Narada Purana· Nārada Purāṇa
134
अध्याय 134 / 167

Book 2 - Adhyaya 10

68 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ68 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३४

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्माङ्गदधर्माङ्गदसंवादो नाम नवमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच ततः प्राह विशालाक्षी भर्तुर्वाक्यं निशम्य सा ।सत्यमुक्तं त्वया राजन्पुत्रसौख्यात्परं सुखम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarebhāge rukmāṅgadadharmāṅgadasaṃvādo nāma navamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca tataḥ prāha viśālākṣī bharturvākyaṃ niśamya sā / satyamuktaṃ tvayā rājanputrasaukhyātparaṃ sukham

हिन्दी अर्थ

सचेत हुई तो राजाको सामने खड़े देख वेदनासे पीड़ित हो धीरे-धीरे इस प्रकार (मनुष्यकी बोलीमें) बोली--'महाबाहु रुक्‍्माड्डद ! मेरा पूर्वजन्मका चरित्र सुनिये। रमणीय शाकल नगरमें मैं एक

English

O king, resorting to worldly pleasures by fathers hav- ing grown up sons is like leaving the amorous marks with the nail on the breasts of an old woman.

अध्याय १३४

श्लोक 2

न भवेदिह राजेन्द्र मुनीनां भाषितं यथा ।तुल्यं भवति लोके ऽस्मिन् विष्ण्वाख्यस्य परस्य हि

na bhavediha rājendra munīnāṃ bhāṣitaṃ yathā / tulyaṃ bhavati loke 'smin viṣṇvākhyasya parasya hi

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणकी पत्नी थी। प्रभो! मुझमें रूप था, जवानी थी तो भी मैं अपने स्वामीकी अत्यन्त प्यारी न हो सकी। वे सदा मुझसे द्वेष रखते और मेरे प्रति

English

O ruler of the Earth, worship Lord Hrsikesa (Visnu) m *he house. It is not proper on your part to kill innocent herds of deer.

अध्याय १३४

श्लोक 3

पुत्रे भारस्त्वया न्यस्तः सप्तद्वीपसमुद्भवः ।मार्गी हिंसां परित्यज्य यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्

putre bhārastvayā nyastaḥ saptadvīpasamudbhavaḥ / mārgī hiṃsāṃ parityajya yajñairiṣṭvā janārdanam

हिन्दी अर्थ

क्रोधयुक्त हो वशीकरण औषध प्राप्त करनेके लिये ऐसी स्त्रियोंसे सलाह ली, जिन्हें उनके

English

Non-violence has been glorified as the greatest vir¬ tue in the Puranas. One who maintains himself through violence pursues holy rites in vain. He who follows the path of violence does not gain anything, even if he follows the righteous path.

अध्याय १३४

श्लोक 4

भोगस्पृहां परित्यज्य सेवस्य सुरनिम्नगाम् ।एतन्न्याय्यं भवति भो न न्याय्यो मृगनिग्रहः

bhogaspṛhāṃ parityajya sevasya suranimnagām / etannyāyyaṃ bhavati bho na nyāyyo mṛganigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके वशमें हो गये थे)। भूपाल! मेरे पूछनेपर लिये वशीकरणका प्रयोग करती है तो उसके उन स्त्रियोंने कहा--' तुम्हारे पति अवश्य वशमें सारे धर्म व्यर्थ हो जाते हैं और वह दुराचारिणी हो जायँगे। उसका एक उपाय है। यहाँ एक स्त्री तॉँबेके भाड़में जलायी जाती है। पति ही संन्यासिनी रहती हैं, उन्हींकी दी हुई दवाओंसे नारीका रक्षक है, पति ही गति है तथा पति ही

English

The first man responsible for violence is the person who approves of it; the second one is the actual killer; the third one is the person who believes in it (who has faith in it); the ourt man (guilty) of violence is he who eats (the meat); the man is t e person who cooks and O king the sixth one is the person who is a participant in it. Learned men know the Dharma connected with violence is Adharma.

अध्याय १३४

श्लोक 5

हृदये नखपातो हि वृद्धाया भूपते यथा ।तथा विषयसेवा हि पितॄणां पुत्रिणां विदुः

hṛdaye nakhapāto hi vṛddhāyā bhūpate yathā / tathā viṣayasevā hi pitṝṇāṃ putriṇāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

हमारे पति वशमें हुए थे। वरारोहे! तुम भी उन्हीं देवता और गुरु है। जो उसके ऊपर वशीकरणका

English

O king, a father who resorts to Dharma and who has become old in age, does not commit sins after entrusting the burden to the son.

अध्याय १३४

श्लोक 6

गृहे वापि हृषीकेशं पूजयस्व महीपते ।निर्देषमृगयूथानां न युक्तं सूदनं तव

gṛhe vāpi hṛṣīkeśaṃ pūjayasva mahīpate / nirdeṣamṛgayūthānāṃ na yuktaṃ sūdanaṃ tava

हिन्दी अर्थ

प्रयोग करेगी, वह कैसे सुख पा सकती है? वह तो सैकड़ों बार पशु-पक्षियोंकी योनिमें जन्म लेती और अन्तमें गलित कोढ़के रोगसे युक्त स्त्री होती है। अत: महाराज! स्त्रियोंको सदा अपने

English

Eschew the emotional feeling connected with the violence done to the deer. O king, hundreds of kings addicted to the vice of hunting deer have perished.

अध्याय १३४

श्लोक 7

अहिंसा परमो धर्मः पुराणे परिकीर्तितः ।हिंसया वर्तमानस्य व्यर्थो धर्म्मोभवेदिति ।कुर्वन्नपि वृथा धर्मान्यो हिंसामनुवर्तते

ahiṃsā paramo dharmaḥ purāṇe parikīrtitaḥ / hiṃsayā vartamānasya vyartho dharmmobhavediti / kurvannapi vṛthā dharmānyo hiṃsāmanuvartate

हिन्दी अर्थ

सस्‍्वामीके आदेशका पालन करना चाहिए । राजन! आज मैं आपकी शरणमें आयी हूँ। यदि आप विजया द्वादशीजनित पुण्य देकर मेरा उद्धार नहीं करेंगे तो मैं फिर पातक युक्त कुत्सित योनिमें ही

English

O gentle lady, I do not wish to hurt or kill the deer. Under the pretext of hunting deer, I will wander in the forest weeding out thorns (undesirable element) with the bow kept ready in the hand.

