Matsya Purana· Matsya Purāṇa
60
अध्याय 60 / 176

Adhyaya 60

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६०

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ६० तथैवान्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम् सौभाग्यशयनं नाम यत्पुराणविदो विदुः

matsya-purāṇa 60 tathaivānyatpravakṣyāmi sarvakāmaphalapradam saubhāgyaśayanaṃ nāma yatpurāṇavido viduḥ

हिन्दी अर्थ

तथोदकुम्भसंयुक्तौ शिवधर्मौ च काञ्चनौ नारीभिश्च यथाशक्त्या कर्तव्यं द्विजपुङ्गव।

English

OBAPTBB OXnl

अध्याय ६०

श्लोक 2

पुरा दग्धेषु लोकेषु भूर्भुवःस्वर्महादिषु सौभाग्यं सर्वभूतानाम् एकस्थमभवत्तदा वैकुण्ठं स्वर्गमासाद्य विष्णोर् वक्षःस्थलस्थितम्

purā dagdheṣu lokeṣu bhūrbhuvaḥsvarmahādiṣu saubhāgyaṃ sarvabhūtānām ekasthamabhavattadā vaikuṇṭhaṃ svargamāsādya viṣṇor vakṣaḥsthalasthitam

हिन्दी अर्थ

एतस्मान्नापरं किञ्चिदिह लोके परत्र च। व्रतमस्ति मुनिश्रेष्ठ यदनन्तफलप्रदम् भवन्ति चूण्यमानेषु फलेषु मुनिसत्तम। तावद् युगसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते माजीवनाय मनुजेषु च सर्वदा स्यात्।

English

They live up to 10,000 years in good bealth: By drinking the k&la- inango juice, they always remain in full bloom of youth. — 55.

अध्याय ६०

श्लोक 3

ततः कालेन महता पुनः सर्गविधौ नृप अहंकारावृते लोके प्रधानपुरुषान्विते

tataḥ kālena mahatā punaḥ sargavidhau nṛpa ahaṃkārāvṛte loke pradhānapuruṣānvite

हिन्दी अर्थ

माप्नोति धाम च पुरंदरलोकजुष्टम् देवालयेषु भवनेषु च धार्मिकाणाम्। पापैर्वियुक्तवपुरत्र पुरं मुरारे- रानन्दकृत् पदमुपैति मुनीन्द्र सोऽपि

English

Sdta said r—rtifia! Brahmil has thus described the nature of the continents to the Bifis, and the same BrahtniV who had previously favoured mo (with describing the same). Now, what am 1 to narrate to you next? — 56.

अध्याय ६०

श्लोक 4

स्पर्धायां च प्रवृत्तायां कमलासनकृष्णयोः लिङ्गाकारा समुद्भूता वह्नेर्ज्वालातिभीषणा तयाभितप्तस्य हरेर् वक्षसस्तद्विनिःसृतम्

spardhāyāṃ ca pravṛttāyāṃ kamalāsanakṛṣṇayoḥ liṅgākārā samudbhūtā vahnerjvālātibhīṣaṇā tayābhitaptasya harer vakṣasastadviniḥsṛtam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आभूषणोंसे अलंकृत कर वह सारा सामान ब्राह्मणको दान कर दे। यदि सम्पत्तिरूपी शक्ति हो तो समस्त उपकरणोंसे युक्त शय्या भी देनी चाहिए। यदि असमर्थ हो तो पूर्वोक्त फलोंका ही विधिपूर्वक दान करे। तत्पश्चात् शिव और धर्मराजकी स्वर्णमयी मूर्तिको दोनों कलशोंके साथ ब्राह्मणको दान करके स्वयं मौन होकर तेलरहित पदार्थोंका भोजन करे। इसके बाद यथाशक्ति अन्य ब्राह्मणोंको भी भोजन करानेका विधान है। वेदवेत्तालोग सूर्य, विष्णु और शिवके उपासक भक्तोंके लिये इस मङ्गलमय सर्वफल- त्यागत्रतको बतलाते हैं। द्विजपुंगव ! स्त्रियोंको भी यथाशक्ति इस व्रतका अनुष्ठान करना चाहिए। मुनिश्रेष्ठ! इस

English

All the self-restrained seers, hearing these words of Sdta, becan curious, and said with great joy; — 57.

अध्याय ६०

श्लोक 5

वक्षःस्थलं समाश्रित्य विष्णोः सौभाग्यमास्थितम् रसरूपं ततो यावत् प्राप्नोति वसुधातलम्

vakṣaḥsthalaṃ samāśritya viṣṇoḥ saubhāgyamāsthitam rasarūpaṃ tato yāvat prāpnoti vasudhātalam

हिन्दी अर्थ

लोक या परलोकमें इससे बढ़कर कोई दूसरा ऐसा व्रत नहीं है, जो अनन्त फलका प्रदायक हो। मुनिसत्तम! फलोंको चूर्ण कर देनेपर उनमें लगे हुए सोने, चाँदी और ताँबेके जितने परमाणु होते हैं, उतने सहस्र युगोंतक व्रती रुद्रलोकमें प्रतिष्ठित होता है । इस ब्रतका जीवनपर्यन्त अनुष्ठान करनेवाले मनुष्योंके समस्त पापोंको यह विनष्ट कर देता है, उन्हें जन्मान्तरमें भी पुत्रवियोगका कष्ट नहीं भोगना पड़ता और मरणोपरान्त वे इन्द्रलोकमें

English

" Sage! Be pleased to say all about the two countries, ea.stern and western, which have been already mentioned by you and of the northern varas and mountains, besides which, we are also desirous of hearing the account of the men living on those mountains." On being thus urged by the seers, Sdta again resumed the string of his narration. — 58-59.

अध्याय ६०

श्लोक 6

उत्क्षिप्तमन्तरिक्षे तद् ब्रह्मपुत्रेण धीमता दक्षेण पीतमात्रं तद् रूपलावण्यकारकम्

utkṣiptamantarikṣe tad brahmaputreṇa dhīmatā dakṣeṇa pītamātraṃ tad rūpalāvaṇyakārakam

हिन्दी अर्थ

चले जाते हैं। मुनीश्वर! जो निर्धन पुरुष देव-मन्दिरों अथवा धर्मात्मा पुरुषोंके गृहोंमें इस व्रत-माहात्म्यको सुनता अथवा पढ़ता है, उसका शरीर इस लोकमें पापसे मुक्त हो जाता है और मरणोपरान्त वह विष्णुलोकमें आनन्ददायक स्थान प्राप्त कर लेता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सर्वफलत्यागमाहात्म्यं नाम षण्णवतितमोऽध्यायः

English

Suta said: —Listen to (tlie account of) the vaias whiclj have been already referred to by mo to tiie soutit of tlio Xila an l to the north of Nisadha. — 60.

