Narada Purana· Nārada Purāṇa
130
अध्याय 130 / 167

Book 2 - Adhyaya 6

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३०

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमविलापनं नाम पञ्चमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच किमाश्चर्यं त्वया दृष्टं कथं वा खिद्यते भवान् ।सद्गुणेषु च संतापः स तापो मरणान्तिकः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge yamavilāpanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ brahmovāca kimāścaryaṃ tvayā dṛṣṭaṃ kathaṃ vā khidyate bhavān / sadguṇeṣu ca saṃtāpaḥ sa tāpo maraṇāntikaḥ

हिन्दी अर्थ

भाँति पैदा हुआ है। पुत्र वही है, जो इस पृथ्वीपर पितासे भी अधिक ख्याति लाभ करे। यदि पुत्रके अन्यायजनित दुःखसे पिताको रातभर जागना पड़े तो वह पुत्र एक कल्पतक नरकमें पड़ा रहता

English

O Sauri (Son of the Sun), how does a man not attain the highest region by observing fast on the day of the Lord, the mere utterance of whose name enables one to attain the same?

अध्याय १३०

श्लोक 2

यस्योच्चारणमात्रेण प्राप्यते परमं पदम् ।तमुपोष्य कथं सौरे न गच्छति नरस्त्विति

yasyoccāraṇamātreṇa prāpyate paramaṃ padam / tamupoṣya kathaṃ saure na gacchati narastviti

हिन्दी अर्थ

है। जो पुत्र घरमें रहकर पिताकी प्रत्येक आज्ञाका पालन करता है, वह देवताओंद्वारा प्रशंसित हो भगवान्का सायुज्य प्राप्त करता है। पुत्र! मैं प्रजाजनोंकी रक्षाके लिये इस पृथ्वीपर सदा नाना

English

If at the tip of one's tongue the two syllables HARI are present, what has one to do with the holy centres of Kuruksetra, KasI and Vraja?

अध्याय १३०

श्लोक 3

एको हि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः ।दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कष्णप्रणामी न पुनर्भवाय

eko hi kṛṣṇasya kṛtaḥ praṇāmo daśāśvamedhāvabhṛthena tulyaḥ / daśāśvamedhī punareti janma kaṣṇapraṇāmī na punarbhavāya

हिन्दी अर्थ

प्रकारके कर्मोमें आसक्त रहा। प्रजापालनमें संलग्र होकर मैंने कभी भोजन और शयनकी परवा नहीं की। कुछ लोग शिवकी उपासनामें तत्पर रहते हैं, कुछ लोग भगवान् सूर्यके भजन-ध्यानमें संलग्र

English

If one gets salvation on uttering his name, how is it that he should not get it by observing fast on his day? He who is sung about in it (fasting period), is the Purusottama who becomes contemplated.

अध्याय १३०

श्लोक 4

कुरुक्षेत्रेण किं तस्य किं काश्या विरजेन वा ।जिह्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम्

kurukṣetreṇa kiṃ tasya kiṃ kāśyā virajena vā / jihvāgre vartate yasya harirityakṣaradvayam

हिन्दी अर्थ

हैं, कोई ब्रह्माजीके पथपर चलते हैं और दूसरे लोग पार्वतीजीकी आराधनामें स्थित हैं। कुछ लोग सायंकाल और सबरेरे अग्निहोत्र कर्ममें लगे होते हैं। “बालक हो या युवक, बूढ़ा हो या

English

Purusottama, the Sovereign Lord of the worlds, is the cause of our birth. How can a wicked-minded fellow (like

अध्याय १३०

श्लोक 5

ब्राह्मणः श्वपचीं गच्छन् विशेषेण रजस्वलाम् ।अन्नमश्नन्सुरापक्वं मरणे यो हरिं स्मरेत्

brāhmaṇaḥ śvapacīṃ gacchan viśeṣeṇa rajasvalām / annamaśnansurāpakvaṃ maraṇe yo hariṃ smaret

हिन्दी अर्थ

किसी कष्टसे व्याकुल मनुष्य--ये सब उपवास नहीं कर सकते।' इस तरहकी बातें जिन्होंने कहीं, उन सबकी बातोंका मैंने सब तरहसे ख़ण्डन किया और बहुत दिनोंतक पुराणमें कहे

English

The employee who does not know the most excellent and loyal devotees of the king on the Earth is subjected to arduous exertion and is again kept captive by them.