अध्याय १३४

श्लोक 8

परैरुपहतां भूप नोपभुञ्जन्ति साधवः ।षड्विधं नृप ते प्रोक्तं विद्वद्भिर्जीवघातनम्

parairupahatāṃ bhūpa nopabhuñjanti sādhavaḥ / ṣaḍvidhaṃ nṛpa te proktaṃ vidvadbhirjīvaghātanam

हिन्दी अर्थ

पड़ जाऊँगी। आपने जो सरयू और गड्जाके पापनाशक एवं पुण्यमय संगम-तीर्थमें श्रवण नक्षत्रयुक्त द्वादशीका ब्रत किया है, वह पुण्यमयी तिथि प्रेतयोनिसे छुड़ानेवाली तथा मनोवाज्छित

English

May my son be among the people, O fairfaced lady, and may I be in the forest. The subjects must be protected from both the beasts of prey and the robbers, by the king.

अध्याय १३४

श्लोक 9

अनुमोदयिता पूर्वं द्वितीयो घातकः स्मृतः ।विश्वासकस्तृतीयो ऽपि चतुर्थो भक्षकस्तथा ।पञ्चमः पाचकः प्रोक्तः षष्ठो भूपात्र विग्रही ।हिं सया संयुतं धर्ममधर्मं च विदुर्बुधाः

anumodayitā pūrvaṃ dvitīyo ghātakaḥ smṛtaḥ / viśvāsakastṛtīyo 'pi caturtho bhakṣakastathā / pañcamaḥ pācakaḥ proktaḥ ṣaṣṭho bhūpātra vigrahī / hiṃ sayā saṃyutaṃ dharmamadharmaṃ ca vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

फल देनेवाली है। भूपाल! उस तिथिको जो मनुष्य घरमें रहकर भी भगवान् श्रीहरिका स्मरण करते हैं, उन्हें भगवान् सब तीर्थोंके फलकी प्राप्ति करा देते हैं। भूपते! विजयाके दिन जो दान, जप,

English

O auspicious laxly, the subjects must be protected by oneself or through one's son. The king who docs not protect his subjects faces downfall, though he may be viituous or religious.

अध्याय १३४

श्लोक 10

न पापं कुरुते भूप पुत्रे भारं निवेश्य वै ।धर्मं समाश्रयमन्सम्यक्संजातपलितः पिता

na pāpaṃ kurute bhūpa putre bhāraṃ niveśya vai / dharmaṃ samāśrayamansamyaksaṃjātapalitaḥ pitā

हिन्दी अर्थ

होम और देवाराधन आदि किया जाता है, वह सब अक्षय होता है, जिसका ऐसा उत्कृष्ट फल है, उसीका पुण्य मुझे दीजिये। द्वादशीको उपवास करके त्रयोदशीको पारण करनेपर मनुष्य उस

English

Elephants, horses and chariots were shaken off due to the velocity of the horse. The foot soldiers fell unconscious on the surface of the Earth.

अध्याय १३४

श्लोक 11

परित्यज्य इमं भावं मृगहिंसासमुद्भवम् ।मृगशीला हि राजानो विनष्टाः शतशो न-प

parityajya imaṃ bhāvaṃ mṛgahiṃsāsamudbhavam / mṛgaśīlā hi rājāno vinaṣṭāḥ śataśo na-pa

हिन्दी अर्थ

एक उपवासके बदले बारह वर्षोके उपवासका फल पाता है। महीपाल! आप इस पृथ्वीपर धर्मके साक्षात् स्वरूप तथा यमराजके मार्गका विध्वंस करनेवाले हैं; दया करके मुझ दुखियाका

English

O king, after traversing hundred and eight Yoja- nas (one Yojana = 12 kms.) that king all at once reached the great Asrama (hermitage) of the sages.

अध्याय १३४

श्लोक 12

तस्माद्दुष्टं हि तन्मन्ये यत्र मृगपातनम् ।दया वरा मृगे रीज्ञां धर्मिणामपि दृश्यते

tasmādduṣṭaṃ hi tanmanye yatra mṛgapātanam / dayā varā mṛge rījñāṃ dharmiṇāmapi dṛśyate

हिन्दी अर्थ

उद्धार कीजिये।' छिपकलीकी बात सुनकर मोहिनी बोली-- प्रभो! मनुष्य अपने ही कियेका सुख और दुःखरूप फल भोगता है; अतः स्वामीके प्रति दुष्ट

English

"On seeing today the lotus-like feet of yours who are ever engrossed in deep meditation, my sins have been eliminat¬ ed and fruition of my meritorious deeds has been achieved.

अध्याय १३४

श्लोक 13

निवारितो मया हि त्वं हितबुद्ध्या पुनः पुनः ।एवं ब्रुवाणां तां भार्यां नृपो वचनमब्रवीत्

nivārito mayā hi tvaṃ hitabuddhyā punaḥ punaḥ / evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ bhāryāṃ nṛpo vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

भाव रखनेवाली इस पापिनीसे अपना क्‍या प्रयोजन है, जिसने रक्षासूत्र और चूर्ण आदिके द्वारा पतिको वशमें कर रखा था। इस पापिनीको

English

On hearing the words of king Rukmahgada, sage Vamadeva rejoiced much. After enquiring about his health and welfare he said thus:

अध्याय १३४

श्लोक 14

नहिर्हिसे मृगान्देवि मृगव्याजेन कानने ।पर्य्यटिष्ये धनुष्पाणिः कुर्वन्कण्टकशोधनम्

nahirhise mṛgāndevi mṛgavyājena kānane / paryyaṭiṣye dhanuṣpāṇiḥ kurvankaṇṭakaśodhanam

हिन्दी अर्थ

समाचरेत् वृथाधर्मा दुराचारा

English

O highly blessed king, my hermitage visited by you, a highly meritorious devotee of Visnu, has become the most sanctified on the surface of the Earth.

अध्याय १३४

श्लोक 15

जनमध्ये सुतो मे ऽस्तु कानने ऽहं वरानने ।श्वापदेभ्यश्च दस्युभ्यः प्रजा रक्ष्या महीभृता

janamadhye suto me 'stu kānane 'haṃ varānane / śvāpadebhyaśca dasyubhyaḥ prajā rakṣyā mahībhṛtā

हिन्दी अर्थ

याति कृमिकुष्ठसमन्विता। तस्माद्धुपाल कर्तव्यं स्त्रीभिर्भवृवच: सदा॥

English

Which other king on the Earth can attain equality with you by whom Yama has been vanquished and the path leading to his abode has been broken.

अध्याय १३४

श्लोक 16

आत्मनावाथ पुत्रेण गोपनीयाः प्रजा शुभे ।प्रजा अरक्षन्नृपतिः सधर्म्मो ऽपि व्रजत्यधः

ātmanāvātha putreṇa gopanīyāḥ prajā śubhe / prajā arakṣannṛpatiḥ sadharmmo 'pi vrajatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

छोड़िये, अब हम दोनों नगरकी ओर चलें। जो दूसरे लोगोंके व्यापारमें फँसते हैं, उनका अपना सुख नष्ट होता है।!