अध्याय ६०

श्लोक 7

बलं तेजो महज्जातं दक्षस्य परमेष्ठिनः शेषं यदपतद्भूमाव् अष्टधा समजायत

balaṃ tejo mahajjātaṃ dakṣasya parameṣṭhinaḥ śeṣaṃ yadapatadbhūmāv aṣṭadhā samajāyata

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें सर्वफलत्याग-माहात्म्य नामक छानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ आदित्यवार-कल्पका विधान और माहात्म्य

English

That is Ramanaka (varsa), and the inhabitants of that place are very handsome and given to amicable delights, and of pure birth.— 61.

अध्याय ६०

श्लोक 8

ततो जनानां संजाताः सप्त सौभाग्यदायिकाः इक्षवो रसराजाश्च निष्पावाजाजिधान्यकम्

tato janānāṃ saṃjātāḥ sapta saubhāgyadāyikāḥ ikṣavo rasarājāśca niṣpāvājājidhānyakam

हिन्दी अर्थ

यदारोग्यकरं पुंसां यदनन्तफलप्रदम्। मृत्युलोकवासी पुरुषोंके लिये आरोग्यकारी, अनन्त फलका यच्छान्त्यै च मर्त्यानां बद नन्दीश तद् व्रतम्॥ ९ प्रदाता और शान्तिकारक हो, उसका वर्णन कीजिये

English

There, too, is a huge banyan tree, and llio people of that place, live by drinking the juice of the fruits of it — 62.

अध्याय ६०

श्लोक 9

विकारवच्च गोक्षीरं कुसुम्भं कुङ्कुमं तथा लवणं चाष्टमं तद्वत् सौभाग्याष्टकमुच्यते

vikāravacca gokṣīraṃ kusumbhaṃ kuṅkumaṃ tathā lavaṇaṃ cāṣṭamaṃ tadvat saubhāgyāṣṭakamucyate

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर उवाच यत् तद् विश्वात्मनो धाम परं ब्रह्म सनातनम्। सूर्याग्रिचन्द्ररूपेण तत् त्रिधा जगति स्थितम् विलिख्य विन्यसेत् सूर्य नमस्कारेण पूर्वतः। दिवाकरं तथाग्नेये विवस्वन्तमतः परम्

English

These best of men of great parts live happy. —63.

अध्याय ६०

श्लोक 10

पीतं यद्ब्रह्मपुत्रेण योगज्ञानविदा पुनः दुहिता साभवत्तस्य या सतीत्यभिधीयते

pītaṃ yadbrahmaputreṇa yogajñānavidā punaḥ duhitā sābhavattasya yā satītyabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

भगं तु नैरृते देवं वरुणं पश्चिमे दले। महेन्द्रमनिले तद्वदादित्यं च तथोत्तरे शान्तमीशानभागे तु नमस्कारेण विन्यसेत्। कर्णिकापूर्वपत्रे तु सूर्यस्य तुरगान् न्यसेत् उत्तरे तु रविं देवं कर्णिकायां च भास्करम्

English

To the north of lreta Aloiintain and to the south of jrihga (Srihgin) is the Hiranyavat continent (varsa) where flows the river Hiraiivati— 64.

अध्याय ६०

श्लोक 11

लोकानतीत्य लालित्याल् ललिता तेन चोच्यते त्रैलोक्यसुन्दरीम् एनाम् उपयेमे पिनाकधृक्

lokānatītya lālityāl lalitā tena cocyate trailokyasundarīm enām upayeme pinākadhṛk

हिन्दी अर्थ

रक्तपुष्पोदकेनार्घ्य॑ सतिलारुणचन्दनम्। तस्मिन् पद्ये ततो दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयेत् कालात्मा सर्वभूतात्मा वेदात्मा विश्वतोमुखः । यस्मादद्रीन्द्ररूपस्त्वमतः पाहि दिवाकर

English

The people of Hiranyavat are very strong and of high spirit.

अध्याय ६०

श्लोक 12

या देवी सौभाग्यमयी भुक्तिमुक्तिफलप्रदा तामाराध्य पुमान्भक्त्या नारी वा किं न विन्दति

yā devī saubhāgyamayī bhuktimuktiphalapradā tāmārādhya pumānbhaktyā nārī vā kiṃ na vindati

हिन्दी अर्थ

अग्निमीले नमस्तुभ्यमिषे त्वोर्जे च भास्कर। अग्न आयाहि वरद नमस्ते ज्योतिषाम्पते भुञ्जीत वत्सरान्ते तु काञ्चनं कमलोत्तमम्। पुरुषं च यथाशक्त्या कारयेद् द्विभुजं तथा रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवत्साम् ।

English

They are of pure ami noble birth and avo a good-looking and happy lot.~65.

अध्याय ६०

श्लोक 13

कथमाराधनं तस्या जगद्धात्र्या जनार्दन तद्विधानं जगन्नाथ तत्सर्वं च वदस्व मे

kathamārādhanaṃ tasyā jagaddhātryā janārdana tadvidhānaṃ jagannātha tatsarvaṃ ca vadasva me

हिन्दी अर्थ

नन्दिके श्वर बोले नारदजी ! विश्वात्मा भगवानका जो परब्रह्मस्वरूप सनातन तेज है, वह जगत्में सूर्य, अग्नि और चन्द्ररूपसे तीन भागोंमें विभक्त होकर स्थित है। विप्रवर! उनको आराधना करके मनुष्य सदा कुशलताका भागी हो जाता है। इसलिये रविवारको रात्रिमें एक बार भोजन करना चाहिए । जब रविवार हस्त नक्षत्रसे युक्त हो तो शनिवारको मत्सररहित हो एक ही बार भोजन करना चाहिए । रविवारको श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको भोजन कराकर नक्तभोजन

English

Theso first class men live up to the age of 11 thousand and 1,500 years. — 66.

