Narada Purana· Nārada Purāṇa
133
अध्याय 133 / 167

Book 2 - Adhyaya 9

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३३

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते मन्दखर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सौतिरुवाच रुक्माङ्गदस्तु राजेन्द्रो भुक्त्वा भोगांस्तुमानुषान् ।संपूज्य बहुशो देवं पीतांबरधरं हरम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīcarite mandakharṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ sautiruvāca rukmāṅgadastu rājendro bhuktvā bhogāṃstumānuṣān / saṃpūjya bahuśo devaṃ pītāṃbaradharaṃ haram

हिन्दी अर्थ

हो जायँगे। तुम्हारे लिये मैं अपने-आपको भी तुम्हें अर्पण कर दूँगा; फिर धन, रत्न आदिकी तो बात ही क्‍या है? अतः मोहिनी! मुझपर प्रसन्न

English

"O son, protect this earth full of wealth all round, with your own might. Be firmly resolved in your own duties.

अध्याय १३३

श्लोक 2

दत्वा मूर्ध्नि पदं विप्राः शत्रीणां रणशालिनाम् ।कृत्वा शून्यं यमपथं जित्वा वैवस्वतं यमम्

datvā mūrdhni padaṃ viprāḥ śatrīṇāṃ raṇaśālinām / kṛtvā śūnyaṃ yamapathaṃ jitvā vaivasvataṃ yamam

हिन्दी अर्थ

राजाका मधुर वचन सुनकर मोहिनीने मुसकराते हुए उस समय उन्हें उठाया और इस प्रकार कहा--'वसुधापते ! मैं आपसे पर्वतोंसहित पृथ्वी नहीं माँगती। मेरी इतनी ही इच्छा है कि मैं

English

If the father docs not hand over the kingdom when the son has become competent, there is no doubt in this that his merits and fame perish.

अध्याय १३३

श्लोक 3

वैकुण्ठस्य तु पन्थानं संपूर्णं मानवैः कृतम् ।आहूय तनयं काले धर्माङ्गदमभाषत

vaikuṇṭhasya tu panthānaṃ saṃpūrṇaṃ mānavaiḥ kṛtam / āhūya tanayaṃ kāle dharmāṅgadamabhāṣata

हिन्दी अर्थ

समयपर जो कुछ कहूँ, उसका निःशट्ठू होकर आप पालन करते रहें। यदि यह शर्त आप स्वीकार कर लें तो मैं नि:संदेह आपकी सेवा

English

The father who does not feel happiness, thanks to his efficient son, must be certainly known as the greatest sinner in the three worlds.

अध्याय १३३

श्लोक 4

एतां वसुमतीं पुत्र वसुपूर्णां समन्ततः ।परिपालय वीर्येण स्वधर्मे कृतनिश्चयः

etāṃ vasumatīṃ putra vasupūrṇāṃ samantataḥ / paripālaya vīryeṇa svadharme kṛtaniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--देवि! तुम जिससे संतुष्ट रहो, वही शर्त मैं स्वीकार करता हूँ।

English

The son who, after becoming strong enough to do so, does not take up the burden of his father, is no better than the excrement of his mother. He is a two-tongued serpent devoid of poison.

अध्याय १३३

श्लोक 5

पुत्र समर्थे जाते यो राज्यं न प्रतिपादयेत् ।तस्य धर्मस्तथा कीर्तिर्विनस्यति न संशयः

putra samarthe jāte yo rājyaṃ na pratipādayet / tasya dharmastathā kīrtirvinasyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनीने कहा--आप अपना दाहिना हाथ मुझे दीजिये; क्योंकि वह बहुत धर्म करनेवाला हाथ है। राजन्! उसके मिलनेसे मुझे आपकी बातपर विश्वास हो जायगा। आप धर्मशील राजा

English

If the father keeps awake during the night due to the sorrow resulting from the misdemeanour of the son, the son stays in hell till the final dissolution of all living beings.

अध्याय १३३

श्लोक 6

समर्थेन च पुत्रेण यो न याति पिता सुखम् ।अवश्य पातकी सो ऽपि विज्ञेयो भुवनत्रये

samarthena ca putreṇa yo na yāti pitā sukham / avaśya pātakī so 'pi vijñeyo bhuvanatraye

हिन्दी अर्थ

हैं। आप समय आनेपर कभी असत्य नहीं बोलेंगे।

English

He who honours the words of his father and carries out his behests in the house, attains Sayujya with the deity, while he will be eulogised by the gods stationed in the heaven.