English

O king, by compelling them to observe fast on the DvadasI day that is destructive of sins, the entire world has been Jed to the imperishable region of Vaikuntha.

अध्याय १३४

श्लोक 17

सो ऽहं रक्षणमुद्दिश्यगमिष्यामि वनं प्रिये ।विमुक्तभावो ऽहमिति मेरुशृङ्गे रविर्यथा

so 'haṃ rakṣaṇamuddiśyagamiṣyāmi vanaṃ priye / vimuktabhāvo 'hamiti meruśṛṅge raviryathā

हिन्दी अर्थ

रुक्‍्माड्दने कहा--ब्रह्मपुत्री ! तुमने ऐसी बात कैसे कही ? सुमुखि! साधुपुरुषोंका बर्ताव ऐसा नहीं होता है। जो पापी और दूसरोंको सतानेवाले होते हैं, वे ही केवल अपने सुखका ध्यान रखते

English

After controlling and restraining the subjects on the surface of the Earth soundly through the four splendid Upayas (means of success, viz. Saman, dana, danda> bheda) they have been led to the region of the slayer of Madhu (i.e. of Visnu) whether they abide by their duties or carry on the duties of

अध्याय १३४

श्लोक 18

एवमुद्दिश्य तां राजा आरुरोह हयोत्तमम् ।दोषापतिसमप्रख्यं निर्देषं क्षितिभूषणम्

evamuddiśya tāṃ rājā āruroha hayottamam / doṣāpatisamaprakhyaṃ nirdeṣaṃ kṣitibhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

हैं। सूर्य, चन्द्रमा, मेघ, पृथ्वी, अग्नि, जल, चन्दन, वृक्ष और संतपुरुष परोपकार करनेवाले ही होते हैं। वरानने! सुना जाता है कि पहले राजा हरिश्वन्द्र हुए थे, जिन्हें (सत्यरक्षाके लिये)

English

Vamadeva then asked him — Tell me. What shall I give you? O king, there is nothing that cannot be given to you who have come to my house as my guest now.

अध्याय १३४

श्लोक 19

देववाहसमं रूपे प्रभञ्जनसमं जवे ।धरामादृत्य भूपालो दत्वा तं दक्षिणं करम्

devavāhasamaṃ rūpe prabhañjanasamaṃ jave / dharāmādṛtya bhūpālo datvā taṃ dakṣiṇaṃ karam

हिन्दी अर्थ

स्त्री और पुत्रको बेचकर चाण्डालके घरमें रहना पड़ा। वे एक दुःखसे दूसरे भारी दुःखमें फँसते चले गये, परंतु सत्यसे विचलित नहीं हुए। उनके सत्यसे संतुष्ट होकर इन्द्र आदि देवताओंने महाराज

English

O king, if he gives anything on the earth, it must be that which is the most pleasing to him like the announce¬ ment through drums on the day of Visnu which prevents people from taking food.

अध्याय १३४

श्लोक 20

सहस्रकोटिदातारं कामिनीकुचपीडनम् ।अशोकपल्लवाकारं वज्राङ्कुशविरोहणम्

sahasrakoṭidātāraṃ kāminīkucapīḍanam / aśokapallavākāraṃ vajrāṅkuśavirohaṇam

हिन्दी अर्थ

हरिश्वन्द्रको इच्छानुसार वर माँगनेके लिये प्रेरित किया; तब उन सत्यपरायण नरेशने ब्रह्मा आदि

English

The king thereupon joined his palms in reverence and said to him — I have achieved everything by the sight of the pair of your feet.

अध्याय १३४

श्लोक 21

संप्रतस्थे महीपालश्चालयानो महीतलम् ।साधयानो ययौ देशान्काननं स नृपोत्तमः

saṃpratasthe mahīpālaścālayāno mahītalam / sādhayāno yayau deśānkānanaṃ sa nṛpottamaḥ

हिन्दी अर्थ

और मुझे वर देना चाहते हैं तो यह वर दीजिये-- 'यह सारी अयोध्यापुरी बाल, वृद्ध, तरुण, स्त्री, पशु, कीट-पतंग और वृक्ष आदिके साथ पापयुक्त होनेपर भी स्वर्गलोकमें चली जाय और

English

O Brahmana, I have a doubt that has persisted for a long time. I am asking you the same since you are a lead¬ ing Brahmana, who dispel all doubts.

अध्याय १३४

श्लोक 22

वाजिवेगेन निर्द्धूता वारणाः स्यन्दना हयाः ।पदातयो निपेतुस्ते मूर्च्छिताः क्षितिमण्डले

vājivegena nirddhūtā vāraṇāḥ syandanā hayāḥ / padātayo nipetuste mūrcchitāḥ kṣitimaṇḍale

हिन्दी अर्थ

अयोध्याभरका पाप केवल मैं लेकर निश्चितरूपसे नरकमें जाऊँ। देवेश्वरो ! इन सब लोगोंको पृथ्वीपर छोड़कर मैं अकेला स्वर्गमें नहीं जाऊँगा। यह मैंने सच्ची बात बतायी है।! उनकी यह दृढ़ता

English

By what meritorious deed has my wife become the most beautiful lady in the three worlds. She looks upon me as though I am superior to Manmatha.

अध्याय १३४

श्लोक 23

स राजा सहसा प्राप्तो मुनीनामाश्रमं परम् ।योजनानां समुत्तीर्य शतमष्टोत्तरं नृप

sa rājā sahasā prāpto munīnāmāśramaṃ param / yojanānāṃ samuttīrya śatamaṣṭottaraṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

जानकर इन्द्र आदि देवताओंने आज्ञा दे दी और उन्हींके साथ वह सारी पुरी स्वर्गलोगमें चली गयी। देवि! महर्षि दधीचिने देवताओंको हैत्योंसे परास्त हुआ सुनकर दयावश उनके उपकारके

English

Wherever the fair-coraplexioned gentle lady sets her foot, the earth reveals its great treasures.

अध्याय १३४

श्लोक 24

प्रविवेशाश्रमं रम्यं कदलीखण्डमण्डितम् ।अशोकबकुलोपेतं पुन्नागसरलावृतम्

praviveśāśramaṃ ramyaṃ kadalīkhaṇḍamaṇḍitam / aśokabakulopetaṃ punnāgasaralāvṛtam

हिन्दी अर्थ

लिये अपने शरीरकी हड्डियाँतक दे दीं। सुन्दरी !

