Matsya Purana· Matsya Purāṇa
61
अध्याय 61 / 176

Adhyaya 61

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६१

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ६१ भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महर्जनः तपः सत्यं च सप्तैते देवलोकाः प्रकीर्तिताः

matsya-purāṇa 61 bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko 'tha maharjanaḥ tapaḥ satyaṃ ca saptaite devalokāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

दो वर्षतक पुष्पार्चनकी विधिसे इस व्रतका पालन करना चाहिए। जो मनुष्य उपर्युक्त विधिसे विभूतिद्वादशी- व्रतका अनुष्ठान करता है, वह स्वयं पापसे मुक्त होकर अपने सौ पीढ़ियोंतकके पितरोंको तार देता है। उसे एक लाख जन्मोंतक न तो शोकरूप फलका भागी होना पड़ता है, न व्याधि और दरिद्रता ही घेरती है तथा न बन्धनमें ही पड़ना पड़ता है। वह प्रत्येक जन्ममें विष्णु अथवा शिवका भक्त होता है। ब्रह्मन्! जबतक एक सौ आठ सहस्र युग नहीं बीत जाते, तबतक वह स्वर्गलोकमें निवास करता है और पुण्य क्षीण होनेपर पुनः भूतलपर

English

]N'ofe.«-Madhyade£(ii tho central region, the country lylog between tho Himalaya and the VIndhyh. Tho aangettc doab. iir«9enas=yaino of country.about Mathura.

अध्याय ६१

श्लोक 2

पर्यायेण तु सर्वेषाम् आधिपत्यं कथं भवेत् इह लोके शुभं रूपम् आयुः सौभाग्यमेव च लक्ष्मीश्च विपुला नाथ कथं स्यात्पुरसूदन

paryāyeṇa tu sarveṣām ādhipatyaṃ kathaṃ bhavet iha loke śubhaṃ rūpam āyuḥ saubhāgyameva ca lakṣmīśca vipulā nātha kathaṃ syātpurasūdana

हिन्दी अर्थ

तावत् स्वर्गे वसेद् ब्रह्मन् भूपतिश्च पुनर्भवेत्॥ २९ राजा होता है॥ १२--२१॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे विष्णुव्रतं नाम नवनवतितमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें विभूतिद्वादशी-सम्बन्धी विष्णु-ब्रत नामक निन्यानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

oiiAmn cxiv.

अध्याय ६१

श्लोक 3

पुरा हुताशनः सार्धं मारुतेन महीतले आदिष्टः पुरुहूतेन विनाशाय सुरद्विषाम्

purā hutāśanaḥ sārdhaṃ mārutena mahītale ādiṣṭaḥ puruhūtena vināśāya suradviṣām

हिन्दी अर्थ

विभूतिद्वादशी के प्रसङ्गमें राजा पुष्पबाहनका वृत्तान्त नन्दिकेश्वर उवाच पुरा रथन्तरे कल्पे राजाऽऽसीत् पुष्पवाहनः। नन्दिकेश्वर बोले--नारदजी! बहुत पहले

English

MatsyftjvAaotL nittno for Yirftta— tho country lying to tho west of Dholpur. Kuntala-=

अध्याय ६१

श्लोक 4

निर्दग्धेषु ततस्तेन दानवेषु सहस्रशः तारकः कमलाक्षश्च कालदंष्ट्रः परावसुः विरोचनश्च संग्रामाद् अपलायंस्तपोधन

nirdagdheṣu tatastena dānaveṣu sahasraśaḥ tārakaḥ kamalākṣaśca kāladaṃṣṭraḥ parāvasuḥ virocanaśca saṃgrāmād apalāyaṃstapodhana

हिन्दी अर्थ

रथन्तरकल्पमें पुष्पवाहन नामका एक राजा हुआ था नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसंनिभः ॥ १ जो सम्पूर्ण लोकोंमें विख्यात तथा तेजमें सूर्यके समान

English

lrtloo of Dcccan. Avanta Country to tho N. of Narmada. Kalinga

अध्याय ६१

श्लोक 5

अम्भः सामुद्रमाविश्य संनिवेशमकुर्वत अशक्या इति ते ऽप्यग्निमारुताभ्यामुपेक्षिताः

ambhaḥ sāmudramāviśya saṃniveśamakurvata aśakyā iti te 'pyagnimārutābhyāmupekṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

था। मुने! उसकी तपस्यासे संतुष्ट होकर ब्रह्माने उसे एक सोनेका कमल (रूप विमान) प्रदान किया था, कमलं काञ्चनं दत्तं यथाकामगमं मुने॥ २ जो इच्छानुसार जहाँ-कहीं भी आ-जा सकता था।

English

Northern Sirdars. AndhakaTclangana.

अध्याय ६१

श्लोक 6

ततः प्रभृति ते देवान् मनुष्यान्सह जङ्गमान् संपीड्य च मुनीन्सर्वान् प्रविशन्ति पुनर्जलम्

tataḥ prabhṛti te devān manuṣyānsaha jaṅgamān saṃpīḍya ca munīnsarvān praviśanti punarjalam

हिन्दी अर्थ

इस ब्रतका वर्णन पद्म० सृष्टिखं० २०। १-४२, भविष्योत्तर, विष्णुधर्मात्तर, व्रतरल्, व्रतराज, व्रतकल्पद्गुम आदिमें भी यों ही प्राप्त होता है। पाद्मीय कथामें तीर्थगुरु पुष्करक्षेत्रका भी सम्बन्ध प्रदृष्ट है । लोकैः समस्तैर्नगरवासिभिः सहितो नृपः। द्वीपानि सुरलोकं च यथेष्टं व्यचरत् तदा

English

Now the following are between the Sahya mountain and the Qod& Tar!, most charming lands in the whole world, where there are (the mountains) Gobardhana, Mandara and Gandhannidana as well as the celestial trees and herbs, for iUma's benefit.— 37-38.

अध्याय ६१

श्लोक 7

एवं वर्षसहस्राणि वीराः पञ्च च सप्त च जलदुर्गबलाद्ब्रह्मन् पीडयन्ति जगत्त्रयम्

evaṃ varṣasahasrāṇi vīrāḥ pañca ca sapta ca jaladurgabalādbrahman pīḍayanti jagattrayam

हिन्दी अर्थ

कल्पादौ सप्तमं द्वीपं तस्य पुष्करवासिनः। लोकेन पूजितं यस्मात् पुष्करष्वीपमुच्यते देवेन ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतोऽम्बुजम्। पुष्पवाहनमित्याहुस्तस्मात् तं देवदानवाः ब्रह्माम्बुजस्थस्य तपोऽनुभावात्।

English

These were brought down by BharadvAja.Muni, for KAma's good, and by- him was created a pleasant country decorated witli flowers.— 39,

अध्याय ६१

श्लोक 8

ततः परमथो वह्निमारुतावमराधिपः आदिदेश चिरादम्बुनिधिरेष विशोष्यताम्

tataḥ paramatho vahnimārutāvamarādhipaḥ ādideśa cirādambunidhireṣa viśoṣyatām

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मनामग्र्यधनुर्धराणाम् । तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा सोऽभ्यागतं वीक्ष्य मुनिप्रवीरं प्राचेतसं वाक्यमिदं बभाषे

English

BAhlika, VAtadhana, Abhira, Kalatoyaka, Purandlira uflra, Pallava, Atta Kliandikn, GandhAra, Yavanas, Sindhu, 8auvira, Madraka, S5aka, Drubya, Pulinda, Ptirada, Hannmtika, Kainatha, KantakAra, Kaikeya, Daanamaka, Praslhala, Daseraka, I.ampaka, Talagana, Sainika, JAngala, and other places peopled by the Bharadvaja Br.ihniapas, Kiatriyas, Yaiiiyas, andsSfldras These places (janapadas) are on the north. Now bear of those on the east. --40-43.