अध्याय ६०

श्लोक 14

वसन्तमासमासाद्य तृतीयायां जनप्रिय शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे तिलैः स्नानं समाचरेत्

vasantamāsamāsādya tṛtīyāyāṃ janapriya śuklapakṣasya pūrvāhṇe tilaiḥ snānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

(रात्रिमें एक बार भोजन करने)-का विधान है। तदनन्तर लाल चन्दनसे द्वादश दलोंसे युक्त कमलकी रचना कर उसके पूर्वदलपर सूर्यको, अग्रिकोणवाले दलपर दिवाकरकी, दक्षिणदलपर विवस्वानूकी, नेर्ऋृत्यकोणस्थित दलपर भगकी, पश्चिमदलपर वरुणदेवको, वायव्यकोणवाले दलपर महेन्द्रकी, उत्तरदलपर आदित्यकी और ईशानकोणस्थित दलपर शान्तकी नमस्कारपूर्वक स्थापना करे। पुनः कर्णिकाके पूर्वदलपर सूर्यके घोड़ोंको, दक्षिणदलपर अर्यमाको, पश्चिमदलपर मार्तण्डको, उत्तरदलपर रविदेवको और कर्णिकाके मध्यभागमें भास्करको स्थित कर दे। तदनन्तर लाल पुष्प, लाल चन्दन और तिलमिश्रित जलसे उस कमलपर अर्घ्य प्रदान करे। उस समय इस मन्त्रका

English

In that continent, there is a great bread-fruit tree of nice foliage, by drinking the juice of the fruits of which men live on. — 67.

अध्याय ६०

श्लोक 15

तस्मिन्नहनि सा देवी किल विश्वात्मना सती पाणिग्रहणकैर् मन्त्रैर् उदूढा वरवर्णिनी

tasminnahani sā devī kila viśvātmanā satī pāṇigrahaṇakair mantrair udūḍhā varavarṇinī

हिन्दी अर्थ

उच्चारण करना चाहिए-' दिवाकर! काल आपका ही स्वरूप है, आप समस्त प्राणियोंके आत्मा और वेदस्वरूप हैं, आपका मुख चारों दिशाओंमें है अर्थात् आप सवंद्रष्टा हैं तथा अग्नि और इन्द्रके रूपमें आप ही वर्तमान हैं अतः मेरी रक्षा कीजिये । भास्कर! ऋग्वेदके प्रथम मन्त्र ' अग्निमीले०', यजुर्वेदके ' इषे त्वोर्जें०' तथा सामवेदके प्रथम मन्त्र ' अग्र आयाहि०' के रूपमें आप ही वर्तमान हैं, आपको नमस्कार है । वरदायक! आप ज्योति:पुझोंके

English

The Moftnt liAga (SriAgin) has three lofty peaks. One of them is full of precious stones, the other one is studded with gold and the third one, full of all gems, is adorned with Uie worlds. — 68.

अध्याय ६०

श्लोक 16

तया सहैव देवेशं तृतीयायाम् अथार्चयेत् फलैर्नानाविधैर्धूपैर् दीपनैवेद्यसंयुतैः

tayā sahaiva deveśaṃ tṛtīyāyām athārcayet phalairnānāvidhairdhūpair dīpanaivedyasaṃyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

अधीश्वर हैं, आपको प्रणाम है इस प्रकार अर्घ्य देकर विसर्जन कर रातमें तैलरहित भोजन करना चाहिए। एक वर्ष पूरा होनेपर अपनी शक्तिके अनुसार सुवर्णसे एक उत्तम कमल और एक दो भुजाधारी पुरुषकी मूर्ति बनवाये। फिर गुड़के ऊपर स्थित ताँबेके पूर्णपात्रपर उस कमल और पुरुषको रख दे। उस समय एक सवत्सा कपिला गौ भी प्रस्तुत करे, जो अधिक मूल्यवाली हो, जिसके सींग सुवर्णसे और खुर चाँदीसे

English

The country situated to the north of this SriAga, to tho south of the aea, ig the renowned Kuru vara where the saints (siddfaas) have fixed their abode. — 69.

अध्याय ६०

श्लोक 17

प्रतिमां पञ्चगव्येन तथा गन्धोदकेन तु स्नापयित्वार्चयेद् गौरीम् इन्दुशेखरसंयुताम्

pratimāṃ pañcagavyena tathā gandhodakena tu snāpayitvārcayed gaurīm induśekharasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

निधाय पदां पुरुषं च दद्यात्॥ १४ मढे गये हों तथा जिसके निकट कांसदोहनी भी रखी हो। दद्यादनेकव्रतदानकाय ।

English

It also has trees producing sweet fruits, and the water of the rivei-s

अध्याय ६०

श्लोक 18

नमो ऽस्तु पाटलायै तु पादौ देव्याः शिवस्य तु शिवायेति च संकीर्य जयायै गुल्फयोर् द्वयोः

namo 'stu pāṭalāyai tu pādau devyāḥ śivasya tu śivāyeti ca saṃkīrya jayāyai gulphayor dvayoḥ

हिन्दी अर्थ

कुटुम्बिने देयमनुद्धताय नमो नमः पापविनाशनाय धर्मसंक्षयमवाप्य भूपतिः

English

TEB UAT8YA PUBAVAM.

अध्याय ६०

श्लोक 19

त्रिगुणायेति रुद्राय भवान्यै जङ्घयोर्युगम् शिवां रुद्रेश्वरायै च विजयायेति जानुनी संकीर्त्य हरिकेशाय तथोरू वरदे नमः

triguṇāyeti rudrāya bhavānyai jaṅghayoryugam śivāṃ rudreśvarāyai ca vijayāyeti jānunī saṃkīrtya harikeśāya tathorū varade namaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्ममूर्तिरमितौजसा युत: या चच भर्तृगुरु देवतत्परा

English

is like divine nectar. Those beautiful trees produce raiments and ornaments by their fruits. — 70.

अध्याय ६०

श्लोक 20

ईशायै च कीटं देव्याः शंकरायेति शंकरम् कुक्षिद्वयं च कोटव्यै शूलिने शूलपाणये

īśāyai ca kīṭaṃ devyāḥ śaṃkarāyeti śaṃkaram kukṣidvayaṃ ca koṭavyai śūline śūlapāṇaye

हिन्दी अर्थ

सापि लोकममरेशवन्दिता याति नारद रवेर्न संशयः तत्पश्चात् लाल रंगके स्वर्णनिर्मित सिंघा बाजाके साथ लाल वस्त्र, पुष्पमाला और धूपसे ब्राह्मणकी पूजा करके संकल्पपूर्वक गौ एवं कमलसहित उस पुरुष-मूर्तिको ऐसे ब्राह्मणको दान कर दे, जो अनेकों श्रेष्ठ ब्रतोंमें दान लेनेका अधिकारी, सुडौल रूपसे सम्पन्न, जितेन्द्रिय,

English

Some of t\io8c beautiful trees are the givevft of all the fruits of Ohe*8 desires, and the others nro called Xsirina, always beautiful to. look at, produce milk (juice) with the six tastes and sweet as paficliAmfita (the five best products of cow's milk), productive of ncctarlike milk.— 71:

अध्याय ६०

श्लोक 21

मङ्गलायै नमस्तुभ्यम् उदरं चाभिपूजयेत् सर्वात्मने नमो रुद्रम् ईशान्यै च कुचद्वयम्

maṅgalāyai namastubhyam udaraṃ cābhipūjayet sarvātmane namo rudram īśānyai ca kucadvayam