English

Her limbs are devoid of the symptoms of old age. There are neither wrinkles nor greying hairs. O excellent sage, she shines always like the lustre of the autumnal moon.

अध्याय १३४

श्लोक 25

मातुलिङ्गैः कपित्थैश्च खर्जूरैः पनसादिभिः ।नारिकेलैस्तथा तालैः केतकैः सिंदुवारकैः

mātuliṅgaiḥ kapitthaiśca kharjūraiḥ panasādibhiḥ / nārikelaistathā tālaiḥ ketakaiḥ siṃduvārakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें राजा शिविने कबूतरकी प्राणरक्षाके

English

O Brahmana, even without fire she prepares dishes of six tastes. Crores of men take their meal out of the little quantity of food that she cooks.

अध्याय १३४

श्लोक 26

चन्दनैः सतमालैश्च सालैः पिप्पलचंपकैः ।क्रमुकैर्दाडिमैश्चैव धात्रीवृक्षैः सहस्रशः

candanaiḥ satamālaiśca sālaiḥ pippalacaṃpakaiḥ / kramukairdāḍimaiścaiva dhātrīvṛkṣaiḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वरानने ! प्राचीन कालमें इस पृथ्वीपर जीमूतवाहन नामसे प्रसिद्ध एक राजा हो गये हैं, जिन्होंने एक सर्पकी प्राणरक्षाके लिये अपना जीवन समर्पित

English

My son has surpassed me in this respect as he is the protector of all the seven continents. O leading Brahmana, for my sake, the princess well-known by the name of Vidyul- lckha, had been brought by him after conquering many kings in the battlefield.

अध्याय १३४

श्लोक 27

निम्बवृक्षैश्च बहुशस्तथाम्रैर्लोध्रपादपैः ।परिपक्वफलैर्नम्रैः खगारूढैः समावृतम्

nimbavṛkṣaiśca bahuśastathāmrairlodhrapādapaiḥ / paripakvaphalairnamraiḥ khagārūḍhaiḥ samāvṛtam

हिन्दी अर्थ

कर दिया था। इसलिये देवि! राजाको सदा दयालु होना चाहिए। शुभे! बादल पवित्र और ! 2 4 7 22

English

Urged by his mother, my son brought and handed over to me the divine and exquisite garments and jewels on the surface of the Earth.

अध्याय १३४

श्लोक 28

ह्यद्येन वायुना युक्तं पुष्पगन्धावृतेन हि ।पश्यमानो मुनिं राजा ददर्श हुतभुक्प्रभम्

hyadyena vāyunā yuktaṃ puṣpagandhāvṛtena hi / paśyamāno muniṃ rājā dadarśa hutabhukprabham

हिन्दी अर्थ

अपवित्र स्थानमें भी समानरूपसे वर्षा करता है।

English

Within a day he takes a round of many Yojanas over the Earth and returns to me by nightfall for the purpose of massaging my feet.

अध्याय १३४

श्लोक 29

वामदेवं द्विजवरं बहुशिष्यसमावृतम् ।अवरुह्य हयाद्दृष्ट्वा प्रणनाम च सादरम्

vāmadevaṃ dvijavaraṃ bahuśiṣyasamāvṛtam / avaruhya hayāddṛṣṭvā praṇanāma ca sādaram

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा अपनी शीतल किरणोंसे चाण्डालों और 37९

English

After massaging my feet, he stands at the threshold at midnight with his coat of mail on. He wakens and pulls up the attendants and servants who are overwhelmed by drowsi¬ ness.

अध्याय १३४

श्लोक 30

तेनापि मुनिना राजा ह्यर्घाद्यैरभिपूजितः ।उपविश्यासने कौशे प्राह संहृष्टया गिरा

tenāpi muninā rājā hyarghādyairabhipūjitaḥ / upaviśyāsane kauśe prāha saṃhṛṣṭayā girā

हिन्दी अर्थ

पतितोंको भी आह्ाद प्रदान करते हैं। अतः सुन्दरि! इस दु:खिया छिपकलीको मैं उसी प्रकार अपने पुण्य देकर उद्धार करूँगा, जैसे राजा ययातिका उद्धार उनके नातियोंने किया था।

English

I have numerous horses and elephants. The food- grains and riches I possess are infinite. All the people on the Earth obey my behests.

अध्याय १३४

श्लोक 31

अद्य मे पातकं क्षीणं संप्राप्तं कर्मणः फलम् ।दृष्ट्वा तव पदांभोजं सम्यग्ध्यानपरस्य च

adya me pātakaṃ kṣīṇaṃ saṃprāptaṃ karmaṇaḥ phalam / dṛṣṭvā tava padāṃbhojaṃ samyagdhyānaparasya ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मोहिनीकी बातका खण्डन करके राजाने छिपकलीसे कहा--'मैंने विजयाका पुण्य तुम्हें दे दिया, दे दिया। अब तुम समस्त पापोंसे रहित हो विष्णुलोकको चली जाओ।' भूपाल!

English

On hearing the words of the king, the excellent sage of sound and perfect knowledge thought for a moment. He understood its real cause and said thus: —

अध्याय १३४

श्लोक 32

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य रुक्माङ्गदमहीपतेः ।संपृष्ट्वा कुशलं प्राह वामदेवो मुदान्वितः

tacchrutvā vacanaṃ tasya rukmāṅgadamahīpateḥ / saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ prāha vāmadevo mudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा रुक्‍्माड्रदके ऐसा कहनेपर उस स्त्रीने सहसा छिपकलीके उस पुराने शरीरको त्याग दिया और दिव्य शरीर धारण करके दिव्य वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो वह दसों दिशाओंको प्रकाशित

English

O king, formerly you were born of the Sudra caste.1 You were oppressed by poverty and harassed by a wicked wife.

अध्याय १३४

श्लोक 33

राजंस्त्वयातिपुण्येन विष्णुभक्तेन वीक्षितः ।ममाश्रमो महाभाग पुण्यो जातो धरातले

rājaṃstvayātipuṇyena viṣṇubhaktena vīkṣitaḥ / mamāśramo mahābhāga puṇyo jāto dharātale

हिन्दी अर्थ

करती हुई राजाकी आज्ञा ले अद्भुत वैष्णव

English

You sustained yourself by serving others and receiving wages. O king, thus you continued to live for many years, distressed due to misery.

