Narada Purana· Nārada Purāṇa
138
अध्याय 138 / 167

Book 2 - Adhyaya 14

74 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ74 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३८

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीसंमोहनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच संप्रस्थितावुभौ राजन्गिरिशीर्षाद्धरातलम् ।पश्यमानौ बहून्भावान्गिरिजातान्मनोहरमनोहरान्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīsaṃmohanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca saṃprasthitāvubhau rājangiriśīrṣāddharātalam / paśyamānau bahūnbhāvāngirijātānmanoharamanoharān

हिन्दी अर्थ

बोलती थी। पुत्र विनयशील तथा पिताकी आज्ञाके पालनमें तत्पर होता था। पुत्रवधू सासके हाथमें रहती थी। साधारण लोग ब्राह्मणोंके उपदेशके अनुसार चलते थे। श्रेष्ठ द्विज वेदोक्त धर्मोंका

English

O king, both of them set off from the top of the mountain towards the surface of the Earth, surveying the various features of the mountain that'Captivatcd their mind.

अध्याय १३८

श्लोक 2

केचिद्विद्रुमसंकाशाः केचिद्रजतसन्निभाः ।केचिन्नीलसमप्रख्याः केचित्काञ्चनसत्विषः

kecidvidrumasaṃkāśāḥ kecidrajatasannibhāḥ / kecinnīlasamaprakhyāḥ kecitkāñcanasatviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

पालन करते थे। मनुष्य एकादशीके दिन भोजन नहीं करते थे। पृथ्वीपर नदियाँ कभी सूखती नहीं थीं। धर्माड्दके राज्यपालनमें प्रवृत्त होनेपर सम्पूर्ण जगत् पुण्यात्मा हो गया था। भगवानके दिन

English

Some of the regions resembled corals, some were white like silver, some had the blue lustre of sapphire and some regions had golden hue.

अध्याय १३८

श्लोक 3

केचित्स्फाटिकवर्णाभा हरितालनिभाः परे ।अन्योन्यश्लेषतां प्राप्तौ सकलैः स्थावरैरिव

kecitsphāṭikavarṇābhā haritālanibhāḥ pare / anyonyaśleṣatāṃ prāptau sakalaiḥ sthāvarairiva

हिन्दी अर्थ

एकादशी-ब्रतका सेवन करनेसे सब लोग इस जगत्में सुख भोगकर अन्तमें भगवान् विष्णुके वैकुण्ठधाममें जाते थे। भूपाल ! चोर और लुरेरोंका भय नहीं था। अत: अँधेरी रातमें भी कोई अपने

English

Some of them were crystal-coloured and others resembled the yellow orpi'ment. All the immobile beings were as if closely knit together.

अध्याय १३८

श्लोक 4

सप्राप्य वसुधां भूपो ह्यपश्यद्वाजिनां वरम् ।खन्यमानं खुरेणोर्वी कुलिशाभेन वेगिना

saprāpya vasudhāṃ bhūpo hyapaśyadvājināṃ varam / khanyamānaṃ khureṇorvī kuliśābhena veginā

हिन्दी अर्थ

घरके दरवाजे नहीं बंद करते थे। इच्छानुसार विचरनेवाले अतिथि घरपर आकर ठहरते थे। (किसीके लिये कहीं रोक-टोक नहीं थी।) हल चलाये बिना ही सब ओर अन्नकी अच्छी उपज

English

After reaching the foot of the mountain (ground level), the king saw his excellent horse scrapping the ground with his powerful hoofs that resembled the thunderbolt.

अध्याय १३८

श्लोक 5

तस्य दारयतः पृथ्वीं सुतीक्ष्णेन खुरेण हि ।गृहगोधाभवत्तस्मिन् भूभागान्तर्गता किल

tasya dārayataḥ pṛthvīṃ sutīkṣṇena khureṇa hi / gṛhagodhābhavattasmin bhūbhāgāntargatā kila

हिन्दी अर्थ

होती थी। केवल माताके दूधसे बच्चे खूब हृष्ट- पुष्ट रहते थे और पतिके संयोगसे युवतियाँ भी पुष्ट और संतुष्ट रहती थीं। राजाओंसे सुरक्षित होकर समस्त जनता हृष्ट-पुष्ट रहती थी तथा