अध्याय १३३

श्लोक 7

पितुर्भारक्षमः पुत्रो भारं नोद्वहते तु यः ।मातुरुच्चारवज्जातो द्विजिह्वो विषवर्जितः

piturbhārakṣamaḥ putro bhāraṃ nodvahate tu yaḥ / māturuccāravajjāto dvijihvo viṣavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजन्! मोहिनीके ऐसा कहनेपर महाराज रुक्‍्माड्रदका मन प्रसन्न हो गया और वे इस प्रकार बोले--'सुन्दरि! जन्मसे लेकर अबतक मैंने कभी क्रीडाविहारमें भी असत्य भाषण नहीं

English

O son, as for me, I have been attracted by holy actions in the world for the sake of subjects. Stationed

अध्याय १३३

श्लोक 8

स पुत्रो यो ऽधिकख्यातः पितुर्भवति भूतले ।प्रकाशयति सर्वत्र स्वकरैरिव भास्करः

sa putro yo 'dhikakhyātaḥ piturbhavati bhūtale / prakāśayati sarvatra svakarairiva bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

किया है। लो, मैंने पुण्य-चिहसे युक्त यह दाहिना हाथ तुम्हें दे दिया। मैंने जन्मसे लेकर अबतक जो भी पुण्य किया है, वह सब यदि तुम्हारी बात न मान तो तुम्हारा ही हो जाय। मैंने धर्मको ही

English

O son, As long as you were unable to shoulder the responsibilities o'r the kingdom, ease and happiness was not attained by me, as I was determined to restiain those who partook of food on the day of Lord Visnu (i.e. on EkadasI days).

अध्याय १३३

श्लोक 9

पुत्रापनयजैर्दुःखै रात्रौ जागर्तिं यत्पिता ।स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

putrāpanayajairduḥkhai rātrau jāgartiṃ yatpitā / sa putro narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam

हिन्दी अर्थ

साक्षीका स्थान दिया है। कल्याणी! अब तुम मेरी पत्नी बन जाओ! मैं इक्ष्वाकुकुलमें उत्पन्न हुआ हूँ। मेरा नाम रुक्‍्माड्भद है। मैं महाराज ऋतध्वजका पुत्र हूँ और मेरे पुत्रका नाम धर्माद्भद

English

Among the people some (i.e. Saivites) followed the path of the devotees of Siva. Some abided by the path of the Sun, others were the followers of Brahma, while others (i.e. Saktas) stood in the path of Parvatl.1

अध्याय १३३

श्लोक 10

पितुर्वचनमादृत्य सर्वं यः कुरुते गृहे ।स याति देव सायुज्यं स्तूयमानो दिवि स्थितैः

piturvacanamādṛtya sarvaṃ yaḥ kurute gṛhe / sa yāti deva sāyujyaṃ stūyamāno divi sthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। तुम मेरी प्रार्थनाका उत्तर देकर मेरे ऊपर कृपादृष्टि करो।'

English

O dear son, the king who wishes to protect his sub¬ jects shall not inflict on them miseries from himself or from others ( from his own people or officers or through enemies).

अध्याय १३३

श्लोक 11

सो ऽहं प्रजाकृते पुत्र आसक्तः कर्मभिः क्षितौ ।न भुक्तं नैव सुप्तं तु स्वेच्छया पालने स्थितः

so 'haṃ prajākṛte putra āsaktaḥ karmabhiḥ kṣitau / na bhuktaṃ naiva suptaṃ tu svecchayā pālane sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाके ऐसा कहनेपर मोहिनीने उत्तर देते हुए कहा--' राजन! मैं ब्रह्माजीकी पुत्री हूँ। आपकी कीर्ति सुनकर आपके लिये ही इस स्वर्णमय मन्दराचलपर आयी हूँ। केवल आपकमें मन लगाये

English

This shows that at the time of the NP, the sects of god Brahma and Sun were equally prominent like the Vaisnava, Saiva and Sakta sects.

अध्याय १३३

श्लोक 12

असमर्थे त्वयि सुत न प्राप्तं हि मया सुखम् ।विष्णुवासरभोक्तॄणां निग्रहे कृतबुद्धिना

asamarthe tvayi suta na prāptaṃ hi mayā sukham / viṣṇuvāsarabhoktṝṇāṃ nigrahe kṛtabuddhinā

हिन्दी अर्थ

यहाँ तपस्यामें तत्पर थी और देवेश्वर भगवान् शट्डूरका संगीतदानके द्वारा पूजन कर रही थी। मुझे विश्वास है कि संगीतका दान देवताओंको अधिक प्रिय है। संगीतसे संतुष्ट हो भगवान्

English

To such a king ever-lasting worlds have been declared (as a reward) in the Puranas. I exist for the sake of the subject O gentle boy, and never for myself.

