Matsya Purana· Matsya Purāṇa
57
अध्याय 57 / 176

Adhyaya 57

28 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ५७ दीर्घायुरारोग्यकुलाभिवृद्धियुक्तः पुमान्भूपकुलायुतः स्यात् मुहुर्मुहुर्जन्मनि येन सम्यग् व्रतं समाचक्ष्व तदिन्दुमौले

matsya-purāṇa 57 dīrghāyurārogyakulābhivṛddhiyuktaḥ pumānbhūpakulāyutaḥ syāt muhurmuhurjanmani yena samyag vrataṃ samācakṣva tadindumaule

हिन्दी अर्थ

रत्रकाञ्जनवस्त्रौधैर्धूपमाल्यानुलेपनैः सर्वान् कामानवाप्नोति प्रेत्य स्वर्गे महीयते

English

NArada said: — " 0 Lord! with moon as thy crest-jewel, pray tell me all about the ordinance, the nbservanoe of wliieh begets long life, health, feciindjty of the race, kingdom, in several successive lives." — I.

अध्याय ५७

श्लोक 2

त्वया पृष्टमिदं सम्यग् उक्तं चाक्षय्यकारकम् रहस्यं तव वक्ष्यामि यत्पुराणविदो विदुः

tvayā pṛṣṭamidaṃ samyag uktaṃ cākṣayyakārakam rahasyaṃ tava vakṣyāmi yatpurāṇavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु पीडाकरो नित्यमल्पवित्तस्य वा ग्रहः। तं च यत्नेन सम्पूज्य शेषानप्यर्चयेद् बुधः तद्द् हैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारिका तस्मान्न दक्षिणाहीनं कर्तव्यं भूतिमिच्छता। सम्पूर्णया दक्षिणया यस्माद् देवोऽपि तुष्यति

English

Tho Lord Siva said: — Narada! I have already explained to you about tlie ordinance tlial confers everlasiiug blessing on the devotee, and I shall now al.so explain to you more clearly about it, as described by those learned in the Puranas. — 2.

अध्याय ५७

श्लोक 3

रोहिणीचन्द्रशयनं नाम व्रतमिहोत्तमम् तस्मिन्नारायणस्यार्चाम् अर्चयद् इन्दुनामभिः

rohiṇīcandraśayanaṃ nāma vratamihottamam tasminnārāyaṇasyārcām arcayad indunāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

सहैवायुतहोमोऽयं नवग्रहमखे स्थितः। प्रतिष्ठादिषु कर्मसु निर्विध्नार्थ॑ मुनिश्रेष्ठ तथोद्वेगारदुतेषु च। कथितोऽयुतहोमोऽयं लक्षहोममतः श्रूणु

English

Rohintclianclra sJayanavrata is most sacred. The devotee should worship the image of NArAyaa,.after reciting the names of the moon in observing it. — 3.

अध्याय ५७

श्लोक 4

यदा सोमदिने शुक्ला भवेत्पञ्चदशी क्वचित् अथवा ब्रह्मनक्षत्रं पौर्णमास्यां प्रजायते

yadā somadine śuklā bhavetpañcadaśī kvacit athavā brahmanakṣatraṃ paurṇamāsyāṃ prajāyate

हिन्दी अर्थ

विवाहोत्सवयज्ञेषु सर्वकामाप्तये यस्माल्लक्षहोमं विदुर्बुधाः । पितृणां बल्लभं साक्षाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् गृहस्योत्तरपूर्वेण मण्डपं कारयेद् बुधः

English

When the full moon day falls ox\ Monday, or when the Rohini aaterism falls on the full moon day; the learned shoultl bathe with pailchagavya and mustard, and, after that, should recite " Apyasva" Mantra for a hundred and eiht times. — 4-5.

अध्याय ५७

श्लोक 5

तदा स्नानं नरः कुर्यात् पञ्चगव्येन सर्षपैः आप्यायस्वेति तु जपेद् विद्वानष्टशतं पुनः

tadā snānaṃ naraḥ kuryāt pañcagavyena sarṣapaiḥ āpyāyasveti tu japed vidvānaṣṭaśataṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रागुदकप्लवनां भूमिं कारयेद् यत्नतो बुधः। जिस प्रकार अन्य सभी दान भूमिदानकी सोलहवीं कलाकी भी समता नहीं कर सकते, अतः भूमि-दान करनेसे मुझे इस लोकमें शान्ति प्राप्त हो'॥ ६४--७६ ॥

English

A'ote.— Apyfisva— A Vcdlc Mantra.

