Matsya Purana· Matsya Purāṇa
77
अध्याय 77 / 176

Adhyaya 77

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ७७ शर्करासप्तमीं वक्ष्ये तद्वत्कल्मषनाशिनीम् आयुरारोग्यमैश्वर्यं ययानन्तं प्रजायते

matsya-purāṇa 77 śarkarāsaptamīṃ vakṣye tadvatkalmaṣanāśinīm āyurārogyamaiśvaryaṃ yayānantaṃ prajāyate

हिन्दी अर्थ

बारम्बार उनकी प्रदक्षिणा की । पुन: उस रमणीय देवमन्दिरको देखकर उसी आश्रममें निवास करनेका निश्चय किया । तत्पश्चात् उस बिलसे बाहर निकलकर वे किसी अतिशय मनोहारिणी गुफाका आश्रय लेकर नाना प्रकारके पुष्पों, फलों, मूलों तथा गोरसोंद्वारा भगवान् मधुसूदनकी पूजा करते हुए वहीं तपस्यामें संलग्न हो गये। वे नित्य त्रिकाल स्नान तथा अग्निहोत्र करते थे। वे नरेश सभी प्रकारके आहारका परित्याग कर सदा उस देववापी (पोखरी)-

English

iva saiJ, — " 1 shall now explain to you something about the Sarkara Saptaml, (gift ot sugar) the flestroyor of sin, by the observance of which one gets longevity, prosperity and liealtln—l.

अध्याय ७७

श्लोक 2

माधवस्य सिते पक्षे सप्तम्यां नियतव्रतः प्रातः स्नात्वा तिलैः शुक्लैः शुक्लमाल्यानुलेपनः

mādhavasya site pakṣe saptamyāṃ niyatavrataḥ prātaḥ snātvā tilaiḥ śuklaiḥ śuklamālyānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

के जलसे ही प्राणोंकी रक्षा करते थे। राजा बिना बिछौनेके ही गुफामें शयन करते हुए समय बिता रहे थे। यद्यपि राजाने भोजन करना छोड़ दिया था और केवल जलपर ही निर्भर थे, तथापि उन्हें किसी प्रकारकी ग्लानि नहीं होती थी, प्रत्युत उनका शरीर अद्भुत तेजोमय हो गया एवं स राजा तपसि प्रसक्तः सम्पूजयन् देववरं सहैव।

English

In the month of VaiAikha, on tlie seventh day of tlie bright fort- night, the <levote0 should bathe in water, mixed with white sesamurn, and then put on wiiite samhtl paste and a garland of white llowers. —2.

अध्याय ७७

श्लोक 3

स्थण्डिले पद्ममालिख्य कुङ्कुमेन सकर्णिकम् तस्मिन्नमः सवित्रे तु गन्धधूपौ निवेदयेत्

sthaṇḍile padmamālikhya kuṅkumena sakarṇikam tasminnamaḥ savitre tu gandhadhūpau nivedayet

हिन्दी अर्थ

तत्राश्रमे कालमुवास कञ्चित् था। इस प्रकार राजा पुरूरवाने तपस्यामें दत्तचित्त होकर सदा देवश्रेष्ठ भगवान् विष्णुकी पूजा करते हुए दुःखकी कुछ भी परवा न कर उस स्वर्गतुल्य आश्रममें कुछ

English

A lotus with its potids and pericarp, should be drawn on an altar with saffron, and flowers and incense shoidd bo pnt on it, after reciting ' SSvitre naniah ' — 3.

अध्याय ७७

श्लोक 4

स्थापयेदुदकुम्भं च शर्करापात्रसंयुतम् शुक्लवस्त्रैरलंकृत्य शुक्लमाल्यानुलेपनैः सुवर्णेन समायुक्तं मन्त्रेणानेन पूजयेत्

sthāpayedudakumbhaṃ ca śarkarāpātrasaṃyutam śuklavastrairalaṃkṛtya śuklamālyānulepanaiḥ suvarṇena samāyuktaṃ mantreṇānena pūjayet

हिन्दी अर्थ

दुःखमविन्दमानः॥ ४५ कालतक निवास किया ॥३८--४५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे भुवनकोशे आयतनवर्णनं नामैकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके भुवनकोश-वर्णनमें आयतनवर्णन नामक एक सौ उन्नीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Afterwards, a piteijer of water, with a vessel of sugar, should bo placed oil it. The pitclier should be c(A*ered with a piece ot white cloth and white flowers, sandal paste, ami gold should bo put on it. Then the puja should bo nnulo with tlie following mantra: — 4.