अध्याय १३३

श्लोक 13

केचिच्छैवे स्थिता मार्गे सौरे केचिद्व्यवस्थिताः ।विरिञ्चिमार्गगाश्चान्ये पार्वत्याश्च स्थिताः परे

kecicchaive sthitā mārge saure kecidvyavasthitāḥ / viriñcimārgagāścānye pārvatyāśca sthitāḥ pare

हिन्दी अर्थ

पशुपति तत्काल फल देते हैं। तभी तो अपने प्रियवम आप महाराजको मैंने शीघ्र पा लिया है। राजन्! आपका मुझपर प्रेम है और मैं भी आपसे प्रेम करती हूँ।!' राजासे ऐसा कहकर मोहिनीने

English

I wish to enjoy the pleasures derived from hunting and other strenuous exercises. O son, I never desire the pleasures of drinking bouts and gambling.

अध्याय १३३

श्लोक 14

सायं च प्रातरासीना अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः ।बालो युवा वा वृद्धो वा गुर्विणी वा कुमारिका

sāyaṃ ca prātarāsīnā agnihotre vyavasthitāḥ / bālo yuvā vā vṛddho vā gurviṇī vā kumārikā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर राजाको उठाकर मोहिनी बोली-- महाराज! मेरे प्रति कोई शद्ला न कीजिये! मुझे कुमारी एवं पापरहित जानिये। महीपाल ! गृद्यसूत्रमें बतायी हुई विधिके अनुसार मेरे साथ विवाह

English

All these things which I had in my mind have been disclosed to you. If they are carried out, you will earn a great fame; if they are not done, you will fall into hell.

अध्याय १३३

श्लोक 15

सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम् ।इत्येवं जल्पितं यैस्तु तान्निरस्य समन्ततः

sarogo vikalo vāpi na śaknoti hyupoṣitum / ityevaṃ jalpitaṃ yaistu tānnirasya samantataḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिये। राजन्! यदि अविवाहिता कन्या गर्भ धारण कर ले तो वह सब वर्णो्में निन्दित चाण्डाल पुत्रको जन्म देती है। पुराणमें विद्वान् पुरुषोंने तीन प्रकारकी चाण्डाल-योनि मानी है--

English

<T shall do all these things. Enjoy the plea¬ sures that appeal to your mind. O dear father, I shall bear the heavy burden of kingdom with pleasure.

अध्याय १३३

श्लोक 16

वचोभिस्तु पुराणोक्तैर्वासरैर्बहुभिस्त्वहम् ।संबोधयित्वा बहुशः प्रजानां सुखहेतवे

vacobhistu purāṇoktairvāsarairbahubhistvaham / saṃbodhayitvā bahuśaḥ prajānāṃ sukhahetave

हिन्दी अर्थ

एक तो वह जो कुमारी कन्यासे उत्पन्न हुआ है, दूसरा वह जो विवाहिता होनेपर भी सगोत्र कन्याके पेटसे पैदा हुआ है। नृपकश्रेष्ठ! शुद्रके वीर्यद्वारा ब्राह्मणीके गर्भसे उत्पन्न हुआ पुत्र तीसरे

English

No other holy virtue except the execution of your be¬ hest is acceptable to me. A son who does not act ac¬ cording to the directives of his father incurs fall, though he may be performing holy rites.

अध्याय १३३

श्लोक 17

निगृह्य तान्हरिदिने निराहारान्करोमि च ।शास्त्रदृष्ट्या तु विदुषो मूर्खान्दण्डनपूर्वकम्

nigṛhya tānharidine nirāhārānkaromi ca / śāstradṛṣṭyā tu viduṣo mūrkhāndaṇḍanapūrvakam

हिन्दी अर्थ

प्रकारका चाण्डाल है। महाराज! इस कारण

English

Hence, I shall carry out your order: Here have I joined my palms (in reverential promise )." When these words were spoken, the king became delighted.