English

As it scrapped and dug up the Earth with its sharp hoofs, a domestic lizard that had been beneath the ground came

अध्याय १३८

श्लोक 6

निर्गच्छमाना नृपते खुरेण विदलीकृता ।विदीर्यमाणां नृपतिरपश्यत्स दयापरः

nirgacchamānā nṛpate khureṇa vidalīkṛtā / vidīryamāṇāṃ nṛpatirapaśyatsa dayāparaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिसहित धर्मका भी भलीभाँति पोषण होता था। इस प्रकार सब लोगोंमें धर्म-प्रेमकी प्रधानता थी। सभी भगवान् विष्णुकी भक्तिमें लगे रहते थे। राजकुमार धर्माज्गभदके द्वारा सारी जनता सुरक्षित

English

Indeed our husbands became meek and submissive through the medicines and potions given by an ascetic woman. O beautiful lady, you too ask her. She will give you the

अध्याय १३८

श्लोक 7

अभ्यधावत वेगेन हा हतेति प्रियां वदन् ।ततः स वृक्षपत्रेण कोमलेन महीपतिः

abhyadhāvata vegena hā hateti priyāṃ vadan / tataḥ sa vṛkṣapatreṇa komalena mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

थी और सबका समय बड़े सुखसे बीत रहा था।

English

After entering it, I saw the brilliant woman under the vow of celibacy. She had covered herself with a long cloth. She had the tawny coloured complexion like that of the dusk.

अध्याय १३८

श्लोक 8

उत्सार्य तां खुरादाशु प्राक्षिपत्तृणशाद्वले ।ततस्तु मोहिनीं प्राह प्रेक्ष्य मूर्च्छागतां हि ताम्

utsārya tāṃ khurādāśu prākṣipattṛṇaśādvale / tatastu mohinīṃ prāha prekṣya mūrcchāgatāṃ hi tām

हिन्दी अर्थ

उधर राजा रुक्‍्माड्भद नीरोग रहकर सब प्रकारके ऐश्वर्यसे सम्पन्न हो प्रचुर दानकी वर्षा करते और उत्सव मनाते थे। वे मोहिनीकी चेष्टाओंके सुखसे अत्यन्त मुग्ध थे।

English

The refulgent lady wore long matted hairs; a num¬ ber of attendants were waiting upon her; she was being fanned gently by them.

अध्याय १३८

श्लोक 9

शीघ्रमाहर चार्वङ्गिजलं जलजलोचने ।येन मूर्च्छागतां सिंचे गृहगोधां विमर्द्दिताम्

śīghramāhara cārvaṅgijalaṃ jalajalocane / yena mūrcchāgatāṃ siṃce gṛhagodhāṃ vimardditām

हिन्दी अर्थ

धर्माड्दका दिग्विजय, उसका विवाह तथा उसकी शासन-व्यवस्था

English

With a rosary of beads in her hand, she was repeat¬ ing the Mantra that was Vasyakara (conducive to attract and subdue people), that could cause excitement which could be verified (and hence was convincing.) She had the garland of happiness giving beads (?) round her neck).

अध्याय १३८

श्लोक 10

सा भर्तुर्वचनाच्छीघ्रमानयच्छीतलं जलम् ।तेनाभ्यषिं चन्नृपतिर्गृहगोधां विमूर्च्छिताम्

sā bharturvacanācchīghramānayacchītalaṃ jalam / tenābhyaṣiṃ cannṛpatirgṛhagodhāṃ vimūrcchitām

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार मोहिनीके विलाससे मोहित हुए राजा रुक्‍्माड्भदके आठ वर्ष बड़े सुखसे बीते। नवम वर्ष आनेपर उनके बलवान् पुत्र धर्माड्ोदने मलयपर्वतपर पाँच विद्याधरोंको

English

Taking the medicinal powder and the amulet, I soon reached the house of my husband. At nightfall, the powder was mixed with milk and given to my husband.

