साक्षात् धर्म और गणका अधीश्वर है। नारद! अब यही इससे आगे माहेश्वर-धर्मोका वर्णन करेगा॥' १-३॥

English

JVote.— -AdhivtaaiiasSoenting with perfamoa. (S) Preliminaiy oonseontlon of an imagoi its invowtioa and worship by saitable mantraa, before the oommenoemeat ofaaaotiAoe, (8) Making a divinity auame its abode in an image,

अध्याय ५८

श्लोक 40

प्रत्येकं तु महामन्त्रैर् एव कृत्वा विधानतः एवं क्षपातिवाह्याथ विधियुक्तेन कर्मणा

pratyekaṃ tu mahāmantrair eva kṛtvā vidhānataḥ evaṃ kṣapātivāhyātha vidhiyuktena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवान्ने कहा--ऐसा कहकर देवाधिदेव शम्भु वहीं अन्तर्हित हो गये। तब श्रवण करनेकी उत्कट इच्छावाले नारदने नन्दिकेश्वरसे पूछा--' नन्दी! शिवजीने आपको इसके लिये जैसा आदेश दिया है, आप उस प्रकार माहे धर-व्रतका वर्णन कीजिये' नन्दिकेश्वर बोले-- ब्रह्मन्! मैं माहेश्वर-व्रतका वर्णन कर रहा हूँ, आप समाहितचित्तसे श्रवण कीजिये। वह ब्रत तीनों लोकोंमें शिवचतुर्दशीके नामसे विख्यात है। (इस व्रतके आरम्भमें) व्रती मानव मार्गशीर्षमासके

English

OBAPTBB IVIIL

अध्याय ५८

श्लोक 41

ततः प्रभाते विमले संजाते ऽथ शतं गवाम् ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यम् अष्टषष्टिश्च वा पुनः पञ्चाशद्वाथ षट्त्रिंशत् पञ्चविंशतिरप्यथ

tataḥ prabhāte vimale saṃjāte 'tha śataṃ gavām brāhmaṇebhyaḥ pradātavyam aṣṭaṣaṣṭiśca vā punaḥ pañcāśadvātha ṣaṭtriṃśat pañcaviṃśatirapyatha

हिन्दी अर्थ

शुक्लपक्षको त्रयोदशी तिथिको एक बार भोजन कर देवाधिदेव शंकरजीसे इस प्रकार प्रार्थना करे- भगवन्! मैं आपके शरणागत हूँ। मैं चतुर्दशी तिथिको निराहार रहकर भगवान् शंकरकी भलीभाँति अर्चना करनेके पश्चात् स्वर्ण-निर्मित वृषभका दान करके दूसरे दिन भोजन करूँगा।' इस प्रकारका नियम ग्रहण कर रात्रिमें शयन करे। प्रातःकाल उठकर स्त्रान-जप आदि नित्यकर्मसे निवृत्त होकर सुन्दर कमल-पुष्पों, सुगन्धित पुष्पमालाओं

English

Tbea the worshipper should bathe in the water, incensed with the following things the yellow pigment white mustard, sandal paste and resin together with paSohagavya (five products of the cow). — 39.

अध्याय ५८

श्लोक 42

ततः सांवत्सरप्रोक्ते शुभे लग्ने सुशोभने वेदशब्दैश्च गान्धर्वैर् वाद्यैश्च विविधैः पुनः

tataḥ sāṃvatsaraprokte śubhe lagne suśobhane vedaśabdaiśca gāndharvair vādyaiśca vividhaiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

और चन्दन आदिसे पार्वतीसहित शंकरजीकी वक्ष्यमाण रीतिसे पूजा करे--'शिवाय नमः' से दोनों चरणोंका, “सर्वात्मने नमः ' से सिरका, ' त्रिनेत्राय नमः ' से नेत्रोंका, “हरये नमः ' से ललाटका, “इन्दुमुखाय नमः ' से मुखका, ' श्रीकण्ठाय नमः ' से कंधोंका, “सद्योजाताय नमः ' से कानोंका, "वामदेवाय नमः” से भुजाओंका और ' अघोरहृदयाय नमः ' से हृदयका पूजन करे। ' तत्पुरुषाय स्तनौ तत्पुरुषायेति तथेशानाय चोदरम्॥ ११ नमः' से स्तनोंकी, ‘ईशानाय नमः” से उदरकी,

English

Having thus finished the preliminary rites performed with the utter- ance of great mantras, with regard to each ceremony, the worshipper should pass the night in sleep. In the morning, the worshipper should give away cows to the BrAhmapa, i.e., 100 cows or 68 or 60 or 30 or 25. -4041.