अध्याय ६१

श्लोक 9

यस्मादस्मद्द्विषामेष शरणं वरुणालयः तस्माद्भवद्भ्यामद्यैव क्षयमेष प्रणीयताम्

yasmādasmaddviṣāmeṣa śaraṇaṃ varuṇālayaḥ tasmādbhavadbhyāmadyaiva kṣayameṣa praṇīyatām

हिन्दी अर्थ

जाता च सर्वविजितामरसुन्दरीणाम्। सस्मिन् प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां धर्मादिकं कृतमशेषफलासिहेतुः ।

English

A'ofo.— Bfthlikft=:Balkhii. *SinclIiu=iTlio country of flic Upper Indus. ftaka-=iThe countries on the N.-W. Frontier. Kaikoy:i-. Bordering on the Sindhu Dcs'a.

अध्याय ६१

श्लोक 10

तावूचतुस्ततः शक्रम् उभौ शम्बरसूदनम् अधर्म एष देवेन्द्र सागरस्य विनाशनम्

tāvūcatustataḥ śakram ubhau śambarasūdanam adharma eṣa devendra sāgarasya vināśanam

हिन्दी अर्थ

उसे पाकर उस समय राजा पुष्पबाहन अपने नगर एवं जनपदवासियोंके साथ उसपर आरूढ़ होकर स्वेच्छानुसार देवलोकों तथा सातों द्वीपोमें विचरण किया करता था। कल्पके आदिमें पुष्करनिवासी उस पुष्पवाहनका सातवें द्वीपपर अधिकार था, इसीलिये लोकमें उसको प्रतिष्ठा थी और आगे चलकर वह द्वीप पुष्करद्वीप नामसे कहा जाने लगा। चूँकि देवेश्वर ब्रह्माने इसे कमलरूप विमान प्रदान किया था, इसलिये देवता एवं दानव उसे पुष्पवाहन

English

wImkij tin?nwR i

अध्याय ६१

श्लोक 11

यस्माज्जीवनिकायस्य महतः संक्षयो भवेत् तस्मान्न पापमद्यावां करवाव पुरंदर

yasmājjīvanikāyasya mahataḥ saṃkṣayo bhavet tasmānna pāpamadyāvāṃ karavāva puraṃdara

हिन्दी अर्थ

कहा करते थे। तपस्याके प्रभावसे ब्रह्माद्वारा प्रदत्त कमलरूप विमानपर आरूढ़ होनेपर उसके लिये त्रिलोकीमें भी कोई स्थान अगम्य न था। मुनीन्द्र! उसकी पल्लीका नाम लावण्यवती था। वह अनृपम सुन्दरी थी तथा हजारों नारियोंद्वारा चारों ओरसे समादूत होती रहती थी। वह राजाको उसी प्रकार अत्यन्त प्यारी थी, जैसे शंकरजीको पार्वती परम प्रिय हैं। उसके दस हजार पुत्र थे, जो परम धार्मिक और धनुर्धारियोंमें अग्रगण्य थे। अपनी इन सारी विभूतियोंपर बारम्बार विचारकर राजा पुष्पवाहन विस्मयविमुग्ध हो जाता था। एक बार (प्रचेताके पुत्र) मुनिवर वाल्मीकि राजाके यहाँ पधारे। उन्हें आया देख राजाने उनसे इस प्रकार प्रश्न किया॥ १--७॥

English

will? fiNqfld awftwr: II

अध्याय ६१

श्लोक 12

अस्य योजनमात्रे ऽपि जीवकोटिशतानि च निवसन्ति सुरश्रेष्ठ स कथं नाशमर्हति

asya yojanamātre 'pi jīvakoṭiśatāni ca nivasanti suraśreṣṭha sa kathaṃ nāśamarhati

हिन्दी अर्थ

राजाने पूछा--मुनीन्द्र! किस कारणसे मुझे यह देवों तथा मानवोंद्वारा पूजनीय निर्मल विभूति तथा अपने सौन्दर्यसे समस्त देवाङ्गनाओंको पराजित कर देनेवाली सुन्दरी भार्या प्राप्त हुई है? मेरे थोड़े-से तपसे संतुष्ट होकर ब्रह्माने मुझे ऐसा कमल-गृह क्यों प्रदान किया, जिसमें अमात्य, हाथी, रथसमूह और जनपदवासियोंसहित यदि सौ करोड़ राजा बैठ जायँ तो वे जान नहीं पड़ते कि कहाँ चले गये। वह विमान भी आकाशगामी

English

Abhira South of bri Kohknna and on the Western bank of the T&pti is tho land of the Abhiras on the Yindhya iiillM.

अध्याय ६१

श्लोक 13

एवमुक्तः सुरेन्द्रस्तु कोपात् संरक्तलोचनः उवाचेदं वचो रोषान् निर्दहन्निव पावकम्

evamuktaḥ surendrastu kopāt saṃraktalocanaḥ uvācedaṃ vaco roṣān nirdahanniva pāvakam

हिन्दी अर्थ

भाँति दीख पड़ता है। इसलिये इस सम्पूर्ण फलकी प्रा्तिके लिये अन्य माताके उदरसे उत्पन्न होकर अर्थात् पूर्वजन्ममें मैंने अथवा मेरे पुत्रोंने या मेरी इस पत्नीने कौन-सा ऐसा शुभ धर्म आदि कार्य किया है? प्रचेतः! भद्रं यदेतदखिलं कथय प्रचेतः॥ १० यह सारा-का-सारा विषय मुझे बतलाइये॥ ८--१०॥ वाल्मीकिरामायण, उत्तरकाण्ड ९३। १७, ९६। १९ तथा अध्यात्मरामायण ७।७। ३१, बालरामायण, उत्तर-रामचरित आदिके

English

Aftga, Vahga, Madguraka,.\ntaragiii, Vahirgiri, Plavafiga, Matafiga, Yamakn, Mallavarnaka, Suhnia, rttara Pravijaya, Mnrga, VAgeya, MAlava, Pragjyotisa, Piiddra, Videha, Taniraliplaka, IAlva,.\fagadha and Gonardla. — 44-45.

अध्याय ६१

श्लोक 14

न धर्माधर्मसंयोगं प्राप्नुवन्त्यमराः क्वचित् भवतोस्तु विशेषेण माहात्म्यं चाधितिष्ठतोः

na dharmādharmasaṃyogaṃ prāpnuvantyamarāḥ kvacit bhavatostu viśeṣeṇa māhātmyaṃ cādhitiṣṭhatoḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसार ' प्राचेतस' शब्द महर्षि वाल्मीकिका ही वाचक है। मुनिरभ्यधादथ भवान्तरितं समीक्ष्य

English

VidiliaCouutry lying to tho N.=E. o( Magadba. MagadhaBlhar.

अध्याय ६१

श्लोक 15

मदाज्ञालङ्घनं यस्मान् मारुतेन समं त्वया मुनिव्रतमहिंसादि परिगृह्य त्वया कृतम् धर्मार्थशास्त्ररहितं शत्रुं प्रति विभावसो

madājñālaṅghanaṃ yasmān mārutena samaṃ tvayā munivratamahiṃsādi parigṛhya tvayā kṛtam dharmārthaśāstrarahitaṃ śatruṃ prati vibhāvaso

हिन्दी अर्थ

जातस्त्वमप्यनुदिनं किल पापकारी जाता महीश तव योषिदियं सुरूपा। तत्र मण्डपमध्यस्था विष्णोरर्चा विलोकिता

English

Those lying to the south (or in tlic Dakfinapatha) are -Pandya, Kerala, Chola, Knlya, Setukn, Sutika, Kupatha, VAjivAsika, NavarAftra, M&bifika, Kalihga, KAru, Ai$ika, Atavya, lvara, Pulinda, Vindbya, Pufiika, Vidarbha, Dandaka, Kuliya, Sirala, Rnpasn, TApasa, Taitirika, KAraskai'a, VAsika and the countries on the banks of the NarmadA,

अध्याय ६१

श्लोक 16

तस्मादेकेन वपुषा मुनिरूपेण मानुषे मारुतेन समं लोके तव जन्म भविष्यति

tasmādekena vapuṣā munirūpeṇa mānuṣe mārutena samaṃ loke tava janma bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

निवेदयन्ती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम्। अलङ्कृत्य हृषीकेशं सौवर्णामरपादपम् किमेभिः कमलैः कार्य वरं विष्णुरलङ्कतः

English

the sea north of the KSvert Ohola=T»nJore. PAndyaTinnevelly. VidsrbhaaBentr. A dtstrlet in the Deccan between the NamadI and the Oodtrart.