अध्याय ७७

श्लोक 5

विश्ववेदमयो यस्माद् वेदवादीति पठ्यसे सर्वस्यामृतमेव त्वम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

viśvavedamayo yasmād vedavādīti paṭhyase sarvasyāmṛtameva tvam ataḥ śāntiṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

राजा पुरूरवाकी तपस्या, गन्धर्वो और अप्सराओंकी क्रीडा, महर्षि अत्रिका आगमन तथा राजाको वरप्रासि अर्घ्य निवेद्य देवाय गन्धर्वेभ्यस्तदा ददौ

English

'O Pitclier, You are the Vodainaya. and, consequently, you arc praised as knower of ail the Wilas. Von are bke inetar to all, bring peace unto me,'— 5.

अध्याय ७७

श्लोक 6

पञ्चगव्यं ततः पीत्वा स्वपेत्तत्पार्श्वतः क्षितौ सौरसूक्तं स्मरन्नास्ते पुराणश्रवणेन च

pañcagavyaṃ tataḥ pītvā svapettatpārśvataḥ kṣitau saurasūktaṃ smarannāste purāṇaśravaṇena ca

हिन्दी अर्थ

चेष्टा नानाविधाकारा: पश्यन्नपि न पश्यति काचित् पुष्पोच्चये सक्ता लताजालेन वेष्टिता। सखीजनेन संत्यक्ता कान्तेनाभिसमुज्झिता काचित् कमलगन्धाभा निःशवासपवनाहृतैः। मधुपैराकुलमुखी कान्तेन परिमोचिता

English

Afterwards, the devotee sliould drink pafiehagavya and sleep on the floor, by the side of the pitcliers, nnd should reeito the Vedic mantras relating to the Sun, and listen i'» tin? Pni'i'inas. 6,

अध्याय ७७

श्लोक 7

अहोरात्रे गते पश्चाद् अष्टम्यां कृतनैत्यकः तत्सर्वं विदुषे तद्वद् ब्राह्मणाय निवेदयेत्

ahorātre gate paścād aṣṭamyāṃ kṛtanaityakaḥ tatsarvaṃ viduṣe tadvad brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

काचिदुच्चीय पुष्पाणि ददौ कान्तस्य भामिनी। मकरन्दसमाक्रान्तनयना कान्तनिःश्वासवातेन

English

After the lapse efl' a day a? d niglit, on ihe tSfli day of the fortnight, the devotee should give away all filings \>) {he llrAhiiianas after per- forming his daily prayers, —T.

अध्याय ७७

श्लोक 8

भोजयेच्छक्तितो विप्राञ् छर्कराघृतपायसैः भुञ्जीतातैललवणं स्वयमप्यथ वाग्यतः

bhojayecchaktito viprāñ charkarāghṛtapāyasaiḥ bhuñjītātailalavaṇaṃ svayamapyatha vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ऋषियो ! इस प्रकार राजकीय सामग्रियों तथा आहारका परित्याग कर राजा पुरूरवा उस रमणीय आश्रममें निवास करने लगे। वहाँ उन्हें गन्धर्वोके साथ अप्सराओंका क्रीडाविहार भी देखनेको मिलता था। राजा बहुत-से फूलोंको तोड़कर उसकी माला गूँथते थे और उन्हें अर्धघ्यसहित पहले भगवान् विष्णुको निवेदित कर पुनः गन्धर्वोको दे देते थे। वे वहाँ पुष्प-चयनमें लगी हुई एवं सुखपूर्वक क्रीडा करती हुई अप्सराओंकी विभिन्न प्रकारकी चेष्टाओंको देखकर भी अनदेखी कर जाते थे। वहाँ पुष्प-चयनमें निरत कोई अप्सरा लता-समूहमें उलझ गयी और सखियाँ उसे उसी दशामें छोड़कर चलती बनीं, तब उसके पतिने

English

He shuuld feed tlic Hmhmana, according to his means, with sugar, clarified buttei and rice CO )kfd in milk and sugar, but should avoid oil and, salt. Ho himself sliocdd i.nko lii'< jjieals in silonee. The same rule should be observoil eaoli inoiitli for n year, after whicli a pitcher of water, with a vessel of sugar, a bedstead, with all its requisites, ami a milch cow, and if means permil, tiien a house containing all the necessities of a householder's life as well as oatable.s, should be given away. Miserliness should not be exercised, for it leads to sin. The devotee should, in addition to the things mentioned above, give away a horse of gold worth 1,000 Niskas, 100 Niskas, or 10 Niskas, or of even 5 Niskas, according to his means, by reciting the mantras pertaining to the Sun. -8-12.

