Narada Purana· Nārada Purāṇa
131
अध्याय 131 / 167

Book 2 - Adhyaya 7

73 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३१

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे ब्रह्मवाक्यं नाम षष्ठो ऽध्यायः प्राप्तं तात मया सार्द्धं वेदाङ्घ्रिनमने हितम् ।नाहं गच्छामि योगान्तं पुनरेव जगत्पते

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge brahmavākyaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ prāptaṃ tāta mayā sārddhaṃ vedāṅghrinamane hitam / nāhaṃ gacchāmi yogāntaṃ punareva jagatpate

हिन्दी अर्थ

जीते-जी यहाँ कहीं यमराजका शासन नहीं चल

English

Dear grand-sire, in bowing down at the feet of the Veda, the benefit has been achieved by me. O Lord of the Universe, I shall not go again and join my duties while the king called Rukmangada is ruling over the world.

अध्याय १३१

श्लोक 2

प्रशासति महीं भूपेहाटकाङ्गदसंज्ञके ।तमेकं देवताश्रेष्ठं संप्राप्ते हरिवासरे

praśāsati mahīṃ bhūpehāṭakāṅgadasaṃjñake / tamekaṃ devatāśreṣṭhaṃ saṃprāpte harivāsare

हिन्दी अर्थ

सकता। ऐसा समझकर आप सब लोगोंको भगवान् जज

English

By making him take his food on the day of Krsna (i.e. Ekadasi), I shall feel as if I have accomplished all my objects like a person who has offered balls of rice to the manes at Gaya.

अध्याय १३१

श्लोक 3

यदि चालयसे धैर्यात्ततो ऽहं तव किङ्करः ।स मे शत्रुर्महान्देव तेन लुप्तः पटो मम

yadi cālayase dhairyāttato 'haṃ tava kiṅkaraḥ / sa me śatrurmahāndeva tena luptaḥ paṭo mama

हिन्दी अर्थ

गरुडध्वजका स्मरण तथा भगवदर्पणबुद्धिसे कर्म करते हुए उसके द्वारा भगवान् जनार्दनका यजन करते रहना चाहिए। संसारके भोगोंसे ममता हटकर अपनी-अपनी जातिके लिये विहित कर्मद्ठारा

English

From today onwards, those persons cannot be rest¬ rained by me — those persons by whom Hari, the Lord of the Devas, is remembered or eulogised or by whom the fast is under¬ taken on his day.

अध्याय १३१

श्लोक 4

तमेकं भोजयित्वा तु कार्ष्णे ऽहनि महीपतिम् ।कृतकृत्यो भविष्यामि गयापिण्डप्रदो यथा

tamekaṃ bhojayitvā tu kārṣṇe 'hani mahīpatim / kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi gayāpiṇḍaprado yathā

हिन्दी अर्थ

भगवान्की पूजा करनी चाहिए। इससे आपको अक्षय लोकोंकी प्राप्ति होगी। प्रजाजनो ! यह मैंने पिताजीके मार्गसे एक अधिक मार्ग आपको दिखाया है। ब्रह्मार्पणभावसे कर्ममें संलग्न होकर आप सब

English

Those men who burst into ejaculation, even frau¬ dulently, with the word 'Hari', are liberated from the path leading to the mother's womb. They are clever people. They do not enter the sphere of writing on my cloth (of virtue and sins). They are worthy of being bowed down to by the excellent groups of heaven-walkers (i.e. gods).

अध्याय १३१

श्लोक 5

अद्य प्रभृति देवेशोयैर्नरैः संस्मृतो हरिः ।उपोषितः स्तुतोवापि न नियम्या मया हि ते

adya prabhṛti deveśoyairnaraiḥ saṃsmṛto hariḥ / upoṣitaḥ stutovāpi na niyamyā mayā hi te

हिन्दी अर्थ

लोग ज्ञानमें निपुण हो जायेँ। एकादशीके दिन भोजन नहीं करना चाहिए--यह पिताजीका बताया हुआ सनातन मार्ग तो है ही, यह ब्रह्मनिष्ठारूप विशेष मार्ग आपके लिये मैंने बताया है।

English

In connection with the affair (problem) of the son of Vivasvan (i.e. Yama), the Kusa-emblemed god Brahma had a desire to do something in his honour. He therefore pondered thus.

अध्याय १३१

श्लोक 6

हरिरिति सहसा ये संगृणन्तिच्छलेन जननिजठरमार्गात्ते विमुक्ते विमुक्ता हि मर्त्याः ।मम पटविलिपिं ते नो विशन्ति प्रवीणा दिविचरवरसंघैस्ते नमस्या भवन्ति ।सौतिरुवाच

haririti sahasā ye saṃgṛṇanticchalena jananijaṭharamārgātte vimukte vimuktā hi martyāḥ / mama paṭavilipiṃ te no viśanti pravīṇā divicaravarasaṃghaiste namasyā bhavanti / sautiruvāca

हिन्दी अर्थ

तत्त्ववेत्ता पुरुषोंको इस ब्रह्मनिष्ठारूप मार्गका अवलम्बन अवश्य करना चाहिए। इससे इस संसारमें पुन: नहीं आना पड़ता।!

English

The man who becomes perturbed on seeing these young women, loses all his merits acquired in the course of various births. His merits thus become futile but not otherwise.

अध्याय १३१

श्लोक 7

वैवस्वतस्य कार्येण तत्सम्मानचिकीर्षयया ।र्चितयामास देवेशो विरिञ्चिः कुशलाञ्छनः

vaivasvatasya kāryeṇa tatsammānacikīrṣayayā / rcitayāmāsa deveśo viriñciḥ kuśalāñchanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सम्पूर्ण प्रजाको अनुनयपूर्वक बारम्बार आश्वासन देकर धर्माज्भद उनके पालनमें लगे रहे। वे न तो दिनमें सोते थे और न रातमें ही। वे अपने शौर्यके बलसे पृथ्वीको निष्कण्टक

English

If he indulges in sexual intercourse with them, ten thousand merits of his are wasted away. As the merit goes on diminishing he becomes more and more sinful and eventually he is born as a rock-rat.

अध्याय १३१

श्लोक 8

चिन्तयित्वा क्षणं देवः सर्वभूतैश्च भूषितः ।भूतत्रासनमात्रं तु रूपं स जगृहे विभुः

cintayitvā kṣaṇaṃ devaḥ sarvabhūtaiśca bhūṣitaḥ / bhūtatrāsanamātraṃ tu rūpaṃ sa jagṛhe vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

बनाते हुए सर्वत्र भ्रमण करते थे। हाथीके मस्तकपर रखा हुआ उनका नगाड़ा प्रतिदिन बजता और कर्तव्यपालनकी घोषणा इस प्रकार करता रहता था--' लोगो! (एकादशीसंयुक्त) द्वादशीको

English

Whether an old man ora young man, no one shall ask his daughter-in-law to massage his feet. It is proclaimed that both of them will fall into the Raurava hell full of burning coal.

अध्याय १३१

श्लोक 9

तस्मिन्नुत्पादयामास प्रमदां लोकमोहिनीम् ।सर्वयोषिद्वरा देवीमनसा निर्भिता बभौ

tasminnutpādayāmāsa pramadāṃ lokamohinīm / sarvayoṣidvarā devīmanasā nirbhitā babhau

हिन्दी अर्थ

उपवास करते हुए ममतासे रहित हो जाओ और नाना प्रकारके कार्योंमें देवेश्वर श्रीहरिका चिन्तन करते रहो। भगवान् पुरुषोत्तम ही यज्ञ और श्राद्धेके भोक्ता हैं। सूर्यमें, सूने आकाशमें तथा

English

Hence no man shall glance at other's women, or one s own daughter or daughter-in-law with lustful eyes and thoughts. Immediately the man falls or incurs sins.