अध्याय १३८

श्लोक 11

अवाप चेतनां राजन् शीतलाज्जलसेचनात् ।अभिघातेषु सर्वेषु शस्तं वारिप्रसेचनम्

avāpa cetanāṃ rājan śītalājjalasecanāt / abhighāteṣu sarveṣu śastaṃ vāriprasecanam

हिन्दी अर्थ

परास्त किया और उनसे पाँच मणियोंको छीन लिया, जो सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली और शुभकारक थीं। एक मणिमें यह गुण था कि वह प्रतिदिन कोटि-कोटि गुना सुन्दर सुवर्ण दिया

English

O king, on hearing his lamentation I became much terrified. I informed the ascetic ladyabout everything and asked her. How shall my husband be happy?

अध्याय १३८

श्लोक 12

अथवा क्लिन्नवस्त्रेण सहसा बन्धनं हितम् ।संप्राप्तचेतना भूप गोधा वचनमब्रवीत्

athavā klinnavastreṇa sahasā bandhanaṃ hitam / saṃprāptacetanā bhūpa godhā vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

करती थी। दूसरी लाखकोटि वस्त्राभूषण आदि ॥ ्ट्

English

The burning sensation originating from the previous powder was nullified by that medicine. Thereafter, my husband became subservient to me. He abided by my words and advice.

अध्याय १३८

श्लोक 13

राजानमग्रतो वीक्ष्य वेदनार्ता शनैः शनैः ।रुक्माङ्गद महाबाहो निबोध मम चेष्टितम्

rājānamagrato vīkṣya vedanārtā śanaiḥ śanaiḥ / rukmāṅgada mahābāho nibodha mama ceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

दिया करती थी। तीसरी अमृतकी वर्षा करती और बुढ़ापेमें भी पुनः: नयी जवानी ला देती थी। चौथीमें यह गुण था कि वह सभाभवन तैयार कर देती और उसमें इच्छानुसार अन्न प्रस्तुत किया

English

In due course of time, I passed away and fell into the hell called Tamrabhrastra (Copper frying pan) where I underwent torture for the period of fifteen Yugas.

अध्याय १३८

श्लोक 14

शाकले नगरे रम्ये भार्याहं ह्यग्रजन्मनः ।रूपयौवनसंपन्ना तस्य नातिप्रिया विभो

śākale nagare ramye bhāryāhaṃ hyagrajanmanaḥ / rūpayauvanasaṃpannā tasya nātipriyā vibho

हिन्दी अर्थ

करती थी। पाँचवीं मणि आकाशमें चलनेकी शक्ति देती और तीनों लोकोंमें भ्रमण करा देती थी। उन पाँचों मणियोंको लेकर धर्माड्रद मन:-शक्तिसे पिताके

English

O king, if any young maiden were to perform Vaslkarana rite to attract and control her husband, all her holy rites will be futile; she will be considered wicked and sinful in action and she will be burned and tortured in Tamrabhrastraka (hell).

अध्याय १३८

श्लोक 15

सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरजल्पकः ।नान्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टा स तु मे नृपते पतिः

sadā vidveṣasaṃyukto mayi niṣṭhurajalpakaḥ / nānyasya kasyaciddveṣṭā sa tu me nṛpate patiḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनीके चरणोंमें प्रणम किया और उनके चरणोंमें पाँचों मणि समर्पित करके विनीत भावसे कहा--

English

O king, unless you redeem me who have sought refuge in you, I shall have to be born again as a despicable creature with all my sins.

अध्याय १३८

श्लोक 16

ततो ऽह क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंभनात् ।अपृच्छं प्रमदा राजन्यास्त्यक्ताः पतिभिः किल

tato 'ha krodhasaṃyuktā vaśīkaraṇalaṃbhanāt / apṛcchaṃ pramadā rājanyāstyaktāḥ patibhiḥ kila

हिन्दी अर्थ

पाँच विद्याधरोंपर विजय पायी है। नृपश्रेष्ठ! वे अपनी स्त्रियोंसहित आपके सेवक हो गये हैं। आप ये मणियाँ मोहिनी देवीको दे दीजिये। वे इनके द्वारा अपनी बाँहोंको विभूषित करेंगी। ये

English

On that day, O king, even if Hari is remembered in their own house by men, there is no doubt about it that he enables them to attain the merit accrued by visiting holy centres.