अध्याय १३०

श्लोक 6

अभक्ष्यागम्ययोर्जातं विहाय पापसंचयम् ।स याति विष्णुसायुज्यं विमुक्तो भवबन्धनैः

abhakṣyāgamyayorjātaṃ vihāya pāpasaṃcayam / sa yāti viṣṇusāyujyaṃ vimukto bhavabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

वचनोंद्वारा प्रजाके सुखके लिये उन्हें बार- बोर समझाया। विद्वानोंको शास्त्रदृष्टिसे समझाकर

English

Persons favourite with the king should not be appre¬ hended as culprits by an employee (a servant of a king). Achieving their objects through the favour of the master, they may get the employee dismissed.

अध्याय १३०

श्लोक 7

यन्नामोच्चारणान्मोक्षः कथं न तदुपोषणे ।यस्मिन्संगीयते सो ऽपि चिन्त्यते पुरुषोत्तमः

yannāmoccāraṇānmokṣaḥ kathaṃ na tadupoṣaṇe / yasminsaṃgīyate so 'pi cintyate puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

और मूर्खोको दण्डपूर्वक काबूमें करके मैं एकादशीके दिन सबको निराहार रखता आया हूँ।

English

O son of Divakara (Sun-god), O son of Bhaskara I may help you with the devotee of Siva or Bhaskara (Sun-god) or my own devotees, but never with the devotees of Hari.

अध्याय १३०

श्लोक 8

लीलया चोच्चरेद्देवं शृणुयाच्च जनार्दनम् ।गङ्गांभः पूतपुण्यत्वे स नरः समतां व्रजेत्

līlayā coccareddevaṃ śṛṇuyācca janārdanam / gaṅgāṃbhaḥ pūtapuṇyatve sa naraḥ samatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

“वत्स! अपने हों या पराये, कभी किसीको दुःख नहीं देना चाहिए। जो राजा प्रजाकी रक्षा करता है, उसे पुराणोंमें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति बतायी गयी है। अत: सौम्य! मैं प्रजाके लिये

English

Restraining the devotees of Madhusudana (God Visnu) is not proper even if they fraudulently observe the holy rite of EkadasI during the lunar fortnight.

अध्याय १३०

श्लोक 9

अस्माकं जगतांनाथो जन्मदः पुरुषोत्तमः ।कथं शासति दुर्मेधास्तस्य वासरसेविनम्

asmākaṃ jagatāṃnātho janmadaḥ puruṣottamaḥ / kathaṃ śāsati durmedhāstasya vāsarasevinam

हिन्दी अर्थ

सदा कर्तव्यपालनमें लगा रहा। अपने शरीरको विश्राम देनेका मुझे कभी अवसर नहीं मिला।

English

Our Lord of the world, the Supreme Person who gives birth — how can fools rule one who serves his day?

अध्याय १३०

श्लोक 10

यस्त्वं न चूर्णितस्तैस्तु यस्त्वं बद्धो न तैर्दृढम् ।तदस्माकं कृतं मानं मे तत्त्वं नावबुध्यसे

yastvaṃ na cūrṇitastaistu yastvaṃ baddho na tairdṛḍham / tadasmākaṃ kṛtaṃ mānaṃ me tattvaṃ nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

आदिके सुखकी इच्छा नहीं होती। वत्स! इन दुर्व्यसनोंमें फँसा हुआ राजा शीघ्र नष्ट हो जाता है। पुत्र! तुम्हारे ऊपर राज्यका भार रखकर मैं (प्रजाजनोंके रक्षार्थ) शिकार खेलने जाना चाहता

English

You were not crushed by them, you were not bound firmly by them; our respect has been shown; you do not understand the truth.

अध्याय १३०

श्लोक 11

यो नियोगी न जानाति नृपभक्तान्वरान् क्षितौ ।कृत्स्नायासेन संयुक्तः स तैर्निग्राह्यते पुनः

yo niyogī na jānāti nṛpabhaktānvarān kṣitau / kṛtsnāyāsena saṃyuktaḥ sa tairnigrāhyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ और इसी बहाने अनेकानेक पर्वत, वन, नदी और भाँति-भाँतिके सरोवर देखना चाहता हूँ।'

English

An official who does not know the best royal devotees on earth, who is full of toil, is restrained by them in turn.