अध्याय ५७

श्लोक 6

शूद्रो ऽपि परया भक्त्या पाषण्डालापवर्जितः सोमाय वरदायाथ विष्णवे च नमो नमः

śūdro 'pi parayā bhaktyā pāṣaṇḍālāpavarjitaḥ somāya varadāyātha viṣṇave ca namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कृपणता छोड़कर भक्तिपूर्वक रत्न, सुवर्ण, वस्त्रसमूह, धूप, पुष्पमाला और चन्दन आदिसे ग्रहोंको पूजा करनी चाहिए जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे ग्रहोंको पूजा करता है, बह इस लोकमें सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है तथा मरनेपर स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। यदि किसी निर्धन मनुष्यको कोई ग्रह नित्य पीड़ा पहुँचा रहा हो तो उस बुद्धिमानको चाहिए कि उस ग्रहकी यन्रपूर्वक भलीभाँति पूजा करके तत्पश्चात् शेष ग्रहोंकी भी अर्चना करे; क्योंकि ग्रह, गौ, राजा और ब्राह्मण-ये विशेषरूपसे पूजित होनेपर रक्षा करते हैं, अन्यथा अवहेलना किये जानेपर जलाकर भस्म कर देते हैं। जैसे बाणोंके आघातका प्रतिरोध करनेवाला कवच

English

Tlie udra also may observe this Vrata with extreme devotion, free- ing himself from the C(nnpany of all unbelievers, and should devoutly salute tlie Gods, Moon and Visnu, with the following mantra, instead of the Vedic one: — SoinAya VaradayAtha Visnave clia namo namah. — 6.

अध्याय ५७

श्लोक 7

कृतजप्यः स्वभवनम् आगत्य मधुसूदनम् पूजयेत्फलपुष्पैश्च सोमनामानि कीर्तयन्

kṛtajapyaḥ svabhavanam āgatya madhusūdanam pūjayetphalapuṣpaiśca somanāmāni kīrtayan

हिन्दी अर्थ

होता है, उसी प्रकार दुर्हैवद्वारा किये गये उपघातोंको निवारण करनेवाली शान्ति (ग्रह-यज्ञ) होती है। इसलिये वैभवकी अभिलाषा रखनेवाले मनुष्यको दक्षिणासे रहित यज्ञ नहीं करना चाहिए; क्योंकि भरपूर दक्षिणा देनेसे (यज्ञका प्रधान) देवता भी संतुष्ट हो जाता है। मुनिश्रेष्ठ ! नवग्रहोंके यज्ञमें यह दस हजार आहुतियोंवाला हवन ही होता है। इसी प्रकार विवाह, उत्सव, यज्ञ, देवप्रतिष्ठा आदि कर्मोमें तथा चित्तकी उद्िग्रता एवं आकस्मिक विपत्तियोंमें

English

After finishing his bath and the recitation (japa of the mantra, ho should return to his li«)nse. and worsliip Madhusudaua, by offering fruits and flowers and singing the nanie:'i of Moon (i>uma\ as given below. — 7.

अध्याय ५७

श्लोक 8

सोमाय शान्ताय नमो ऽस्तु पादाव् अनन्तधाम्नेति च जानुजङ्घे ऊरुद्वयं चापि जलोदराय सम्पूजयेन्मेढ्रमनन्तबाहवे

somāya śāntāya namo 'stu pādāv anantadhāmneti ca jānujaṅghe ūrudvayaṃ cāpi jalodarāya sampūjayenmeḍhramanantabāhave

