Narada Purana· Nārada Purāṇa
129
अध्याय 129 / 167

Book 2 - Adhyaya 5

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमवाक्यं नाम चतुर्थो ऽध्यायः यम उवाच घृष्टतां समनुप्राप्तः पन्था देवस्य चक्रिणः ।अच्छिद्रैर्गम्यनानैश्च नरैस्त्रिभुवनार्चित

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge yamavākyaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ yama uvāca ghṛṣṭatāṃ samanuprāptaḥ panthā devasya cakriṇaḥ / acchidrairgamyanānaiśca naraistribhuvanārcita

हिन्दी अर्थ

जिसे पूर्वकालमें भगवान् विष्णुने कच्छपरूपसे अपनी पीठपर धारण किया था और देवता तथा दानवोंने जिसके द्वारा क्षीरससागरका मन्थन किया था एवं जो महान् पर्वत भगवान्के कूर्म-शरीरसे

English

O Lord of the Universe, I consider the world of Vi?nu to be infinite in magnitude, since it is not filled with the floods of people with all living beings cropping up like lotuses.

अध्याय १२९

श्लोक 2

अप्रमाणमहं मन्ये लोकं विष्णोर्जगत्पते ।यो न पूर्यति लोकैघैः सर्वसत्वसरोरुहैः

apramāṇamahaṃ manye lokaṃ viṣṇorjagatpate / yo na pūryati lokaighaiḥ sarvasatvasaroruhaiḥ

हिन्दी अर्थ

रगड़ा जानेपर भी फूट न सका तथा जिसने क्षीससागरमें पड़कर उसकी गहराई कितनी है, इसे स्पष्ट दिखा दिया। वह अनेक प्रकारके रत्ञोंका घर तथा भाँति-भाँतिकी धातुओंसे सम्पन्न

English

If the son does not harass his enemies like the sun in the month of Jyestha, the labour pain of the mother has gone in vain. O Lord, she is one having a bad son.

अध्याय १२९

श्लोक 3

माधवावसथैनैव समस्तेन पितामह ।स्वकर्मस्था विकर्मस्थाः शुचयो ऽशुचयो ऽपि वा

mādhavāvasathainaiva samastena pitāmaha / svakarmasthā vikarmasthāḥ śucayo 'śucayo 'pi vā

हिन्दी अर्थ

है। मन्दराचल देवताओंकी क्रीडा और विहारका स्थान है। तपस्वी मुनियोंकी तपस्याका वह प्रमुख साधन है। उसका मूलभाग ग्यारह हजार

English

That son is called the ailment or diseased part from the mother's womb born on this earth, if his fame does not shine like the lightning among the clouds, the son who does not uplift his father's side through learning or strength.

अध्याय १२९

श्लोक 4

उपोष्य वासरं विष्णोर्लोकं यान्ति नृपाज्ञया ।सो ऽस्माकं हि महान् शत्रुर्भवतां च विशेषतः

upoṣya vāsaraṃ viṣṇorlokaṃ yānti nṛpājñayā / so 'smākaṃ hi mahān śatrurbhavatāṃ ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

योजनतक नीचे गया है। इतना ही उसका विस्तार भी है और ऊँचाईमें भी उसका यही माप है। वह अपने सुवर्णमय तथा रत्नमय शिखरोंसे पृथ्वी और आकाशको प्रकाशित कर

English

"Fasting on Vishnu's day, they go to his world by the king's command. He is our great enemy, especially yours.

अध्याय १२९

श्लोक 5

निग्राह्यो जगतांनाथ भवेन्नास्त्यत्र संशयः ।तेन वर्षसहस्रेण शासितं क्षितिमण्डलम्

nigrāhyo jagatāṃnātha bhavennāstyatra saṃśayaḥ / tena varṣasahasreṇa śāsitaṃ kṣitimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

रहा है। मोहिनी उस मन्दराचलपर आ पहुँची। उसके अज्ोंकी प्रभा भी स्वर्णके ही समान थी; अतः वह अपनी कान्तिसे स्वयं भी उस पर्वतके तेजको बढ़ा रही थी। वह राजा रुक्माद्भदसे

English

He must be restrained, O Lord of the world; there is no doubt. By him the earth was ruled a thousand years,