अध्याय १३३

श्लोक 18

शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने ।तेन मे न सुखं किञ्चिदवलीढं धरातले

śāsayitvā kṛtāḥ sarve nirāhārā harerdine / tena me na sukhaṃ kiñcidavalīḍhaṃ dharātale

हिन्दी अर्थ

चाण्डालयोनयस्तिस्र: पुराणे कवयो विदुः॥ कुमारीसम्भवा त्वेका सगोत्रांपि द्वितीयका। ब्राह्मण्यां शूद्रजनिता तृतीया नृपपुम्चव ॥

English

Learning again the availability of the game, Ruk- mangada became desirous of going to the forest. Dharman- gada was delighted in his mind. He summoned his subjects

अध्याय १३३

श्लोक 19

कच्चिन्न दुःखेन जनान्योजयेत्किल पुत्रक ।स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः

kaccinna duḥkhena janānyojayetkila putraka / svebhyo vāpi parebhyo vā yā rakṣecca prajā nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

मुझ कुमारीके साथ आप विवाह कर लें।

English

O subjects, a son has no other Dharma (holy duty) except the execution of the directives of his father. When I hold the rod of justice, even Yama cannot be the chastiser.

अध्याय १३३

श्लोक 20

तस्यामी ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः ।सो ऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित्

tasyāmī hyakṣayā lokāḥ purāṇeṣu prakīrtitāḥ / so 'haṃ prajākṛte saumya saṃsthito nātmanaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

तब राजा रुक्‍्माड्गदने मन्दराचलपर उस चपलनयना मोहिनीके साथ विधिपूर्वक विवाह किया और उसके साथ हँसते हुए-से रहने लगे।

English

After realising this, the Garuda-emblemed Lord (i.e. Visnu) should be remembered by you all. Janardana is to be worshipped by you after dedicating the fruit thereof to the Brahman.

अध्याय १३३

श्लोक 21

सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् ।न पानद्यूतजं पुत्र कामये ऽहं कदाचन

saukhyamicchāmyahaṃ bhoktuṃ mṛgayādisamudbhavam / na pānadyūtajaṃ putra kāmaye 'haṃ kadācana

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--वरानने ! स्वर्गकी प्राप्ति भी मुझे वैसा सुख नहीं दे सकती, जैसा सुख इस मन्दराचल पर्वतपर तुम्हारे मिलनेसे प्राप्त हो रहा है। बाले! तुम यहीं मेरे साथ रहोगी या मेरे राजमहलमें ?

English

You must eschew the sense of my-ness, and the feeling of possessiveness ). You must worship in the manner laid down for your caste. Thereby, you will gain everlasting worlds. There is no doubt about this.

अध्याय १३३

श्लोक 22

एषु सक्तो ऽचिरात्पुत्र विनाशं याति पार्थिवः ।त्वत्प्रसादादहं पुत्र मृगयाव्याजतो ऽधुना

eṣu sakto 'cirātputra vināśaṃ yāti pārthivaḥ / tvatprasādādahaṃ putra mṛgayāvyājato 'dhunā

हिन्दी अर्थ

राजा रुक्‍्माड्रदकी बात सुनकर मोहिनीने

English

O subjects, something in addition to the path of my father has been pointed out to you, since you will be endowed with the rite of dedicating the fruit to the Brahman. May all of you be adapts in perfect knowledge.

अध्याय १३३

श्लोक 23

गिरीन्वनानि सरितः सरांसि विविधानि च ।भोक्तुकामः प्रियान्कामांस्त्वयि भारं निवेश्य च

girīnvanāni saritaḥ sarāṃsi vividhāni ca / bhoktukāmaḥ priyānkāmāṃstvayi bhāraṃ niveśya ca

हिन्दी अर्थ

अनुरागपूर्वक मधुर वाणीमें कहा--'राजन्! जहाँ

English

You must not take food on the day of Hari. This is the permanent path in accordance with the injunction of my father. A special additional thing has been mentioned to you by me viz. abidance in the Brahman.

अध्याय १३३

श्लोक 24

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्स्थितं हृदये मम ।कृते तव महाकीर्तिरकृते नरकस्थितिः

etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatsthitaṃ hṛdaye mama / kṛte tava mahākīrtirakṛte narakasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

आपको सुख मिले, वहीं मैं भी रहूँगी। स्वामीका निवासस्थान धन-वैभवसे रहित हो तो भी पत्नीको वहीं निवास करना चाहिए। उसके लिये पतिके सामीप्यको ही सुवर्णमय मेरु पर्वत बताया गया

English

Dharmangada had no rest or sleep by day or at night. He spent his day in consoling and cajolling his subjects again and again.