अध्याय १३४

श्लोक 34

कस्ते ऽन्यस्तुल्यतामेति पार्थिवो धरणीतले ।येन वैवस्वतो माग्रो भग्नो निर्जित्य वै यमम्

kaste 'nyastulyatāmeti pārthivo dharaṇītale / yena vaivasvato māgro bhagno nirjitya vai yamam

हिन्दी अर्थ

धामको चली गयी। वह वैकुण्ठधाम योगियोंके लिये भी अगम्य है। वहाँ अग्नि आदिका प्रकाश काम नहीं देता। वह स्वयं प्रकाश, श्रेष्ठ, वरणीय तथा परमात्मस्वरूप है; अत: राजन्! यह अग्निको

English

Coming again to the temple that holy rite was performed by your honour. This observance called Asunya- sayana (non-vacant bed) is highly conducive to prosperity at home.

अध्याय १३४

श्लोक 35

प्रापितः सकलो लोको वैकुण्ठं पदमव्ययम् ।उपोषयित्वा नृपतेद्वादशीं पापनाशिनीम्

prāpitaḥ sakalo loko vaikuṇṭhaṃ padamavyayam / upoṣayitvā nṛpatedvādaśīṃ pāpanāśinīm

हिन्दी अर्थ

भी प्रकाश देनेवाली विजया-द्वादशी (वामन- द्वादशी) सम्पूर्ण जगत्को प्रकाश देनेके लिये

English

O king, on this day the Lord of the Universe should be worshipped in the company of Laksmi with fruits, flowers, incense, sweet-smelling red unguents, charitable gifts of beds and clothes as well as by feeding Brahmaas.

अध्याय १३४

श्लोक 36

चतुर्भिः शोभनोपायैः प्रजाः सयम्य भूतले ।स्वकर्मस्था विकर्मस्था नीता मधुभिदः पदम्

caturbhiḥ śobhanopāyaiḥ prajāḥ sayamya bhūtale / svakarmasthā vikarmasthā nītā madhubhidaḥ padam

हिन्दी अर्थ

मोहिनीके साथ राजा रुक्‍्माड्रदका वैदिश नगरको प्रस्थान, राजकुमार धर्माड्रदका स्वागतके लिये मार्गमें आगमन तथा पिता-पुत्र-संवाद

English

O king, everything of this Vrata has been performed by you though they were difficult. O king, this is the full fruition of the same holy rite called Asunya. Listen to the other sacred rites mentioned (or observed) by you in detail.

अध्याय १३४

श्लोक 37

सो ऽस्माकं द्रष्टुकामानां संप्राप्तो दर्शनं नृप ।श्वपचो ऽपि महीपाल विष्णुभक्तो द्विजाधिकः

so 'smākaṃ draṣṭukāmānāṃ saṃprāpto darśanaṃ nṛpa / śvapaco 'pi mahīpāla viṣṇubhakto dvijādhikaḥ

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं--छिपकलीको पापसे मुक्त करके राजा रुक्‍्माड्भद बड़े प्रसन्न हुए और वे मोहिनीसे हँसते हुए बोले--'घोड़ेपर शीघ्र सवार हो जाओ।' राजाकी बात सुनकर मोहिनी वायुके

English

O leading king, in this birth, you are worshipping Hari by means of the holy rite of Dvadasl. Surely you will attain the identity with Visnu.

अध्याय १३४

श्लोक 38

विष्णुभक्तिविहीनस्तु द्विजो ऽपि श्वपचाधिकः ।दुर्लभा भूप राजानो विष्णुभक्ता महीतले

viṣṇubhaktivihīnastu dvijo 'pi śvapacādhikaḥ / durlabhā bhūpa rājāno viṣṇubhaktā mahītale

हिन्दी अर्थ

समान वेगवाले उस अश्वपर पतिके साथ सवार हुई। राजा रुक्‍्माज्गद बड़े हर्षके साथ मार्गमें आये हुए वृक्ष, पर्वत, नदी, अत्यन्त विचित्र वन, नाना प्रकारके मृग, ग्राम, दुर्ग, देश, शुभ नगर, विचित्र

English

O king, thus your enquiry of auspicious nature has been explained by me regarding the origin of your affluence and leading to prosperity of your kinsmen.

अध्याय १३४

श्लोक 39

नावैष्णवो भवेद्राजा क्षितिलक्ष्मीप्रसाधकः ।यो न राजा रहेर्भक्तो देवेष्वन्येषु भक्तिमान्

nāvaiṣṇavo bhavedrājā kṣitilakṣmīprasādhakaḥ / yo na rājā raherbhakto deveṣvanyeṣu bhaktimān

हिन्दी अर्थ

सरोवर तथा परम मनोहर भूभागका दर्शन करते हुए वैदिश नगरमें आये, जो उनके अपने अधीन था। गुप्तचरोंके द्वारा महाराजके आगमनका समाचार सुनकर राजकुमार धर्मद्भद हर्षमें भर गये और

English

O king, what else shall I give you or do for you? By all means you are worthy of everything, as you are a •devotee of Janardana.

अध्याय १३४

श्लोक 40

यथा जारे पतिं त्यक्त्वा रता स्त्री स तथा नृपः ।एवं व्यतिक्रमस्तस्य नृपतेर्भवति ध्रुवम्

yathā jāre patiṃ tyaktvā ratā strī sa tathā nṛpaḥ / evaṃ vyatikramastasya nṛpaterbhavati dhruvam

हिन्दी अर्थ

अपने वशवर्ती राजाओंसे पिताके सम्बन्धमें इस प्रकार बोले--'नृपवरो! मेरे पिताका अश्व हथर आ पहुँचा है। इसलिये हम सब लोग महाराजके सम्मुख चलें। जो पुत्र पिताके आनेपर उनकी

English

O excellent Brahraana, I am eagerly desirous of visiting the Mandara mountain. With your permission, I wish to see the various miraculous things there.

अध्याय १३४

श्लोक 41

धर्मस्यार्थस्य कामस्य प्रज्ञायाश्च गतेरपि ।तत्त्वया न्यायविहितं कृतं विष्णोः प्रपूजनम्

dharmasyārthasya kāmasya prajñāyāśca gaterapi / tattvayā nyāyavihitaṃ kṛtaṃ viṣṇoḥ prapūjanam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रोंक राज्यकालतक घोर नरकमें पड़ा रहता है। पिताके स्वागतके लिये सामने जानेवाले पुत्रको पग-पगपर यज्ञका फल प्राप्त होता है--ऐसा पौराणिक द्विज कहते हैं'। अतः उठिये, में

English

He who carries out the order of his father to the best of his mental, verbal and physical capacity, shall derive the benefit of having a holy dip in Ganga every day.