हिन्दी अर्थ

ऐसी प्रार्थना करनी चाहिए) “जो पापके विनाशक, विश्वके आत्मस्वरूप, सात घोड़ोंसे जुते रथपर आरूढ होनेवाले, ऋक्, यजुः, साम-तीनों वेदोंके तेजकी निधि, विधाता, भवसागरके लिये नौकास्वरूप और जगत्स्रष्टा हैं, उन सूर्यदेवको बारंबार नमस्कार है।' जो मानव इस लोकमें उपर्युक्त विधिके अनुसार एक वर्षतक इस ब्रतका अनुष्ठान करता है, वह पापरहित होकर सूर्यलोकको चला जाता है। उस समय उसके ऊपर चँवर डुलाये जाते

English

The whole land of tliat place is full of 'ems and is. inlaid with ifne gold dust. There, the wind is most pleasant and salubrious and noise- less.— 72.

अध्याय ६०

श्लोक 22

शिवं वेदात्मने तद्वद् रुद्राण्यै कण्ठमर्चयेत् त्रिपुरघ्नाय विश्वेशम् अनन्तायै करद्वयम्

śivaṃ vedātmane tadvad rudrāṇyai kaṇṭhamarcayet tripuraghnāya viśveśam anantāyai karadvayam

हिन्दी अर्थ

हैं। पुण्य क्षीण होनेपर वह इस लोकमें शोक, दु:ख, भय और रोगसे रहित होकर बारंबार अमित ओजस्वी एवं धर्मात्मा भूपाल होता है, उस समय सातों द्वीप उसके अधिकारमें रहते हैं। नारदजी! पति, गुरुजन और इस नक्तव्रतका अनुष्ठान करती है, वह भी इन्द्रद्वारा पूजित होकर निस्संदेह सूर्यलोकको चली जाती है। जो मानव इस व्रतको पढ़ता या सुनता है अथवा पढ्नेवालेका अनुमोदन करता है, वह भी इन्द्रलोकमें स्थित होकर स्वर्गलोकमें निवास करता है

English

The people falling down from Dcvaloka arc born there. They are of pure and noble descent, having permanent yoijth. — 73.

अध्याय ६०

श्लोक 23

त्रिलोचनाय च हरं बाहू कालानलप्रिये सौभाग्यभवनायेति भूषणानि सदार्चयेत् स्वाहास्वधायै च मुखम् ईश्वरायेति शूलिनम्

trilocanāya ca haraṃ bāhū kālānalapriye saubhāgyabhavanāyeti bhūṣaṇāni sadārcayet svāhāsvadhāyai ca mukham īśvarāyeti śūlinam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे आदित्यवारकल्पो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें आदित्यवार-कल्प नामक सत्तानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

There, the daughter and the son are born as twins, and husband and wife like the manifestations of Gandharva and Apsara. 'riiere, they drink nectarliko milk of trees overflowing with tlicm — 74,..

अध्याय ६०

श्लोक 24

अशोकमधुवासिन्यै पूज्यावोष्ठौ च भूतिदौ स्थाणवे तु हरं तद्वद् धास्यं चन्द्रमुखप्रिये

aśokamadhuvāsinyai pūjyāvoṣṭhau ca bhūtidau sthāṇave tu haraṃ tadvad dhāsyaṃ candramukhapriye

हिन्दी अर्थ

संक्रान्ति-ब्रतके उद्यापनकी विधि नन्दिकेश्वर उवाच यदक्षयं परे लोके सर्वकामफलप्रदम्॥

English

The twins are boni in a day. They grow together and arc possessed of like beauty and character. They die togetlicr. — Tf).

अध्याय ६०

श्लोक 25

नमो ऽर्धनारीशहरम् असिताङ्गीति नासिकाम् नम उग्राय लोकेशं ललितेति पुनर्भ्रुवौ

namo 'rdhanārīśaharam asitāṅgīti nāsikām nama ugrāya lokeśaṃ laliteti punarbhruvau

हिन्दी अर्थ

पद्मं सकर्णिकं कुर्यात् तस्मिन्नावाहयेद् रविम्॥ कणिकायां न्यसेत् सूर्यमादित्यं पूर्वतस्ततः। मार्तण्डमुत्तरे विष्णुमीशाने विन्यसेत् सदा।

English

They are attached to each otlicr witli the fonrlncss of the ruddy geese. They are healthy, without boreavmcnt. and happy. — 70.

अध्याय ६०

श्लोक 26

शर्वाय पुरहन्तारं वासव्यै तु तथालकान् नमः श्रीकण्ठनाथायै शिवकेशांस्ततो ऽर्चयेत् भीमोग्रसमरूपिण्यै शिरः सर्वात्मने नमः

śarvāya purahantāraṃ vāsavyai tu tathālakān namaḥ śrīkaṇṭhanāthāyai śivakeśāṃstato 'rcayet bhīmograsamarūpiṇyai śiraḥ sarvātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

कमलं च यथाशक्त्या कारयित्वा निवेदयेत् ॥ चन्दनोदकपुष्पैश्च देवायार्घ्यं न्यसेद् भुवि। संवत्सरान्ते घृतपायसेन संतर्प्य वह्निं द्विजपुङ्गवाञश्च। सरल्रहैरण्यमयपदायुक्तान्

English

These great souls live for 1.1,000 years, and are ever devoted to tlieir own wives. — 77.

अध्याय ६०

श्लोक 27

शिवमभ्यर्च्य विधिवत् सौभाग्याष्टकमग्रतः स्थापयेद्धृतनिष्पावकुसुम्भक्षीरजीरकम्

śivamabhyarcya vidhivat saubhāgyāṣṭakamagrataḥ sthāpayeddhṛtaniṣpāvakusumbhakṣīrajīrakam

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर बोले--नारदजी ! अब मैं संक्रान्तिके समय किये जानेवाले उद्यापन-रूप अन्य ब्रतका वर्णन कर रहा हुँ, जो इस लोकमें समस्त कामनाओंके फलका प्रदाता और परलोकमें अक्षय फलदायक है। सूर्यके उत्तरायण या दक्षिणायनके दिन अथवा विषुवयोगमें इस संक्रान्तित्रतका अनुष्ठान करना चाहिए। इस व्रतमें संक्रान्तिके पहले दिन एक बार भोजन करके (रात्रिमें शयन करे।) संक्रान्तिके दिन प्रातःकाल दाँतुन करनेके पश्चात् तिलमिश्रित

English

Suta said:—0 Ri§is! 'Flic nature of tlicsu ('onlincnts of the Bharata- varsa has been brought to your notice < > greatly ])ious ones! what more do you wish to hear now 78.