अध्याय १३१

श्लोक 10

सा बभूवाग्रतस्तस्य सर्वालङ्कारभीषिता ।दृष्ट्वा पितामहस्तां तु रूपद्रविणसंयुताम्

sā babhūvāgratastasya sarvālaṅkārabhīṣitā / dṛṣṭvā pitāmahastāṃ tu rūpadraviṇasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण सृष्टिमें वे जगदीश्वर भगवान् विष्णु व्याप्त हो रहे हैं। धर्म, अर्थ और कामरूप त्रिवर्गकी भी इच्छा रखनेवाले सब मनुष्योंको उन्हींका स्मरण करना चाहिए। इसी प्रकार अपने वर्णोचित

English

The extremely protruding mass of flesh has been piled up over the breasts. The three folds of skin on the upper part of the belly (which are regarded as a mask of beauty) show lesser (distribution of) flesh.

अध्याय १३१

श्लोक 11

प्राहेमान् पश्यतो ह्येतां स्वकान्वै काममोहितान् ।प्रत्यवायभयाद्ब्रह्या चक्षुषी संन्यमीलयत्

prāhemān paśyato hyetāṃ svakānvai kāmamohitān / pratyavāyabhayādbrahyā cakṣuṣī saṃnyamīlayat

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यकर्मका आचरण करते हुए भी उन्हीं भगवान् माधवका चिन्तन करना चाहिए। वे

English

In the buttocks again, more flesh has been stacked. This is the passage for urine. It is a private part, of which the three worlds are enamoured.

अध्याय १३१

श्लोक 12

सरागेणेह मनसा सरागेणेह चक्षुषा ।चिन्तयेद्वीक्षयेद्वापि जननीं वा सुतामपि

sarāgeṇeha manasā sarāgeṇeha cakṣuṣā / cintayedvīkṣayedvāpi jananīṃ vā sutāmapi

हिन्दी अर्थ

इसडनरामगग हा न ५; है श्र ह7/

English

Virinci (God Brahma) pondered thus, after seeing everything with his vision of knowledge. He took courage and spoke to that lady whose gait was like that of a female elephant.

अध्याय १३१

श्लोक 13

वधूं वा भ्रातृजायां वा गुरोभार्यां नृपस्त्रियम् ।स याति नरकं घोरं संचिन्त्य श्वपचीमपि

vadhūṃ vā bhrātṛjāyāṃ vā gurobhāryāṃ nṛpastriyam / sa yāti narakaṃ ghoraṃ saṃcintya śvapacīmapi

हिन्दी अर्थ

। बण्बछ है हल है ध्ड् १ 2८ ८ का 44 च्ब

English

"O fair-complexioned lady, since you have been created by me mentally you have become a lady of beautiful limbs, competent to madden the minds of men.5'

अध्याय १३१

श्लोक 14

दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्येता यः क्षोभं व्रजते नरः ।तस्य जन्मकृतं पुण्यं वृथा भवति नान्यथा

dṛṣṭvā hi pramadā hyetā yaḥ kṣobhaṃ vrajate naraḥ / tasya janmakṛtaṃ puṇyaṃ vṛthā bhavati nānyathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् पुरुषोत्तम ही भोक्ता और भोग्य हैं, सब कर्मोमें उन्हींका विनियोग--उन्हींकी प्रसन्नताके लिये कर्मोंका अनुष्ठान करना उचित है।” इस प्रकार मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर स्वरसे

English

O Brahma, indeed, it must be to make some one excited and perturbed that I have been created by you. O Lord of the Universe, command me. Mention who he is. I shall definitely make him excited.

अध्याय १३१

श्लोक 15

प्रसंगे दशसाहस्रं पुण्यमायाति संक्षयम् ।पुण्यस्य संक्षयात्पापी पाषाणाखुर्भवेद्ध्रुवम्

prasaṃge daśasāhasraṃ puṇyamāyāti saṃkṣayam / puṇyasya saṃkṣayātpāpī pāṣāṇākhurbhaveddhruvam

हिन्दी अर्थ

डंका पीटकर श्रैष्ठ ब्राह्मण उपर्युक्त बातें दुहराया करते थे। ब्राह्मणो! इस तरह धर्मका सम्पादन करके धर्माड्भदके पिताने जब यह जान लिया कि मेरा पुत्र मुझसे भी अधिक कर्तव्यपरायण है तो

English

Till then the man treads the path of the good, till then the man has perfect control over his sense organs, till then he retains his humility and sense of shame, till the shaft-like glances of dalliance-minded damsels pierce his heart and destroy his fortitude. The shafts that are discharged from the well-drawn bow of the eye-brow, the eyes having blue lashes, reach up to the ears.1

अध्याय १३१

श्लोक 16

तस्मान्न चिन्तये त्प्राज्ञो ह्येता रागेण चक्षुषा ।जनन्या अपि पादौ तु नादेयौ द्वादशाब्दिकैः

tasmānna cintaye tprājño hyetā rāgeṇa cakṣuṣā / jananyā api pādau tu nādeyau dvādaśābdikaiḥ

हिन्दी अर्थ

वे अत्यन्त प्रसन्न हो द्वितीय लक्ष्मीके समान सुशोभित अपनी धर्मपत्नीसे बोले--'सन्ध्यावलि! मैं धन्य हूँ तथा श्रेष्ठ वर्णवाली देवि! तुम भी धन्य हो; क्योंकि हम दोनोंका पैदा किया हुआ

English

Fie upon the poetry of that stupid ill-informed poet who equates the face of a lady to the moon. Is there any of these in the moon — viz. the knitting of the eyebrow, the side- glances expressing the wounding look, fury, pleasure and laughter?

अध्याय १३१

श्लोक 17

सुतैस्त्वभ्यङ्गकरणे पुनर्यौवनसंस्थितैः ।षष्ट्यतीतां सुतो ऽभ्यङ्गे नियुञ्जीत विचक्षणः

sutaistvabhyaṅgakaraṇe punaryauvanasaṃsthitaiḥ / ṣaṣṭyatītāṃ suto 'bhyaṅge niyuñjīta vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र इस पृथ्वीपर चन्द्रमाके समान उज्वल कीर्तिसे प्रकाशित हो रहा है। सुन्दरी! यह निश्चय है कि सदाचार और पराक्रमसे सम्पन्न विनयशील एवं प्रतापी पुत्र प्रात्त होनेपर पिताके लिये घरमें ही

English

O great grand sire of the world I have been created

अध्याय १३१

श्लोक 18

वृद्धो वापि युवा वापि न पादौ धावयेद्वधूम् ।उभयोः पतनं प्रोक्तं रौरवे ऽङ्गारसंचये

vṛddho vāpi yuvā vāpi na pādau dhāvayedvadhūm / ubhayoḥ patanaṃ proktaṃ raurave 'ṅgārasaṃcaye

हिन्दी अर्थ

मोक्ष है। किंतु अब मेँ प्रसन्नतापूर्वक शिकार खेलने एवं जंगली पशुओंको मारनेके लिये वनमें जाऊँगा। विशाललोचने! वहाँ स्वच्छन्द बिचरते हुए मैं जन-रक्षाका कार्य करूँगा।

English

O Lady with thighs like the trunk of an elephant, O fortunate one with the gait like that of an elephant in rut, the truth has been expressed by you. There is nothing that cannot be achieved by you in the three worlds.