अध्याय १३३

श्लोक 25

धर्माङ्गद उवाच सर्वमेतत्करिष्यामि भुङ्क्ष्व भोगान्मनो ऽनुगान् ।गुर्वीं राज्यधुरं तात त्वदीयामुद्धराम्यहम्

dharmāṅgada uvāca sarvametatkariṣyāmi bhuṅkṣva bhogānmano 'nugān / gurvīṃ rājyadhuraṃ tāta tvadīyāmuddharāmyaham

हिन्दी अर्थ

है। नारीके लिये पतिके निवासस्थानको छोड़कर

English

He used to tour everywhere, through his heroic valour. He weeded the earth of all the thorns (undesirable elements). The following loud proclamation used to be announced daily with the beating of drums placed on the heads of elephants:

अध्याय १३३

श्लोक 26

नहि मे ऽन्यः स्मृतो धर्मस्त्वद्वाक्यकरणं विना ।पितुर्वाक्यमकुर्वाणः कुर्वन्धर्मानधो व्रजेत्

nahi me 'nyaḥ smṛto dharmastvadvākyakaraṇaṃ vinā / piturvākyamakurvāṇaḥ kurvandharmānadho vrajet

हिन्दी अर्थ

स्थान और आश्रयमें आसक्त होनेवाली स्त्री नरकमें डूबती है। वह सब धर्मसे रहित होकर सूकर- योनिमें जन्म लेती है। इस प्रकार पतिके निवासस्थानसे अन्यत्र रहनेमें जो दोष है, उसे मैं

English

"O fair-complexioned Sandhyavall, I am blessed. You too are blessed. To both of us is born as son white as the moon on the Earth.

अध्याय १३३

श्लोक 27

तस्मात्करिष्ये वचनं त्वदीयं प्राञ्जलिः स्थितः ।एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह

tasmātkariṣye vacanaṃ tvadīyaṃ prāñjaliḥ sthitaḥ / evamukte tu vacane rājā hṛṣṭo babhūva ha

हिन्दी अर्थ

जानती हूँ। अत: मैं आपके साथ ही चलूँगी। सुखमें और दुःखमें आप ही मेरे स्वामी हैं।' मोहिनीका यह कथन सुनकर राजाका हृदय प्रसन्नतासे खिल उठा। वे उस सुन्दरीको हृदयसे

English

Salvation has never been seen by anyone anywhere. Much about it has been heard by the ears. But the birth of our good son is the super-salvation that has been attained by us.

अध्याय १३३

श्लोक 28

गन्तुकामो मृगान्भूयोलब्ध्वा ज्ञात्वा वनं ततः ।धर्माङ्गदो ऽपि दृष्टात्मा प्रजा आहूय चाब्रवीत्

gantukāmo mṛgānbhūyolabdhvā jñātvā vanaṃ tataḥ / dharmāṅgado 'pi dṛṣṭātmā prajā āhūya cābravīt

हिन्दी अर्थ

लगाकर बोले--'प्रिये! मेरी समस्त पत्रियोंमें तुम्हारा स्थान सर्वोपरि होगा। मेरे घरमें तुम प्राणोंसे भी अधिक प्रिय बनकर रहोगी। आओ, अब हम लोग सुखपूर्वक राजधानीकी ओर

English

So, I am delighted now. I shall go to the forest lor hunting the deer and have some good sports. O woman of wide eyes, I am freed of my sins by affording protection to the people.

अध्याय १३३

श्लोक 29

पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च ।पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता

pitrā niyukto bhavatāṃ pālanāya hitāya ca / piturvākyaṃ mayā kāryaṃ sarvathā dharmamicchatā

हिन्दी अर्थ

चलें।' राजा रुक्‍्माड्दने जब ऐसी बात कही, तब चन्द्रमाके समान मुखवाली मोहिनी उस पर्वतकी शोभाको अपने साथ खींचती हुई (राजा

English

"I was appointed by my father for your protection and welfare. I, desiring dharma, must in all ways do my father's word.

अध्याय १३३

श्लोक 30

नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः ।मयि दण्डधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित्

nānyo hi dharmaḥ putrasya piturvākyaṃ vinā prajāḥ / mayi daṇḍadhare śāstā na yamo bhavati kvacit

हिन्दी अर्थ

अपने पिताके घर भी रहना वर्जित है। पिताके

English

For a son there is no other dharma than his father's word. With me holding the staff as ruler, Yama is never your ruler.

