Matsya Purana· Matsya Purāṇa
78
अध्याय 78 / 176

Adhyaya 78

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७८

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ७८ अतः परं प्रवक्ष्यामि तद्वत्कमलसप्तमीम् यस्याः संकीर्तनादेव तुष्यतीह दिवाकरः

matsya-purāṇa 78 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tadvatkamalasaptamīm yasyāḥ saṃkīrtanādeva tuṣyatīha divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

मनसे अपने पतिके ऊपर जल उछाल रही थी। पतिके ऊपर जल फेंकनेसे किसीकी चोटी खुल गयी थी, जिससे उसका मुख बालोंसे ढक गया था। उस समय वह ऐसी प्रतीत हो रही थी मानो भ्रमरोंसे घिरी हुई कमलिनी हो। कोई अपने नेत्रोंके समान कमल- पुष्पोंसे ढके हुए उस कमलिनीके वनमें छिप गयी थी, जिसे उसके पतिने बड़ी देरके बाद प्रयत्नपूर्वक खोजकर प्राप्त किया। किसीको उसका पति गलेमें पड़ी हुई मालाके

English

iva said: — 1 shall now describe to you that Kam.'ila Saptami vrata, by the mere mention of which the God Sun becomes pleased. — 1.

अध्याय ७८

श्लोक 2

वसन्तामलसप्तम्यां स्नातः सन्गौरसर्षपैः तिलपात्रे च सौवर्णे विधाय कमलं शुभम्

vasantāmalasaptamyāṃ snātaḥ sangaurasarṣapaiḥ tilapātre ca sauvarṇe vidhāya kamalaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

पूज्यमानं च ददृशे देवदेवं जनार्दनम्॥ २२ धागेको पकड़कर जलमें खींच रहा था, किंतु उस धागेके टूट क्वचिच्च ददृशे राजा लतागृहगता: स्त्रिय: । मण्डयन्ती: स्वगात्राणि कान्तसंन्यस्तमानसा:

English

In the spring, on the 7th day of a bright fortnight, the devotee should bathe in water mixed with white mustard and should then make a golden lotus and place it in a golden vessel, full of sesamum.—2.

अध्याय ७८

श्लोक 3

वस्त्रयुग्मावृतं कृत्वा गन्धपुष्पैः समर्चयेत् नमः कमलहस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे

vastrayugmāvṛtaṃ kṛtvā gandhapuṣpaiḥ samarcayet namaḥ kamalahastāya namaste viśvadhāriṇe

हिन्दी अर्थ

काचिदादर्शनकरा व्यग्रा दूतीमुखोद्रवतम्। शृण्वती कान्तवचनमधिका तु तथा बभौ काचित् सत्वरिता दूत्या भूषणानां विपर्ययम्। कुर्वाणा नैव बुबुधे मन्मथाविष्टचेतना वायुनुन्नातिसुरभिकुसुमोत्करमण्डिते । काचित् पिबन्ती ददृशे मैरेयं नीलशाद्वले

English

Tlie lotus should be covered with a pair of cloths, and then the Lord Sun should be worshipped with incense, flowers, &c The following man- tras should be recited at the time of wonship. 'Kamalahastaya nainah, Virfvadhfirine namah, 'Divakarnya nainah', 'JrabluUcaraya namah and he should then give away the golden lotus in the evening, along with the pitcher of water adorning it, with ornaments, cloths and garlands, and then give it to a Uralimaaa. So, also, according to his means, he may give away a milch cow after adorning her well. -3-5.

अध्याय ७८

श्लोक 4

दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमो ऽस्तु ते ततो द्विकालवेलायाम् उदकुम्भसमन्विताम्

divākara namastubhyaṃ prabhākara namo 'stu te tato dvikālavelāyām udakumbhasamanvitām

हिन्दी अर्थ

पाययामास रमणं स्वयं काचिद् वराङ्गना। काचित् पपौ वरारोहा कान्तपाणिसमर्पितम् काचित् स्वनेत्रचपलनीलोत्पलयुतं पयः। पीत्वा पप्रच्छ रमणं क्क गतौ तौ ममोत्पलौ

English

On the following day on tlieastaiai the Bnihniauas should be fed according to the means of the devotee, but he himself should not take flesh and oil.— 6.

अध्याय ७८

श्लोक 5

विप्राय दद्यात्सम्पूज्य वस्त्रमाल्यविभूषणैः शक्त्या च कपिलां दद्याद् अलंकृत्य विधानतः

viprāya dadyātsampūjya vastramālyavibhūṣaṇaiḥ śaktyā ca kapilāṃ dadyād alaṃkṛtya vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

काचित् कान्तार्पितं सुभ्रः कान्तपीतावशेषितम्। सविशेषरसं पानं पपौ मन्मथवर्धनम् प्रदोषसमये ताश्च देवदेवं जनार्दनम्। राजन् सदोपनृत्यन्ति नानावाद्यपुरःसराः आवसन् संयुताः कान्तैः परर्धिरचितां गुहाम्

English

In this way, the devotee, withoui giving way to miserliness, should observe the same rituals, on the 7th day of a bright fortnight each mouth. — 7.