अध्याय ६१

श्लोक 17

यदा च मानुषत्वे ऽपि त्वयागस्त्येन शोषितः भविष्यत्युदधिर्वह्ने तदा देवत्वमाप्स्यसि

yadā ca mānuṣatve 'pi tvayāgastyena śoṣitaḥ bhaviṣyatyudadhirvahne tadā devatvamāpsyasi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर महर्षि वाल्मीकि राजाके इस आकस्मिक एवं अद्धुत प्रभावपूर्ण वृत्तान्तको जन्मान्तरसे सम्बन्धित जानकर इस प्रकार कहने लगे-राजन्! तुम्हारा पूर्वजन्म अत्यन्त भीषण व्याधके कुलमें हुआ था। एक तो तुम उस कुलमें पैदा हुए, फिर दिन-रात पापकर्ममें भी निरत बढ़े हुए थे। उससे दुर्गन्ध निकलती थी और वह बड़ा कुरूप था। उस जन्ममें न तो तुम्हारा कोई हितैषी मित्र

English

The following countries lie on the west i--BhArnkacbba, SamAheya, S&raevata, Kfichtka, SanrAstra, Anartn and Arbuda. — 46-51.

अध्याय ६१

श्लोक 18

इतीन्द्रशापात्पतितौ तत्क्षणात्तौ महीतले अवाप्तावेकदेहेन कुम्भाज्जन्म तपोधन

itīndraśāpātpatitau tatkṣaṇāttau mahītale avāptāvekadehena kumbhājjanma tapodhana

हिन्दी अर्थ

बहन ही थी। भूपाल! केवल तुम्हारी यह परम प्रियतमा बार कभी बड़ी भयंकर अनावृष्टि हुई, जिसके कारण अकाल पड़ गया। उस समय भूखसे पीड़ित होकर तुम आहारकी खोजमें निकले, परंतु तुम्हें कोई जंगली (कन्दमूल) फल आदि कुछ भी खाद्य वस्तु प्राप्त न हुई। इतनेमें ही

English

THE MATS? A PURAtAJh. ''

अध्याय ६१

श्लोक 19

मित्रावरुणयोर्वीर्याद् वसिष्ठस्यानुजो ऽभवत् अगस्त्य इत्युग्रतपाः संबभूव पुनर्मुनिः

mitrāvaruṇayorvīryād vasiṣṭhasyānujo 'bhavat agastya ityugratapāḥ saṃbabhūva punarmuniḥ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारी दृष्टि एक सरोवरपर पड़ी, जो कमलसमूहसे मण्डित था। उसमें बड़े-बड़े कमल खिले हुए थे। तब तुम उसमें प्रविष्ट होकर बहुसंख्यक कमल-पुष्पोंको लेकर वैदिश नामक नगर (विदिशा नगरी)-में चले गये ॥११--१४॥ वहाँ तुमने उन कमल-पुष्पोंको बेचकर मूल्य- प्राप्तिकि हेतु पूरे नगरमें चक्कर लगाया। सारा दिन बीत गया, पर उन कमल-पुष्पोंका कोई खरीददार न मिला। उस समय तुम भूखसे अत्यन्त व्याकुल और थकावटसे अतिशय क्लान्त चूर होकर पल्रीसहित एक महलके प्राङ्गणमें बैठ गये। वहाँ रात्रिमें तुम्हें महान् मङ्गल शब्द सुनायी पड़ा। उसे सुनकर तुम पल्रीसहित उस स्थानपर गये, जहाँ वह मङ्गल शब्द हो रहा था। वहाँ मण्डपके

English

The following countries are on the westefn extremit/ ehala: — MAlava, Karuga, Mekala, Ulkala, Aura/jlfiisa, ]

अध्याय ६१

श्लोक 20

सम्भूतः स कथं भ्राता वसिष्ठस्याभवन्मुनिः कथं च मित्रावरुणौ पितरावस्य तौ स्मृतौ जन्म कुम्भादगस्त्यस्य कथं स्यात्पुरसूदन

sambhūtaḥ sa kathaṃ bhrātā vasiṣṭhasyābhavanmuniḥ kathaṃ ca mitrāvaruṇau pitarāvasya tau smṛtau janma kumbhādagastyasya kathaṃ syātpurasūdana

हिन्दी अर्थ

मध्यभागमें भगवान् विष्णुकी पूजा हो रही थी। तुमने उसका अवलोकन किया। वहाँ अनङ्गवती नामकी वेश्या माघमासको विभूतिद्वादशी-व्रतकी समासि कर अपने गुरुको भगवान् हृषीकेशका विधिवत् शृङ्गार कर स्वर्णमय कल्पवृक्ष, श्रेष्ठ लवणाचल और समस्त उपकरणोंसहित शय्याका दान कर रही थी। इस प्रकार पूजा करती हुई अनङ्गवतीको देखकर तुम दोनोंके मनमें यह विचार जाग्रत् हुआ कि इन कमलपुष्पोंसे क्या लेना है। अच्छा तो यह

English

KiikHindhaka, Torfala, Kosala, Traipura, Vaidirfa, Tiimura/ Padgama, Naisadha, Arupa, aundikera, Vitihotra, Ayanti.-— 52<55" '*;

अध्याय ६१

श्लोक 21

पुरा पुराणपुरुषः कदाचिद्गन्धमादने भूत्वा धर्मसुतो विष्णुश् चचार विपुलं तपः

purā purāṇapuruṣaḥ kadācidgandhamādane bhūtvā dharmasuto viṣṇuś cacāra vipulaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

होता कि इनसे भगवान् विष्णुका भृङ्गार किया जाता। यह इतिहास-पुराणादिमें अति प्रसिद्ध विदिशा नामकी नदीके तटपर बसा मध्यप्रदेशके मध्यकालीन इतिहासका बेसनगर, आजकलका भेलसा नगर है। इसपर कनिंघमूका (8९।३-02९8) ग्रन्थ प्रसिद्ध है। इति भक्तिस्तदा जाता दम्पत्योस्तु नराधिप। तत्प्रसङ्गात् समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम्। शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिताभूच्च सर्वतः

English

The country throug:h which tho Daean flows. Ko]a=The country along the banksof the Sara>u. Tripara=Tevur. Avanti=Conntry to the north of tho NaruiadA.

अध्याय ६१

श्लोक 22

तपसा तस्य भीतेन विघ्नार्थं प्रेषितावुभौ शक्रेण माधवानङ्गाव् अप्सरोगणसंयुतौ

tapasā tasya bhītena vighnārthaṃ preṣitāvubhau śakreṇa mādhavānaṅgāv apsarogaṇasaṃyutau

हिन्दी अर्थ

प्रसङ्गादुपवासेन तवाद्य सुखमावयोः जन्मप्रभृति पापिष्ठौ कुकर्माणौ दूढव्रते। प्रसङ्गात् तव सुश्रोणि धर्मलेशोस्तु नाविह

English

The following countries are situated on tlio mountains: — NirdhAra, Sarvaga, Kupatlia, Apatha, Kuthupranirana, IJrna, Darva, Samudgaka, Trigarta, Mandala, Kirata and Ainara. —.K). "

अध्याय ६१

श्लोक 23

यदा न गीतवाद्येन नाङ्गरागादिना हरिः न काममाधवाभ्यां च विषयान्प्रति चुक्षुभे

yadā na gītavādyena nāṅgarāgādinā hariḥ na kāmamādhavābhyāṃ ca viṣayānprati cukṣubhe

हिन्दी अर्थ

इति जागरणं ताभ्यां तत्प्रसङ्कादनुष्ठितम्। प्रभाते च तया दत्ता शय्या सलवणाचला सस्त्रालङ्कारसंयुक्ता गावश्च कनकान्विताः स भवाँल्लुब्धको जातः सपत्नीको नृपेश्वरः। पुष्करप्रकरात् तस्मात् केशवस्य च पूजनात्

English

There are four ages of tho world, viz. — Satj'a, Treta. Dwapara and Kaliyuga. I am now going to give >ou an account of each. — 57.