अध्याय १३१

श्लोक 19

या वधूर्दर्शयेदङ्गं विवृतं श्वशुरस्य हि ।पाणिपादाहता राजन् क्रिमिभक्ष्या भवेत्तु सा ।वधूहस्तेन यः पापः पादशौचं करोति हि

yā vadhūrdarśayedaṅgaṃ vivṛtaṃ śvaśurasya hi / pāṇipādāhatā rājan krimibhakṣyā bhavettu sā / vadhūhastena yaḥ pāpaḥ pādaśaucaṃ karoti hi

हिन्दी अर्थ

रानी सन्ध्यावलीका पतिको मृगोंकी हिंसासे रोकना, राजाका वामदेवके आश्रमपर जाना तथा उनसे अपने पारिवारिक सुख आदिका कारण पूछना

English

O fair-complexioned lady, you are defiling even my mind also although I control and steady it by means of the goad of perfect knowledge.

अध्याय १३१

श्लोक 20

स्नानं वाप्यथवाभ्यङ्गं तस्याप्येवंविधा गतिः ।सूचीमुखैः कृष्णवक्त्रोर्भुज्यते कल्पसंस्थितिम्

snānaṃ vāpyathavābhyaṅgaṃ tasyāpyevaṃvidhā gatiḥ / sūcīmukhaiḥ kṛṣṇavaktrorbhujyate kalpasaṃsthitim

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं--पतिका यह वचन सुनकर विशाल ननेत्रोंवाली रानी सन्ध्यावलीने कहा-- 'राजन्! आपने पुत्रपर सातों द्वीपोंके पालनका भार रख दिया। अब यह मृगोंकी हिंसा छोड़कर

English

Such being your charm how then will you not captivate the minds of people? O large-eyed lady, truly your beauty of form is seductive.

अध्याय १३१

श्लोक 21

तस्मान्न वीक्षयेन्नारीं सुतां वापि वधूं नरः ।साभिलाषेण मनसा तत्क्षणात्पतते नरः

tasmānna vīkṣayennārīṃ sutāṃ vāpi vadhūṃ naraḥ / sābhilāṣeṇa manasā tatkṣaṇātpatate naraḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंद्वारा भगवान् जनार्दनकी आराधना कीजिये और भोगोंकी अभिलाषा त्यागकर देवनदी गड़ाका सेवन कीजिये। आपके लिये अब यही न्यायोचित कर्तव्य है; मृगोंके प्राण लेना न्‍्यायकी बात नहीं

English

I find that the entire Universe including the immor¬ tal being, is motionless. O excellent-faced lady, achieve that for which you have been created.

अध्याय १३१

श्लोक 22

एवं संचिन्तयित्वा च सूक्ष्मां दृष्टिं चकार ह ।यदिदं वर्तुलं वक्त्रं सोन्नतं दृश्यते शुभम्

evaṃ saṃcintayitvā ca sūkṣmāṃ dṛṣṭiṃ cakāra ha / yadidaṃ vartulaṃ vaktraṃ sonnataṃ dṛśyate śubham

हिन्दी अर्थ

है। पुराणोंमें कहा गया है कि ' अहिंसा परम धर्म है। जो हिंसामें प्रवृत्त होता है, उसका सारा धर्म व्यर्थ हो जाता है। राजन्! विद्वानोंने जीव-हिंसा छ: प्रकारकी बतायी है। पहला हिंसक वह है,

English

O auspicious lady, on the earth, in the city of Vidisa1 there is a king named Rukmangada whose wife Sandhy avail is comparable to you in beauty.2

अध्याय १३१

श्लोक 23

अस्थिपञ्जरमेतद्धि चर्ममांसावृतं त्विति ।वसा मेदो ऽथ नयने सोज्वले स्त्रीषु संस्थिते

asthipañjarametaddhi carmamāṃsāvṛtaṃ tviti / vasā medo 'tha nayane sojvale strīṣu saṃsthite

हिन्दी अर्थ

जो हिंसाका अनुमोदन करता है। दूसरा वह है, जो जीवको मारता है। जो विश्वास पैदा करके जीवको फँसाता है, वह तीसरे प्रकारका हिंसक है। मारे हुए जीवका मांस खानेवाला चौथा

English

A few years back (under the British) it was called Bhilsa. Now its old name Vidisa has been adopted. In the NP. here and in the Devi Purdfia (Ch. 76) it is called Vidisa.

अध्याय १३१

श्लोक 24

अत्युच्छ्रितमिदं मांसं स्तनयोः समवस्थितम् ।निम्नांशतां दर्शयति त्रिवली जठरस्थिता

atyucchritamidaṃ māṃsaṃ stanayoḥ samavasthitam / nimnāṃśatāṃ darśayati trivalī jaṭharasthitā

हिन्दी अर्थ

हिंसक है; उस मांसको पकाकर तैयार करनेवाला पाँचवाँ हिंसक है तथा राजन्! जो यहाँ उसका बटवारा करता है, वह छठा हिंसक है। विद्वान् पुरुषोंने हिंसायुक्त धर्मको अधर्म ही माना है।

English

VV. 46-73 contain instructions and guidance given by god Brahma to Mohini how to make king Rukmangada break his Ekadasi Vrata and thereby make people go to the region of Yama. This plot in a nutshell is developed in details in subsequent chapters. The denouement is very interesting.

अध्याय १३१

श्लोक 25

पुनरेवाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवत्मनि ।मूत्रद्वारमिदं गुह्यं यत्र मुग्धं जगत्त्रयम्

punarevādhikaṃ kṣiptaṃ māṃsaṃ jaghanavatmani / mūtradvāramidaṃ guhyaṃ yatra mugdhaṃ jagattrayam

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा राजाओंमें भी मृगोंके प्रति दयाभावका होना ही श्रेष्ठ माना गया है। मैंने आपके हितकी भावनासे ही बार-बार आपको मृगयासे रोकनेका प्रयत्न किया है।'

English

O fortunate lady with sweet smiles, in his father's house three hundred mothers look upon him equally without any difference in their affection, O lady with gold-like complexion!

अध्याय १३१

श्लोक 26

अपानवायुना जुष्टं सदैव प्रतिकुत्सितम् ।भस्त्रावर्गाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवर्त्मनि

apānavāyunā juṣṭaṃ sadaiva pratikutsitam / bhastrāvargādhikaṃ kṣiptaṃ māṃsaṃ jaghanavartmani

हिन्दी अर्थ

ऐसी बातें कहती हुई अपनी धर्मपत्नीसे राजा रुक्‍्माड्भदवने कहा--'देवि! मैं मृगोंकी हत्या नहीं करूँगा। मृगयाके बहाने हाथमें धनुष लेकर वनमें बिचरण करूँगा। वहाँ जो प्रजाके लिये कण्टकरूप

English

O woman of beautiful limbs! On the excellent mount Mandara, approach the King to whom Dharma is of prominent importance and who is adorned with the jewel of a son.