अध्याय ५८

श्लोक 43

कनकालंकृतां कृत्वा जले गामवतारयेत् सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशां पते

kanakālaṃkṛtāṃ kṛtvā jale gāmavatārayet sāmagāya ca sā deyā brāhmaṇāya viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

पार्श्वौ चानन्तधर्माय ज्ञानभूताय वै कटिम्। व्योमकेशात्मरूपाय केशान् पृष्ठं च पूजयेत्। नमः पुष्टयै नमस्तुष्ट्यै पार्वतीं चापि पूजयेत्

English

Later on, on some auspicious day and hour, as calculated by the astrologer (S&mvat8ara\ the worshipper should give sway after making her pass through the water of the pond, etc., to be consecrated, a cow decked with gold, to the Br&hmapa versed in the Simaveds, after chant- ing the text of the Vedas accompanied with music.— 42-43.

अध्याय ५८

श्लोक 44

पात्रीमादाय सौवर्णीं पञ्चरत्नसमन्विताम् ततो निक्षिप्य मकरमत्स्यादींश्चैव सर्वशः धृतां चतुर्विधैर् विप्रैर् वेदवेदाङ्गपारगैः

pātrīmādāya sauvarṇīṃ pañcaratnasamanvitām tato nikṣipya makaramatsyādīṃścaiva sarvaśaḥ dhṛtāṃ caturvidhair viprair vedavedāṅgapāragaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तु वृषभं हैममुदकुम्भसमन्वितम्। प्रीयतां देवदेवोऽत्र सद्योजातः पिनाकधृक् । ये तु मासे विशेषाः स्युस्तान् निबोध क्रमादिह

English

Afterwards, the worshipper should put, five different kinds of gems on a plate of gold, and give away to the Br4hmapa, and should place the alligator, fish, Ac., in a pond. Then he should worship the above- mentioned cow standing in water, held by the Br&hmapas versed in all the four Vedas, with the Ganges water, curd and rice, and should after- wards make it swim in the water facing towards the north.— 4445.

अध्याय ५८

श्लोक 45

महानदीजलोपेतां दध्यक्षतसमन्विताम् उत्तराभिमुखीं धेनुं जलमध्ये तु कारयेत्

mahānadījalopetāṃ dadhyakṣatasamanvitām uttarābhimukhīṃ dhenuṃ jalamadhye tu kārayet

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्षादिमासेघु क्रमादेतदुदीरयेत्। शंकराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते करवीरक त्र्यम्बकाय नमस्तेऽस्तु महेश्वरमतः परम्। नमस्तेऽस्तु महादेव स्थाणवे च ततः परम्

English

The cow should then be bathed by reciting the text of the Atharva Veda, such as punarSmeti, etc., as well as &pohi9(h&, etc., and then the worshipper should return to the circle of priests. Then the tank should be worshipped and bali offerings should be made on four sides of it. Afterwards, homa sacrifice should be performed for four days. — 4647.

अध्याय ५८

श्लोक 46

अथर्वणेन संस्नातां पुनर्मामेत्यथेति च आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण क्षिप्त्वागत्य च मण्डपम्

atharvaṇena saṃsnātāṃ punarmāmetyatheti ca āpo hi ṣṭheti mantreṇa kṣiptvāgatya ca maṇḍapam

हिन्दी अर्थ

पञ्चगव्यं ततो बिल्वं कर्पूरचागुरुं यवाः। ' अनन्तधर्माय नमः ' से दोनों पार्श्वभागोंको, 'ज्ञानभूताय चानन्तवैराग्यसिंहायेत्यभिपूजयेत्॥ १२ नमः ' से कटिकी और ' अनन्तवैराग्यसिंहाय नमः' से

English

At the end of these ceremonies the Cbaturthl-Earma should be performed, when the worshipper should give dsk(iin4 to the Br&hmaas, according to his means, and should mutter mantras of Varupa. — 48.