अध्याय ६१

श्लोक 24

तदा काममधुस्त्रीणां विषादम् अगमद्गणः संक्षोभाय ततस्तेषां स्वोरुदेशान्नराग्रजः नारीमुत्पादयामास त्रैलोक्यजनमोहिनीम्

tadā kāmamadhustrīṇāṃ viṣādam agamadgaṇaḥ saṃkṣobhāya tatasteṣāṃ svorudeśānnarāgrajaḥ nārīmutpādayāmāsa trailokyajanamohinīm

हिन्दी अर्थ

विनष्टाशेषपापस्य तव पुष्करमन्दिरम्। तस्य सत्त्वस्य माहात्म्यादलोभतपसा नृप प्रादात्तु कामगं यानं लोकनाथश्चतुर्मुखः। संतुष्टस्तव राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः

English

years of men, the four ngotlier eomprisiiig 1,3*20, OOa years which i.s equal to a MahAyiiga. The regularly descending length of the Vtiga.s reprostuits a corresponding physical and moral doterioration in tho people living in each age, tho prosontii'age being Kaliyuga -tho Iron Age.

अध्याय ६१

श्लोक 25

संक्षुब्धास्तु तया देवास् तौ तु देववरावुभौ अप्सरोभिः समक्षं हि देवानामब्रवीद्धरिः

saṃkṣubdhāstu tayā devās tau tu devavarāvubhau apsarobhiḥ samakṣaṃ hi devānāmabravīddhariḥ

हिन्दी अर्थ

साप्यनङ्गवती वेश्या कामदेवस्य साम्प्रतम्। पल्ली सपत्नी संजाता रत्याः प्रीतिरिति श्रुता। लोकेष्वानन्दजननी सकलामरपूजिता नरेश्वर! उस समय तुम दोनों पति-पल्रीके मनमें ऐसी भक्ति उत्पन्न हुई और इसी अर्चाके प्रसङ्गमें तुम्हारे उन पुष्पोंसे भगवान् केशव और लवणाचलकी अर्चना सम्पन्न हुई तथा शेष पुष्प-समूहोंसे तुम दोनोंद्वारा शय्याको भी

English

The Lord said: — King! Hearing this, the sages, desirous of hearing the narration, began to ciuiuire from Suta, the son of liOinaliarsana. — 58. *

अध्याय ६१

श्लोक 26

अप्सरा इति सामान्या देवानामब्रवीद्धरिः उर्वशीति च नाम्नेयं लोके ख्यातिं गमिष्यति

apsarā iti sāmānyā devānāmabravīddhariḥ urvaśīti ca nāmneyaṃ loke khyātiṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

सब ओरसे सुसज्जित किया गया तुम्हारी इस क्रियासे अनङ्गवती बहुत प्रसन्न हुई। उस समय उसने तुम दोनोंको इसके बदले तीन सौ अशर्फियाँ देनेका आदेश दिया, पर तुम दोनोंने बड़ी दूढ़तासे उस धन-राशिको अस्वीकार कर दिया--नहीं

English

The seers said: — Suta! You have told us about Bharatavarsa, now be pleased to tell us something about Kiinpnrusa Varsa and llari Vaiva; besides this, be good eiiuugli to tell us about tlie Jambudvipa, Ac., as well as about their people and the trees that grow there. -59-00.

अध्याय ६१

श्लोक 27

ततः कामयमानेन मित्रेणाहूय सोर्वशी उक्ता मां रमयस्वेति बाढम् इत्यब्रवीत्तु सा

tataḥ kāmayamānena mitreṇāhūya sorvaśī uktā māṃ ramayasveti bāḍham ityabravīttu sā

हिन्दी अर्थ

लेह्य, चोष्य) चार प्रकारका अन्न लाकर दिया और कहा--' इसे भोजन कीजिये', किंतु तुम दोनोंने उसका भी त्याग कर दिया और कहा--' वरानने! हमलोग कल भोजन कर लेंगे । दृढ़ब्रते हम दोनों जन्मसे ही पापपरायण और कुकर्म करनेवाले हैं; पर इस समय तुम्हारे उपवासके प्रसङ्गसे हम दोनोंको भी विशेष आनन्द प्राप्त हो रहा है।' उसी प्रसङ्गमें तुम दोनोंको धर्मका लेशांश प्राप्त हुआ था और उसी प्रसङ्गमें तुम दोनोंने रातभर जागरण भी किया। (दूसरे दिन) प्रातःकाल अनङ्गवतीने भक्तिपूर्वक अपने गुरुको लवणाचलसहित शय्या और अनेकों गाँव प्रदान किये। उसी प्रकार उसने अन्य बारह ब्राह्मणोंको भी सुवर्ण, वस्त्र, अलंकारादि सहित बारह गायें प्रदान

English

Tims exhorted by the Brahinanas, Suta began to rtdatc to them what was in accordance with llie Puvana< and approved by the Riiis.— 151.

अध्याय ६१

श्लोक 28

गच्छन्ती चाम्बरं तद्वत् स्तोकमिन्दीवरेक्षणा वरुणेन धृता पश्चाद् वरुणं नाभ्यनन्दत

gacchantī cāmbaraṃ tadvat stokamindīvarekṣaṇā varuṇena dhṛtā paścād varuṇaṃ nābhyanandata

हिन्दी अर्थ

कों। तदनन्तर सुहृद्, मित्र, दीन, अन्धे और दरिद्रोंके साथ तुम लुब्धक-दम्पतिको भोजन कराया और विशेष आदर-सत्कारके साथ तुम्हें विदा किया राजेन्द्र! वह सपत्नीक लुब्धक तुम्हीं थे, जो इस समय राजराजेश्वरके रूपमें उत्पन्न हुए हो। उस कमल- समूहसे भगवान् केशवका पूजन होनेके कारण तुम्हारे सारे पाप नष्ट हो गये तथा दृढ़ त्याग, तप एवं निर्लोभिताके

English

Suta said Rihis! As you desire to hear those things, listen to me attentively. The Kinipurujja of dambudvipa is as great in magnitude as the Nandana-Vana.— 02.

अध्याय ६१

श्लोक 29

मित्रेणाहं वृता पूर्वम् अद्य भार्या न ते विभो उवाच वरुणश्चित्तं मयि संन्यस्य गम्यताम्

mitreṇāhaṃ vṛtā pūrvam adya bhāryā na te vibho uvāca varuṇaścittaṃ mayi saṃnyasya gamyatām

हिन्दी अर्थ

कारण तुम्हें इस कमलमन्दिरकी भी प्राप्ति हुई है। राजन्! तुम्हारी उसी सात्त्विक भावनाके माहात्म्यसे, तुम्हारे थोड़े- से ही तपसे ब्रह्मरूपी भगवान् जनार्दन तथा लोकेश्वर ब्रह्मा भी संतुष्ट हुए हैं । इसीसे तुम्हारा पुष्कर-मन्दिर स्वेच्छानुसार जहाँ-कहीं भी जानेकी शक्तिसे युक्त है। वह अनङ्गवती वेश्या भी इस समय कामदेवकी पत्नी रति के सौतरूपमें उत्पन्न हुई है । यह इस समय प्रीति नामसे विख्यात है और समस्त लोकोंमें सबको आनन्द प्रदान करती तथा सम्पूर्ण हरिवंश, अन्य पुराणों तथा कथासरित्सागरादिमें भी रति और प्रीति-ये कामदेवकी दो पत्नियाँ कही गयी हैं। किंतु उसकी

English

iVotc.— Nandana-Vana— Thu garden of Indra.