अध्याय १३३

श्लोक 31

एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः ।ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः

evaṃ jñātvā tu yuṣmābhiḥ smartavyo garuḍadhvajaḥ / brahmārpaṇaprayogeṇa yajanīyo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

रुक्माज्दके साथ राजधानीकी ओर) चली।

English

Knowing thus, you should remember the Garuda-bannered Lord; Janardana is to be worshipped by offering to Brahman,

अध्याय १३३

श्लोक 32

ममत्वं हि परित्यज्य स्वजातिविहितेन च ।येन वो ह्यक्षया लोका भवेयुर्नात्र संशयः

mamatvaṃ hi parityajya svajātivihitena ca / yena vo hyakṣayā lokā bhaveyurnātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

घोड़ेकी टापसे कुचली हुई छिपकलीकी राजाद्वारा सेवा, छिपकलीकी आत्मकथा, पतिपर वशीकरणका उदुष्परिणाम, राजाके पुण्यदानसे उसका उद्धार

English

giving up possessiveness and by what is prescribed for one's own class; by which your worlds will be imperishable, without doubt.

अध्याय १३३

श्लोक 33

पितृमार्गाधिको ह्येष भवतां दर्शितः प्रजाः ।ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवन्तु ज्ञानकोविदाः

pitṛmārgādhiko hyeṣa bhavatāṃ darśitaḥ prajāḥ / brahmārpaṇakriyāyuktā bhavantu jñānakovidāḥ

हिन्दी अर्थ

रा, कहते हैं--राजन्! वे दोनों पति- पत्नी मन्दराचलके शिखरसे पृथ्वीकी ओर प्रस्थित हुए। मार्गमें अनेकों मनोहर पर्वतीय दृश्योंको देखते हुए क्रमश: नीचे उतरने लगे। पृथ्वीपर

English

This path, higher than the ancestors' path, is shown to you, O people; be engaged in rites offered to Brahman and be knowers of knowledge.

अध्याय १३३

श्लोक 34

न भोक्तव्यं हरिदिने पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः ।विशेषो हि मयाख्यातो भवतां ब्रह्मसंस्थितिः

na bhoktavyaṃ haridine paitro mārgastu śāśvataḥ / viśeṣo hi mayākhyāto bhavatāṃ brahmasaṃsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

आकर राजाने अपने श्रेष्ठ घोड़ेको देखा, जो

English

One must not eat on Hari's day. The path of ancestors is eternal. A special thing is told by me to you: abiding in Brahman,

अध्याय १३३

श्लोक 35

प्रयोक्तव्या च तत्त्वज्ञैः पुनरावृत्ति दुर्लभा ।यदुपोष्यं हरिदिनं तदवश्यमिति स्थितिः

prayoktavyā ca tattvajñaiḥ punarāvṛtti durlabhā / yadupoṣyaṃ haridinaṃ tadavaśyamiti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

बज़्के समान कठोर टापोंसे धरतीको वेगपूर्वक

English

to be practised by the knowers of truth; return is hard to come by. That one must fast on Hari's day is a fixed rule."

अध्याय १३३

श्लोक 36

अनुनीय प्रजाः सर्वाः समाश्वात्यत पुनः पुनः ।न दिवा न च शर्वर्यां शेते धर्मां गदः सदा

anunīya prajāḥ sarvāḥ samāśvātyata punaḥ punaḥ / na divā na ca śarvaryāṃ śete dharmāṃ gadaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

खोद रहा था। उस भूभागके भीतर एक छिपकली रहती थी। जब तीखी टापसे वह घोड़ा धरती खोद रहा था उसी समय वह छिपकली वहाँसे “निकलकर जाने लगी। इतनेमें ही टापके आघातसे

English

Having persuaded all the people and reassured them again and again, the sick (or the one on whom dharma lies) neither by day nor by night sleeps.

अध्याय १३३

श्लोक 37

सर्वत्र भ्रमते शौर्यात्कुर्वन्निष्कण्टकां क्षितिम् ।पटहो रटते नित्यं मृगारिरिपुमस्तके

sarvatra bhramate śauryātkurvanniṣkaṇṭakāṃ kṣitim / paṭaho raṭate nityaṃ mṛgāriripumastake

हिन्दी अर्थ

सका. शरीर विदीर्ण हो गया। दयालु राजा

English

He wanders everywhere in valour, making the earth free of thorns; the drum resounds always, on the head of the enemy of the deer (lion).

अध्याय १३३

श्लोक 38

अभुक्त्वा द्वादशीं लोका ममत्वेन विवर्जिताः ।त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशश्चिन्त्यतां हरिः

abhuktvā dvādaśīṃ lokā mamatvena vivarjitāḥ / trividheṣu ca kāryeṣu deveśaścintyatāṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

रुक्‍्माड्भदने जब उसकी यह दशा देखी तो वे बड़े वेगसे दौड़े और वृक्षेके कोमल पत्तेसे उन्होंने स्वयं उसे खुरके नीचेसे उठाया तथा घास एवं तृणसे भरी हुई भूमिपर रख दिया। तत्पश्चात् उसे

English

People without eating on Dvadashi, free of possessiveness, and in the three kinds of duties, the Lord Hari should be contemplated.