हिन्दी अर्थ

भी यह दस हजार आहुतियोंवाला हवन ही बतलाया गया है। इसके बाद अब मैं एक लाख आहुतियोंवाला हवन बतला रहा हूँ, सुनिये। विद्वानोंने सम्पूर्ण कामनाओंकी सिद्धिके लिये लक्षहोमका विधान किया है; क्योंकि यह पितरोंको परम प्रिय और साक्षात् भोग एवं मोक्षरूपी फलका प्रदाता है। बुद्धिमान् यजमानको चाहिए कि ग्रहबल और ताराबलको अपने अनुकूल पाकर ब्राह्मणद्वारा स्वस्तिवाचन कराये और अपने गृहके पूर्वोत्तर दिशामें अथवा शिवमन्दिरकी समीपवर्ती भूमिपर विधानपूर्वक एक मण्डपका निर्माण कराये, जो दस हाथ अथवा आठ हाथ लम्बा-चौड़ा चौकोर हो तथा उसका मुख (प्रवेशद्वार) उत्तर दिशाकी ओर हो। उसकी भूमिको यत्रपूर्वक पूर्वोत्तर

English

After rocitinf? (1) %ini| Suninya.\antnya nnmali. slioiild be worshipped the

अध्याय ५७

श्लोक 9

नमो नमः कामसुखप्रदाय कटिः शशाङ्कस्य सदार्चनीया तथोदरं चाप्यमृतोदराय नाभिः शशाङ्काय नमो ऽभिपूज्या

namo namaḥ kāmasukhapradāya kaṭiḥ śaśāṅkasya sadārcanīyā tathodaraṃ cāpyamṛtodarāya nābhiḥ śaśāṅkāya namo 'bhipūjyā

हिन्दी अर्थ

दिशाको ओर ढालू बना देना चाहिए शोभनं कारयेत् कुण्डं यथावल्लक्षणान्वितम्। चतुरस्त्रं समंतात्तु योनिवक्त्रं समेखलम्

English

feot (of the Divine imao), and nftor recitiii;; (2 Auaooulhauiiio nainalt, should be worshipped the shanks Uiwl knees, ul'toi* reeibin;? Julodai'Aa namah, the two

अध्याय ५७

श्लोक 10

नमो ऽस्तु चन्द्राय मुखं च पूज्यं दन्ता द्विजानामधिपाय पूज्याः हास्यं नमश्चन्द्रमसे ऽभिपूज्यम् ओष्ठौ कुमुद्वन्तवनप्रियाय

namo 'stu candrāya mukhaṃ ca pūjyaṃ dantā dvijānāmadhipāya pūjyāḥ hāsyaṃ namaścandramase 'bhipūjyam oṣṭhau kumudvantavanapriyāya

हिन्दी अर्थ

प्रागुदकप्लवना कार्या सर्वतः समवस्थिता शान्त्यर्थं सर्वलोकानां नवग्रहमखः स्मृतः। विष्कम्भार्धोच्छितं प्रोक्तं स्थण्डिलं विश्वकर्मणा । संस्थापनाय देवानां वप्रत्रयसमावृतम्

English

thighs, and after reciting' ) sfii: AnantnbAhvo natuah, tliecgaii of genoratiou.- 8.

अध्याय ५७

श्लोक 11

नासा च नाथाय वनौषधीनाम् आनन्दभूताय पुनर्भ्रुवौ च नेत्रद्वयं पद्मनिभं तथेन्दोर् इन्दीवरश्यामकराय शौरेः

nāsā ca nāthāya vanauṣadhīnām ānandabhūtāya punarbhruvau ca netradvayaṃ padmanibhaṃ tathendor indīvaraśyāmakarāya śaureḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्नावाहयेद् देवान् पूर्ववत् पुष्पतण्डुलैः आदित्याभिमुखाः सर्वाः साधिप्रत्यधिदेवताः । स्थापनीया मुनिश्रेष्ठ नोत्तरेण पराङ्मुखाः

English

After rcelting (5) KAiuAwi siihhapradaya namah. the waist of the moon should hft worshipped. After reeking (ft / Arnritodaraya namah the stomach,

अध्याय ५७

श्लोक 12

नमः समस्ताध्वरवन्दिताय कर्णद्वयं दैत्यनिषूदनाय ललाटमिन्दोरुदधिप्रियाय केशाः सुषुम्नाधिपतेः प्रपूज्याः

namaḥ samastādhvaravanditāya karṇadvayaṃ daityaniṣūdanāya lalāṭamindorudadhipriyāya keśāḥ suṣumnādhipateḥ prapūjyāḥ

हिन्दी अर्थ

विषपापहरो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे तदनन्तर मण्डपके पूर्वोत्तर भागमें यथार्थ लक्षणोंसे युक्त एक सुन्दर कुण्ड तैयार कराये, जो चारों ओरसे चौकोर हो, जिसमें योनिरूप मुख बना हो और जो मेखलासे युक्त हो। यह मेखला चार अङ्गुल चौड़ी और उतनी ही ऊँची, कुण्डको चारों ओरसे घेरे हुए और पूर्वोत्तर दिशाकी ओर ढालू हो। सभी लोगोंके लिये ग्रह- शान्तिके निमित्त नवग्रह-यज्ञ बतलाया गया है। चूँकि उपर्युक्त परिमाणसे कम अथवा अधिक परिमाणमें बना

English

after re iting (7) ' a-sAiiicaya namah, tho navel should bo worshipped.— 0.