अध्याय ६०

श्लोक 28

रसराजं च लवणं कुस्तुम्बुरु तथाष्टकम् दत्तं सौभाग्यमित्यस्मात् सौभाग्याष्टकमित्यतः

rasarājaṃ ca lavaṇaṃ kustumburu tathāṣṭakam dattaṃ saubhāgyamityasmāt saubhāgyāṣṭakamityataḥ

हिन्दी अर्थ

जलसे स्त्रान करनेका विधान है। सूर्य-संक्रान्तिके दिन भूमिपर चन्दनसे कर्णिकासहित अष्टदल कमलको रचना करे और उसपर सूर्यका आवाहन करे। कर्णिकामें ' सूर्याय नम: ', पूर्वदलपर ' आदित्याय नमः', अग्निकोणस्थित नम: ', नैरत्ऋत्यकोणवाले दलपर “सवित्रे नमः ', पश्चिमदलपर “तपनाय नमः ', वायव्यकोणस्थित दलपर ' भगाय नमः ', उत्तरदलपर ' मार्तण्डाय नम: ' और ईशानकोणवाले दलपर “विष्णवे नमः ' से सूर्यदेवको स्थापित कर उनको बारंबार अर्चना करे। तत्पश्चात् वेदीपर भी चन्दन, पुष्पमाला, फल और खाद्य पदार्थोसे उनकी पूजा करनी चाहिए। पुनः अपनी शक्तिके अनुसार सोनेका कमल बनवाकर उसे घृतपूर्ण पात्र और कलशके साथ ब्राह्मणको दान कर दे।

English

The [li8i.s, being thus ask* d by the enliglitcned son of f?uta again questioned him, being dcsirou-!. of hearing homelhing more in answer. — 71). Rere ends the one hundred and thirteenth ehofitev dcaUntj xcith J amhudvipa and its mountains and varw. CUAPTEff CXIV.

अध्याय ६०

श्लोक 29

एवं निवेद्य तत्सर्वम् अग्रतः शिवयोः पुनः रात्रौ शृङ्गोदकं प्राश्य तद्वद्भूमावरिंदम

evaṃ nivedya tatsarvam agrataḥ śivayoḥ punaḥ rātrau śṛṅgodakaṃ prāśya tadvadbhūmāvariṃdama

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् चन्दन और पुष्पयुक्त जलसे भूमिपर सूर्यदेवको अर्घ्य प्रदान करे। (अर्घ्यका मन्त्रार्थं इस प्रकार है) ' अनन्त! आप ही विश्व हैं, विश्व आपका स्वरूप है, आप विश्वमें सर्वाधिक तेजस्वी, स्वयं उत्पन्न होनेवाले, धाता और ऋग्वेद, सामवेद एवं यजुर्वेदके स्वामी हैं, आपको बारंबार नमस्कार है।' इसी विधिसे मनुष्यको प्रत्येक मासमें सारा कार्य सम्पन्न करना चाहिए अथवा (यदि ऐसा करनेमें असमर्थ हो तो) वर्षकी समासिके दिन यह सारा

English

The sages said: — We wish to hoar from you an account of tliis BhAratavar§a, wliich was peopled by SvAyambhuva and the rest of the fourteen Manus. 0 Blessed one! do tell us about their creation. — 1-2.

अध्याय ६०

श्लोक 30

पुनः प्रभाते तु तथा कृतस्नानजपः शुचिः संपूज्य द्विजदाम्पत्यं वस्त्रमाल्यविभूषणैः

punaḥ prabhāte tu tathā kṛtasnānajapaḥ śuciḥ saṃpūjya dvijadāmpatyaṃ vastramālyavibhūṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

कार्य बारह बार करे (दोनोंका फल समान ही है) ॥ १--९॥ एक वर्ष व्यतीत होनेपर घृतमिश्रित खीरसे अग्नि और श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको भलीभाँति संतुष्ट करे और बारह गौ एवं गावोऽष्ट वा सप्त सकांस्यदोहा

English

On hearing these words of the seers, Sfita of tlie Puranas and son of L6maharsana after a deep consideration, began to answer the queries of the seers of thoughtful mind.— 3-4. Sfita said T shall toll you about the people of BhAratavarsa. Manti

अध्याय ६०

श्लोक 31

सौभाग्याष्टकसंयुक्तं सुवर्णचरणद्वयम् प्रीयतामत्र ललिता ब्राह्मणाय निवेदयेत्

saubhāgyāṣṭakasaṃyuktaṃ suvarṇacaraṇadvayam prīyatāmatra lalitā brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

दौर्गत्ययुक्तः कपिलामथैकां निवेदयेद् ब्राह्मणपुङ्गवाय हैमीं च दद्यात् पृथिवीं सशेषा- माकार्य रूप्यामथ वा च ताम्रीम्।

English

CBAPTEB CXIV.

अध्याय ६०

श्लोक 32

एवं संवत्सरं यावत् तृतीयायां सदा मनो कर्तव्यं विधिवद्भक्त्या सर्वसौभाग्यमीप्सुभिः

evaṃ saṃvatsaraṃ yāvat tṛtīyāyāṃ sadā mano kartavyaṃ vidhivadbhaktyā sarvasaubhāgyamīpsubhiḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तु कर्मक्षयमाप्य सप्त- मतिमपि च ददाति सोऽपि देवै- वस्त्रसे सुसज्जित हों, उनके सींग सोनेसे और खुर चाँदीसे मढे गये हों तथा उनके साथ काँसेकी दोहनी भी हो। जो इस प्रकारकी बारह गौओंका दान करनेमें असमर्थ हो, उसके लिये आठ, सात अथवा चार ही

English

caine to 1)e known dH'DiiArata hy liin creation and protection of tlio people (of Db&rata). — 5. According to Nirukla, tliat place in Bharatavarsa where human beinga caii obtaiiv, heaven, einaricipation and a middle course of the two, — 6.