अध्याय १३४

श्लोक 42

तेन धन्यो ऽसि नृपते वयं धन्यास्तवेक्षणात् ।इत्येवं भाषमाणं तु वामदेवं नृपोत्तमः

tena dhanyo 'si nṛpate vayaṃ dhanyāstavekṣaṇāt / ityevaṃ bhāṣamāṇaṃ tu vāmadevaṃ nṛpottamaḥ

हिन्दी अर्थ

आप लोगोंके साथ पिताजीको प्रेमपूर्वक प्रणाम करनेके लिये चल रहा हूँ; क्‍योंकि ये मेरे लिये

English

O king, you are contented and blessed. Go as you please. Thanks to the favour of Hari, a meritorious son has been born in your family.

अध्याय १३४

श्लोक 43

उवाचावनतो भूत्वा प्रकृत्या विनयान्वितः ।क्षामये त्वा द्विजश्रेष्ठ नाहमेतादृशो विभो

uvācāvanato bhūtvā prakṛtyā vinayānvitaḥ / kṣāmaye tvā dvijaśreṣṭha nāhametādṛśo vibho

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन सब राजाओंने 'तथास्तु' कहकर धर्माड्भदकी आज्ञा स्वीकार की। फिर राजकुमार धर्माज्भद उन सबके साथ एक कोसतक पैदल चलकर पिताके सम्मुख गये। मार्गमें दूरतक बढ़

English

After this had been spoken by the sage, the glorious king mounted his horse and rode swiftly like the Wind God himself.

अध्याय १३४

श्लोक 44

त्वत्पादपांसुना तुल्यो नाहं विप्र भवामि हि ।न विप्रेभ्यो ऽधिका देवा भवन्तीह कदाचन

tvatpādapāṃsunā tulyo nāhaṃ vipra bhavāmi hi / na viprebhyo 'dhikā devā bhavantīha kadācana

हिन्दी अर्थ

जानेके बाद उन्हें राजा रुक्माड्रद मिले। पिताको पाकर धर्माड्दने राजाओंके साथ धरतीपर मस्तक रखकर भक्तिभावसे उन्हें प्रणाम किया। राजन!

English

It was frequented by bevies of youthful maidens with rendezvous for serving their lovers.

अध्याय १३४

श्लोक 45

परितुष्टैर्द्विजैर्भक्तिर्जन्तोर्भवति माधवे ।द्वेष्यो भवति तै रुष्टैः सत्यमेतन्मयेरितम्

parituṣṭairdvijairbhaktirjantorbhavati mādhave / dveṣyo bhavati tai ruṣṭaiḥ satyametanmayeritam

हिन्दी अर्थ

अन्य सब नरेशोंके साथ स्वागतके लिये आया है और प्रणाम कर रहा है, तब वे घोड़ेसे उतर पड़े और अपनी विशाल भुजाओंसे पुत्रको उठाकर उन्होंने हृदयसे लगा लिया। उसका मस्तक सूँघा

English

Regaining consciousness again as if his body was seized with a very high fever, he moved swiftly to her presence. The lady of beautiful eyes noted the approaching king with her side-glances.

अध्याय १३४

श्लोक 46

तमाह वामदेवस्तु ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् ।नादेयं विद्यते राजन्गृहायातस्य ते ऽधुना

tamāha vāmadevastu brūhi kiṃ te dadāmyaham / nādeyaṃ vidyate rājangṛhāyātasya te 'dhunā

हिन्दी अर्थ

और उस समय धर्माड्भदसे इस प्रकार कहा-- “पुत्र! तुम समस्त प्रजाका पालन करते हो न? शत्रुओंको दण्ड तो देते हो न ? खजानेको न्यायोपार्जित धनसे भरते रहते हो न? ब्राह्मणोंको अधिक

English

Vamadeva said to him: "Say; what shall I give you? Nothing is ungiveable, O king, to you who have come to my house now.

अध्याय १३४

श्लोक 47

अभीष्टं हि महीपाल यो ददाति महीतले ।पटहं वासरे विष्णोः प्रजाभोजनवारणम्

abhīṣṭaṃ hi mahīpāla yo dadāti mahītale / paṭahaṃ vāsare viṣṇoḥ prajābhojanavāraṇam

हिन्दी अर्थ

संख्यामें स्थिर वृत्ति तुमने दी है न? तुम्हारा शील-स्वभाव सबको रुचिकर प्रतीत होता है न? तुम किसीसे कठोर बातें तो नहीं कहते ? अपने शज्यके भीतर प्रत्येक पुत्र पिताकी आज्ञाका पालन है और पिताकी आज्ञाका पालन नहीं करता, उसे

English

He who gives on earth what is desired by a king, O protector of the earth, a drum on Vishnu's day forbidding the people to eat..."

अध्याय १३४

श्लोक 48

तमाह नृपतिर्विप्रं कृताञ्जलिपुटस्तदा ।प्राप्तमेव मया सर्वं त्वदङ्घ्रियुगलेक्षणात्

tamāha nṛpatirvipraṃ kṛtāñjalipuṭastadā / prāptameva mayā sarvaṃ tvadaṅghriyugalekṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है न? बहुएँ सासका कहना मानती हैं उस तीर्थ-सेवनका फल नहीं मिलता'। मेरा यह

English

Then the king said to the Brahmin, with folded hands: "I have obtained everything by seeing your pair of feet.

अध्याय १३४

श्लोक 49

ममैकः संशयो ब्रह्मन् वर्तते बहुकालतः ।तं पृच्छामि द्विजाग्र्यं त्वां सर्वसंदेहभञ्जनम्

mamaikaḥ saṃśayo brahman vartate bahukālataḥ / taṃ pṛcchāmi dvijāgryaṃ tvāṃ sarvasaṃdehabhañjanam

हिन्दी अर्थ

सम्मुख ब्रजमानस्थ पुत्रस्य पितरं प्रति।पदे पदे यज्ञफलं प्रोचु: पौराणिका द्विजा:॥

English

I have one doubt for a long time, Brahmin. I ask you, the best of Brahmins, breaker of all doubts:

अध्याय १३४

श्लोक 50

त्रैलोक्यसुन्दरी भार्या मम केन सुकर्मणा ।या विलोकयते दृष्ट्या मां सदा मन्मथाधिकम्

trailokyasundarī bhāryā mama kena sukarmaṇā / yā vilokayate dṛṣṭyā māṃ sadā manmathādhikam

हिन्दी अर्थ

२. 'पितुर्वचनकर्तार: पुत्रा धन्‍्या जगत्लये।कि तत: पातक॑ राजन् यो न कुर्यात्पितुर्वच: ॥

English

by what good deed is my wife the beauty of the three worlds, who always looks on me with eyes more full of love than Cupid?