अध्याय १३०

श्लोक 12

राजेष्टा न नियोक्तव्याः सापराधा नियोगिना ।स्वामिप्रसादात्सिद्धास्ते विनिन्युर्व्वै नियोगिनम्

rājeṣṭā na niyoktavyāḥ sāparādhā niyoginā / svāmiprasādātsiddhāste vininyurvvai niyoginam

हिन्दी अर्थ

धर्माड़दने कहा--पिताजी ! मैं आपके राज्य- सम्बन्धी भारी भारको आजसे अपने ऊपर उठाता हूँ। आपकी आज्ञापालन करनेके सिवा मेरे लिये दूसरा कोई धर्म नहीं है। जो पिताकी

English

The king's favourites should not be employed by an official when they are at fault; accomplished by their master's favour, they would harm the official.

अध्याय १३०

श्लोक 13

एवं हि पापकर्तारः प्रणता ये जनार्दने ।कथं संयमिता तेषां बाल्याद्भास्करनन्दन

evaṃ hi pāpakartāraḥ praṇatā ye janārdane / kathaṃ saṃyamitā teṣāṃ bālyādbhāskaranandana

हिन्दी अर्थ

बात नहीं मानता, यह धर्मानुष्ठान करते हुए भी नरकमें पड़ता है। इसलिये मैं आपकी आज्ञाका

English

Thus those who bow to Janardana though sinners — how are they to be restrained by you, O son of the Sun, from childhood?

अध्याय १३०

श्लोक 14

शैवैर्भास्करभक्तैर्वा मद्भक्तैर्वा दिवाकरे ।करोमि तव साहाय्यं हरिभक्तैर्न भास्करे

śaivairbhāskarabhaktairvā madbhaktairvā divākare / karomi tava sāhāyyaṃ haribhaktairna bhāskare

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर धर्माज्गभद हाथ जोड़े खड़े रहे। उनके इस वचनको सुनकर राजा रुक्‍्माड्भद बहुत प्रसन्न हुए। उन्होंने (प्रजाके रक्षार्थ) मृगयाके लिये बनमें जानेका निश्चय किया और पुत्रकी अनुमति

English

By Shaivas or devotees of the Sun, or my devotees, or Hari's devotees, I do help you, but not against devotees of Hari or the Sun.

अध्याय १३०

श्लोक 15

सर्वेषामेव देवानामादिस्तुपुरुषोत्तमः

sarveṣāmeva devānāmādistupuruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रात कर ली। इस बातको जानकर धर्मड्डदने प्रसन्नचित्त हो प्रजावर्गको बुलाया और इस प्रकार कहा-- प्रजागण ! पिताने मुझे आप लोगोंके पालन और हित-साधनके लिये नियुक्त किया है। सर्वथा

English

Of all the gods the first is the Supreme Person.

अध्याय १३०

श्लोक 16

मधुसूदनभक्तानां निग्रहो नोपपद्यते ।व्याजेनापि कृता यैस्तु द्वादशी पक्षयोर्द्वयोः

madhusūdanabhaktānāṃ nigraho nopapadyate / vyājenāpi kṛtā yaistu dvādaśī pakṣayordvayoḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मपालनकी इच्छा रखनेवाले मुझ-जैसे पुत्रको पिताकी आज्ञाका सहैव पालन करना चाहिए। पुत्रके लिये पितांके आदेशका पालन 'कैरनेके सिवा दूसरा कोई धर्म नहीं है। अब मैं दण्ड

English

Restraint of devotees of Madhusudana is not possible. By those who have kept Dvadashi in both fortnights even by pretext,

अध्याय १३०

श्लोक 17

तैः कृते अवमाने तु तव नाहं सहायवान् ।कृते सहाये तव सूर्यसूनो भवेदनीतिर्मम देहघातिनी ।विपर्ययो ब्रह्मपदात्सुपुण्यात्कृतेव मार्गे सह विष्णुभक्तैः

taiḥ kṛte avamāne tu tava nāhaṃ sahāyavān / kṛte sahāye tava sūryasūno bhavedanītirmama dehaghātinī / viparyayo brahmapadātsupuṇyātkṛteva mārge saha viṣṇubhaktaiḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करके राजाके पदपर स्थित हुआ हूँ। मेरे

English

when they are insulted, I am not your helper. If I help you, O son of the Sun, injustice that destroys my body would occur to me, a fall from Brahma's state, as if from the holiest, if I act against Vishnu's devotees."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 130
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.