अध्याय ५७

श्लोक 13

शिरः शशाङ्काय नमो मुरारेर् विश्वेश्वरायेति नमः किरीटिने पद्मप्रिये रोहिणि नाम लक्ष्मीः सौभाग्यसौख्यामृतचारुकाये

śiraḥ śaśāṅkāya namo murārer viśveśvarāyeti namaḥ kirīṭine padmapriye rohiṇi nāma lakṣmīḥ saubhāgyasaukhyāmṛtacārukāye

हिन्दी अर्थ

हुआ कुण्ड अनेकों प्रकारका भय देनेवाला हो जाता है, इसलिये शान्तिकुण्डको परिमाणके अनुकूल ही बनाना चाहिए। ब्रह्माने लक्षहोमको अयुतहोमसे दस गुना अधिक फलदायक बतलाया है, इसलिये इसे प्रयत्नपूर्वक आहुतियों और दक्षिणाओंद्वारा सम्पन्न करना चाहिए। लक्षहोममें कुण्ड चार हाथ लम्बा और दो हाथ चौड़ा होता है, उसके भी मुखस्थानपर योनि बनी होती है और वह तीन मेखलाओंसे युक्त होता है। विश्वकर्माने

English

After rocking (8) CMmudraya tiamah. the mouth slionld be worshipped, after reciting (9) fjiTrRiqTii Dwijadhijn'iya namah, t lie tevih. afier reciting (10) lyii:

अध्याय ५७

श्लोक 14

देवीं च संपूज्य सुगन्धपुष्पैर् नैवेद्यधूपादिभिरिन्दुपत्नीम् सुप्त्वाथ भूमौ पुनरुत्थितेन स्नात्वा च विप्राय हविष्ययुक्तः

devīṃ ca saṃpūjya sugandhapuṣpair naivedyadhūpādibhirindupatnīm suptvātha bhūmau punarutthitena snātvā ca viprāya haviṣyayuktaḥ

हिन्दी अर्थ

कुण्डके पूर्वोत्तर दिशामें तीन बित्तेकी दूरीपर देवताओंकी स्थापनाके लिये एक वेदीका भी विधान बतलाया है, जो चारों ओरसे चौकोर, पूर्वोत्तर दिशाकी ओर ढालू, विष्कम्भ (कुण्डके व्यास)-के आधे परिमाणके बराबर ऊँची और तीन परिधियोंसे युक्त हो। इनमें पहली परिधि चाहिए। विद्वानोंने इन सबकी चौड़ाई तीन अङ्गुलकी बतलायी है। वेदीके ऊपर दस अङ्गुल ऊँची एक दीवाल बनायी जाय, उसीपर पहलेकी ही भाँति फूल और अक्षतोंसे देवताओंका आवाहन किया जाय । मुनिश्रेष्ठ!

English

Chandramasc namah, the f:i'*o (lifisy.im), after rcvUling; 1 1} Knnuulvantavana

अध्याय ५७

श्लोक 15

देयः प्रभाते सहिरण्यवारिकुम्भो नमः पापविनाशनाय संप्राश्य गोमूत्रममांसमन्नम् अक्षारमष्टावथ विंशतिं च ग्रासान्पयःसर्पिर्युतानुपोष्य भुक्त्वेतिहासं शृणुयान्मुहूर्तम्

deyaḥ prabhāte sahiraṇyavārikumbho namaḥ pāpavināśanāya saṃprāśya gomūtramamāṃsamannam akṣāramaṣṭāvatha viṃśatiṃ ca grāsānpayaḥsarpiryutānupoṣya bhuktvetihāsaṃ śṛṇuyānmuhūrtam