अध्याय ७७

श्लोक 9

अनेन विधिना सर्वं मासि मासि समाचरेत् संवत्सरान्ते शयनं शर्कराकलशान्वितम्

anena vidhinā sarvaṃ māsi māsi samācaret saṃvatsarānte śayanaṃ śarkarākalaśānvitam

हिन्दी अर्थ

आकर उसे बन्धन-मुक्त किया। किसी अप्सराके शरीरसे कमलकी-सी गन्ध निकल रही थी। इस कारण उसकी निःश्वासवायुसे आकृष्ट होकर भ्रमर उसके ऊपर मँडरा रहे थे। उन भ्रमरोंसे उसका मुख ढक-सा गया था; तब उसके पतिने उसे उस कष्टसे मुक्त किया। किसी अप्सराकी आँखें पुष्प-रजसे आक्रान्त हो गयीं, तब उसके पतिने अपनी श्वासवायुसे फूँककर उन्हें धूलरहित कर दिया। किसी सुन्दरीने पुष्पोंको एकत्रकर अपने

English

The nectar fell from the mouth of the Sun, whilst He was quaffing it, ' out of which (S4li) rice, mflnga pulse and sugarcane were produced.

अध्याय ७७

श्लोक 10

सर्वोपस्करसंयुक्तं तथैकां गां पयस्विनीम् गृहं च शक्तिमान्दद्यात् समस्तोपस्करान्वितम्

sarvopaskarasaṃyuktaṃ tathaikāṃ gāṃ payasvinīm gṛhaṃ ca śaktimāndadyāt samastopaskarānvitam

हिन्दी अर्थ

पतिको दे दिया। तत्पश्चात् वह अपने पतिद्वारा गूँथी कान्तसंग्रथितैः पुष्पै रराज कृतशेखरा॥ ७ गयी पुष्पमालाको अपने मस्तकपर रखकर सुशोभित इस अध्यायके अनेक शब्दार्थालंकारोंसे उद्दीपित अधिकांश श्लोक भागवत १०। ३३ से मिलते हैं। कोई एक-दूसरेसे अवश्य प्रभावित है । वैसे इस प्रकारका वर्णन गर्गसंहिता, ब्रह्मवैवर्तपुराणके रासप्रकरणोंमें तथा भागवतके रामनारायणकृत भावविभाविक तथा किशोरीदासकृता विशुद्धरसदीपिकामें इनकी भी पूरी व्याख्या है ।

English

' CHkPTBR urxwii. zm

अध्याय ७७

श्लोक 11

सहस्रेणाथ निष्काणां कृत्वा दद्याच्छतेन वा दशभिर्वाथ निष्केण तदर्धेनापि शक्तितः

sahasreṇātha niṣkāṇāṃ kṛtvā dadyācchatena vā daśabhirvātha niṣkeṇa tadardhenāpi śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

उच्चीय स्वयमुद्ग्रथ्य कान्तेन कृतशेखरा। कृतकृत्यमिवात्मानं मेने मन्मथवर्धिनी काचिदेवं रहो नीता रमणेन रिरंसुना

English

Stt/afarcane is the best of all these three, because out of it sugar is pre- pared. Its juice is just like nectar; consequently, an offering of sugar to Devas and Pityis is dear to the Sun rIso.— 13-14.

अध्याय ७७

श्लोक 12

सुवर्णाश्वः प्रदातव्यः पूर्ववन्मन्त्रवादनम् न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषं समश्नुते

suvarṇāśvaḥ pradātavyaḥ pūrvavanmantravādanam na vittaśāṭhyaṃ kurvīta kurvandoṣaṃ samaśnute

हिन्दी अर्थ

'कान्तसंनामितलता कुसुमानि विचिन्वती। सर्वाभ्यः काचिदात्मानं मेने सर्वगुणाधिकम् काश्चित् पश्यन्ति भूपालं नलिनीषु पृथक् पृथक्। क्रीडमानास्तु गन्धर्वैर्देवरामा मनोरमाः काचिदाताडयत् कान्तमुदकेन शुचिस्मिता। ताङ्यमानाथ कान्तेन प्रीतिं काचिदुपाययौ

English

This darkarfi Saptarnt is said to give the same benefit as Aefvamedha sacrifice. It removes all diseases and makes the sons and the grandsons thrive. One who observes this fast with unflinching devotion, gets bliss. He passes his days for one Kalpa in heaven, and then attains emancipa- tion. One who hears, listens, or reads about this, goes to the region of the Sun. One who advises others to observe this ordinance, is also vener-* ated by Devas and Heavenly damsels, and passes his days in heaven. -15-17.