अध्याय १३१

श्लोक 27

कृतं यद्विद्द्विधा काष्ठं तद्वज्जङ्घा द्विधा ध्रुवम् ।शुक्रास्थिपूरितं मांसैः कथं सुन्दरतां व्रजेत्

kṛtaṃ yadviddvidhā kāṣṭhaṃ tadvajjaṅghā dvidhā dhruvam / śukrāsthipūritaṃ māṃsaiḥ kathaṃ sundaratāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

हिंसक जन्तु हैं, उन्हींका वध करूँगा। जनपदमें “मैरा पुत्र रहे और बनमें मैं। वरानने! राजाको

English

The king carried away to that place by his horse will stay there enamoured of your song, O woman of beautiful limbs, even leaving off his horse.

अध्याय १३१

श्लोक 28

मांसमेदोवसासारे किं सारं देहिनां वद ।विष्ठामूत्रमलैः पुष्टे को देहे रज्यते नरः

māṃsamedovasāsāre kiṃ sāraṃ dehināṃ vada / viṣṭhāmūtramalaiḥ puṣṭe ko dehe rajyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

हिंसक जन्तुओं और लुटेरोंसे प्रजाकी रक्षा करनी

English

O king if you do not carry out this loving wish of mine, you shall become deficient in virtue, merits and you will undoubtedly fall into hell."

अध्याय १३१

श्लोक 29

एवं विचार्य बहुधा विरिञ्चिर्ज्ञानचक्षुषा ।धैर्यं कृत्वा व नारीं तामुवाच गजगामिनीम्

evaṃ vicārya bahudhā viriñcirjñānacakṣuṣā / dhairyaṃ kṛtvā va nārīṃ tāmuvāca gajagāminīm

हिन्दी अर्थ

चाहिए। शुभे ! अपने शरीरसे अथवा पुत्रके द्वारा प्रजाकी रक्षा करना अपना धर्म है। जो राजा प्रजाकी रक्षा नहीं करता, वह धर्मात्मा होनेपर भी नरकमें जाता है; अतः प्रिये! मैं हिंसाभावका

English

Or if the glorious king, abiding by the promise, really kills his son he will go to the region of Padmanabha, that is worthy of being worshipped by the immortal beings wholly.

अध्याय १३१

श्लोक 30

यथाहि मनसा सृष्टा मया त्वं वरवर्णिनी ।तथा भूतासि चार्वङ्गि मानसोन्मादकारिणी

yathāhi manasā sṛṣṭā mayā tvaṃ varavarṇinī / tathā bhūtāsi cārvaṅgi mānasonmādakāriṇī

हिन्दी अर्थ

परित्याग करके जन-रक्षाके उद्देश्यसे वनमें जाऊँगा!!

English

"As you were created by me in mind, fair-hued one, so you have become, O fair-limbed, maddening of the mind."

अध्याय १३१

श्लोक 31

तमुवाच तदा सा तु प्रणम्य चतुराननम् ।पश्य मूच्छान्वतनाथ जगत्स्थावरजङ्गमम्

tamuvāca tadā sā tu praṇamya caturānanam / paśya mūcchānvatanātha jagatsthāvarajaṅgamam

हिन्दी अर्थ

रानी सन्ध्यावलीसे ऐसा कहकर राजा रुक्‍्माड्डद अपने उत्तम अश्वपर आरूढ़ हुए। वह घोड़ा पृथ्वीका आभूषण, चन्द्रमाके समान धवल वर्ण और अश्वसम्बन्धी दोषोंसे रहित था। रूपमें

English

She then bowed to the four-faced one and said: "Look, O Lord, the moving and unmoving world is swooning,

अध्याय १३१

श्लोक 32

मोहितं मम रूपेण सयोगि यदकल्मषम् ।स नास्ति त्रिषु लोकेषु यः पुमान्मम दर्शनात्

mohitaṃ mama rūpeṇa sayogi yadakalmaṣam / sa nāsti triṣu lokeṣu yaḥ pumānmama darśanāt

हिन्दी अर्थ

उच्चै: श्रवाके समान और वेगमें वायुके समान था। राजा रुक्‍्माड्भद पृथ्वीको कम्पित करते हुए- से चले। वे नृपश्रेष्ठ अनेक देशोंको पार करते हुए बनमें जा पहुँचे। उनके घोड़ेके वेगसे तिरस्कृत हो

English

bewildered by my form, even the stainless yogi. There is no man in the three worlds who, on seeing me,

अध्याय १३१

श्लोक 33

भवन्त मादितः कृत्वा न क्षोभं याति पद्मज ।आत्मस्तुतिर्न कर्तव्या केनचिच्छुभमिच्छता

bhavanta māditaḥ kṛtvā na kṣobhaṃ yāti padmaja / ātmastutirna kartavyā kenacicchubhamicchatā

हिन्दी अर्थ

थे। वे राजा रुक्‍्माड्भद एक सौ आठ योजन भूमि लाँघकर सहसा मुनियोंके उत्तम आश्रमपर पहुँच गये। घोड़ेसे उतरकर उन्होंने आश्रमकी रमणीय भूमिमें प्रवेश किया, जहाँ केलेके बगीचे आश्रमकी

English

beginning with you, O lotus-born, does not fall into agitation. One wishing good should not praise himself.

अध्याय १३१

श्लोक 34

स्तवनान्नरकं याति विशुद्धो ऽपि च मानवः ।तथापि स्तवनं ब्रह्मन् कर्तव्यं कार्यहेतुना

stavanānnarakaṃ yāti viśuddho 'pi ca mānavaḥ / tathāpi stavanaṃ brahman kartavyaṃ kāryahetunā

हिन्दी अर्थ

पुन्नाग (नागकेसर) तथा सरल (अर्जुन) आदि वृक्षोंसे वह स्थान घिरा हुआ था। राजाने उस आश्रमके भीतर जाकर द्विजश्रेष्ठ महर्षि वामदेवका दर्शन किया, जो अग्नरिके समान तेजस्वी जान

English

By self-praise even a pure man goes to hell. Yet praise should be made, O Brahma, for the sake of a purpose.

अध्याय १३१

श्लोक 35

साहं सृष्टा त्वया ब्रह्मन् कस्यचित्क्षोभणाय वै ।तमादिश जगन्नाथ क्षोभयिष्ये न संशयः

sāhaṃ sṛṣṭā tvayā brahman kasyacitkṣobhaṇāya vai / tamādiśa jagannātha kṣobhayiṣye na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पड़ते थे। उन्हें बहुत-से शिष्योंने घेर रखा था। राजाने मुनिको देखकर उन्हें आदरपूर्वक प्रणाम किया। उन महर्षिने भी अर्घ्य, पाद्य आदिके द्वारा राजाका सत्कार किया। वे कुशके आसनपर

English

I, created by you, O Brahma, am for agitating someone. Command me, Lord of the world, whom I shall agitate, without doubt.

अध्याय १३१

श्लोक 36

मां दृष्ट्वापि क्षितौ देव भूधरश्चापि मुह्यति ।किं पुनश्चेतनोपेतः श्वासोच्छासी नरस्त्विति

māṃ dṛṣṭvāpi kṣitau deva bhūdharaścāpi muhyati / kiṃ punaścetanopetaḥ śvāsocchāsī narastviti

हिन्दी अर्थ

बैठकर हर्षभरी वाणीसे बोले--'मुने! आज मेरा पातक नष्ट हो गया। भलीभाँति ध्यानमें तत्पर रहनेवाले आप-जैसे महात्माके युगल चरणारविन्दोंका दर्शन करके मैंने समस्त पुण्य-कर्मोंका फल प्राप्त

English

Even a mountain on earth is bewildered on seeing me, O God; what then of a man with consciousness who breathes in and out?