हिन्दी अर्थ

अधिदेवताओं एवं प्रत्यधिदेवताओंसहित सभी ग्रहोंको सूर्यके सम्मुख ही स्थापित करना चाहिए, उत्तराभिमुख अथवा पराङ्मुख नहीं । लक्ष्मीकामी मनुष्यको इस यज्ञमें (सभी देवताओंके अतिरिक्त) गरुडकी भी पूजा करनी चाहिए। (उस समय ऐसी प्रार्थना करनी चाहिए) गरुड! तुम्हारे शरीरसे सामवेदकी ध्वनि निकलती रहती है, तुम भगवान् विष्णुके वाहन और नित्य विषरूप पापको हरनेवाले हो, अतः मुझे शान्ति प्रदान करो '॥८८--९९॥

English

priyaya namah, the lips. -lo. After reciting (12) Vanau.sadhinas.iya namah, (In; nose, after reciting

अध्याय ५७

श्लोक 16

कदम्बनीलोत्पलकेतकानि जाती सरोजं शतपत्त्रिका च अम्लानकुब्जान्यथ सिन्दुवारं पुष्पं पुनर्नारद मल्लिकायाः शुभ्रं च विष्णोः करवीरपुष्पं श्रीचम्पकं चन्द्रमसः प्रदेयम्

kadambanīlotpalaketakāni jātī sarojaṃ śatapattrikā ca amlānakubjānyatha sinduvāraṃ puṣpaṃ punarnārada mallikāyāḥ śubhraṃ ca viṣṇoḥ karavīrapuṣpaṃ śrīcampakaṃ candramasaḥ pradeyam

हिन्दी अर्थ

कल्याण-अग्निपुराणाङ्क अ० २४ की टिप्पणीमें कुण्ड-मण्डप-निर्माणकी पूरी विधि द्रष्टव्य है। औदुम्बरीं तथार्द्रा च ऋज्चीं कोटरवर्जिताम्। कामक्रोधविहीनेन ऋत्विग्भ्यः शान्तचेतसा। नवग्रहमखे विप्राश्चत्वारो वेदवेदिनः

English

(13) Anaiidaidifitiiyu namah. the l»row>, afn.-r reeking fl U im:

अध्याय ५७

श्लोक 17

श्रावणादिषु मासेषु क्रमादेतानि सर्वदा यस्मिन्मासे व्रतादिः स्यात् तत्पुष्पैरर्चयेद्धरिम्

śrāvaṇādiṣu māseṣu kramādetāni sarvadā yasminmāse vratādiḥ syāt tatpuṣpairarcayeddharim

हिन्दी अर्थ

अथवा ऋत्विजौ शान्तौ द्वावेव श्रुतिकोविदौ। कार्यावयुतहोमे तु न प्रसज्येत विस्तरे कर्तव्याः शक्तितस्तद्वच्यत्वारो वा विमत्सरः

English

ludivarasyainakaraya nainah, tlie eyo.s like lotus. — 11. After reciting (15; w. Sian.usiadlivaravanditiya namah and iw:

अध्याय ५७

श्लोक 18

एवं संवत्सरं यावद् उपास्य विधिवन्नरः व्रतान्ते शयनं दद्याद् दर्पणोपस्करान्वितम्

evaṃ saṃvatsaraṃ yāvad upāsya vidhivannaraḥ vratānte śayanaṃ dadyād darpaṇopaskarānvitam

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यान् दद्यान्मुनिश्रेष्ठ भूषणान्यपि शक्तितः शयनानि सवस्त्राणि हैमानि कटकानि च। कर्णाङ्गलिपवित्राणि कण्ठसूत्राणि शक्तिमान् अन्नदानं यथाशक्त्या कर्तव्यं भूतिमिच्छता। अन्नहीनः कृतो यस्माद् दुर्भिक्षफलदो भवेत्

English

Daityanisudanya namah, the two eais,. after reciting (10) gnrwra 'nt: b'dadhipriyfiya namah, the forehead,, and after reciting (17) Susumnadhipatayo namah, tho

अध्याय ५७

श्लोक 19

रोहिणीचन्द्रमिथुनं कारयित्वाथ काञ्चनम् चन्द्रः षडङ्गुलः कार्यो रोहिणी चतुरङ्गुला

rohiṇīcandramithunaṃ kārayitvātha kāñcanam candraḥ ṣaḍaṅgulaḥ kāryo rohiṇī caturaṅgulā