अध्याय ६१

श्लोक 30

गतायां बाढमित्युक्त्वा मित्रः शापमदात्तदा तस्यै मानुषलोके त्वं गच्छ सोमसुतात्मजम्

gatāyāṃ bāḍhamityuktvā mitraḥ śāpamadāttadā tasyai mānuṣaloke tvaṃ gaccha somasutātmajam

हिन्दी अर्थ

दूसरी पत्नी प्रीतिकी उत्पत्तिकी पूरी कथा यहीँ है। तस्मादुत्सृज्य राजेन्द्र पुष्करं तन्महीतले।

English

Kirripurua: — The people of Kirnpurusa-Khanda have a complexion like that of heated gold, and they live up to 10,000 years.— 03.

अध्याय ६१

श्लोक 31

भजस्वेति यतो वेश्या धर्म एष त्वया कृतः जलकुम्भे ततो वीर्यं मित्रेण वरुणेन च प्रक्षिप्तमथ संजातौ द्वावेव मुनिसत्तमौ

bhajasveti yato veśyā dharma eṣa tvayā kṛtaḥ jalakumbhe tato vīryaṃ mitreṇa varuṇena ca prakṣiptamatha saṃjātau dvāveva munisattamau

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर उवाच इत्युक्त्वा स मुनिर्ब्रह्मंस्तत्रैवान्तरधीयत। राजा यथोक्तं च पुनरकरोत् पुष्पवाहनः इदमाचरतो ब्रह्मन्नखण्डव्रतमाचरेत्। यथाकथञ्चित् कमलैद्वादश द्वादशीर्मुने कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणानघ। न वित्तशाठ्यं कुर्वीत भक्त्या तुष्यति केशवः

English

A stream of honey flows from a Plaksa tree, in that sacred Khanka, which the Kinnaras residing there drink.— 04.

अध्याय ६१

श्लोक 32

निमिर्नाम सह स्त्रीभिः पुरा द्यूतमदीव्यत तत्रान्तरे ऽभ्याजगाम वसिष्ठो ब्रह्मसम्भवः

nimirnāma saha strībhiḥ purā dyūtamadīvyata tatrāntare 'bhyājagāma vasiṣṭho brahmasambhavaḥ

हिन्दी अर्थ

मतिमपि च ददाति देवलोके पुष्कर-गृहको भूतलपर छोड़ दो और गङ्गातटका आश्रय लेकर विभूतिद्वादशी-ब्रतका अनुष्ठान करो। उससे तुम्हें निश्चय ही मोक्षकी प्राप्ति हो जायगी ॥ २९--३३ ॥

English

On account of which they remain so healthy, without any grief and happy, and cheerful in their minds. The people have a yellow complexion like shining gold, and the womenfolk are known as ApsarAs.— 65. Hari Vara Beyond Kiippurua is IIarivar§a, the inhabitants of which are silvery white in complexion. They are tho fallen people of Pevaloka. They all drink the juice of the sugarcane.— 66-07.

अध्याय ६१

श्लोक 33

तस्य पूजामकुर्वन्तं शशाप स मुनिर्नृपम् विदेहस्त्वं भवस्वेति ततस्तेनाप्यसौ मुनिः

tasya pūjāmakurvantaṃ śaśāpa sa munirnṛpam videhastvaṃ bhavasveti tatastenāpyasau muniḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दिकेश्वर बोले--ब्रह्मन्! ऐसा कहकर प्रचेता मुनि वहीं अन्तर्हित हो गये। तब राजा पुष्पवाहनने मुनिके कथनानुसार सारा कार्य सम्पन्न किया। ब्रह्मन्! इस विभूतिद्ठादशी-व्रतका अनुष्ठान करते समय अखण्ड व्रतका पालन करना आवश्यक है। मुने! जिस किसी भी प्रकारसे हो सके, बारहों द्वादशियोंका व्रत कमलपुष्पोंद्वारा सम्पन्न करना चाहिए। अनघ! अपनी शक्तिके अनुसार ब्राह्मणोंको दक्षिणा भी देनेका विधान है। इसमें कृपणता नहीं करनी चाहिए; क्योंकि भक्तिसे ही भगवान् केशव प्रसन्न होते हैं। जो मनुष्य लोगोंके पापोंको विदीर्ण करनेवाले इस व्रतको पढ़ता या श्रवण करता है, अथवा इसे करनेके लिये सम्मति प्रदान करता है वह भी सौ

English

EAUTBR CXIV. 311

अध्याय ६१

श्लोक 34

अन्योन्यशापाच्च तयोर् विगते इव चेतसी जग्मतुः शापनाशाय ब्रह्माणं जगतः पतिम्

anyonyaśāpācca tayor vigate iva cetasī jagmatuḥ śāpanāśāya brahmāṇaṃ jagataḥ patim

हिन्दी अर्थ

वसति स कोटिशतानि वत्सराणाम्॥ ३७ करोड़ वर्षोतक देवलोकमें निवास करता है ॥३४--३७॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे विभूतिद्वादशीव्रतं नाम शततमोऽध्यायः

English

•; and consequently they live for a very long time, ayejje ae is 1 1 years. -—68.

अध्याय ६१

श्लोक 35

अथ ब्रह्मण आदेशाल् लोचनेष्ववसन्निमिः निमेषाः स्युश्च लोकानां तद्विश्रामाय नारद

atha brahmaṇa ādeśāl locaneṣvavasannimiḥ nimeṣāḥ syuśca lokānāṃ tadviśrāmāya nārada

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें विभूतिद्वादशी-ब्रत नामक सौवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ साठ व्रतोंका विधान और माहात्म्य नन्दिकेश्वर उवाच अथातः . सम्प्रवक्ष्यामि तव्रतषष्टिमनुत्तमाम्। रुद्रेणाभिहितां दिव्यां महापातकनाशिनीम्

English

V 'tl&yflia-Khanda is in the middle, where there is no strong sunshine

अध्याय ६१

श्लोक 36

वसिष्ठो ऽप्यभवत्तस्मिञ् जलकुम्भे च पूर्ववत् ततः श्वेतश्चतुर्बाहुः साक्षसूत्रकमण्डलुः अगस्त्य इति शान्तात्मा बभूव ऋषिसत्तमः

vasiṣṭho 'pyabhavattasmiñ jalakumbhe ca pūrvavat tataḥ śvetaścaturbāhuḥ sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ agastya iti śāntātmā babhūva ṛṣisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद् विप्राय वाससी शिवरूपस्ततोऽस्माभिः शिवलोके स मोदते। एतद्देवत्रतं नाम महापातकनाशनम्

English

gf.whicli men have little knowledge — 6ff. , Jhe sun, the moon, us well a.s iJie stars are seldom seen in Il&vrita. The people of that place are handsome like the lotus and their eyes are like* the same, and their body, too, emits a scent like that of the lotus; They seldom get excited and drink the juice of the roseapple, jambuphala}. They, too, are the fallen people of Svarga and wear silvery white garments, and live up to 13,000 yeai*s.— 70-73.

अध्याय ६१

श्लोक 37

मलयस्यैकदेशे तु वैखानसविधानतः सभार्यः संवृतो विप्रैस् तपश्चक्रे सुदुश्चरम्

malayasyaikadeśe tu vaikhānasavidhānataḥ sabhāryaḥ saṃvṛto viprais tapaścakre suduścaram

हिन्दी अर्थ

यस्त्वेकभक्तेन क्षिपेत् समो हैमवृषान्वितम्। धेनुं तिलमयीं दद्यात् स पदं याति शाङ्करम्। नन्दिकेश्वर बोले-नारदजी! अब मैं उन साठ सर्वोत्तम ब्रतोंका वर्णन कर रहा हूँ, जो साक्षात् शंकरजीद्वारा कथित, दिव्य एवं महापातकोंके विनाशक हैं। जो मनुष्य एक वर्षतक रात्रिमें एक बार भोजन कर स्वर्णनिर्मित चक्र और त्रिशूल तथा दो वस्त्र गौके साथ कुटुम्बी ब्राह्मणको दान करता है, वह शिवस्वरूप होकर शिवलोकमें हमलोगोंके साथ आनन्द मनाता है। यह महापातकोंका विनाश करनेवाला 'देवव्रत' है। जो मनुष्य

English

To the south of Meru and nortli of Ni§adba stands the roseapple trep (jambuvriksa, which is called Sudairfana. It is a huge tree, and always abounds in flowers and fruits, and is frequented by the Siddhas and Cha- ramls. — 74.