अध्याय ६०

श्लोक 33

प्राशने दानमन्त्रे च विशेषो ऽयं निबोध मे शृङ्गोदकं चैत्रमासे वैशाखे गोमयं पुनः

prāśane dānamantre ca viśeṣo 'yaṃ nibodha me śṛṅgodakaṃ caitramāse vaiśākhe gomayaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

गौ दान करनेका विधान है। जो दुर्गतिमें पड़ा हुआ निर्धन हो, वह किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणको एक ही कपिला गौका दान कर सकता है। इसी प्रकार सोने, चाँदी अथवा ताँबेकी शेषनागसहित पृथ्वीकी प्रतिमा बनवाकर दान करना चाहिए। जो ऐसा करनेमें असमर्थ हो, वह आरेको शेषसहित पृथ्वीकी प्रतिमा बनाकर स्वर्णनिर्मित सूर्यके साथ दान कर सकता है। पुरुषको इस दानमें कंजूसी नहीं करनी चाहिए। यदि करता है तो उसका

English

•' There is no' field of action for mankind without Bbaratavarsa. Bhflratevarsa has nine divisions; Viz. — Indradvipa, Karfera, Tamraparnl, Gabhastihifiiia, Njigadvipa, Sauinya, Gandliarva, Vanina; and the ninth is this- place, surrounded on all sides by the ocean. The whole of the dvip'a is a thousand yojanas in extent, from nortli to south. It is graducally broader from Kumar! (Cape Comorin) ft) the mouth of the Ganges, whence it has risen to a height of ten tliousanfi yojanas in an oblique direotion.- 7-10.

अध्याय ६०

श्लोक 34

ज्येष्ठे मन्दारकुसुमं बिल्वपत्त्रं शुचौ स्मृतम् श्रावणे दधि संप्राश्यं नभस्ये च कुशोदकम्

jyeṣṭhe mandārakusumaṃ bilvapattraṃ śucau smṛtam śrāvaṇe dadhi saṃprāśyaṃ nabhasye ca kuśodakam

हिन्दी अर्थ

अधःपतन हो जाता है, इसमें कुछ भी संशय नहीं है। नारदजी! जबतक इस मृत्युलोकमें महेन्द्र आदि देवगणों, हिमालय आदि पर्वतों और सातों समुद्रोंसे युक्त पृथ्वीका अस्तित्व है, तबतक स्वर्गलोकमें अखिल गन्धर्वसमूह उस व्रतीकी भलीभाँति पूजा करते हैं। पुण्य क्षीण होनेपर वह सृष्टिके आदिमें उत्तम कुल और शीलसे सम्पन्न होकर भूतलपर सातों द्वीपोंका अधीश्वर होता है। बह सुन्दर रूप और सुन्दरी पत्नीसे युक्त होता है, नहुत-से पुत्र और भाई-बन्धु उसके चरणोंकी वन्दना करते हैं। इस प्रकार जो मनुष्य सूर्य-संक्रान्तिकी इस पुण्यमयी अखिल विधिको भक्तिपूर्वक पढ़ता या श्रवण करता है अथवा इसे करनेकी सम्मति देता है, वह भी

English

* " The Mlechluis live on its outskirts. The KinUas and the Yavanas iirhabit tl east and thfe west of it. — IJ.

अध्याय ६०

श्लोक 35

क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्त्तिके पृषदाज्यकम् मार्गे मासे तु गोमूत्रं पौषे संप्राशयेद्घृतम्

kṣīramāśvayuje māsi kārttike pṛṣadājyakam mārge māse tu gomūtraṃ pauṣe saṃprāśayedghṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रपूज्यते च॥ १५ इन्द्रलोकमें देवताओंद्वारा पूजित होता है॥ १०--१५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे संक्रान्त्युद्यापनविधिर्नामाष्टनवतितमोऽध्यायः

English

iCote.— KirfltaA degraded mountain tribe.

अध्याय ६०

श्लोक 36

माघे कृष्णतिलांस्तद्वत् पञ्चगव्यं च फाल्गुने ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा शिवा

māghe kṛṣṇatilāṃstadvat pañcagavyaṃ ca phālgune lalitā vijayā bhadrā bhavānī kumudā śivā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें संक्रान्त्युद्यापनविधि नामक अट्टानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ विभूतिद्वादशी-्रतकी विधि और उसका माहात्म्य नन्दिकेश्वर उवाच श्रृणु नारद वक्ष्यामि विष्णोर्त्रतमनुत्तमम्।

English

Yavana= Foreigner, especially the Greeks. The BrAbmanas, the Ksalriyas, the Vaisfyas, and the Madras inhabit in its centre and carry on d.e., inside this boundary} their occupations of rituals (sacrifice, &c.) trade, commerce, &c- — 12.

अध्याय ६०

श्लोक 37

वासुदेवी तथा गौरी मङ्गला कमला सती उमा च दानकाले तु प्रीयतामिति कीर्तयेत्

vāsudevī tathā gaurī maṅgalā kamalā satī umā ca dānakāle tu prīyatāmiti kīrtayet

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर बोले-नारदजी ! सुनिये, अब मैं भगवान् विष्णुके विभूतिद्वादशी नामक सर्वोत्तम व्रतका वर्णन सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ १ कर रहा हुँ, जो सम्पूर्ण देवगणांद्वारा अभिवन्दित है।

English

They air pursue their respective duties by adhering to the varna- dharma, Arthaand Kama. — 13.

अध्याय ६०

श्लोक 38

मल्लिकाशोककमलं कदम्बोत्पलमालतीः कुब्जकं करवीरं च बाणमम्लानकुङ्कुमम्

mallikāśokakamalaṃ kadambotpalamālatīḥ kubjakaṃ karavīraṃ ca bāṇamamlānakuṅkumam

हिन्दी अर्थ

कार्तिके चैत्रवैशाखे मार्गशीर्षे च फाल्गुने। एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम्। द्वादश्यां द्विजसंयुक्तः करिष्ये भोजनं विभो तदविघ्नेन मे यातु सफलं स्याच्च केशव। नमो नारायणायेति वाच्यं च स्वपता निशि

English

Here exist tl>c asramas in their due order in which the five fold de- sires of men are fulfilled ivh., nisknmadharma as well as the four ordinary desires, consisting of dharma, artha, kdma and moksa'. Here, men engage in activities for the sake of obtaining Heaven and emancipation. — 14. The Mnnavadvtpa is also called Tirj'ag-yaina (i.e., obliquely situate). One who conquers it entirely, is.called Samrata. — 15.

अध्याय ६०

श्लोक 39

सिन्धुवारं च सर्वेषु मासेषु क्रमशः स्मृतम् जपाकुसुम्भकुसुमं मालती शतपत्त्रिका

sindhuvāraṃ ca sarveṣu māseṣu kramaśaḥ smṛtam japākusumbhakusumaṃ mālatī śatapattrikā

हिन्दी अर्थ

पूजयेत् पुण्डरीकाक्षं शुक्लमाल्यानुलेपनैः विभूतये नमः पादावशोकाय च जानुनी।

English

This loka is known as the conqueror of Antariksa which in its turn is known as Svarat. 1 shall explain this at full length.— 16.