अध्याय १२९

श्लोक 6

अप्रमेयो जनो नीतो वैष्णवं हरिवल्लभम् ।आरोपयित्वा गरुडे कृत्वा रूपं चतुर्भुजम्

aprameyo jano nīto vaiṣṇavaṃ harivallabham / āropayitvā garuḍe kṛtvā rūpaṃ caturbhujam

हिन्दी अर्थ

मिलनेकी इच्छा रखकर पर्वतकी एक विशाल शिलापर जा बैठी, जिसका विस्तार सात योजन था। वह दिव्य शिला नीली कान्तिसे सुशोभित

English

and an innumerable people were taken to Hari's Vaishnava world, placed on Garuda, made four-armed,

अध्याय १२९

श्लोक 7

पीतवस्त्रसुसंवीतं स्रग्विणं चारुलोपनम् ।यदि स्थास्यति देवेश माधव्यां माधवप्रियः

pītavastrasusaṃvītaṃ sragviṇaṃ cārulopanam / yadi sthāsyati deveśa mādhavyāṃ mādhavapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापित था, जिसकी ऊँचाई दस हाथकी थी। वह “वृषलिज्ग 'के नामसे विख्यात था और ऐसा जान पड़ता था, मानो महलके ऊपर सुन्दर सोनेका कलश शोभा पा रहा हो। द्विजवरो!

English

clothed in yellow, garlanded, fair-eyed. If he, dear to Madhava, stays in Madhava's month, O Lord of gods,

अध्याय १२९

श्लोक 8

समस्तं नेष्यते लोकं विष्णोः पदमनामयम् ।एष दण्डः पटो ह्येष तव पद्भ्यां विसर्जितः

samastaṃ neṣyate lokaṃ viṣṇoḥ padamanāmayam / eṣa daṇḍaḥ paṭo hyeṣa tava padbhyāṃ visarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनीने उस शिवलिज्ञके समीप ही उत्तम संगीत प्रारम्भ किया। वीणाकी झंकार और ताल-स्वरसे युक्त वह श्रेष्ठ गीत मानसिक क्लेशको दूर करनेवाला था। वह सुन्दरी शिवलिड्डके

English

he will take the whole world to Vishnu's faultless abode. This is the staff, this the ledger, released by your feet.

अध्याय १२९

श्लोक 9

लोकपालत्वमतुलं मार्जित तेन भूभुजा ।रुक्माङ्गदेन देवेश धन्या सा स धृतो यया

lokapālatvamatulaṃ mārjita tena bhūbhujā / rukmāṅgadena deveśa dhanyā sā sa dhṛto yayā

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त निकट होकर मूर्च्चना और तालके साथ गान्धारस्वरमें गीत गा रही थी। राजेन्द्र! उसका वह गान कामवेदनाको बढ़ानेवाला था। मुनीश्चरो! उस संगीतके प्रारम्भ होनेपर स्थावर जीवोंकी

English

The incomparable guardianship of the world, wiped away by that king Rukmangada, O Lord of gods — blessed is she who bore him.

अध्याय १२९

श्लोक 10

सर्वदुःखविनाशाय मात्रृजातो गुणाधिकः ।किमपत्येन जातेन मातुः क्लेशकरेण हि

sarvaduḥkhavināśāya mātrṛjāto guṇādhikaḥ / kimapatyena jātena mātuḥ kleśakareṇa hi

हिन्दी अर्थ

भी उसमें स्पृह्ठा हो गयी। देवताओं तथा हैत्योंके समाजमें भी कभी वैसा मोहक संगीत नहीं हुआ था। मोहिनीके मुखसे निकला हुआ वह गान चित्तको मोह लेनेवाला था।

English

Born of the mother for the destruction of all sorrow, superior in qualities; what use is a son who troubles his mother?

अध्याय १२९

श्लोक 11

यो न तापयते शत्रून् ज्येष्ठे मासि यथा रविः ।वृथाशूला हि जननी जाता देव कुपुत्रिणी

yo na tāpayate śatrūn jyeṣṭhe māsi yathā raviḥ / vṛthāśūlā hi jananī jātā deva kuputriṇī

हिन्दी अर्थ

रुकक्‍्माड्द-थर्माड्द-संवाद, धर्माड्रदका प्रजाजनोंको उपदेश और प्रजापालन तथा रुक्‍्माडुंदका रांनी सन्ध्यावलीसे वार्तालाप

English

One who does not scorch enemies like the sun in the month of Jyeshtha — in vain does his mother have labour pains, a bad mother of a bad son, O God.