अध्याय १३१

श्लोक 37

तथा चोक्तं पुराणेषु नारीवीक्षणवर्णनम् ।उन्मादकरणं नॄणां दुश्चरव्रतनाशनम्

tathā coktaṃ purāṇeṣu nārīvīkṣaṇavarṇanam / unmādakaraṇaṃ nṝṇāṃ duścaravratanāśanam

हिन्दी अर्थ

कर लिया।!” राजा रुक्‍्माड्भदकी यह बात सुनकर वामदेवजी बड़े प्रसन्न हुए और कुशल-मड़ल पूछकर बोले--'राजन्! तुम अत्यन्त पुण्यात्मा तथा भगवान् विष्णुके भक्त हो। महाभाग ! तुम्हारी

English

So too in the Puranas the description of a woman's glance is said to madden men and destroy hard vows.

अध्याय १३१

श्लोक 38

सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेन्द्रियाणां लज्जां तावद्विधत्ते विनयमपि समालंबते तावदेव ।भ्रूचापाक्षेपयुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतन्ति

sanmārge tāvadāste prabhavati puruṣastāvadevendriyāṇāṃ lajjāṃ tāvadvidhatte vinayamapi samālaṃbate tāvadeva / bhrūcāpākṣepayuktāḥ śravaṇapathagatā nīlapakṣmāṇa ete yāvallīlāvatīnāṃ na hṛdi dhṛtimuṣo dṛṣṭibāṇāḥ patanti

हिन्दी अर्थ

दृष्टि पड़नेसे मेरा यह आश्रम इस पृथ्वीपर अधिक पुण्यमय हो गया। भूमण्डलमें कौन ऐसा राजा होगा, जो तुम्हारी समानता कर सके। तुमने यमराजको जीतकर उनके लोकमें जानेका मार्ग

English

'A man stays on the right path, his senses prevail, he has shame and keeps humility, only so long as the arrows of the glances of playful women, with arched-bow brows reaching the ear, blue lashes, do not fall and steal firmness from his heart.'

अध्याय १३१

श्लोक 39

धिक्तस्य मूढमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समीकरोति ।भ्रूक्षेपविस्मितकटाक्षनिरीक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसितानि कुतः शशाङ्के

dhiktasya mūḍhamanasaḥ kukaveḥ kavitvaṃ yaḥ strīmukhaṃ ca śaśinaṃ ca samīkaroti / bhrūkṣepavismitakaṭākṣanirīkṣanirīkṣitāni kopaprasādahasitāni kutaḥ śaśāṅke

हिन्दी अर्थ

ही नष्ट कर दिया। राजन्! सब लोगोंसे पापनाशिनी (एकादशीसंयुक्त) द्वादशीका व्रत कराकर सबको तुमने अविनाशी वैकुण्ठधाममें पहुँचा दिया। साम, दान, दण्ड और भेद--इन चार प्रकारके

English

Cursed is the poetry of a foolish bad poet who equates a woman's face with the moon; where in the moon are glances of astonishment at a brow's play, anger, favour and smiles?

अध्याय १३१

श्लोक 40

पीतं हि मद्यं मनुजेन नाथ करोति मोहं सुविचक्षणस्य ।स्मृता च दृष्टा युवती नरेण विमोहयेदेव सुराधिका हि

pītaṃ hi madyaṃ manujena nātha karoti mohaṃ suvicakṣaṇasya / smṛtā ca dṛṣṭā yuvatī nareṇa vimohayedeva surādhikā hi

हिन्दी अर्थ

सुन्दर उपायोंसे भूमण्डलकी प्रजाको संयममें रखकर अपने कर्म या विपरीत कर्ममें लगी हुई सब प्रजाको तुमने भगवान् विष्णुके धाममें भेज दिया। नरेश्वर! हम भी तुम्हारे दर्शनकी इच्छा

English

Wine drunk by a man bewilders even the wise; but a young woman remembered or seen bewilders a man more than liquor.

अध्याय १३१

श्लोक 41

मोहनार्थं त्वया सृष्टा नराणां प्रपितामह ।तमादिशजगन्नाथ त्रैलोक्यं मोहयाम्यहम्

mohanārthaṃ tvayā sṛṣṭā narāṇāṃ prapitāmaha / tamādiśajagannātha trailokyaṃ mohayāmyaham

हिन्दी अर्थ

महीपाल! चाण्डाल भी यदि भगवान् विष्णुका भक्त है तो वह द्विजसे भी बढ़कर है और द्विज भी यदि विष्णुभक्तिसे रहित है तो वह चाण्डालसे भी अधिक नीच है। भूपाल! इस पृथ्वीपर

English

You created me, great-grandfather, for bewildering men; command me, Lord of the world, I shall bewilder the three worlds."

अध्याय १३१

श्लोक 42

ब्रह्मोवाच सत्यमुक्तं त्वया देवि नासाध्यं भुवनत्रये ।नागनासोरु सुभगे मत्तमातङ्गगामिनि

brahmovāca satyamuktaṃ tvayā devi nāsādhyaṃ bhuvanatraye / nāganāsoru subhage mattamātaṅgagāmini

हिन्दी अर्थ

विष्णुभक्त राजा दुर्लभ हैं। जो राजा भगवान् विष्णुका भक्त नहीं है, वह भूदेवी और लक्ष्मीदेवीकी कृपा नहीं प्राप्त कर सकता। तुमने भगवान् विष्णुकी आराधना करके न्यायोचित कर्तव्यका

English

Brahma said: "You speak truly, goddess; nothing is impossible in the three worlds, O fair-hipped, elephant-gaited one.

अध्याय १३१

श्लोक 43

या त्वं दूषयसे चेतो ममापि वरवर्णिनि ।तन्मया सुगृहीतं तु कृतं ज्ञानाङ्कुशेन हि

yā tvaṃ dūṣayase ceto mamāpi varavarṇini / tanmayā sugṛhītaṃ tu kṛtaṃ jñānāṅkuśena hi

हिन्दी अर्थ

ही पालन किया है। नृपते ! भगवान्की आराधनासे तुम धन्य हो गये हो और तुम्हारे दर्शनसे हम भी

English

You who disturb even my mind, O fair-hued one — that I have grasped well and subdued with the goad of knowledge.

अध्याय १३१

श्लोक 44

सा त्वं कथं न लोकानां चेतांस्यपहरिष्यसि ।सत्यमेतद्विशालाक्षि तव रूपं विमोहनम्

sā tvaṃ kathaṃ na lokānāṃ cetāṃsyapahariṣyasi / satyametadviśālākṣi tava rūpaṃ vimohanam

हिन्दी अर्थ

वामदेवजीको ऐसी बातें करते देख नृपतश्रेष्ठ रुक्‍्माड्द, जो स्वभावसे ही विनयी थे, अत्यन्त नम्र होकर उनसे बोले--'द्विजश्रेष्ट! आपसे क्षमा माँगता हूँ। भगवन्! आप जैसा कहते हैं, वैसा

English

How will you not steal the minds of the worlds? This is true, large-eyed: your form is bewildering.