हिन्दी अर्थ

यष्टारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः तत्पश्चात् पहलेकी तरह कलशकी स्थापना करके हवन आरम्भ करे। एक लाख आहुतियोंसे हवन करनेके पश्चात् पुनः समिधाओंकी संख्याके बराबर और अधिक आहुतियाँ डाले। फिर अग्निके ऊपर

English

hair.— 12. After reciting (18) wjui iasamkaya namah, the head of MurAri, after reciting (19) Visvaraya namah, (lie c<»roiiot (of the Divine imago). liohini should also be worshipped. The devotee, i»y praxing: **0, Kohini, the beloved of tho Lord, also known nndor the name •)f T.akstni, O blessed one," siiould, otfor sweot-suielUng flowers, incenso and eatables, etc., and sleep on the floor in coui-se of the night on getting up e.'irly in (he morning, and aft! T taking his i»a(li, he should offer a vase of water, gold and eatables to tho BraUmana. with the mantra ipti; qrqnpttipmi: and then hoar the recitation of some sacred book (ltihftsa)..for a couide of miihartas (96 niinubcs), after taking twentyeight morse Is of food with clariftod butter, milk and urine of the cow, but devoid of flesh and salt.— I 3-15.

अध्याय ५७

श्लोक 20

मुक्ताफलाष्टकयुतं सितनेत्रपटावृतम् क्षीरकुम्भोपरि पुनः कांस्यपात्राक्षतान्वितम् दद्यान्मन्त्रेण पूर्वाह्णे शालीक्षुफलसंयुतम्

muktāphalāṣṭakayutaṃ sitanetrapaṭāvṛtam kṣīrakumbhopari punaḥ kāṃsyapātrākṣatānvitam dadyānmantreṇa pūrvāhṇe śālīkṣuphalasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

घृतकुम्भसे वसोर्धारा गिराये। (वसोर्धाराकी विधि यह है) भुजा-बराबर लम्बी गूलरकी लकड़ीसे, जो खोखली न हो तथा सीधी एवं गीली हो, स्रुवा बनवाकर उसे दो खम्भोंपर रखकर उसके द्वारा अग्निके ऊपर सम्यक् प्रकारसे घीकी धारा गिराये। उस समय अग्निसूक्त (ऋ० सं० १। १), विष्णुसूक्त (वाजसं० ५। १-२२), रुद्रसूक्त (वही १६) और इन्दु (सोम) सूक्त (ऋ० १। ९१) सुनाना चाहिए तथा महावैश्वानर साम और ज्येष्ठसामका पाठ कराना चाहिए। तदुपरान्त पूर्ववत् यजमान स्त्रानकर स्वस्तिवाचन कराये तथा काम- क्रोधरहित होकर शान्तचित्तसे पूर्ववत् ऋत्विजोंको पृथक् - पृथक् दक्षिणा प्रदान करे । नवग्रहयज्ञके अयुतहोममें चार

English

Then be should worship tho Moon and Visnu with Kadamba, blue- lotua, Ketaki, jastnine, lotus, 8(«vali, kuvaja, while kaiiiiair and chaxnpaka. —16.

अध्याय ५७

श्लोक 21

श्वेतामथ सुवर्णास्यां खुरै रौप्यैः समन्विताम् सवस्त्रभाजनां धेनुं तथा शङ्खं च शोभनम्

śvetāmatha suvarṇāsyāṃ khurai raupyaiḥ samanvitām savastrabhājanāṃ dhenuṃ tathā śaṅkhaṃ ca śobhanam

हिन्दी अर्थ

वेदवेत्ता ब्राह्मणोंको अथवा श्रुतिके जानकार एवं शान्तस्वभाववाले दो ही ऋत्विजोंको नियुक्त करना चाहिए विस्तारमें नहीं फँसना चाहिए उसी प्रकार लक्षहोममें अपनी सामर्थ्यके अनुकूल मत्सररहित होकर दस, आठ अथवा चार ऋत्विजोंको नियुक्त करना चाहिए मुनिश्रेष्ठ! सम्पत्तिशाली यजमानको

English

Hari should be worshiped with all the various kinds of flowers that bloom iu various months, from the beginning of tlie month of Sravana.*— 17. In this way, the devotee should go on with the worship, according to the prescribed rites till the end of the year, after which he should give away a bedstead, along witli a mirror and other tilings in charity. — 18.