अध्याय ६१

श्लोक 38

ततः कालेन महता तारकाद् अतिपीडितम् जगद्वीक्ष्य स कोपेन पीतवान्वरुणालयम्

tataḥ kālena mahatā tārakād atipīḍitam jagadvīkṣya sa kopena pītavānvaruṇālayam

हिन्दी अर्थ

एक वर्षतक दिनमें एक बार भोजन कर स्वर्णनिर्मित वृषसहित तिलमयी धेनुका दान करता है, वह शिवलोकको एतद् रुद्रव्रत॑ नाम पापशोकविनाशनम्॥ ४ प्राप्त होता है। यह पाप एवं शोकका क्षयकारक 'रुद्रव्रत' है।

English

« Jambudvjpa is so called after this huge tree. It rises to a height of tliousaiuls of yojanas.— *75. The tree is so high and big that it sreins to cover all the heavens, and llie juice of its fruits flows in the form of a river. — 70.

अध्याय ६१

श्लोक 39

ततो ऽस्य वरदाः सर्वे बभूवुः शंकरादयः ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान् वरदानाय जग्मतुः वरं वृणीष्व भद्रं ते यदभीष्टं च वै मुने

tato 'sya varadāḥ sarve babhūvuḥ śaṃkarādayaḥ brahmā viṣṇuśca bhagavān varadānāya jagmatuḥ varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yadabhīṣṭaṃ ca vai mune

हिन्दी अर्थ

यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम्। एकान्तरितनक्ताशी समान्ते वृषसंयुतम्। स वैष्णाबं पदं याति नीलब्रतमिदं स्मृतम् भोजनोपस्करं दद्यात् स याति भवनं हरेः। जनप्रीतिकरं नृणां प््रीतिब्रतमिहोच्यते एतद् गौरीब्रतं नाम भवानीलोकदायकम्

English

It flows round Sumoni, and then waters the root of the tree, and people of Ilrivrita drink it with great pleasure. — 77.

अध्याय ६१

श्लोक 40

यावद्ब्रह्मसहस्राणां पञ्चविंशतिकोटयः वैमानिको भविष्यामि दक्षिणाचलवर्त्मनि

yāvadbrahmasahasrāṇāṃ pañcaviṃśatikoṭayaḥ vaimāniko bhaviṣyāmi dakṣiṇācalavartmani

हिन्दी अर्थ

अशोकं काञ्चनं दद्यादिक्षुयुक्तं दशाङ्कलम् कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा विशोकः स्यात् पुनर्नरः एतत् कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम्

English

By drinking it, they neither get infirm, nor ilo they ever feel hungry, tired or miserable. — 78. There is to be found a kind of gold, called the Jambunada, which is the ornament of the Devas ft is red like the Indragopa (insect). The fruits of this tree produce the best juice of all the fruits of trees of other Varaas. This tree exudes a gummy sap, like gold, which is also the ornament of the Devas. — 79-80.

अध्याय ६१

श्लोक 41

मद्विमानोदये कुर्याद् यः कश्चित्पूजनं मम स सप्तलोकाधिपतिः पर्यायेण भविष्यति

madvimānodaye kuryād yaḥ kaścitpūjanaṃ mama sa saptalokādhipatiḥ paryāyeṇa bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

आघषाढादिव्रतं यस्तु वर्जयेन्नखकर्तनम्। वार्ताकं च चतुर्मासं मधुसर्पिर्घटान्वितम् कार्तिक्यां तत्पुनहैंमं ब्राह्मणाय निवेदयेत्। स रुद्रलोकमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च काञ्जनम्

English

By the grace of God, the soil of that place swallows the excreta of the people and the dead*— 81.

अध्याय ६१

श्लोक 42

एवमस्त्विति ते ऽप्युक्त्वा जग्मुर्देवा यथागतम् तस्मादर्घः प्रदातव्यो ह्य् अगस्त्यस्य सदा बुधैः

evamastviti te 'pyuktvā jagmurdevā yathāgatam tasmādarghaḥ pradātavyo hy agastyasya sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

दद्याद् विकालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ। दत्त्वा परं पदं याति सौम्यव्रतमिदं स्मृतम् समान्ते शयनं दद्याद् गृहं चोपस्करान्वितम्

English

The Uakasas, and the Pisiachas live (iu the dales) of Himavata. The Gandliarvas and the Apsaras are the inhabitants of Hemakflta. — 82. ea, Va6uki,»Taksakas and the Nagas, all haunt the Nisadha moun- tain, and the 33 blessed Yajilyias (Devas) sport on Mahilmeru. On the Ntla mountain, where sapphires abound, live the Siddhas, Mahar$is and Dftnavas. The vota range is said to be the resort of Daityas. — 83-84.

अध्याय ६१

श्लोक 43

कथमर्घप्रदानं तु कर्तव्यं तस्य वै विभो विधानं यदगस्त्यस्य पूजने तद्वदस्व मे

kathamarghapradānaṃ tu kartavyaṃ tasya vai vibho vidhānaṃ yadagastyasya pūjane tadvadasva me

हिन्दी अर्थ

गौरीलोके वसेत् कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते करके वर्षकी समाप्तिके अवसरपर शककरसे पूर्ण पात्रसहित स्वर्णनिर्मित नील कमलको वृषभके साथ दान करता है वह विष्णुलोकको जाता है; यह 'नीलब्रत' कहा जाता है। जो मनुष्य आषाढ्से लेकर चार मासतक शरीरमें तेल नहीं लगाता और भोजनकी सामग्री दान करता है वह श्रीहरिके लोकको जाता है । इस लोकमें यह मनुष्योंमें प्रत्येक व्यक्तिको प्रिय लगनेवाला £ प्रीतिब्रत' नामसे कहा जाता है । जो मनुष्य चैत्रमासमें दही, दूध, घी और शक्करका त्याग कर देता है

English

lriAgavtln, the best of the mountains, is the haunt of the Pitfis. These are the nine continents in the world. The changeable (plains) and

अध्याय ६१

श्लोक 44

प्रत्यूषसमये विद्वान् कुर्यादस्योदये निशि स्नानं शुक्लतिलैस्तद्वच् छुक्लमाल्याम्बरो गृही

pratyūṣasamaye vidvān kuryādasyodaye niśi snānaṃ śuklatilaistadvac chuklamālyāmbaro gṛhī

हिन्दी अर्थ

और “गौरी मुझपर प्रसन्न हो '--इस भावनासे ब्राह्मण-दम्पतिकी भलीभाँति पूजा करके रसपूर्ण पात्रोंक साथ महीन वस्त्रोंका दान करता है (वह गौरीलोकमें जाता है) । गौरीलोककी प्राप्ति करानेवाला यह 'गौरीब्रत' है ॥ १--८ ॥ पुनः जो मनुष्य पुष्यनक्षत्रसे युक्त त्रयोदशी तिथिको रातमें एक बार भोजन कर (दूसरे दिन) दस के ण लम्बा सोनेका अशोक-वृक्ष बनवाकर उसे वस्त्र औ गन्नेके साथ 'प्रद्यु्न मुझपर प्रसन्न हों” इस भावनासे

English

fixed (monataias) are inhabited by variona croadbri:) iiaa Daevas aee numerous increase in thoni. They cannot < be counted, Jl)ut.8b<id be taken on trust, by one who wishes his owngood.->85*86. * Here ends the one hundred and fourteenth chapter in BhuvanafiOfa •

अध्याय ६१

श्लोक 45

स्थापयेदव्रणं कुम्भं माल्यवस्त्रविभूषितम् पञ्चरत्नसमायुक्तं घृतपात्रसमन्वितम् नानाभक्ष्यफलैर्युक्तं ताम्रपात्रसमन्वितम्

sthāpayedavraṇaṃ kumbhaṃ mālyavastravibhūṣitam pañcaratnasamāyuktaṃ ghṛtapātrasamanvitam nānābhakṣyaphalairyuktaṃ tāmrapātrasamanvitam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको दान करता है, वह एक कल्पतक विष्णुलोकमें निवास करके पुन: शोकरहित हो जाता है। सदा शोकका विनाश करनेवाला यह “कामब्रत” है। जो मनुष्य चौमासेमें--आषाढ़ पूर्णिमासे लेकर कार्तिकतक नख (बाल) नहीं कटवाता और भाँटा नहीं खाता, पुनः कार्तिकी पूर्णिमाको मधु और घीसे भरे हुए घड़ेके साथ स्वर्णनिर्मित भाँटा ब्राह्मणको दान करता है वह रुद्रलोकको प्राप्त होता है। इसे 'शिवब्रत' कहा जाता है। जो मनुष्य हेमन्त और शिशिर-ऋतुओं में पुष्पोंको काममें नहीं लेता और फाल्गुनमासकी पूर्णिमा तिथिको अपनी शक्तिके अनुकूल सोनेके तीन पुष्प बनवाकर उन्हें सायंकालमें ' भगवान् शिव और केशव मुझपर प्रसन्न हों'-इस

English

describing the Koea Var., * • '.