अध्याय १३४

श्लोक 51

यत्र यत्र पदं देवी ददाति वरवर्णिनी ।तत्र तत्र निधानानि प्रकाशयति मेदिनी

yatra yatra padaṃ devī dadāti varavarṇinī / tatra tatra nidhānāni prakāśayati medinī

हिन्दी अर्थ

न? अपने स्वामीके अनुकूल चलती हैं न? तिनके और घाससे भरी हुई गोचरभूमिमें जानेसे गौओंको रोका तो नहीं जाता? अन्न आदिके तोल और माप आदिका तुम सदा निरीक्षण तो करते हो

English

Wherever the lovely goddess places her foot, there the earth reveals treasures.

अध्याय १३४

श्लोक 52

यस्याश्चाङ्गं जराहीनं वलीपलितवर्जितम् ।सदा भाति मुनिश्रेष्ठ शारदेन्दुप्रभा यथा

yasyāścāṅgaṃ jarāhīnaṃ valīpalitavarjitam / sadā bhāti muniśreṣṭha śāradenduprabhā yathā

हिन्दी अर्थ

न? वत्स! किसी बड़े कुटुम्बवाले गृहस्थको उसपर अधिक कर लगाकर कष्ट तो नहीं देते ? तुम्हारे राज्यमें कहीं भी मदिरापान और जूआ आदिका खेल तो नहीं होता? अपनी सब माताओंको

English

Her body is free of old age, free of wrinkles and grey hair, O best of sages; it always shines like the autumn moon.

अध्याय १३४

श्लोक 53

विनाग्निनापि सा विप्र साधयत्येव षड्रसम् ।अन्नं पचति यत्स्वल्पं तस्मिन्भुञ्जन्ति कोटयः

vināgnināpi sā vipra sādhayatyeva ṣaḍrasam / annaṃ pacati yatsvalpaṃ tasminbhuñjanti koṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

समानभावसे देखते हो न ? वत्स ! लोग एकादशीके दिन भोजन तो नहीं करते ? अमावास्याके दिन लोग श्राद्ध करते हैं न? प्रतिदिन रातके पिछले पहरमें तुम्हारी नींद खुल जाती है न? क्‍योंकि

English

Without fire she prepares the six tastes; the little food she cooks, ten millions eat from it.

अध्याय १३४

श्लोक 54

पितव्रता दानशीला सर्वभूतसुखावहा ।नावज्ञा क्रियते ब्रह्मन् वाक्येनापि प्रसूप्तया

pitavratā dānaśīlā sarvabhūtasukhāvahā / nāvajñā kriyate brahman vākyenāpi prasūptayā

हिन्दी अर्थ

अधिक निद्रा अधर्मका मूल है। निद्रा पाप बढ़ानेवाली है। निद्रा दरिद्रताकी जननी तथा कल्याणका नाश करनेवाली है। निद्राके वशमें रहनेवाला राजा अधिक दिनोंतक पृथ्वीका शासन नहीं कर सकता।

English

Devoted to her husband, charitable, bringing happiness to all beings; even in sleep she is not disrespected by a word.

अध्याय १३४

श्लोक 55

यस्यां जातस्तु तनयो ममाज्ञायां स्थितः सदा ।अहमेव धरापृष्ठे पुत्री द्विजवरोत्तम

yasyāṃ jātastu tanayo mamājñāyāṃ sthitaḥ sadā / ahameva dharāpṛṣṭhe putrī dvijavarottama

हिन्दी अर्थ

निद्रा व्यभिचारिणी स्त्रीकी भाँति अपने स्वामीके लोक-परलोक दोनोंका नाश करनेवाली है।' पिताके इस प्रकार पूछनेपर राजकुमार धर्माड्दने महाराजको बार-बार प्रणाम करके कहा-- तात!

English

The son born of her has always stayed under my command; I alone, O best of Brahmins, am the one blessed in sons on earth.

अध्याय १३४

श्लोक 56

यस्य पुत्रः पितुर्भक्तो ह्यधिको गुणसंचयैः ।एकद्वीपपतिश्चाहं विदितो धरणीतले

yasya putraḥ piturbhakto hyadhiko guṇasaṃcayaiḥ / ekadvīpapatiścāhaṃ vidito dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

इन सब बातोंका पालन किया गया है और आगे भी आपकी आज्ञाका पालन करूँगा। पिताकी आज्ञापालन करनेवाले पुत्र तीनों लोकोंमें धन्य माने जाते हैं। राजन्! जो पिताकी बात नहीं

English

A son devoted to his father, greater in a heap of virtues; I am known on earth as lord of one continent;

अध्याय १३४

श्लोक 57

पुत्रो ममाधिको जातः सप्तद्वीपप्रपालकः ।मदर्थे येन विप्रेन्द्र समानीता नृपात्मजा

putro mamādhiko jātaḥ saptadvīpaprapālakaḥ / madarthe yena viprendra samānītā nṛpātmajā

हिन्दी अर्थ

मानता, उसके लिये उससे बढ़कर और पातक क्या हो सकता है? जो पिताके वचनोंकी अवहेलना करके गड्जा-स्नान करनेके लिये जाता

English

my son is greater, protector of the seven continents, by whom a king's daughter was brought for me, O best of Brahmins,

अध्याय १३४

श्लोक 58

विद्युल्लेखेति विख्याता रणे जित्वा महीभुजः ।अथ तेनाधिपतिना रूपद्रविणशालिना

vidyullekheti vikhyātā raṇe jitvā mahībhujaḥ / atha tenādhipatinā rūpadraviṇaśālinā

हिन्दी अर्थ

शरीर आपके अधीन है। मेरे धर्मपर भी आपका अधिकार है और आप ही मेरे सबसे बड़े देवता हैं।' अनेकों राजाओंसे घिरे हुए अपने पुत्र धर्माड्भोदकी यह बात सुनकर महाराज रुक्‍्माड्रदने

English

named Vidyullekha, after conquering kings in battle. Then that lord, rich in beauty and wealth,

अध्याय १३४

श्लोक 59

षण्मासेन रणे जित्वा कृत्वा सर्वान्निरायुधान् ।यो गत्वा प्रमदाराज्यं जित्वा ताः प्रमदा रणे

ṣaṇmāsena raṇe jitvā kṛtvā sarvānnirāyudhān / yo gatvā pramadārājyaṃ jitvā tāḥ pramadā raṇe

हिन्दी अर्थ

पुन: उसे छातीसे लगा लिया और इस प्रकार कहा--' बेटा! तुमने ठीक कहा है; क्योंकि तुम धर्मके ज्ञाता हो। पुत्रके लिये पितासे बढ़कर दूसरा कोई देवता नहीं है। बेटा! तुमने अनेक

English

in six months having conquered in battle and disarmed all, went to the kingdom of women, conquering those women in battle,

अध्याय १३४

श्लोक 60

आजहार शुभास्तासां मध्यादष्टौ वराङ्गनाः ।प्रददौ मयि ताः सर्वाः प्रणम्य च पुनः पुनः

ājahāra śubhāstāsāṃ madhyādaṣṭau varāṅganāḥ / pradadau mayi tāḥ sarvāḥ praṇamya ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंसे सुरक्षित सात द्वीपवाली पृथ्वीको जीतकर जो उसकी भलीभाँति रक्षा की है, इससे तुमने मुझे अपने मस्तकपर बिठा लिया। लोकमें यही सबसे बड़ा सुख है, यही अक्षय स्वर्गलोक है कि

English

took from among them eight fair-limbed women, and gave them all to me, bowing again and again.