अध्याय १३३

श्लोक 39

हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः ।सूर्ये यो हि कृशाकाशे विसर्गे जगतां पतिः

havyakavyavaho devaḥ sa eva puruṣottamaḥ / sūrye yo hi kṛśākāśe visarge jagatāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

मूच्छित देख मोहिनीसे बोले--'सुन्दरी! शीघ्र पानी ले आओ। कमललोचने! यह छिपकली कुचलकर मूच्छित हो गयी है। इसे उस जलसे सींचूँगा।' स्वामीकी आज्ञासे मोहिनी शीघ्र शीतल

English

The god who carries offerings to gods and ancestors is that very Supreme Person; he who in the sun, in space, in emission, is the Lord of the world

अध्याय १३३

श्लोक 40

स्मर्त्तव्यो मनुजैः सर्वैर्धर्मकामार्थकामुकैः ।स्वजातिविहितो ऽप्येवं सन्मार्गे चैव माधवः

smarttavyo manujaiḥ sarvairdharmakāmārthakāmukaiḥ / svajātivihito 'pyevaṃ sanmārge caiva mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

जल ले आयी। राजाने उस जलसे बेहोश पड़ी हुई छिपकलीको सींचा। राजन्! शीतल जलके अभिषेकसे उसकी खोयी हुई चेतना फिर लौट

English

is to be remembered by all men desiring dharma, desire and wealth. So too in the path of the good prescribed by one's own class, it is Madhava;

अध्याय १३३

श्लोक 41

स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः ।विनियोगस्तु तस्यैव सर्वकर्मसु युज्यते

sa eva bhoktā bhoktavyaḥ sa eva puruṣottamaḥ / viniyogastu tasyaiva sarvakarmasu yujyate

हिन्दी अर्थ

पितृस्थानाश्रयरता नारी तमसि मज्जति। सर्वधर्मविहीनापि नारी भवति सूकरी॥

English

he alone is the enjoyer and to be enjoyed; he alone is the Supreme Person. His application fits all rites.

अध्याय १३३

श्लोक 42

एवं रटन्ति विप्रेन्द्राः पटहे मेघनिःस्वने ।एवं धर्ममवाप्याथ पितां धर्माङ्गदस्य हि

evaṃ raṭanti viprendrāḥ paṭahe meghaniḥsvane / evaṃ dharmamavāpyātha pitāṃ dharmāṅgadasya hi

हिन्दी अर्थ

संन्यासिनीजीसे पूछो। वे तुम्हें कोई अच्छी दवा दे देंगी। तुम उनपर संदेह न करना।” राजन्! तब उन स्त्रियोंक कहनेसे मैं तुरंत वहाँ उनके पास पहुँची और उनसे चूर्ण और रक्षासूत्र लेकर अपने

English

So they cry, O Brahmins, with a drum like a cloud's roar. Having thus learned dharma, then Dharmangada's father,

अध्याय १३३

श्लोक 43

ज्ञात्वा पुत्रं क्रियोपेतमात्मनो ह्यधिकं द्विजाः ।उवाच भार्यां संहृष्टः स्थितां लक्ष्मीमिवापराम्

jñātvā putraṃ kriyopetamātmano hyadhikaṃ dvijāḥ / uvāca bhāryāṃ saṃhṛṣṭaḥ sthitāṃ lakṣmīmivāparām

हिन्दी अर्थ

पतिके पास लौट आयी और प्रदोषकालमें दूधके साथ वह चूर्ण स्वामीको पिला दिया। साथ ही रक्षासूत्र उनके गलेमें बाँध दिया। नृपश्रेष्ठ)! जिस दिन स्वामीने वह चूर्ण पीया उसी दिनसे उन्हें

English

knowing his son endowed with rites and greater than himself, O Brahmins, joyfully said to his wife, who stood like another Lakshmi:

अध्याय १३३

श्लोक 44

संध्यावलि ह्यहं धन्यस्त्वं चापि वरवर्णिनी ।उभयोर्जनितः पुत्रः शशाङ्कधवलः क्षितौ

saṃdhyāvali hyahaṃ dhanyastvaṃ cāpi varavarṇinī / ubhayorjanitaḥ putraḥ śaśāṅkadhavalaḥ kṣitau

हिन्दी अर्थ

क्षयका रोग हो गया और वे प्रतिदिन दुबले होने लगे। उनके गुप्त अड्रमें घाव हो जानेसे उसमें दूषित ब्रणजनित कीड़े पड़ गये। कुछ ही दिन बीतनेपर मेरे स्वामी तेजोहीन हो गये। उनकी

English

"Sandhyavali, I am blessed, and you too, fair-hued one: a son moon-white on earth was born of us both.