अध्याय ६०

श्लोक 40

यथालाभं प्रशस्तानि करवीरं च सर्वदा एवं संवत्सरं यावद् उपोष्य विधिवन्नरः

yathālābhaṃ praśastāni karavīraṃ ca sarvadā evaṃ saṃvatsaraṃ yāvad upoṣya vidhivannaraḥ

हिन्दी अर्थ

कंदर्पाय नमो मेढ़मादित्याय नमः करो। दामोदरायेत्युदरं वासुदेवाय च स्तनौ श्रीधराय मुखं केशान् केशवायेति नारद पृष्ठं शारङ्गधरायेति श्रवणौ वरदाय वै।

English

There are seven principal mountains in this continent, viz., Mahen- dra, Mala3'a,.Sahya, Saktiman, Riksavnu, Vindhya and Pariyatra; and there are thousands of smaller ones adjacent to each of these. — 17-18. Some of these are known to have fine peaks and tablelands, covered with many kinds of trees; &c. The smaller ones are less productive, and arc distinguished from the bigger ones by contrast. — 19.

अध्याय ६०

श्लोक 41

स्त्री भक्ता वा कुमारी वा शिवमभ्यर्च्य भक्तितः व्रतान्ते शयनं दद्यात् सर्वोपस्करसंयुतम्

strī bhaktā vā kumārī vā śivamabhyarcya bhaktitaḥ vratānte śayanaṃ dadyāt sarvopaskarasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

शिरः सर्वात्मने ब्रह्मन् नम इत्यभिपूजयेत् मत्स्यमुत्पलसंयुक्तं हैमं कृत्वा तु शक्तितः। उदकुम्भसमायुक्तमग्रतः स्थापयेद् बुधः

English

The Mlechhas and the Aian reside there mingling with each other without distinction, and they drink the waters of many rivers, such ss

अध्याय ६०

श्लोक 42

उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह स्थापयित्वाथ शयने ब्राह्मणाय निवेदयेत्

umāmaheśvaraṃ haimaṃ vṛṣabhaṃ ca gavā saha sthāpayitvātha śayane brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

सकाञ्चनोत्पलं देवं सोदकुम्भं निवेदयेत् यथा न मुच्यसे देव सदा सर्वविभूतिभिः। तथा मामुद्धराशेषदुःखसंसारकर्दमात् बुद्धिमान् मनुष्य कार्तिक, चैत्र, वैशाख, मार्गशीर्ष, फाल्गुन

English

Tllli MATSYA PUBANAM, the Ganges, tbe Sindhu, the Sarasvat), the Sutlej/ the Ohandrabhftgft, the Yamuun, the Sarayu, the Ainivali, the VitatsA, the DevikA, the Kuhu, the Goinati, the DhantapnpA, the Vahuda, the Driadvali, the Kaiiflikl, the Tritiya, the NisJchala, the Gaudakt, the Iksu, the Lauhita (all these having their source in the snow-clatl mountains of the Himalayas),

अध्याय ६०

श्लोक 43

अन्यान्यपि यथाशक्ति मिथुनान्यम्बरादिभिः धान्यालंकारगोदानैर् अभ्यर्चेद्धनसंचयैः वित्तशाठ्येन रहितः पूजयेद्गतविस्मयः

anyānyapi yathāśakti mithunānyambarādibhiḥ dhānyālaṃkāragodānair abhyarceddhanasaṃcayaiḥ vittaśāṭhyena rahitaḥ pūjayedgatavismayaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा आघषाढ्मासमें शुक्लपक्षकी दशमी तिथिको स्वल्पाहार कर सायंकालिक संध्योपासनासे निवृत्त होकर इस प्रकारका नियम ग्रहण करे--' प्रभो! में एकादशीको निराहार रहकर भगवान् जनार्दनकी भलीभाँति अर्चना करूँगा और द्वादशीके दिन ब्राह्मणके साथ बैठकर भोजन करूँगा। केशव! मेरा यह नियम निर्विघ्नतापूर्वक निभ जाय और फलदायक हो।' फिर रातमें ७ नमो नारायणाय' मन्त्रका जप करते हुए सो जाय। प्रातःकाल उठकर स्त्रान-जप आदि

English

The Vedasmfitt, tho Vetravati, tlio Vritragbni, the Sindhu, tbe Parnasa, tlie Narmada, tho Kaveii, the Mahi, tho Para, the Dhanvatl, tho RupA, ilic AidusA, the Venuinati, tho SiprA, tlio Avanti, the Kunti (all these rivers having their source in the Pdriydtra mountain).

अध्याय ६०

श्लोक 44

एवं करोति यः सम्यक् सौभाग्यशयनव्रतम् सर्वान्कामानवाप्नोति पदमत्यन्तमश्नुते फलस्यैकस्य त्यागेन व्रतमेतत्समाचरेत्

evaṃ karoti yaḥ samyak saubhāgyaśayanavratam sarvānkāmānavāpnoti padamatyantamaśnute phalasyaikasya tyāgena vratametatsamācaret

हिन्दी अर्थ

करके पवित्र हो जाय और श्वेत पुष्पोंकी माला एवं चन्दन आदिसे भगवान् पुण्डरीकाक्षका पूजन करे। (पूजनके ' अशोकाय नमः' से जानुओंकी, “शिवाय नमः' से ऊरुओंकी, 'विश्वमूर्ते नमः” से कटिकी, 'कंदर्पाय नमः ' से जननेन्द्रियकी, ' आदित्याय नमः ' से हाथोंकी, “दामोदराय नमः” से उदरकी, “वासुदेवाय नमः' से दोनों स्तनोंकी, 'माधवाय नमः ' से विष्णुके वक्षःस्थलकी, 'उत्कण्ठिने नमः” से कण्ठकी, ' श्रीधराय नमः” से मुखको, "केशवाय नमः” से केशोंकी, 'शारङ्गधराय नमः ' से पीठकी, “वरदाय नमः' से दोनों कानोंकी और

English

The Mandakini, tho ihtsAriiA, ilm ChitrakutA, tlie TamasA, the Pippali, tlio SJyeiii, ll\e ChitrotpalA, tho VimalA, tlio Chafieluila, the Dhutavjiliini, the faktiniaiiti, tlie Suni. the T.ajjA, the MukutA, the (Iradika (these liaving their source in the Rhyaenu mountain). The Tapi, the Payosni, the NirvindhyA, tho KshiprA, tho RisabhS, the Vemi, the Vaitanini, ilie VivamfilA, the Kiimudvat?, the Toya, the Mahagaiiri, the DurgamA, the iiilA these rivers of cool water having their source in the Vindhya mountainsl