अध्याय १३८

श्लोक 17

ताभिरुक्ता ह्यहं भूप वश्यो भर्ता भविष्यति ।अस्माकं प्रत्ययो जातो भर्तृत्यागावमाननात्

tābhiruktā hyahaṃ bhūpa vaśyo bhartā bhaviṣyati / asmākaṃ pratyayo jāto bhartṛtyāgāvamānanāt

हिन्दी अर्थ

मणियाँ समस्त कामनाओंको देनेवाली हैं। भूपते ! आपके ही प्रतापसे मैंने सातों द्वीपोंको बड़े कष्टसे अपने अधिकारमें किया है।' तदनन्तर कुमार धर्माड़्दने नागोंकी भोगपुरी, विशाल दानवपुरी

English

O king, whatever meritorious act like charitable gifts, oblations to fire, worship of gods, is performed on the day of Vijaya it has ever-lasting beneficial effect.

अध्याय १३८

श्लोक 18

प्रव्रज्याभेषजैर्वश्या जाता हि पतयस्तु नः ।त्वं पृच्छ तां वरारोहे दास्यते भेषजं शुभम्

pravrajyābheṣajairvaśyā jātā hi patayastu naḥ / tvaṃ pṛccha tāṃ varārohe dāsyate bheṣajaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

और वरुणलोकके विजयकी बात सुनाकर वहाँसे जीतकर लाये हुए करोड़ों रत्न, हजारों श्वेतरंगके श्यामकर्ण घोड़े और हजारों कुमारियोंकों पिताको दिखाया और कहा--' पिताजी ! मैं और यह सारी

English

There are eight kinds of Dvadasis, Vijaya Dvddaii has Sravaya Naksatra vide Hemadri on Kala, p -263, Smrti Kaustubha, p -54.

अध्याय १३८

श्लोक 19

न विकल्पस्त्वया कार्यो भविता दासवत्पतिः ।ततो ऽहं त्वरितं गत्वा तासां वाक्येन भूपते

na vikalpastvayā kāryo bhavitā dāsavatpatiḥ / tato 'haṃ tvaritaṃ gatvā tāsāṃ vākyena bhūpate

हिन्दी अर्थ

सम्पत्तियाँ आपके अधीन हैं। तात! पुत्रको पिताके

English

O Lord, whether happiness or misery one experi¬ ences, it has the result of his own actions. Hence, what have you to do with this sinful creature who had been wicked to her own husband?

अध्याय १३८

श्लोक 20

प्रासादः कथितस्तस्याः पृच्छन्त्या मम मानवैः ।शतस्तंभसमायुक्तः कान्तिमत्सुधया युतः

prāsādaḥ kathitastasyāḥ pṛcchantyā mama mānavaiḥ / śatastaṃbhasamāyuktaḥ kāntimatsudhayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

सामने आत्मप्रशंसा नहीं करनी चाहिए। पिताके ही पराक्रमसे पुत्रकी धनराशि बढ़ती है। अतः आप अपनी इच्छाके अनुसार इनका दान अथवा संरक्षण कीजिये। मेरी माताएँ भी अपनी इस

English

O king, by means of amulets, medicinal powder and other things she gained control over her husband. O king, whatever is given to good men may be conducive to fame and heavenly pleasure.

अध्याय १३८

श्लोक 21

प्रविश्य तं सुतेजस्कामपश्यं ब्रह्यचारिणीम् ।प्रावृतां दीर्घवस्त्रेण सन्ध्यारागसवर्णिनीम्

praviśya taṃ sutejaskāmapaśyaṃ brahyacāriṇīm / prāvṛtāṃ dīrghavastreṇa sandhyārāgasavarṇinīm

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजीने कहा--पृत्रकी बात सुनकर नृपश्रेष्ठ रुक्‍्माड्भद बड़े प्रसन्न हुए और अपनी प्रियाके साथ उठकर खड़े हो गये। उन्होंने वह सारी धन-सम्पत्ति देखी। उन विष्णुपरायण राजाने एक

English

If one delves into the births and dealings of others one's happiness perishes.