अध्याय १३१

श्लोक 45

सामरं हि जगत्सर्वं निश्चेष्टमपि लक्षये ।यन्निमित्तं मया सृष्टा तत्साधय वरानने

sāmaraṃ hi jagatsarvaṃ niśceṣṭamapi lakṣaye / yannimittaṃ mayā sṛṣṭā tatsādhaya varānane

हिन्दी अर्थ

महान् मैं नहीं हूँ। विप्रवर! आपके चरणोंकी धूलके बराबर भी मैं नहीं हूँ। इस जगत्में देवता भी कभी ब्राह्मणोंसे बढ़कर नहीं हो सकते; क्योंकि ब्राह्मणोंके संतुष्ट होनेपर जीवकी भगवान्

English

I see the entire world with its gods inactive. For what purpose I created you, accomplish that, fair-faced one.

अध्याय १३१

श्लोक 46

वैदिशे नगरे राजा नाम्ना रुक्माङ्गदः क्षितौ ।यस्य सन्ध्यावली भार्या तव रूपोपमा शुभे

vaidiśe nagare rājā nāmnā rukmāṅgadaḥ kṣitau / yasya sandhyāvalī bhāryā tava rūpopamā śubhe

हिन्दी अर्थ

विष्णुमें भक्ति होती है।' तब वामदेवजीने उनसे कहा--'राजन्! इस समय तुम मेरे घरपर आये हो। तुम्हारे लिये कुछ भी अदेय नहीं है, अतः बोलो, में तुम्हें क्या दूँ? महीपाल! इस भूतलपर

English

In the city of Vidisha on earth is a king named Rukmangada, whose wife Sandhyavali is like you in form, auspicious one.

अध्याय १३१

श्लोक 47

यस्यां धर्माङ्गदो जातो पितुरत्यधिकः सुतः ।दशनागायु तबलः प्रतापेन रविर्यथा

yasyāṃ dharmāṅgado jāto pituratyadhikaḥ sutaḥ / daśanāgāyu tabalaḥ pratāpena raviryathā

हिन्दी अर्थ

जो सबको अभीष्ट वस्तु प्रदान करता है और एकादशीके दिन डंका पीटकर प्रजाको भोजन करनेसे रोकता है, उसके लिये क्‍या नहीं दिया

English

Of her was born a son Dharmangada, greater than his father, with the strength of ten elephants, with splendour like the sun.

अध्याय १३१

श्लोक 48

यः क्षान्त्या धरया तुल्यो गांभीर्ये सांगरोपमः ।तेजसा वह्निवद्द्वीप्तः क्रोधे वैवस्वतोपमः

yaḥ kṣāntyā dharayā tulyo gāṃbhīrye sāṃgaropamaḥ / tejasā vahnivaddvīptaḥ krodhe vaivasvatopamaḥ

हिन्दी अर्थ

तब राजाने हाथ जोड़कर विप्रवर वामदेवजीसे कहा--' ब्रह्मनन्। आपके युगल चरणोंके दर्शनसे मैंने सब कुछ पा लिया। मेरे मनमें बहुत दिनोंसे एक संशय है। मैं उसीके विषयमें आपसे पूछता

English

In patience equal to the earth, in depth like the ocean, in energy blazing like fire, in anger like Yama,

अध्याय १३१

श्लोक 49

त्यागे वैरौचनिर्यद्वद्गतौ हि पवनोपमः ।सौम्यत्वे शशितुल्यस्तु रूपवान् मन्मथो यथा

tyāge vairaucaniryadvadgatau hi pavanopamaḥ / saumyatve śaśitulyastu rūpavān manmatho yathā

हिन्दी अर्थ

हूँ; क्योंकि आप सब संदेहोंका निवारण करनेवाले

English

in giving like Bali, in speed like the wind, in gentleness equal to the moon, handsome like Love,

अध्याय १३१

श्लोक 50

जीवभार्गवयोस्तुल्यो यो नीतौ राजनन्दनः ।पित्रा भुक्तं समस्तैकं जंबूद्वीपं वरानने

jīvabhārgavayostulyo yo nītau rājanandanaḥ / pitrā bhuktaṃ samastaikaṃ jaṃbūdvīpaṃ varānane

हिन्दी अर्थ

धपचोउपि महीपाल विष्णुभक्तो द्विजाधिक:॥ विष्णुभक्तविहीनस्तु द्विजोडईपि श्रपचाधिक:। दुर्लभा भूष राजानो विष्णुभक्ता महीतले॥

English

in policy equal to Jupiter and Venus, that prince; by his father the whole of Jambudvipa was enjoyed, fair-faced one.

अध्याय १३१

श्लोक 51

धर्माङ्गदेन द्वीपानि संजितान्यपराण्यपि ।पित्रोस्तु व्रीडया येन न ज्ञातं प्रमदासुखम्

dharmāṅgadena dvīpāni saṃjitānyaparāṇyapi / pitrostu vrīḍayā yena na jñātaṃ pramadāsukham

हिन्दी अर्थ

ब्राह्यपशिरोमणि हैं। मुझे किस सत्कर्मके फलसे त्रिभुवनसुन्दरी पत्नी प्राप्त हुई है, जो सदा मुझे अपनी दृष्टिसे कामदेवसे भी अधिक सुन्दर देखती है। परम सुन्दरी देवी सन्ध्यावली जहाँ-

English

By Dharmangada other continents were also conquered; out of shame to his parents he did not know the pleasure of women;

अध्याय १३१

श्लोक 52

स्वयं प्राप्ताः परित्यक्ता येन भार्याः सहस्रशः ।यो न वाक्याद्विचलते सहैव हि पितुर्गृहे

svayaṃ prāptāḥ parityaktā yena bhāryāḥ sahasraśaḥ / yo na vākyādvicalate sahaiva hi piturgṛhe

हिन्दी अर्थ

जहाँ पैर रखती है, वहाँ-वहाँ पृथ्वी छिपी हुई निधि प्रकाशित कर देती है। उसके अड्ञोंमें बुढ़ापेका प्रवेश नहीं होता। मुनिश्रेष्ठ) वह सदा शरत्कालके चन्द्रमाकी प्रभाके समान सुशोभित

English

thousands of wives who came of themselves were abandoned by him; he does not stray from his father's word, staying in his father's house,

अध्याय १३१

श्लोक 53

यस्य वै त्रीणि सुभगे मातॄणां चारुहासिनि ।शतानि कनकाभासे त्वविशेषेण पश्यति

yasya vai trīṇi subhage mātṝṇāṃ cāruhāsini / śatāni kanakābhāse tvaviśeṣeṇa paśyati

हिन्दी अर्थ

होती है। विप्रवर! बिना आगके भी वह षड्रस भोजन तैयार कर लेती है और यदि थोड़ी भी रसोई बनाती है तो उसमें करोड़ों मनुष्य भोजन कर लेते हैं । वह पतिब्रता, दानशीला तथा समस्त

English

who has three hundred mothers, O lovely-smiling gold-bright one, and sees them all alike.

अध्याय १३१

श्लोक 54

चस्य धर्मप्रधानस्य पुत्ररत्नाञ्चितस्य च ।समीपं गच्छ चार्वङ्गि मन्दरे पर्वतोत्तमे

casya dharmapradhānasya putraratnāñcitasya ca / samīpaṃ gaccha cārvaṅgi mandare parvatottame

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंको सुख देनेवाली है। ब्रह्मन्! उसने सोते समय भी वाणीमात्रके द्वारा भी कभी मेरी अवहेलना नहीं की है। उसके गर्भसे जो पुत्र उत्पन्न हुआ है, वह सदा मेरी आज्ञाके पालनमें

English

Go, fair-limbed, to that king devoted chiefly to dharma, adorned with a jewel of a son, on the best of mountains, Mandara.