अध्याय ७७

श्लोक 13

अमृतं पिबतो वक्त्रात् सूर्यस्यामृतबिन्दवः निपेतुर्ये धरण्यां तु शालिमुद्गेक्षवः स्मृताः

amṛtaṃ pibato vaktrāt sūryasyāmṛtabindavaḥ nipeturye dharaṇyāṃ tu śālimudgekṣavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

कान्तं च ताडयामास जातखेदा वराङ्गना। अदृश्यत वरारोहा श्चासनृत्यत्पयोधरा कान्ताम्बुताडनाकृष्टकेशपाशनिबन्धना । केशाकुलमुखी भाति मधुपैरिव पद्मिनी

English

Here ends the seoenty-seventh chapter describing the Sarhard Saptami or the fast followed by gift of sugar.

अध्याय ७७

श्लोक 14

शर्करा तु परा तस्माद् इक्षुसारो ऽमृतात्मवान् इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः

śarkarā tu parā tasmād ikṣusāro 'mṛtātmavān iṣṭā raverataḥ puṇyā śarkarā havyakavyayoḥ

हिन्दी अर्थ

छन्ना काचिच्चिरात् प्राता कान्तेनान्विष्य यत्रतः स्त्राता शीतापदेशेन काचित् प्राहाङ्गना भृशम्। रमणालिङ्गनं चक्रे मनोऽभिलषितं चिरम् धारयन्ती जनं चक्रे काचित् तत्र समन्मथम्

English

Here ends the seoenty-seventh chapter describing the Sarhard Saptami or the fast followed by gift of sugar.

अध्याय ७७

श्लोक 15

शर्करासप्तमी चेयं वाजिमेधफलप्रदा सर्वदुष्टप्रशमनी पुत्रपौत्रप्रवर्धिनी

śarkarāsaptamī ceyaṃ vājimedhaphalapradā sarvaduṣṭapraśamanī putrapautrapravardhinī

हिन्दी अर्थ

कण्ठमाल्यगुणैः काचित् कान्तेन कृष्यताम्भसि। ज्रुट्त्सत्रग्दामपतितं रमणं प्राहसच्चिरम् काचिद्धुग्ना सखीदत्तजानुदेशे नखक्षता। सम्भ्रान्ता कान्तशरणं मग्ना काचिद् गता चिरम्

English

Here ends the seoenty-seventh chapter describing the Sarhard Saptami or the fast followed by gift of sugar.

अध्याय ७७

श्लोक 16

यः कुर्यात्परया भक्त्या स वै सद्गतिमाप्नुयात् कल्पमेकं वसेत्स्वर्गे ततो याति परं पदम्

yaḥ kuryātparayā bhaktyā sa vai sadgatimāpnuyāt kalpamekaṃ vasetsvarge tato yāti paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

काचित् पृष्ठकृतादित्या केशनिस्तोयकारिणी। शिलातलगता भर्त्रा दृष्टा कामार्तचक्षुषा रतिक्रीडितकान्तेव रराज तत् सरोदकम् होने लगी। तभी किसीके पतिने पुष्प-चयन करके अपने ही हाथों माला गूँथकर उसे अपनी पत्नीके मस्तकपर रखकर उसे सुसज्जित कर दिया, इससे उसने अपनेको कृतकृत्य मान लिया

English

Here ends the seoenty-seventh chapter describing the Sarhard Saptami or the fast followed by gift of sugar.

अध्याय ७७

श्लोक 17

इदमनघं शृणोति यः स्मरेद्वा परिपठतीह दिवाकरस्य लोके मतिमपि च ददाति सो ऽपि देवैर् अमरवधूजनमालयाभिपूज्यः

idamanaghaṃ śṛṇoti yaḥ smaredvā paripaṭhatīha divākarasya loke matimapi ca dadāti so 'pi devair amaravadhūjanamālayābhipūjyaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई पतिद्वारा झुकायी गयी लतासे फूल तोड़ रही थी, जिससे वह अपनेको सभी सखियोंसे सम्पूर्ण गुणोंमें बढ़-चढ़कर मान रही थी। कुछ सुन्दरी देवाङ्गनाएँ गन्धर्वोके साथ पृथक्-पृथक् क्रीडा करती हुई कमलसमूहोंके बीचसे राजाकी ओर देख रही थीं। कोई सुन्दरी अपने पतिके ऊपर जल उछाल रही थी और किसीके ऊपर उसका पति जल फेंक रहा था, जिससे उसे बड़ी प्रसन्नता हो रही थी। कोई देवाङ्गना खिन्न

English

Here ends the seoenty-seventh chapter describing the Sarhard Saptami or the fast followed by gift of sugar.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 77
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.