अध्याय १२९

श्लोक 12

यस्य न स्फुरते कीर्तिर्घनस्थेव शतह्रदा ।यः पितुर्नोद्धरेत्पक्षं विद्यया वा बलेन वा

yasya na sphurate kīrtirghanastheva śatahradā / yaḥ piturnoddharetpakṣaṃ vidyayā vā balena vā

हिन्दी अर्थ

सौति कहते हैं--महाराज रुक्‍्माड्भदने मनुष्य» विप्रगण। युद्धमें पराक्रमसे सुशोभित होनेवाले लोकके उत्तम भोग भोगते हुए नाना प्रकाउम्ने शतुओपर विजय प्राप्त. कर ,ली और वैवस्वत

English

He whose fame does not flash like lightning in a cloud, who does not uplift his father's side by learning or by strength,

अध्याय १२९

श्लोक 13

मातुर्जठरजो रोगः स प्रसूतो धरातले ।धर्मे चार्थे च कामे च प्रतीपो यो भवेत्सुतः

māturjaṭharajo rogaḥ sa prasūto dharātale / dharme cārthe ca kāme ca pratīpo yo bhavetsutaḥ

हिन्दी अर्थ

पीताम्बरधारी भगवान् श्रीहरिकी आगशाधना- की।। बंम्को जीतकर

English

is a disease of his mother's womb born on earth. A son who is hostile to dharma, wealth and desire

अध्याय १२९

श्लोक 14

मातृहा प्रोच्यते सद्भिर्वृथा तस्यैव जीवितम् ।एका हि वीरसूरेव विरञ्चे नात्र संशयः

mātṛhā procyate sadbhirvṛthā tasyaiva jīvitam / ekā hi vīrasūreva virañce nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। वैकुण्ठका मार्ग मनुष्योंसे भर दिया और उचित समय जानकर अपने पुत्र धर्माड्भदको बुलाकर कहा---' बेटा ! तुम अपने धर्मपर दृढ़तापूर्वक डटे रहकर अपने पराक्रमसे इस धन-धान्य-

English

is called a mother-killer by the good; his life is in vain. A woman who bears a hero is rare, O Brahma, without doubt,

अध्याय १२९

श्लोक 15

यया रुक्माङ्गदो जातो मल्लिपेमर्ज्जनाय वै ।नेदं व्यवस्थितं देव क्षितौ केनापि भूभुजा

yayā rukmāṅgado jāto mallipemarjjanāya vai / nedaṃ vyavasthitaṃ deva kṣitau kenāpi bhūbhujā

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न पृथ्वीका सब ओरसे पालन करो। पुत्रके समर्थ हो जानेपर जो उसे राज्य नहीं सौंप देता, उस राजाके धर्म तथा कीर्तिका निश्चय ही नाश हो जाता है। अपने शक्तिशाली पुत्रके द्वारा यदि

English

she by whom Rukmangada was born, for the wiping away of Malli. This was not established on earth by any king, O God;

अध्याय १२९

श्लोक 16

पुराणे ऽपि जगन्नाथ न श्रुतं पटमार्जनम् ।सो ऽहं न जां मि कदाचिदाश दृष्ट्वा क्षिरीशं हरिसेवने स्थितम् ।प्रवादमानं पटहं सुघोरं प्रलोपमानं ममविश्ममार्गम्

purāṇe 'pi jagannātha na śrutaṃ paṭamārjanam / so 'haṃ na jāṃ mi kadācidāśa dṛṣṭvā kṣirīśaṃ harisevane sthitam / pravādamānaṃ paṭahaṃ sughoraṃ pralopamānaṃ mamaviśmamārgam

हिन्दी अर्थ

पिता सुखी न हो तो उस पुत्रको तीनों लोकोंमें अवश्य पातकी जानना चाहिए। पिताका भार हल्का करनेमें समर्थ होकर भी जो पुत्र उस भारको नहीं सँभालता, वह माताके मल-मूत्रकी

English

in the Purana too, O Lord of the world, wiping away of the ledger has not been heard of. I do not know, ever, seeing the Lord of the Milk Ocean stand in Hari's service, sounding a dreadful drum, stopping my road."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 129
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.