अध्याय ५७

श्लोक 22

भूषणैर्द्विजदाम्पत्यम् अलंकृत्य गुणान्वितम् चन्द्रो ऽयं द्विजरूपेण सभार्य इति कल्पयेत्

bhūṣaṇairdvijadāmpatyam alaṃkṛtya guṇānvitam candro 'yaṃ dvijarūpeṇa sabhārya iti kalpayet

हिन्दी अर्थ

आदि सभी वस्तुएँ लक्षहोममें नवग्रह-यज्ञसे दस गुनी अधिक देनी चाहिए। मनुष्यको कृपणतावश दक्षिणारहित यज्ञ नहीं करना चाहिए। जो लोभ अथवा आज्ञानसे भरपूर दक्षिणा नहीं देता, उसका कुल नष्ट हो जाता है। समृद्धिकामी मनुष्यको अपनी शक्तिके अनुसार अन्नका दान करना चाहिए; क्योंकि अन्नदानरहित किया हुआ यज्ञ दुर्भिक्षरूप फलका दाता हो जाता है। अन्नहीन यज्ञ राष्ट्रको, मन्त्रहीन ऋत्विजूको और दक्षिणारहित यज्ञकर्ताको जलाकर नष्ट कर देता है। इस प्रकार (विधिहीन) यज्ञके समान अन्य कोई नहीं है। अल्प धनवाले मनुष्यको कभी लक्षहोम नहीं करना चाहिए; क्योंकि यज्ञमें (दक्षिणा आदिके लिये)

English

Then he should make an image of Rohini and tlie Moon in gold. The image of the latter should be six fingers in length and that of the former four fingers. And lie should give them away to a good Br4,hmana, along with eight white pearls, white cdoths, milk, some utensil of bell, metal, rice, raw sugar, sugar-cane and fruits. — 19-20.

अध्याय ५७

श्लोक 23

यथा न रोहिणी कृष्ण शय्यां संत्यज्य गच्छति सोमरूपस्य ते तद्वन् ममाभेदो ऽस्तु भूतिभिः

yathā na rohiṇī kṛṣṇa śayyāṃ saṃtyajya gacchati somarūpasya te tadvan mamābhedo 'stu bhūtibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मात् पीडाकरो नित्यं यज्ञे भवति विग्रहः ॥ ११२ प्रकट हुआ विग्रह सदाके लिये कष्टकारक हो जाता है। लक्षहोमस्तु कर्तव्यो यदा वित्तं भवेद् बहु।

English

lie should also give away after that, awhile cow, with its horns plaited with gold and hoofs covered with silver and its back covered with a cloth, along with utensils and a couch. — 2J. Afterwards, the worshipper should bedeck thcBrahmana along with his consort with fine clothes, &c., and shouhl look upon him as the moon in company of Rohini. — 22.

अध्याय ५७

श्लोक 24

यथा त्वमेव सर्वेषां परमानन्दमुक्तिदः भुक्तिर्मुक्तिस्तथा भक्तिस् त्वयि चन्द्रास्तु मे सदा

yathā tvameva sarveṣāṃ paramānandamuktidaḥ bhuktirmuktistathā bhaktis tvayi candrāstu me sadā

हिन्दी अर्थ

यतः सर्वानवाप्नोति कुर्वन् कामान् विधानतः पूज्यते शिवलोके च वस्वादित्यमरुद्रणे: । यावत् कल्पशतान्यष्टावथ मोक्षमवाप्नुयात् सकामो यस्त्विमं कुर्याल्लक्षहोमं यथाविधि। स तं काममवाप्नोति पदमानन्त्यमश्नुते

English

And he should then pray, " 0 Lord! as Roliini shines in Thy bouse, so let my house, too, be full of lustre.— 23.