अध्याय १३८

श्लोक 22

दीर्घाभिः सा जटाभिस्तु संवृता दीप्तिसयुता ।परिचारकैस्तु संयुक्ता वीज्यमाना शनैः शनैः

dīrghābhiḥ sā jaṭābhistu saṃvṛtā dīptisayutā / paricārakaistu saṃyuktā vījyamānā śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणतक हर्षमें मग्र रहकर बड़े प्रेमके सहित वरुण-कन्यासहित समस्त नागकन्याओंको अपने पुत्र धर्माद्भबदके अधिकारमें दे दिया। शेष सब वस्तुएं बहुत-से रत्नों तथा दानव-नारियोंके साथ

English

O fair lady, those who are opposed to helping others are sinners. They do everything for their own happiness and harass others. They are opposed to rendering obligation to others.

अध्याय १३८

श्लोक 23

अक्षसूत्रकरा सा तु जपन्ती भगमालिनी ।सर्ववश्यकरं मन्त्रं क्षोभकं प्रत्ययावहम्

akṣasūtrakarā sā tu japantī bhagamālinī / sarvavaśyakaraṃ mantraṃ kṣobhakaṃ pratyayāvaham

हिन्दी अर्थ

उन्होंने मोहिनीको अर्पित कर दीं। धर्माद्भदके लाये हुए धन-वैभवका यथायोग्य विभाजन करके राजाने समयपर पुरोहितजीको बुलाया और कहा-- 'ब्रह्मन्! मेरा पुत्र सदा मेरी आज्ञाके पालनमें

English

The moon, sun, cloud, earth, fire, water, sandal, trees and good men are always for helping others.

अध्याय १३८

श्लोक 24

ततो ऽहं प्रणता भूत्वा पद्भ्यां न्यस्याङ्गलीयकम् ।मृदुकाञ्चनसंभूतं अतिरिक्तप्रभान्वितम्

tato 'haṃ praṇatā bhūtvā padbhyāṃ nyasyāṅgalīyakam / mṛdukāñcanasaṃbhūtaṃ atiriktaprabhānvitam

हिन्दी अर्थ

स्थित रहा है और अभीतक यह कुमार ही है।

English

They asked Hariscandra1 the king to choose any boon. Brahma and other Devas were given this reply by that truthful king— If the Devas are satisfied it behoves them to grant this boon:

अध्याय १३८

श्लोक 25

ततो हृष्टाभवद्दृष्ट्वा पदस्थं चाङ्गुलीयकम् ।अपृष्टया तया ज्ञातं मम भर्त्तुर्विमाननम्

tato hṛṣṭābhavaddṛṣṭvā padasthaṃ cāṅgulīyakam / apṛṣṭayā tayā jñātaṃ mama bhartturvimānanam

हिन्दी अर्थ

अतः इन सब कुमारियोंका यह धर्मपूर्वक पाणिग्रहण करे। धर्मकी इच्छा रखनेवाले पिताको पुत्रका विवाह अवश्य कर देना चाहिए। जो पिता पुत्रोंको पत्नी और धनसे संयुक्त नहीं करता, उसे

English

On seeing his steadfastness, Indra and others permit¬ ted it. The entire city went to the heavenly world alongwith him.

अध्याय १३८

श्लोक 26

तयोक्ताहं ततो भूप तापस्या प्रणता स्थिता ।चूर्णो रक्षान्वितो ह्येष सर्वभूतवशानुगः

tayoktāhaṃ tato bhūpa tāpasyā praṇatā sthitā / cūrṇo rakṣānvito hyeṣa sarvabhūtavaśānugaḥ

हिन्दी अर्थ

इस लोक और परलोकमें भी निन्दित जानना चाहिए। अतः पुत्रोंको स्त्री तथा जीवन-निर्वाहके योग्य धनसे सम्पन्न अवश्य कर देना चाहिए।' राजाका यह वचन सुनकर पुरोहितजी बड़े

English

O gentle lady, on hearing that the Devas had been defeated by the Daityas, the gift of his own bones was made by Dadhici for helping the Devas.