अध्याय ६०

श्लोक 45

य इच्छन्कीर्तिमाप्नोति प्रतिमासं नराधिप सौभाग्यारोग्यरूपायुर् वस्त्रालंकारभूषणैः न वियुक्तो भवेद्राजन् नवार्बुदशतत्रयम्

ya icchankīrtimāpnoti pratimāsaṃ narādhipa saubhāgyārogyarūpāyur vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ na viyukto bhavedrājan navārbudaśatatrayam

हिन्दी अर्थ

“सर्वात्मने नमः' से सिरकी पूजा करनी चाहिए। ब्राह्मण नमः' कहकर अपने नामका उच्चारण करते हुए चरणोंमें प्रणिपात करे। तदुपरान्त बुद्धिमान् व्रती मूर्तिके अग्रभागमें एक जलपूर्ण कलश स्थापित करे। उसपर तिलसे युक्त गुड़से भरा हुआ पात्र, जो श्वेत वस्त्रसे परिवेष्टित हो, रख

English

The Godavari, (lie Pliiiuarathi, itio Krisnaveid, tho Banjuhi, the TungabhadrA, Uic Supra vGgA, tho VAhya, the Kaveri 'these rivers in the south having their >ourc.? in the uiuuniains.

अध्याय ६०

श्लोक 46

यस्तु द्वादश वर्षाणि सौभाग्यशयनव्रतम् करोति सप्त चाष्टौ वा श्रीकण्ठभवने ऽमरैः पूज्यमानो वसेत्सम्यग् यावत्कल्पायुतत्रयम्

yastu dvādaśa varṣāṇi saubhāgyaśayanavratam karoti sapta cāṣṭau vā śrīkaṇṭhabhavane 'maraiḥ pūjyamāno vasetsamyag yāvatkalpāyutatrayam

हिन्दी अर्थ

दे। उसके ऊपर अपनी शक्तिके अनुसार सोनेका कमलसहित मत्स्य बनवाकर स्थापित करे और रात्रिमें इतिहास-पुराण आदिको कथाओंको सुनते हुए जागरण करे रात्रि व्यतीत होनेपर प्रातःकाल स्वर्णमय कमल और कलशके साथ वह देव-मूर्ति कुटुम्बी ब्राह्मणको दान कर देनी चाहिए। (उस समय ऐसी प्रार्थना करे--) 'देव! जिस प्रकार आप सदा सम्पूर्ण विभूतियाँसे वियुक्त नहीं होते, उसी प्रकार इस निखिल कष्टोंसे परिपूर्ण संसाररूपी कीचड्से मेरा उद्धार कीजिये।' मुने! इस प्रकार एक वर्षतक प्रतिमास क्रमश: भगवान्के दस अवतारों तथा दत्तात्रेय और व्यासकी स्वर्णमयी प्रतिमा स्वर्णनिर्मित कमलके साथ दान करनी चाहिए। उस

English

Tlie Kritiii'iAlA. ilie TAjaraparn-, tlu- PnspajA, the IJlptdavali (these rivers of' tiie e-jfii water ha'ing their -.<ai!Cr in iIk AltilayAehala mountain). Tin* i'rlhhAg.:, rl.t*, tie* Iks'.d, the 'rri'li\A, the CMuila-

अध्याय ६०

श्लोक 47

नारी वा कुरुते वापि कुमारी वा नरेश्वर सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता

nārī vā kurute vāpi kumārī vā nareśvara sāpi tatphalamāpnoti devyanugrahalālitā

हिन्दी अर्थ

दद्यादेवं समा यावत् पाषण्डानभिवर्जयेत्॥ १४ समय छल, कपट, पाखण्ड आदिसे दूर रहना चाहिए। शय्यां दद्यान्मुनिश्रेष्ठ गुरवे धेनुसंयुताम्

English

tAmrapariji, ilic Mnii -he *at vA. tie Vimal.. ila.-e having come from the Mahcndra mountain', the Ka.sikA, tlie SukuinfUi, tlio Mudunga, the MandavAhini, tlie Kripi, the Pasint.these having come from (iakti- ma7ita'\ — 20-31

अध्याय ६०

श्लोक 48

शृणुयादपि यश्चैव प्रदद्यादथवा मतिम् सो ऽपि विद्याधरो भूत्वा स्वर्गलोके चिरं वसेत्

śṛṇuyādapi yaścaiva pradadyādathavā matim so 'pi vidyādharo bhūtvā svargaloke ciraṃ vaset

हिन्दी अर्थ

गुरुं सम्पूज्य विधिवद् वस्त्रालङ्कारभूषणैः कुर्यात् पापविनिर्मुक्तः पितृणां तारयेच्छतम् मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार यथाशक्ति बारहों द्वादशी-व्रतोंको समाप्त कर वर्षके अन्तमें गुरुको लवणपर्वतके साथ- साथ गौसहित शय्या दान करनी चाहिए। व्रती यदि सम्पत्तिशाली हो तो उसे वस्त्र, शृङ्गार-सामग्री और

English

All tho rivets named above are.-acunj, and iaii into the sea, and their waters are pure and sacreil; and every one drinks from them. They are the mothers of tho univoise and piiigo the sin of the world,— 33. From these rivers thousands of rivers arc branched off, and into thorn thousands of tributaries fail.

अध्याय ६०

श्लोक 49

इदमिह मदनेन पूर्वमिष्टं शतधनुषा कृतवीर्यसूनुना च कृतमथ वरुणेन नन्दिना वा किम् उ जननाथ ततो यदुद्भवः स्यात्

idamiha madanena pūrvamiṣṭaṃ śatadhanuṣā kṛtavīryasūnunā ca kṛtamatha varuṇena nandinā vā kim u jananātha tato yadudbhavaḥ syāt

हिन्दी अर्थ

आभूषण आदिसे गुरुकी विधिपूर्वक पूजा कर ग्राम अथवा गृहके साथ-साथ खेतका दान करना चाहिए। साथ ही अपनी शक्तिके अनुसार अन्यान्य ब्राह्मणोंको भी भोजन कराकर उन्हें वस्त्र, गोदान, रल्रसमूह और धनराशियोंद्वारा संतुष्ट करनेका विधान है। स्वल्प धनवाला ब्रती अपनी सामर्थ्यके अनुकूल थोड़ा-थोड़ा ही दान कर सकता है तथा जो ब्रती परम निर्धन हो, किंतु भगवान् माधवके प्रति उसकी प्रगाढ़ निष्ठा हो तो उसे

English

On their banks are situated the following (janapadaa) places: PaBcbSla, Kuril, J5alva, JSngala, Surasena, Bhadrakasa, VAhya, Pa(tachara, Matsya, KirAta, Kulya, Kuntala, KfiiJi, Kowala, Avanti, Kiilinga, Muka and Atidhaka. Thus I have described almost all the countries of Madhyadeia.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 60
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.