अध्याय १३३

श्लोक 45

कर्णाभ्यां श्रूयते मोक्षो न दृष्टः केनचित्क्वचित् ।सो ऽस्माभिरधिकं प्राप्तो मोक्षः सत्पुत्रसंभवः

karṇābhyāṃ śrūyate mokṣo na dṛṣṭaḥ kenacitkvacit / so 'smābhiradhikaṃ prāpto mokṣaḥ satputrasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए मुझसे बार-बार कहने लगे--'सुन्दरी ! मैं तुम्हारा दास हूँ। तुम्हारी शरणमें आया हूँ, अब कभी परायी स्त्रीके पास नहीं जाऊँगा। मेरी रक्षा करो ।” महीपते ! उनका वह रोदन सुनकर मैं उन

English

Liberation is heard of with the ears; none anywhere has seen it. That liberation, born of a good son, has been gained by us in greater measure.

अध्याय १३३

श्लोक 46

पुत्रे विनयसंपन्ने वृत्ताशौर्यसमन्विते ।प्रतापिनि वरारोहे पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम्

putre vinayasaṃpanne vṛttāśauryasamanvite / pratāpini varārohe piturmokṣo gṛhe dhruvam

हिन्दी अर्थ

तापसीके पास गयी और पूछा--'मेरे पति किस प्रकार सुखी होंगे?” अब उन्होंने उनके दाहकी शान्तिके लिये दूसरी दवा दी। उस दवाको पिला देनेपर मेरे पति तत्काल स्वस्थ हो गये। तबसे मेरे

English

When a son is endowed with modesty, conduct and valour, mighty, fair-hipped one, the father's liberation in the house is certain.

अध्याय १३३

श्लोक 47

आनन्दं ब्रह्मणो रूपं शतानन्दः सुतेन यः ।पिता भवति चार्वङ्गि सत्कर्मकरणैः शुभैः

ānandaṃ brahmaṇo rūpaṃ śatānandaḥ sutena yaḥ / pitā bhavati cārvaṅgi satkarmakaraṇaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

चलने लगे। तदनन्तर कुछ कालके बाद मेरी मृत्यु हो गयी और मैं नरक-यातनामें पड़ी। मुझे ताॉबेके भाड़में रखकर पंद्रह युगोंतक जलाया

English

Bliss is Brahma's form; the father by a son becomes of a hundred blisses, by good and auspicious deeds.

अध्याय १३३

श्लोक 48

नैतत्साम्यं भवेद्देवि लोके स्थावरजङ्गमे ।सत्पुत्रः पितुरादाय भारमुद्वहते तु यः

naitatsāmyaṃ bhaveddevi loke sthāvarajaṅgame / satputraḥ piturādāya bhāramudvahate tu yaḥ

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीपर उतारी गयी और यमराजने मेरा छिपकलीका रूप बना दिया। राजन्! उस रूपमें यहाँ रहते हुए मुझे दस हजार वर्ष बीत गये। “भूपाल! यदि कोई दूसरी युवती भी पतिके

English

Nothing in the moving and unmoving world, goddess, is equal to this: a good son takes up the burden from his father and bears it.

अध्याय १३३

श्लोक 49

सो ऽहं गमिष्यामि वनाय हृष्टो विहारशीलो मृगहिंसनाय ।स्वेच्छाचरश्चाथ विशालनेत्रे विमुक्तपापो जनरक्षणाय

so 'haṃ gamiṣyāmi vanāya hṛṣṭo vihāraśīlo mṛgahiṃsanāya / svecchācaraścātha viśālanetre vimuktapāpo janarakṣaṇāya

हिन्दी अर्थ

आयी। किसी प्रकारकी चोट क्‍यों न हो, सबमें शीतल जलसे सींचना उत्तम माना गया है अथवा भीगे हुए वस्त्रसे सहसा उसपर पट्टी बाँधना हितकर माना गया है। राजन! जब छिपकली

English

I, delighted, shall go to the forest to play and to hunt deer, wandering at will, O large-eyed one, and freed from sin to protect the people."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 133
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.