अध्याय ५८

श्लोक 47

पूजयित्वा सरस्तत्र बलिं दद्यात्समन्ततः पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि मुनिसत्तमाः

pūjayitvā sarastatra baliṃ dadyātsamantataḥ punardināni hotavyaṃ catvāri munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऊरुओंकी अर्चना करे। बुद्धिमान् व्रतीको ' अनन्तैश्वर्यनाथाय नमः' से जानुओंका, “प्रधानाय नम:' से जङ्घाओंका और ' व्योमात्मने नमः ' से गुल्फोंका पूजन करना चाहिए। फिर 'व्योमकेशात्मरूपाय नम: ' से बालों और पीठको अर्चना करे। ' पुष्टयै नमः ' एवं ' तुष्ट्यै नमः ' से पार्वतीका भी पूजन करे। तत्पश्चात् जलपूर्ण कलशसहित, श्वेत पुष्पमाला और वस्त्रसे सुशोभित, पञ्चरल्रयुक्त स्वर्णमय वृषभको नाना प्रकारके खाद्य पदार्थोके साथ ब्राह्मणको

English

Then the entire materials employed in the performance of the sacrifice, including the pandal, should be equally distributed to the Ritvijas, and the golden bedstead should be conferred on the chief priest— 49.

अध्याय ५८

श्लोक 48

चतुर्थीकर्म कर्तव्यं देया तत्रापि शक्तितः दक्षिणा राजशार्दूल वरुणक्ष्मापणं ततः

caturthīkarma kartavyaṃ deyā tatrāpi śaktitaḥ dakṣiṇā rājaśārdūla varuṇakṣmāpaṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

दान कर दे और यों प्रार्थना करे-पिनाकधारी देवाधिदेव सद्योजात मेरे व्रतमें प्रसन्न हों।' तदनन्तर माङ्गलिक ब्राह्मणोंको बुलाकर उन्हें भक्तिपूर्वक भोजन एवं दक्षिणा आदि देकर तृप्त करे और स्वयं दधिमिश्रित घी खाकर रात्रिमें उत्तराभिमुख हो भूमिपर शयन करे। पूर्णिमा तिथिको प्रातःकाल उठकर ब्राह्मणोंकी पूजा करनेके पश्चात् मौन होकर भोजन करे। उसी प्रकार कृष्णपक्षकी चतुर्दशीमें भी यह सारा कार्य सम्पन्न करना चाहिए इसी प्रकार सभी चतुर्दशी तिथियोंमें पूर्ववत् शिवपार्वतीका पूजन करना चाहिए। अब प्रत्येक मासमें जो विशेषताएँ हैं, उन्हें क्रमश: (बतला रहा हूँ, ) सुनिये। मार्गशीर्ष आदि प्रत्येक मासमें क्रमश: इन मन्त्रोंका उच्चारण

English

Afterwards, the worshipper should feast either 1,(XX), 8(X), 50 or 20 BrkhmsQas, according to his means, which is the way of consecrating the tank, as described in the Purkpas. — 50.

अध्याय ५८

श्लोक 49

कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च ऋत्विग्भ्यस्तु समं दत्त्वा मण्डपं विभजेत्पुनः हेमपात्रीं च शय्यां च स्थापकाय निवेदयेत्

kṛtvā tu yajñapātrāṇi yajñopakaraṇāni ca ṛtvigbhyastu samaṃ dattvā maṇḍapaṃ vibhajetpunaḥ hemapātrīṃ ca śayyāṃ ca sthāpakāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए-' शंकराय नमस्तेऽस्तु'- आप शंकरके लिये मेरा नमस्कार प्राप्त हो ।' नमस्ते करवीरक ' करवीरक! आपको नमस्कार है। ' त्र्यम्बकाय नमस्तेऽस्तु आप त्र्यम्बकके लिये प्रणाम है । इसके बाद ' महेश्वराय नम: '— महेश्वरको अभिवादन है ।' महादेव नमस्तेऽस्तु '--महादेव ! आपको मेरा नमस्कार प्राप्त हो। उसके बाद 'स्थाणवे नमः '—स्थाणुको प्रणाम है ।' पशुपतये नमः '--पशुपतिको अभिवादन है 'नाथ नमस्ते '--नाथ! आपको नमस्कार

English

And, similarly, it has been laid down for the consecreation of wells, pools, small tanks, Ac. — 51.