अध्याय ५७

श्लोक 25

इति संसारभीतस्य मुक्तिकामस्य चानघ रूपारोग्यायुषामेतद् विधायकमनुत्तमम्

iti saṃsārabhītasya muktikāmasya cānagha rūpārogyāyuṣāmetad vidhāyakamanuttamam

हिन्दी अर्थ

भरष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्रुयात्। यं यं प्रार्थयते कामं स वै भवति पुष्कलः । निष्कामः कुरुते यस्तु स परं ब्रह्म गच्छति

English

fiorcl Moon! as you bring happiness and emancipation to all, be merciful enough to shower the same blessings on me; and let my devo- tion in you always remain firm." — 24. " 0 liord looii, grant me health and prosperity. I am afraid of this world, and desire bliss at your hands." — 25.

अध्याय ५७

श्लोक 26

इदमेव पितॄणां च सर्वदा वल्लभं मुने त्रैलोक्याधिपतिर्भूत्वा सप्तकल्पशतत्रयम् चन्द्रलोकमवाप्नोति विद्युद्भूत्वा तु मुच्यते

idameva pitṝṇāṃ ca sarvadā vallabhaṃ mune trailokyādhipatirbhūtvā saptakalpaśatatrayam candralokamavāpnoti vidyudbhūtvā tu mucyate

हिन्दी अर्थ

अस्माच्छतगुणः प्रोक्तः कोटिहोमः स्वयम्भुवा। कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुरस्त्रं तु सर्वतः। योनिवक्त्रद्ऱयोपेतं तदप्याहुस्त्रिमेखलम् दृयङ्गुलाभ्युच्छिता कार्या प्रथमा मेखला बुधैः । तरङ्कुलाभ्युच्छिता तद्वद् द्वितीया परिकीर्तिता

English

This ordinance is very dear to the Pitjis, and the observer of it attains the region of the moon, after being the lord of the three worlds for 307 Kalpas, and then gets final rest. — 20,

अध्याय ५७

श्लोक 27

नारी वा रोहिणी चन्द्रशयनं या समाचरेत् सापि तत्फलमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

nārī vā rohiṇī candraśayanaṃ yā samācaret sāpi tatphalamāpnoti punarāvṛttidurlabham

हिन्दी अर्थ

ग्रहदेवानामावाहनविसर्जनैः । स्वल्प सम्पत्तिवाला मनुष्य केवल पुरोहितकी अथवा दो या तीन ब्राह्मणोंको भक्तिके साथ विधिपूर्वक पूजा करे अथवा एक ही वेदज्ञ ब्राह्मणको भक्तिके साथ दक्षिणा आदिसे प्रयत्नपूर्वक अर्चना करे, बहुतोंके चक्करमें न

English

The women folk, observing this fast, beget tlie same fruits, and are liberated from the cycle of births. — 27. One who reads or listens to this form of ordinance, gets pure intellect and goes to heaven where he is venerated by the Devas. — 28.

अध्याय ५७

श्लोक 28

इति पठति शृणोति वा य इत्थं मधुमथनार्चनम् इन्दुकीर्तनेन मतिमपि च ददाति सो ऽपि शौरेर् भवनगतः परिपूज्यते ऽमरौघैः

iti paṭhati śṛṇoti vā ya itthaṃ madhumathanārcanam indukīrtanena matimapi ca dadāti so 'pi śaurer bhavanagataḥ paripūjyate 'maraughaiḥ

हिन्दी अर्थ

पड़े। अधिक सम्पत्ति होनेपर लक्षहोम करना चाहिए; क्योंकि यह अधिक लाभदायक है। इसका विधिपूर्वक अनुष्ठान करनेवाला मनुष्य सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। वह आठ सौ कल्पोंतक शिवलोकमें वसुगण, आदित्यगण और मरुद्रणोंद्वारा पूजित होता है तथा अन्तमें मोक्षको प्राप्त हो जाता है जो मनुष्य किसी विशेष कामनासे इस लक्षहोमको विधिपूर्वक सम्पन्न करता है, उसे उस कामनाकी प्राप्ति तो हो ही जाती हे, साथ ही वह अविनाशी पदको भी प्राप्त कर लेता हे। इसका अनुष्ठान करनेसे पुत्रार्थीको पुत्रकी प्राप्ति होती है, धनार्थी धन लाभ करता है, भार्यार्थी सुन्दरी पत्नी, कुमारी कन्या सुन्दर पति, राज्यसे भ्रष्ट हुआ राजा राज्य और लक्ष्मीका अभिलाषी लक्ष्मी

English

Here eds the fifty-seventh chapter describing the worship of Roll irjiichandra sa yn navrata.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 57
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.