अध्याय १३८

श्लोक 27

त्वया भर्तरि संयोज्यो रक्ष्यं ग्रीवाशयाङ्कुरम् ।भविष्यति पतिर्वश्यो नान्यां यास्यति सुन्दरीम्

tvayā bhartari saṃyojyo rakṣyaṃ grīvāśayāṅkuram / bhaviṣyati patirvaśyo nānyāṃ yāsyati sundarīm

हिन्दी अर्थ

प्रसन्‍न हुए और धर्माज्भदका विवाह करानेके उद्योगमें लग गये। धर्माड्द युवा होनेपर भी लज्जावश स्त्री-सुखकी इच्छा नहीं रखते थे तथापि पिताके आदेशसे उन्होंने उस समय स्त्री-संग्रह स्वीकार

English

Son of King Trisanku of the solar- race. His truthfulness and harassment by Visvamitra mentioned here is described in details in DB. VII Chs. 20.27. The readiness of Hariscandra to go to hell for the sins of others probably discloses the influence of Buddhist ideal expressed through B odhisattvas.

अध्याय १३८

श्लोक 28

चूर्णरक्षां गृहीत्वाहं प्राप्ताभर्तृगृहं पुनः ।प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्तरि योजितः

cūrṇarakṣāṃ gṛhītvāhaṃ prāptābhartṛgṛhaṃ punaḥ / pradoṣe payasā yuktaścūrṇo bhartari yojitaḥ

हिन्दी अर्थ

कर लिया। तदनन्तर महाबाहु धर्माड्भदने वरुण- कन्याके साथ, मनोहर नागकन्याओंके साथ भी

English

Hence, O gentle lady, a king should be kind-hearted and sympathetic. O splendid lady, the cloud showers its waters equally on an unholy and pure spot.

अध्याय १३८

श्लोक 29

ग्रीवायां हि कृता रक्षा न विचारो मया कृतः ।यदा स पीतचूर्णस्तु भर्ता नृपवरोत्तमा

grīvāyāṃ hi kṛtā rakṣā na vicāro mayā kṛtaḥ / yadā sa pītacūrṇastu bhartā nṛpavarottamā

हिन्दी अर्थ

शास्त्रीय विधिके अनुसार उन सबका विवाह करके धर्माज्जदने ब्राह्मणोंको धन, रत्न तथा गौओंका प्रसन्नतापूर्वक दान किया । विवाहके पश्चात् उन्होंने माता और पिताके चरणोंमें हर्षके साथ प्रणाम

English

My merit originating from the holy rite of Vijaya is given, (I repeat) is given unto you, by me. Be free from all sins and go to the world of Visnu.

अध्याय १३८

श्लोक 30

तदहः क्षयरोगो ऽभूत्पतिः क्षीणो दिने दिने ।गुह्ये तु क्रिमयो जाताः क्षतदुष्टव्रणोद्भवाः

tadahaḥ kṣayarogo 'bhūtpatiḥ kṣīṇo dine dine / guhye tu krimayo jātāḥ kṣataduṣṭavraṇodbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

किया। तदनन्तर राजकुमार धर्माड्गरदने अपनी माता संध्यावलीसे कहा--'देवि! पिताजीकी आज्ञासे मेरा वैवाहिक कार्य सम्पन्न हुआ है। मुझे दिव्य भोगों तथा स्वर्गसे भी कोई प्रयोजन नहीं है।

English

From that day he had consumption; the husband wasted day by day. Worms arose in his secret parts from wounds and bad sores.

अध्याय १३८

श्लोक 31

दिनैः कतिपयैर्जातैर्दीपवद्रविदर्शनात् ।हततेजास्तथा भर्त्ता मामुवाचाकुलेन्द्रियः

dinaiḥ katipayairjātairdīpavadravidarśanāt / hatatejāstathā bharttā māmuvācākulendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

पिताजीकी तथा तुम्हारी दिन-रात सेवा करना ही मेरा कर्तव्य है।' संध्यावली बोली--' बेटा! तुम दीर्घकालतक सुखपूर्वक जीते रहो। पिताके प्रसादसे मनके

English

After a few days, as the sun was seen like a lamp, the husband, his splendour destroyed and senses agitated, said to me,