अध्याय ५८

श्लोक 50

ततः सहस्रं विप्राणाम् अथवाष्टशतं तथा भोजनीयं यथाशक्ति पञ्चाशद्वाथ विंशतिः एवमेष पुराणेषु तडागविधिरुच्यते

tataḥ sahasraṃ viprāṇām athavāṣṭaśataṃ tathā bhojanīyaṃ yathāśakti pañcāśadvātha viṃśatiḥ evameṣa purāṇeṣu taḍāgavidhirucyate

हिन्दी अर्थ

है। पुनः “शम्भवे नमः '--शम्भुको प्रणाम है । ' परमानन्द नमस्ते '--परमानन्द ! आपको अभिवादन है ।' सोमार्धधारिणे नमः '--ललाटमें अर्धचन्द्र धारण करनेवालेको नमस्कार है। ' भीमाय नमः '-- भयंकर रूपधारीको प्रणाम है। ऐसा कहकर अन्तमें कहे कि 'मैं आपके शरणागत हूँ।' प्रत्येक मासकी दोनों चतुर्दशी तिथियोंमें गोमूत्र, गोबर, दूध, दही, घी, कुशोदक, पञ्चगव्य, बेल, कर्पूर, अगुरु, यव और काला तिल-इनमेंसे क्रमशः एक-एक पदार्थका प्राशन प्रतिमासं चतुर्दश्योरेकैकं प्राशनं स्मृतम्॥ २३ बतलाया गया है। इसी प्रकार प्रत्येक मासकी दोनों

English

As to the consecration of palaces, groves, lands and buildings, the ritual formulae are somewhat different from the consecration of tanks.

अध्याय ५८

श्लोक 51

कूपवापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च

kūpavāpīṣu sarvāsu tathā puṣkariṇīṣu ca eṣa eva vidhirdṛṣṭaḥ pratiṣṭhāsu tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सिन्धुवारैरशोकैश्च मल्लिकाभिश्च पाटलैः एकैकेन च्चतुर्दश्योरर्चयेत् पार्वतीपतिम्

English

i4V('3nIlnl;>]nto' presorifawd llten ritea fov Ae WMlAy Fbrty people, iiPleeeilMouMble oiroueaetatfoeis, shoald follow Ae EkAgiti rites, wiAout giving way 'to nu8erUne8B.-.

अध्याय ५८

श्लोक 52

मन्त्रतस्तु विशेषः स्यात् प्रासादाद्यानभूमिषु अयं त्वशक्तावर्धेन विधिर्दृष्टः स्वयम्भुवा अल्पेष्वेकाग्निवत्कृत्वा वित्तशाठ्यादृते नृणाम्

mantratastu viśeṣaḥ syāt prāsādādyānabhūmiṣu ayaṃ tvaśaktāvardhena vidhirdṛṣṭaḥ svayambhuvā alpeṣvekāgnivatkṛtvā vittaśāṭhyādṛte nṛṇām

हिन्दी अर्थ

पुनश्च कार्तिके मासे प्रासे संतर्पयेद् द्विजान्। अन्नैर्नानाविधैर्भक्ष्यैर्वस्त्रमाल्यविभूषणैः उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दद्यात् सकुम्भकाम्

English

The consecration of tanka in the rainy seasons and autumn begets t]i» fruit of- Agnietotoa sacrifice, and of the V&japeya and Atir&tra sacrifice

अध्याय ५८

श्लोक 53

प्रावृट्काले स्थिते तोये ह्य् अग्निष्टोमफलं स्मृतम् शरत्काले स्थितं यत्स्यात् तदुक्तफलदायकम् वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमन्ते शिशिरे स्थितम्

prāvṛṭkāle sthite toye hy agniṣṭomaphalaṃ smṛtam śaratkāle sthitaṃ yatsyāt taduktaphaladāyakam vājapeyātirātrābhyāṃ hemante śiśire sthitam

हिन्दी अर्थ

अव्यङ्गाङ्गाय सौम्याय सदा कल्याणकारिणे। सपल्रीकाय सम्पूज्य सस्त्रमाल्यविभूषणैः ब्रह्महत्यादिकं किंचिद् यदत्रामुत्र वा कृतम्। पितृभिर्भ्रातृभिर्वापि तत् सर्व नाशमाप्नुयात्

English

in Ae seasons of Hemaiita and iSiira. — 53. Ao/a -ilolffomassa protracted ceremony, oxtonding over several days In spring* Vtjapeyssspsrticolsrsaorifloe. Hemsotssswiater season. 6ls1ra=spriog season.