अध्याय १३१

श्लोक 55

तत्र वत्स्यति राजा वै तुरगेणातिवाहितः ।तव गीतेन चार्वङ्गि मोहितो ऽश्वं विहाय चकत

tatra vatsyati rājā vai turageṇātivāhitaḥ / tava gītena cārvaṅgi mohito 'śvaṃ vihāya cakata

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहता है। द्विजश्रेष्ठ) ऐसा लगता है, इस भूतलपर केवल मैं ही पुत्रवान् हूँ, जिसका पुत्र पिताका भक्त है और गुणोंके संग्रहमें पितासे भी बढ़ गया है। मैं भूमण्डलमें केवल एक द्वीपके

English

There the king will stay, carried far by his horse; bewildered by your singing, fair-limbed, he will leave the horse, amazed.

अध्याय १३१

श्लोक 56

अधिरुह्य गिरेः पृष्ठं स संगं यास्यति त्वया ।तत्र देवि त्वयावाच्यं मिलित्वा भूभुजा त्विह

adhiruhya gireḥ pṛṣṭhaṃ sa saṃgaṃ yāsyati tvayā / tatra devi tvayāvācyaṃ militvā bhūbhujā tviha

हिन्दी अर्थ

स्वामीरूपसे प्रसिद्ध था; किंतु मेरा पुत्र मुझसे बढ़ गया। वह सातों द्वीपोंकी पृथ्वीका पालक है। विप्रवर! वह मेरे लिये विद्युल्लेखा नामसे विख्यात राजकुमारीको ले आया था और युद्धमें उसने

English

Climbing the mountain's back he will come to meet you. There, goddess, you must say, after meeting the king:

अध्याय १३१

श्लोक 57

अहं भार्या भविष्यामि तव राजन्न संशयः ।यद्ब्रवीमि ह्यहं नाथ तत्कार्यं हि त्वया ध्रुवम्

ahaṃ bhāryā bhaviṣyāmi tava rājanna saṃśayaḥ / yadbravīmi hyahaṃ nātha tatkāryaṃ hi tvayā dhruvam

हिन्दी अर्थ

विपक्षी राजाओंको परास्त कर दिया था। वह रूप-सम्पत्तिसे भी सुशोभित है। उसने सेनापति

English

'I shall be your wife, O king, without doubt; what I say, Lord, you must surely do.'

अध्याय १३१

श्लोक 58

मोहितस्तव रूपेण तथैव प्रतिपद्यते ।यतस्तं शपथैर्धृत्वा दक्षिणेन करेण वै

mohitastava rūpeṇa tathaiva pratipadyate / yatastaṃ śapathairdhṛtvā dakṣiṇena kareṇa vai

हिन्दी अर्थ

होकर छ: महीनेतक युद्ध किया और शश्रुपक्षके

English

Bewildered by your form, he will agree so; then, making him take oaths with his right hand,

अध्याय १३१

श्लोक 59

वाच्यः कतिपयैः सुभ्रु दिनैरपगतैस्त्विति ।सुरते तव चार्वङ्गि यदा मुग्धो हि लक्ष्यते

vācyaḥ katipayaiḥ subhru dinairapagataistviti / surate tava cārvaṅgi yadā mugdho hi lakṣyate

हिन्दी अर्थ

सैनिकोंको जीतकर सबको अस्त्रहीन कर दिया। स्त्रीराज्यमें जाकर उसने वहाँकी स्त्रियोंको युद्धमें जीता और उनमेंसे आठ सुन्दरियोंको लाकर मुझे समर्पित किया तथा उन सबको मातृभावसे उसने

English

after a few days have passed you must say to him, fair-browed one: when you see him infatuated in love-play,

अध्याय १३१

श्लोक 60

तदा प्रहस्य राज्ञो वै स्मारणीयं पुरा वचः ।यस्त्वया शपथो राजन्कृतो मद्वाक्यपालने

tadā prahasya rājño vai smāraṇīyaṃ purā vacaḥ / yastvayā śapatho rājankṛto madvākyapālane

हिन्दी अर्थ

बारम्बार मस्तक झुकाया। पृथ्वीपर उसने जो-जो दिव्य वस्त्र तथा दिव्य रत्र प्राप्त किये, उन सबको लाकर मुझे दे दिया। इससे उसकी माताने उसकी बड़ी प्रशंसा की। वह एक ही दिनमें अनेक

English

then, laughing, you should remind the king of his earlier word: 'The oath you made, O king, in keeping my word —

अध्याय १३१

श्लोक 61

तत्पालयमहीपाल मन्ये ऽहं समयस्त्विति ।एवमुक्ते त्वया मुग्धो राजा वै सत्यगौरवात्

tatpālayamahīpāla manye 'haṃ samayastviti / evamukte tvayā mugdho rājā vai satyagauravāt

हिन्दी अर्थ

योजन विस्तृत समूची पृथ्वीको लाँघकर रातको मेरे पैरोंमें तेल मालिश करनेके लिये पुनः घर लौट आता है। आधी रातमें मेरे शरीरकी सेवा करके वह द्वारपर कवच धारण करके खड़ा हो

English

keep that, O king; I regard it as a pact.' When you have said so, the king, bewildered but through respect for truth,

अध्याय १३१

श्लोक 62

पालयामि न संदेहो ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् ।एवमुक्ते तु वचने त्वया वाच्यो वरानने

pālayāmi na saṃdeho brūhi kiṃ te dadāmyaham / evamukte tu vacane tvayā vācyo varānane

हिन्दी अर्थ

जाता है और नींदसे व्याकुल इन्द्रियोंवाले सेवकोंको जगाता रहता है। मुनिश्रेष्ठ! मेरा यह शरीर भी नीरोग रहता है। मुझे अनन्त सुख प्राप्त है और घरमें मेरी प्यारी पत्नी सदा मेरे अधीन रहती है।

English

will say: 'I shall keep it, without doubt; tell me what I shall give you.' When he has said so, you must say, fair-faced one:

अध्याय १३१

श्लोक 63

रुक्माङ्गदो महीपालो धर्माङ्गदपिता शुभे ।नोपवासस्त्वया कार्यो जातु वै हरिवासरे

rukmāṅgado mahīpālo dharmāṅgadapitā śubhe / nopavāsastvayā kāryo jātu vai harivāsare

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर सब लोग मेरी आज्ञाका पालन करनेवाले हैं। किस कर्मके प्रभावसे इस समय मुझे यह सुख मिला है? वह सत्कर्म इस जन्मका किया हुआ है या दूसरे जन्मका ? ब्रह्मन्! आप अपनी

English

'King Rukmangada, father of Dharmangada, auspicious one, you must never keep the fast on Hari's day.