अध्याय १३८

श्लोक 32

क्रन्दमानो दिवा रात्रौ दासो ऽस्मि तव शोभने ।त्राहि मां शरणं प्राप्तं न गच्छेयं परिस्त्रियम्

krandamāno divā rātrau dāso 'smi tava śobhane / trāhi māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ na gaccheyaṃ paristriyam

हिन्दी अर्थ

अनुरूप भोगोंका उपभोग करो। वत्स! तुम-जैसे गुणवान् पुत्रके द्वारा मैं इस पृथ्वीपर श्रेष्ठ पुत्रवाली हो गयी हूँ और सपत्रियोंके हृदयमें मेरे लिये उच्चतम स्थान बन गया है।'

English

crying day and night: "I am your servant, O lovely one. Save me, who have come for refuge; I shall not go to another's woman."

अध्याय १३८

श्लोक 33

तत्तस्य रुदितं श्रुत्वा भयभीता महीपते ।तस्यां निवेदितं सर्वं कथं भर्ता भवेत्सुखी

tattasya ruditaṃ śrutvā bhayabhītā mahīpate / tasyāṃ niveditaṃ sarvaṃ kathaṃ bhartā bhavetsukhī

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर माताने पुत्रको हृदयसे लगाकर बार-बार उसका मस्तक सूँघा। तत्पश्चात् उसे रांजकाज देखनेके लिये विदा किया। माता संध्यावलीसे विदा लेकर राजकुमारने अन्य माताओंको

English

Hearing his crying, frightened, O king, I told her everything: "How may my husband be happy?"

अध्याय १३८

श्लोक 34

तयापि भेषजं दत्तं द्वितीयं दाहशान्तये ।दत्ते तु भेषजे तस्मिन्सुस्थो ऽभूत्तत्क्षणात्पतिः

tayāpi bheṣajaṃ dattaṃ dvitīyaṃ dāhaśāntaye / datte tu bheṣaje tasminsustho 'bhūttatkṣaṇātpatiḥ

हिन्दी अर्थ

भी प्रणाम किया और पिताकी आज्ञाके अधीन रहकर वे राज्यशासनका समस्त कार्य देखने लगे। वे दुष्ठोंको दण्ड देते, साधु-पुरुषोंका पालन करते और सब देशोंमें घूम-घूमकर प्रत्येक कार्यकी

English

She also gave a medicine, a second one for quieting the burning; when the medicine was given, the husband was at once healthy.

अध्याय १३८

श्लोक 35

पूर्वचूर्णोद्भवो दाहः शान्तस्तेनौषधेन ह ।ततः प्रभृति मे भर्ता वश्यो ऽभूद्वचने स्थितः

pūrvacūrṇodbhavo dāhaḥ śāntastenauṣadhena ha / tataḥ prabhṛti me bhartā vaśyo 'bhūdvacane sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

देखभाल किया करते थे। सर्वत्र पहुँचकर प्रत्येक मासमें वहाँके कार्योका निरीक्षण करते थे। उन्होंने हाथी और घोड़ोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था की थी। गुप्तचर-मण्डलपर भी उनका

English

The burning born of the earlier powder was quenched by that medicine. From then on my husband was under my control, obedient to my word.

अध्याय १३८

श्लोक 36

कालेन पञ्चतां प्राप्ता गता नरकयातनाम् ।ताम्रभ्राष्ट्रे ह्यहं दग्धा युगानि दश पञ्च च

kālena pañcatāṃ prāptā gatā narakayātanām / tāmrabhrāṣṭre hyahaṃ dagdhā yugāni daśa pañca ca

हिन्दी अर्थ

दृष्टि रहती थी। इधर-उधरसे प्राप्त समाचारोंको वे देखते और उनपर विचार करते थे। प्रतिदिन माप और तौलकी भी जाँच करते रहते थे। राजा धर्माड्रद प्रत्येक घरमें जाकर वहाँके लोगोंकी

English

In time I died and went to the tortures of hell. I was burned in a copper frying-pan for fifteen ages.