अध्याय ५८

श्लोक 54

अश्वमेधसमं प्राहुर् वसन्तसमये स्थितम् ग्रीष्मे ऽपि तत्स्थितं तोयं राजसूयाद्विशिष्यते

aśvamedhasamaṃ prāhur vasantasamaye sthitam grīṣme 'pi tatsthitaṃ toyaṃ rājasūyādviśiṣyate

हिन्दी अर्थ

गणाधिपत्यं दिवि कल्पकोटि- चतुर्दशी तिथियोंमें मन्दार ( पारिभद्र), मालती, धतूरा, सिन्दुवार, अशोक, मल्लिका, पाटल (पाँढर पुष्प या लाल गुलाब), या गुलाब) और कमल--इनमेंसे क्रमश: एक-एकके द्वारा पार्वतीपति शंकरको अर्चना करनी चाहिए

English

The consecration in the vernal season tVasanta begets Ae benefit of Aivamedha sacrifice, and of the RAjsfiya in the summer season. — 54.

अध्याय ५८

श्लोक 55

एतान्महाराज विशेषधर्मान् करोति यो ऽप्यागमशुद्धबुद्धिः स याति रुद्रालयमाशु पूतः कल्पाननेकान्दिवि मोदते च

etānmahārāja viśeṣadharmān karoti yo 'pyāgamaśuddhabuddhiḥ sa yāti rudrālayamāśu pūtaḥ kalpānanekāndivi modate ca

हिन्दी अर्थ

पुनः कार्तिकमास आनेपर अन्न, नाना प्रकारके खाद्य पदार्थ, वस्त्र, पुष्पमाला और आभूषणोंसे ब्राह्मणोंको पूर्णरूपसे तृप्त करे व्रती मनुष्यको वेदोक्त विधिके अनुसार नील वृषका भी उत्सर्ग करनेका विधान है। तत्पश्चात् अगहनीके चावलसे परिपूर्ण ताँबेके पात्रपर स्वर्णनिर्मित उमा, महेश्वर और वृषभकी मूर्तिको स्थापित कर दे और उसके निकट आठ मोती रख दे, फिर उसे गौके साथ ब्राह्मणको दान कर दे। साथ ही दो श्वेत चादरोंसे आच्छादित

English

The Lord has said that one who performs the ceremonies mentioned above, with the mind purified by scriptures and with full faith in them, goes to the region of iva and resides iii heaven for many ages. — 55. Afterwards, that man goes and enjoys in higher regions, and re- maining Aere for the full life of BrahmA, to the extent of two Parfirdhas, gets emancipation and enters into the liighest stage with Vinu. And all this he gets through the merit ac(|iiired by the performance of Ais ceremony. — 56.

अध्याय ५८

श्लोक 56

अनेकलोकान्स महत्तमादीन् भुक्त्वा परार्धद्वयमङ्गनाभिः सहैव विष्णोः परमं पदं यत् प्राप्नोति तद्यागफलेन भूयः

anekalokānsa mahattamādīn bhuktvā parārdhadvayamaṅganābhiḥ sahaiva viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ yat prāpnoti tadyāgaphalena bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा समस्त उपकरणोंसे युक्त घटसहित एक शय्या भी दान करनी चाहिए। यह दान ऐसे ब्राह्मणको देना चाहिए, जो शान्तस्वभाव, वेदव्रत-परायण और ज्येष्ठसामका ज्ञाता हो। बगुलात्रती (कपटी) ब्राह्मणको कभी भी दान नहीं देना चाहिए। वस्तुतस्तु गुणज्ञ, वेदपाठी, तत्त्ववेत्ता, सुडौल अङ्गोंवाले, सौम्यस्वभाव, कल्याणकारक एवं सपत्नीक आचार्यकी वस्त्र, पुष्पमाला और आभूषण आदिसे भलीभाँति पूजा करके यह दान उन्हींको देना चाहिए। यदि गुरु (आचार्य) उस समय उपस्थित हों तो उन्हींको दान देनेका विधान है। उनकी अनृपस्थितिमें अन्य ब्राह्मणको दान दिया जा सकता है। इस दानमें कृपणता नहीं करनी चाहिए। यदि करता है तो उसके दोषसे

English

Here ends the fifty-eighth chapter dealing with the eonseeration of tanks, reservoirs, etc.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.