अध्याय १३१

श्लोक 64

सुरतस्रं सकारी मे ह्युपवासो भवेत्प्रिय ।सुमुग्धां यौवनोपेतां स्वभार्यां यो न सेवते

suratasraṃ sakārī me hyupavāso bhavetpriya / sumugdhāṃ yauvanopetāṃ svabhāryāṃ yo na sevate

हिन्दी अर्थ

बुद्धिसे विचारकर मेरा पुण्य मुझे बताइये। मेरे शरीरमें रोग नहीं है। मेरी पत्नी मेरे वशमें रहनेवाली है। घरमें अनन्त ऐश्वर्य है। भगवान्के चरणोंमें मेरी भक्ति है। विद्वानोंमें मेरा आदर है

English

Let the fast for me be one of love-play, dear.' One who does not serve his own very tender, youthful wife,

अध्याय १३१

श्लोक 65

पर्वापेक्षी दुराचारः स याति नरकं ध्रुवम् ।त्रिरात्रमपविद्धाहं त्वया भूप उपोषणात्

parvāpekṣī durācāraḥ sa yāti narakaṃ dhruvam / trirātramapaviddhāhaṃ tvayā bhūpa upoṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

और ब्राह्मणोंको दान देनेकी मुझमें शक्ति है। अतः मैं ऐसा मानता हूँ कि यह सब किसी (विशेष) पुण्यकर्मका फल है।!

English

devoted to parva-days, of bad conduct, surely goes to hell. 'For three nights I have been cast off by you, O king, because of fasting;

अध्याय १३१

श्लोक 66

नाहं निमेषमप्येकं स्थातुं शक्ता त्वया विना ।श्राद्धकाले तु संप्राप्ते उपाविष्टैर्द्विजैः किल

nāhaṃ nimeṣamapyekaṃ sthātuṃ śaktā tvayā vinā / śrāddhakāle tu saṃprāpte upāviṣṭairdvijaiḥ kila

हिन्दी अर्थ

वामदेवजीका पूर्वजन्ममें किये हुए ' अशून्यशयनत्रत' को राजाके वर्तमान सुखका कारण बताना, राजाका मन्दराचलपर जाकर मोहिनीके गीत तथा रूप-दर्शनसे मोहित होकर गिरना और

English

I cannot stay even a moment without you. At the time of shraddha, when Brahmins are seated, if the wife asks for union,

अध्याय १३१

श्लोक 67

याचते संगमं भार्या यदि भोग्या तदैव सा ।एवं संबोध्यमानो ऽपि यदा राजा वचस्तव

yācate saṃgamaṃ bhāryā yadi bhogyā tadaiva sā / evaṃ saṃbodhyamāno 'pi yadā rājā vacastava

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं--राजाका यह वचन सुनकर चिन्तन किया। फिर राजाके सुख-सौभाग्यका महाज्ञानी मुनीध्वर वामदेवजीने एक क्षणतक कुछ कारण जानकर वे इस प्रकार बोले।

English

she is then to be enjoyed.' Even when addressed thus, if the king will not do your word, fair-hued one, you must then say a further word:

अध्याय १३१

श्लोक 68

न करिष्यति चार्वङ्गि तदा वाच्यं परं वचः ।यदि न त्यजसे राजन्नुपवासं हरेर्दिने

na kariṣyati cārvaṅgi tadā vācyaṃ paraṃ vacaḥ / yadi na tyajase rājannupavāsaṃ harerdine

हिन्दी अर्थ

वामदेवजीने कहा--महीपाल ! तुम पूर्वजन्ममें शूद्रजातिमें उत्पन्न हुए थे। उस समय दरिद्रता तथा दुष्ट भायनिे तुम्हारा बड़ा तिरस्कार किया था। तुम्हारी स्त्री पर-पुरुषका सेवन करती थी।

English

'If, O king, you do not give up the fast on Hari's day, cut off the head of your son Dharmangada with your own fine sword

अध्याय १३१

श्लोक 69

स्वहस्तेन शिरश्च्छित्वा स्वपुत्रस्य वरासिना ।धर्माङ्गदस्य राजेन्द्र ममोत्संगेक्षिप स्वयम्

svahastena śiraścchitvā svaputrasya varāsinā / dharmāṅgadasya rājendra mamotsaṃgekṣipa svayam

हिन्दी अर्थ

राजन्! तुम ऐसी स्त्रीके साथ बहुत वर्षोतक निवास करते हुए दुःखसे संतप्त होते रहे। एक समय किसी ब्राह्मणके संसर्गसे तुम तीर्थयात्राके लिये गये; फिर सब तीथ्थोंमें घूमकर ब्राह्मणकी

English

and throw it on my lap yourself, O king. If you do not do this which is dear to me, O king,

अध्याय १३१

श्लोक 70

यद्येतन्मत्प्रियं त्वं हि न करोषि महीपते ।धर्मक्षीणो भवान् गन्ता नरके नात्र संशयः

yadyetanmatpriyaṃ tvaṃ hi na karoṣi mahīpate / dharmakṣīṇo bhavān gantā narake nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवामें तत्पर हो, तुम पुण्यमयी मथुरापुरीमें जा पहुँचे। महीपते ! वहाँ ब्राह्मणदेवताके सड़से तुमने यमुनाजीके सब तीर्थोंमें उत्तम--विश्रामघाट नामक तीर्थमें स्नान करके भगवान् वाराहके मन्दिरमें

English

you, spent in dharma, will go to hell, without doubt.' Hearing your words, fair-bodied one, he will not kill his son, equal to his life;

अध्याय १३१

श्लोक 71

श्रुत्वा त्वदीयं वचनं वराङ्गने न हिंस्यते प्राणसमं च पुत्रम् ।संगृह्य वाक्यं वसुधामराणां सम्भोक्ष्यते माधववासंरे ऽसौ

śrutvā tvadīyaṃ vacanaṃ varāṅgane na hiṃsyate prāṇasamaṃ ca putram / saṃgṛhya vākyaṃ vasudhāmarāṇāṃ sambhokṣyate mādhavavāsaṃre 'sau

हिन्दी अर्थ

होती हुई पुराणकी कथा सुनी, जो ' अशून्यशयनत्रत 'के

English

taking the words of the Brahmins, he will enjoy on Madhava's day.

अध्याय १३१

श्लोक 72

ततो जनो यास्यति पूर्ववच्च यमान्तिकं किङ्करपाशबद्धः ।लिपिप्रमाणं नरकाधिवासी भविष्यते साधु कृतं त्वया हि

tato jano yāsyati pūrvavacca yamāntikaṃ kiṅkarapāśabaddhaḥ / lipipramāṇaṃ narakādhivāsī bhaviṣyate sādhu kṛtaṃ tvayā hi

हिन्दी अर्थ

है, जिसका अनुष्ठान कर लेनेपर मेघके समान श्यामवर्ण देवेश्वर लक्ष्मीभर्ता जगन्नाथ, जो अशेष पापराशिका नाश करेवाले हैं, प्रसन्न होते हैं। राजन! तुमने अपने घर लौटकर वह पवित्र

English

Then people will go to Yama as before, bound by the nooses of his servants; the dwelling in hell will be as much as the writing; you will have done well.

अध्याय १३१

श्लोक 73

अथ यदि निहन्ति तनयं राजा सत्येन संयुतः श्रीमान् ।निःशेषामरपूज्यं व्रजति पदं पद्मनाभस्य

atha yadi nihanti tanayaṃ rājā satyena saṃyutaḥ śrīmān / niḥśeṣāmarapūjyaṃ vrajati padaṃ padmanābhasya

हिन्दी अर्थ

' अशून्यशयनतब्रत” किया, जो घरमें परम अभ्युदय प्रदान करनेवाला है। महीपते! श्रावण मासकी द्वितीयाको यह पुण्यमयत्रत ग्रहण करना चाहिए। इससे जन्म, मृत्यु और जरावस्थाका नाश होता

English

But if the king, truthful and glorious, slays his son, he will go to the abode of Padmanabha worshipped by all the gods."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 131
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.