अध्याय १३४

श्लोक 61

यानि वासांसि दिव्यानि यानि रत्नानि भूतले ।तानि मे प्रददौ पुत्रो जनन्या तूपवर्णितः

yāni vāsāṃsi divyāni yāni ratnāni bhūtale / tāni me pradadau putro jananyā tūpavarṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर पुत्र अपने पितासे अधिक यशस्वी हो। तुम सदगुणपर चलनेवाले तथा समस्त राजाओंपर

English

Whatever divine garments and whatever jewels there are on earth, my son gave them to me, as described by his mother.

अध्याय १३४

श्लोक 62

एकाह्ना पृथिवीं सर्वामतीत्य बहुयोजनाम् ।पुनरायाति शर्वर्यां मत्पादाभ्यङ्गकारणात्

ekāhnā pṛthivīṃ sarvāmatītya bahuyojanām / punarāyāti śarvaryāṃ matpādābhyaṅgakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

शासन करनेवाले हो। तुमने मुझे कृतार्थ कर दिया, ठीक उसी तरह जैसे शुभ एकादशी तिथिने मुझे कृतार्थ किया है।!

English

He crosses the entire earth, many yojanas, in a day, and returns at night to anoint my feet.

अध्याय १३४

श्लोक 63

निशीथेंऽगानि संवाह्य द्वारि तिष्ठति दंशितः ।प्रबोधयन्प्रेष्यजनान्निद्रया संकुलेन्द्रियान्

niśītheṃ'gāni saṃvāhya dvāri tiṣṭhati daṃśitaḥ / prabodhayanpreṣyajanānnidrayā saṃkulendriyān

हिन्दी अर्थ

पिताकी यह बात सुनकर राजपुत्र धर्मज्षदने पूछा--'पिताजी ! सारी सम्पत्ति मुझे सौंपकर आप कहाँ चले गये थे? ये कान्तिमयी देवी किस स्थानपर प्राप्त हुई हैं? महीपाल! मालूम

English

At midnight he massages my limbs and stands armoured at the door, awakening servants whose senses are weighed down by sleep.

अध्याय १३४

श्लोक 64

तथायं मे मुनिश्रेष्ठ देहो रोगविवर्जितः ।अप्रमेयं मम सुखं वशगा हि प्रिया गृहे

tathāyaṃ me muniśreṣṭha deho rogavivarjitaḥ / aprameyaṃ mama sukhaṃ vaśagā hi priyā gṛhe

हिन्दी अर्थ

होता है, ये साक्षात् गिरिराजनन्दिनी उमा हैं अथवा क्षीरसागर-कन्या लक्ष्मी हैं ? अहो ! ब्रह्माजी रूप-रचनामें कितने कुशल हैं, जिन्होंने ऐसी देवीका निर्माण किया है। राजराजेश्वर! ये स्वर्णगौरीदेवी

English

So my body, O best of sages, is free of disease. My happiness is immeasurable; my beloved is under my control at home.

अध्याय १३४

श्लोक 65

वाजिनो वारणाश्चैव धनधान्यमनन्तकम् ।वर्तते हि जनः सर्वो ममाज्ञापालकः क्षितौ

vājino vāraṇāścaiva dhanadhānyamanantakam / vartate hi janaḥ sarvo mamājñāpālakaḥ kṣitau

हिन्दी अर्थ

आपके घरकी शोभा बढ़ाने योग्य हैं। यदि इनकी-जैसी माता मुझे प्राप्त हो जाये तो मुझसे बढ़कर पुण्यात्मा दूसरा कौन होगा।'

English

Horses, elephants, endless wealth and grain: all the people on earth obey my command.

अध्याय १३४

श्लोक 66

केन कर्मप्रभावेण ममेदं सांप्रतं सुखम् ।इह जन्मकृतं वापि परजन्मकृतं तथा

kena karmaprabhāveṇa mamedaṃ sāṃprataṃ sukham / iha janmakṛtaṃ vāpi parajanmakṛtaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

धर्माड्रदद्वारा मोहिनीका सत्कार तथा अपनी माताको मोहिनीकी सेवाके लिये एक पतिक्ता नारीका उपाख्यान सुनाना

English

By the power of what deed is this happiness mine now? Whether done in this birth or in a former one,

अध्याय १३४

श्लोक 67

मम पुण्यं वद ब्रह्मन् विचार्य स्वमनीषया

mama puṇyaṃ vada brahman vicārya svamanīṣayā

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं-- धर्माड्भदकी बात सुनकर रुक्‍्माड्गदको बड़ी प्रसन्नता हुई। वे बोले--' बेटा ! सचमुच ही ये तुम्हारी माता हैं। ये ब्रह्माजीकी पुत्री हैं। इन्होंने बाल्यावस्थासे ही मुझे प्राप्त

English

tell me, Brahmin, my merit, reflecting by your own wisdom."

अध्याय १३४

श्लोक 68

देहे न रोगो वशगाप्रिया च गृहे विभूतिर्नृहरौ च भक्तिः ।विद्वत्सु पूजा द्विजदानशक्तिर्मन्ये ऽहमेतत्सुकृतप्रसूतम्

dehe na rogo vaśagāpriyā ca gṛhe vibhūtirnṛharau ca bhaktiḥ / vidvatsu pūjā dvijadānaśaktirmanye 'hametatsukṛtaprasūtam

हिन्दी अर्थ

करनेका निश्चय लेकर देवगिरिपर कठोर तपस्या प्रारम्भ की थी। आजसे पंद्रह दिन पूर्व मैं घोड़ेपर सवार हो अनेक धातुओंसे सुशोभित गिरिश्रेष्ठ मन्दराचलपर गया था। उसीके शिखरपर यह

English

"No disease in the body, a beloved under control at home, prosperity, devotion to Nrihari, honour for the learned, ability to give to Brahmins — I think these arise from merit."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 134
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.