अध्याय ६१

श्लोक 46

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णम् अत्यायतबाहुदण्डम् चतुर्मुखं कुम्भमुखे निधाय धान्यानि सप्ताम्बरसंयुतानि

aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ tathaiva sauvarṇam atyāyatabāhudaṇḍam caturmukhaṃ kumbhamukhe nidhāya dhānyāni saptāmbarasaṃyutāni

हिन्दी अर्थ

भावनासे दान करता है, वह परमपदको प्राप्त होता है। यह सौम्यत्रत' कहलाता है। जो मनुष्य फाल्गुनमासकी आदि तृतीया तिथिको नमक खाना छोड़ देता है तथा वर्षान्तके दिन ' भवानी मुझपर प्रसन्न हों '--इस भावनासे द्विज-दम्पतिकी भलीभाँति पूजा करके गृहस्थीके उपकरणोंसे युक्त गृह और शय्या दान करता है, वह एक कल्पतक गौरीलोकमें निवास करता है। इसे 'सौभाग्यत्रत' कहा जाता है। जो मनुष्य संध्याकी

English

ClfAPTER CXV. Manit said Janardnna! I have heard tlio ddinqs of (ho 'son of Bndiia and have also hoard the waj-s of performing: sacred rfrrithllia that dispels all sins. I have hoard (he benefits of Riviiif: away a milch cow, a black deer skin, and the ways of lettiiiR loose a l)ull iat (he end of fnneral rites); but O Kojlnva! my curiosity is awakened on lioarin about the beauty of (ho son of Bndlia. I'ray now toll me what J ask. By virtue of what acts did he become so handsome ami prosperous? How is itliat Urvarfi became so much attached to him in preference to all tlio Devas of the three worlds as well as the beautiful tiaudbarvas?-~l-5.

अध्याय ६१

श्लोक 47

सकांस्यपात्राक्षतशुक्तियुक्तं मन्त्रेण दद्याद्द्विजपुंगवाय उत्क्षिप्य लम्बोदरदीर्घबाहुम् अनन्यचेता यमदिङ्मुखः सन्

sakāṃsyapātrākṣataśuktiyuktaṃ mantreṇa dadyāddvijapuṃgavāya utkṣipya lambodaradīrghabāhum ananyacetā yamadiṅmukhaḥ san

हिन्दी अर्थ

वेलामें मौन रहनेका नियम पालन कर वर्षकी समासिमें घृतपूर्ण घट, दो वस्त्र, तिल और घंटा ब्राह्मणको दान करता है, वह पुनरागमनरहित सारस्वत-पदको प्राप्त होता है। सौन्दर्य और विद्या प्रदान करनेवाला यह कृत्वोपलेपनं शम्भोरग्रतः केशवस्य च। यावदब्दं पुनर्दद्याद् धेनुं जलघटान्विताम् जन्मायुतं स राजा स्यात् ततः शिवपुरं व्रजेत्। एतदायुर््रतं नाम सर्वकामप्रदायकम्

English

Hearing those Words of Maun, the Lord said: --King! Hoar the actions, in virtue <'f which the Kin" Pururava became so handsome and happy. In his previous life, the King Pururava was the lord of Madra, known as Pururava. — 0-7

अध्याय ६१

श्लोक 48

श्वेतां च दद्याद्यदि शक्तिरस्ति रौप्यैः खुरैर् हेममुखीं सवत्साम् धेनुं नरः क्षीरवतीं प्रणम्य सवत्सघण्टाभरणां द्विजाय

śvetāṃ ca dadyādyadi śaktirasti raupyaiḥ khurair hemamukhīṃ savatsām dhenuṃ naraḥ kṣīravatīṃ praṇamya savatsaghaṇṭābharaṇāṃ dvijāya

हिन्दी अर्थ

अश्वत्थं भास्करं गङ्भां प्रणम्यैकत्र वाग्यतः। एकभक्तं नरः कुर्यादब्दमेकं विमत्सर: एतत् कौर्तित्रत॑ नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम्

English

At the cdose of the IJln'iksusa.Mun\:iut;mi. the king was in the Ch&ksusa dynasty, endowed with all the royal (pialities, except beauty alone. — 8. The Riis asked Suta liow tin Madia King, PururavA, became Lord of the Earth, and what act of iiis deprived liim of his beauty. — U.

अध्याय ६१

श्लोक 49

आ सप्तरात्रोदयम् एतदस्य दातव्यमेतत्सकलं नरेण यावत्समाः सप्त दशाथवा स्युर् अथोर्ध्वमप्यत्र वदन्ति केचित्

ā saptarātrodayam etadasya dātavyametatsakalaṃ nareṇa yāvatsamāḥ sapta daśāthavā syur athordhvamapyatra vadanti kecit

हिन्दी अर्थ

घृतेन स्त्रपनं कुर्याच्छम्भोर्वा केशवस्य च। शुद्धमष्टाङ्गलं दद्याच्छिवलोके महीयते। सामगाय ततश्चैतत् सामत्रतमिहोच्यते हैमं सिंहं च विप्राय दत्त्वा शिवपदं व्रजेत्।

English

Suta said. — Seers! In the village of Ifvija, on the bank of a river, there was a Bnihmana named Pururava, who in his after life became the King of Madra, named Pururava; because in his former life of a Bra- hmana, he always observed the Dwadarfi fast and worshipped Janfirdana, with the desire of getting a kingdom. But though he kept the fast, ho bathed, with his body rubbed with oil. — 10-12.

अध्याय ६१

श्लोक 50

काशपुष्पप्रतीकाश वह्निमारुतसम्भव मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमो ऽस्तु ते

kāśapuṣpapratīkāśa vahnimārutasambhava mitrāvaruṇayoḥ putra kumbhayone namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

समान्ते श्राद्धकृद् दद्यात् पञ्च गास्तु पयस्विनीः वासांसि च पिशङ्कानि जलकुम्भयुतानि च। स याति वैष्णवं लोकं पितृणां तारयेच्छतम्। कल्पान्ते राजराजः स्यात् पितृत्रतमिदं स्मृतम्

English

He obtained the kingdom of Madra by tlio virtul of his fast, but became, ugly on account of his rubbing his body with oil, before bathipi' on fast days.— 13. ', Hence, one, who observes a fast, should not rub his body with oil on that day before bathing, and if he bathes after rubbing his body with unguent, he becomes ugly in his next life.— 14.

अध्याय ६१

श्लोक 51

विन्ध्यवृद्धिक्षयकर मेघतोयविषापह रत्नवल्लभ देवेश लङ्कावासिन्नमो ऽस्तु ते

vindhyavṛddhikṣayakara meghatoyaviṣāpaha ratnavallabha deveśa laṅkāvāsinnamo 'stu te

हिन्दी अर्थ

'सारस्वत' नामक ब्रत है जो मनुष्य पञ्चमी तिथिको निराहार रहकर लक्ष्मीको पूजा करता है और वर्षकी समासिके दिन गौके साथ स्वर्ण-निर्मित कमलका दान करता है, वह विष्णुलोकको जाता है और प्रत्येक जन्ममें लक्ष्मीसे सम्पन्न रहता है। यह 'सम्पदूत्रत' है, जो दुःख और शोकका विनाश करनेवाला है। जो मनुष्य एक वर्षतक भगवान् शिव और केशवकी मूर्तिके सामनेकी भूमिको लीपकर वहाँ जलपूर्ण घटसहित गौका दान करता है, बह दस हजार

English

OHAFrER GXVI.