अध्याय ७८

श्लोक 6

अहोरात्रे गते पश्चाद् अष्टम्यां भोजयेद्द्विजान् यथाशक्त्यथ भुञ्जीत मांसतैलविवर्जितम्

ahorātre gate paścād aṣṭamyāṃ bhojayeddvijān yathāśaktyatha bhuñjīta māṃsatailavivarjitam

हिन्दी अर्थ

नानाविचित्रशयनां कुसुमोत्करमण्डिताम् तपस्तेपे महाराजन् केशवार्पितमानसः

English

On the conclusion of the ordinance, a bedstead along with the golden lotus, should be given away, and a cow with its horns plaited with gold as

अध्याय ७८

श्लोक 7

अनेन विधिना शुक्लसप्तम्यां मासि मासि च सर्वं समाचरेद्भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः

anena vidhinā śuklasaptamyāṃ māsi māsi ca sarvaṃ samācaredbhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वयं हि ते प्रदास्यामो मनसः काङ्क्षितान् वरान्। तानादाय गृहं गच्छ तिष्ठेह यदि वा पुनः जानेपर जब वह गिर पड़ा, तब वह बड़ी देरतक हँसती रही । इस प्रकार राजाने ख्नानसे निवृत्त हुई सभी देव- देवियों एवं गन्धर्व-अप्सराओंद्वारा भगवान् जनार्दनको

English

well as uteubil.H Abana (seats) and candle sticks should also be given awav,

अध्याय ७८

श्लोक 8

व्रतान्ते शयनं दद्यात् सुवर्णकमलान्वितम् गां च दद्यात्स्वशक्त्या तु सुवर्णाढ्यां पयस्विनीम्

vratānte śayanaṃ dadyāt suvarṇakamalānvitam gāṃ ca dadyātsvaśaktyā tu suvarṇāḍhyāṃ payasvinīm

हिन्दी अर्थ

पूजित होते हुए देखा राजन्! वे अप्सराएँ सदा प्रदोषकालमें देवाधिदेव भगवान् जनार्दनके समक्ष नाना प्रकारके बाजोंके साथ नृत्य करती थीं। एक पहर रात बीत जानेपर वे गुफाके मुखद्वारसे बाहर निकलकर अपने पतियोंके साथ ऐसी

English

aioQg with other necessary ailioles. OAe, who observes this ordinance, -according to the prescribed rites, becomes possessed of inexhaustible wealth and goes to the kingdom of the Sun.— 8-9.

अध्याय ७८

श्लोक 9

भाजनासनदीपादीन् दद्याद् इष्टानुपस्करान् अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्कमलसप्तमीम् लक्ष्मीमनन्तामभ्येति सूर्यलोके महीयते

bhājanāsanadīpādīn dadyād iṣṭānupaskarān anena vidhinā yastu kuryātkamalasaptamīm lakṣmīmanantāmabhyeti sūryaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

सजी-सजायी गुफामें निवास करती थीं, जिसपर अनेकों प्रकारके गन्धोंवाली लताएँ फैली हुई थीं, जिसमेंसे विभिन्न प्रकारकी सुगन्ध निकल रही थी, जो पुष्पसमूहसे सुशोभित थी तथा जिसमें अनेकों विचित्र शय्याएँ बिछी थीं। महाराज! इस प्रकार उस पर्वतपर अप्सराओंकी क्रीडाका अवलोकन करते हुए राजा पुरूरवा भगवान् केशवमें मनको एकाग्र करके तपस्या करते रहे। एक दिन यूथ-के-यूथ गन्धर्व और अप्सराएँ राजाके निकट जाकर उनसे बोलीं--' शत्रुओंका दमन करनेवाले नरेश! (बड़े सौभाग्यसे) आप इस स्वर्गतुल्य देशमें आ गये हैं, अतः हमलोग आपको मनोऽभिलषित वर प्रदान करेंगी। उन्हें ग्रहणकर यदि आपकी इच्छा हो तो घर

English

He also goes to all tlie seven lokas, in each kalpa, where he enjoys in the company of the nymphs and gets bliss. One who hears, sees, relates or observes this ordinance also becomes wealthy and goes to heaven, where he enjoys the company of Gandharvas and VidyAdharas. — 10-11.

अध्याय ७८

श्लोक 10

कल्पे कल्पे ततो लोकान् सप्तगत्वा पृथक्पृथक् अप्सरोभिः परिवृतस् ततो याति परां गतिम्

kalpe kalpe tato lokān saptagatvā pṛthakpṛthak apsarobhiḥ parivṛtas tato yāti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

चले जाइये अथवा यहीं रहिये' राजाने कहा--गन्धर्वो एवं अप्सराओ! आपलोग अमित तेजस्वी हैं, इससे आपलोगोंका दर्शन कभी निष्फल नहीं होता, इसलिये आपलोग आज ही मुझे ऐसा वरदान द, जिससे भगवान् मधुसूदनकी कृपा प्राप्त हो जाय। यह

English

Here ends the seventy-eighth chapter dealing loith Kamala Saptamt Vvata,

अध्याय ७८

श्लोक 11

यः पश्यतीदं शृणुयाच्च मर्त्यः पठेच्च भक्त्याथ मतिं ददाति सो ऽप्यत्र लक्ष्मीमचलामवाप्य गन्धर्वविद्याधरलोकभाक्स्यात्

yaḥ paśyatīdaṃ śṛṇuyācca martyaḥ paṭhecca bhaktyātha matiṃ dadāti so 'pyatra lakṣmīmacalāmavāpya gandharvavidyādharalokabhāksyāt

हिन्दी अर्थ

एवमस्त्वित्यथोक्तस्तैः स तु राजा पुरूरवा:। तत्रोवास सुखी मासं पूजयानो जनार्दनम् प्रिय एव सहैवासीद् गन्धर्वाप्सरसां नृपः। तुतोष स जनो राज्ञस्तस्यालौल्येन कर्मणा फाल्गुनामलपक्षान्ते राजा स्वप्ने पुरूरवाः। तस्यैव देवदेवस्य श्रुतवान् गदितं शुभम्

English

Here ends the seventy-eighth chapter dealing loith Kamala Saptamt Vvata,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 78
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.