अध्याय ६१

श्लोक 52

वातापी भक्षितो येन समुद्रः शोषितः पुरा लोपामुद्रापतिः श्रीमान् यो ऽसौ तस्मै नमो नमः

vātāpī bhakṣito yena samudraḥ śoṣitaḥ purā lopāmudrāpatiḥ śrīmān yo 'sau tasmai namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक राजा होता है और मरणोपरान्त शिवलोकमें जाता है। यह ' आयुत्रत' है, जो सभी मनोरथोंको सिद्ध करनेवाला है। जो मनुष्य एक वर्षतक मत्सररहित हो दिनमें एक बार भोजन कर मौन-धारणपूर्वक एक ही स्थानपर पीपल, सूर्य और गङ्गाको प्रणाम करता है तथा व्रतको समाप्तिमें पूजनीय ब्राह्मण-दम्पतिको तीन गौओंके साथ स्वर्णनिर्मित वृक्षका दान करता है, उसे अश्वमेध- यज्ञके फलको प्राप्ति होती है। यह 'कीर्तित्रत' है, जो

English

This is aboat the previous life of the King Purdrava of Madra. Now I shall tell you something about him, after he became the lord of Madra.— 15. In spite of his royal qualities, be was not loved by his subjects, on account of his ugliness. — 16.

अध्याय ६१

श्लोक 53

राजपुत्रि महाभागे ऋषिपत्नि वरानने लोपामुद्रे नमस्तुभ्यम् अर्घो मे प्रतिगृह्यताम् प्रत्यब्दं तु फलत्यागम् एवं कुर्वन्न सीदति

rājaputri mahābhāge ṛṣipatni varānane lopāmudre namastubhyam argho me pratigṛhyatām pratyabdaṃ tu phalatyāgam evaṃ kurvanna sīdati

हिन्दी अर्थ

वैभव और कोीर्तिरूपी फलका प्रदाता है। जो मनुष्य एक वर्षतक गोबरसे मण्डल बनाकर वहाँ भगवान् शिव अथवा केशवको घीसे स्त्रान कराकर पुष्प, अक्षत आदिसे पूजा करता है और वर्षान्तमें तिल-धेनुसहित आठ अङ्कुल लम्बा शुद्ध स्वर्णनिर्मित कमल सामवेदी ब्राह्मणको दान करता है, वह शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है। इसे इस लोकमें 'सामव्रत' कहा जाता है जो मनुष्य नवमी तिथिको दिनमें एक बार भोजन करके अपनी शक्तिके अनुसार कन्याओंको भोजन कराकर उन्हें आसन और सोनेके तारोंसे खचित चोली एवं साड़ी तथा ब्राह्मणको स्वर्णनिर्मित सिंह दान करता है, वह

English

He then decided to go and practise penances for the attainment of personal beauty, in the Himalayas, after making over charge of his realm to his ministers.— 17.

अध्याय ६१

श्लोक 54

होमं कृत्वा ततः पश्चाद् वर्जयेन्मानवः फलम् अनेन विधिना यस्तु पुमानर्घ्यं निवेदयेत्

homaṃ kṛtvā tataḥ paścād varjayenmānavaḥ phalam anena vidhinā yastu pumānarghyaṃ nivedayet

हिन्दी अर्थ

शिवलोकमें जाता है और एक अरब जन्मोंतक सौन्दर्यसम्पन्न एवं शत्रुओंके लिये अजेय हो जाता है। यह 'वीरब्रत' है, जो नारियोंके लिये सुखदायक है। जो मनुष्य एक वर्षतक पूर्णिमा तिथिको केवल दूध पीकर व्रत करता है और वर्षकी समासिके दिन श्राद्ध करके लालिमायुक्त भूरे रंगके वस्त्र और जलपूर्ण घंटोंके साथ पाँच दुधारू गायें दान करता है, वह विष्णुलोकको जाता है और अपने सौ पीढ़ीतकके पितरोंको तार देता है। पुनः एक

English

That far-famed king, with his own enterprising spirit as the only companion, went on foot to that home of all the lirthas (i.e., Himalayas), and at the end saw the renowned and beautiful river Airavati. — 18. The king, whose fame was like that vast icy region, saw that river of the mighty IlimSlayan torrent, whoso waters are cold like the rays of the moon and white like snow. — 10.

अध्याय ६१

श्लोक 55

इमं लोकं स चाप्नोति रूपारोग्यसमन्वितः द्वितीयेन भुवर्लोकं स्वर्गलोकं ततः परम्

imaṃ lokaṃ sa cāpnoti rūpārogyasamanvitaḥ dvitīyena bhuvarlokaṃ svargalokaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

कल्प व्यतीत होनेपर वह भूतलपर राजराजेश्वर होता है। यह 'पितृत्रत' कहलाता है। जो मनुष्य चैत्रसे आरम्भ कर चार मासतक बिना याचना किये जलका दान देता है अर्थात् पौसला चलाता है तथा व्रतके अन्तमें अन्न एवं तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते। कल्पान्ते भूपतिर्नूनमानन्दव्रतमुच्यते विप्राय दद्याच्छङ्कं च स पदं याति शाङ्करम्। राजा भवति कल्पान्ते धृतिब्रतमिदं स्मृतम्

English

Here ends the one hundred and fifteenth chanter descrihinfj the Ilermitafje iTapocana),

अध्याय ६१

श्लोक 56

सप्तैव लोकानाप्नोति सप्तार्घान् यः प्रयच्छति यावदायुश्च यः कुर्यात् परं ब्रह्माधिगच्छति

saptaiva lokānāpnoti saptārghān yaḥ prayacchati yāvadāyuśca yaḥ kuryāt paraṃ brahmādhigacchati

हिन्दी अर्थ

सूर्यलोके वसेत् कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम् विप्रेभ्यो भोजनं दद्यात् कार्तिक्यां गोप्रदो भवेत्। स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं शुभम्

English

Suta said: — 0 llisis! The King saw the glorious, blessed and sacred river of Haimavali wliere the Gaiidharvas abound and which Indra worshipped.— 1. The King Pururava was greatly charmed to see that beautiful river, the waters of which were intermingled with the rut of the celestial elephants, the middle of which was shaped like the bow of Indra. It was the home of many ascetics, was worshipped by a multitude of Brahmans, and was of golden colours. Its surface is covered with a row of snow-wliite flamingoes, and seemed to be fanned by kaela cbiimara. Many a pious one sprinkled its wat* on his head. It appeared to the king to be beautiful, and subject to waxing and waning like the moon, and the giver of great joy.— 2-5.

अध्याय ६१

श्लोक 57

इह पठति शृणोति वा य एतद् युगलमुनिप्रभवार्घ्यसम्प्रदानम् मतिमपि च ददाति सो ऽपि विष्णोर् भवनगतः परिपूज्यते ऽमरौघैः

iha paṭhati śṛṇoti vā ya etad yugalamuniprabhavārghyasampradānam matimapi ca dadāti so 'pi viṣṇor bhavanagataḥ paripūjyate 'maraughaiḥ

हिन्दी अर्थ

तदन्ते पुष्पदामानि घृतधेन्वा सहैव तु समान्ते दीपिकां दद्याच्यक्रशूले च काञ्जने रुद्रलोकमवाप्रोति दीस्तित्रतमिदं स्मृतम्

English

The rapid running stream of cold water, the best of daughters of the Himalayas, full ofipples and tasteful like nectar, full of birds, honoured by the T&pasas and Br4hinaQas, the sacred river destroys all sins and raises men to heaven. — 6-7.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 61
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.