अध्याय १३८

श्लोक 37

सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खण्डान्यनेकशः ।किञ्चित्पातकशेषेण धरायामवतारिता

sūkṣmāṇi tilamātrāṇi kṛtvā khaṇḍānyanekaśaḥ / kiñcitpātakaśeṣeṇa dharāyāmavatāritā

हिन्दी अर्थ

रक्षाका प्रबन्ध करते थे। उनके राज्यमें कहीं दूध पीनेवाला बालक माताके स्तन न मिलनेसे रोता हो, ऐसा नहीं देखा गया। सास अपनी पुत्रवधूसे अपमानित होकर कहीं भी रोती नहीं सुनी गयी।

English

Made into fine pieces the size of sesame seeds, many times, with a small remainder of sin, I was brought down to earth.

अध्याय १३८

श्लोक 38

गृहगोधामयं रूपं कृतं भास्करजेन मे ।साहमत्र स्थिता भूप वर्षाणामयुतं पुरा

gṛhagodhāmayaṃ rūpaṃ kṛtaṃ bhāskarajena me / sāhamatra sthitā bhūpa varṣāṇāmayutaṃ purā

हिन्दी अर्थ

कहीं भी समर्थ पुत्र पितासे याचना नहीं करता था। उनके राज्यभरमें किसीके यहाँ वर्णसंकर संतानकी उत्पत्ति नहीं हुई। लोग अपना धन- वैभव छिपाकर नहीं रखते थे। कोई भी धर्मपर

English

A house-lizard's form was made for me by the son of the Sun (Yama). So I have stayed here, O king, ten thousand years.

अध्याय १३८

श्लोक 39

यान्यापि युवतिर्भूप भर्तुर्वश्यं समाचरेत् ।वृथाधर्मा दुराचारा दह्यते ताम्रभ्राष्ट्रके

yānyāpi yuvatirbhūpa bharturvaśyaṃ samācaret / vṛthādharmā durācārā dahyate tāmrabhrāṣṭrake

हिन्दी अर्थ

दोषारोपण नहीं करता था। सधवा नारी कभी भी बिना चोलीके नहीं रहती थी। उन्होंने यह घोषणा करायी थी कि “मेरे राज्यमें स्त्रियाँ घरोंमें सुरक्षित रहें। विधवा केश न रखावे और सौभाग्यवती

English

Any young woman, O king, who practises controlling her husband in vain, of bad conduct, is burned in the copper pan.

अध्याय १३८

श्लोक 40

भर्ता नाथो गतिर्भर्ता दैवतं गुरुरेव च ।तस्य वश्यं चरेद्या तु सा कथं सुखमाप्नुयात्

bhartā nātho gatirbhartā daivataṃ gurureva ca / tasya vaśyaṃ caredyā tu sā kathaṃ sukhamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

कभी केश न कटावे। जो दूसरोंको साधारणदवृत्ति (जीवन-निर्वाहके लिये अन्न आदि) नहीं देता, वह निर्दयी मेरे राज्यमें निवास न करे। दूसरोंको सदगुणोंका उपदेश देनेवाला पुरुष स्वयं सदगुण-

English

The husband is lord, the goal, the husband the god and the teacher; how can she who controls him obtain happiness?

अध्याय १३८

श्लोक 41

तिर्यग्योनिशतं याति क्रिमिकुष्ठसमन्विता ।तस्माद्भूपाल कर्तव्यं स्त्रीभिर्भर्तृवचः सदा

tiryagyoniśataṃ yāti krimikuṣṭhasamanvitā / tasmādbhūpāla kartavyaṃ strībhirbhartṛvacaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

शून्य हो और ऋत्विग् यदि शास्त्रज्ञानसे वश्चित हो तो वह मेरे राज्यमें निवास न करे। जो नीलका उत्पादन करता है अथवा जो नीलके रंगसे अधिकतर वस्त्र रँगा करता है, उन दोनोंको मेरे

English

She goes to a hundred animal wombs with worms and leprosy; therefore, O king, women should always do what the husband says.

अध्याय १३८

श्लोक 42

साहं यास्ये पुनर्योनिं कुत्सितां पातकान्विताम् ।यदि नोद्धरसे राजन्नद्य मां शरणागताम्

sāhaṃ yāsye punaryoniṃ kutsitāṃ pātakānvitām / yadi noddharase rājannadya māṃ śaraṇāgatām

हिन्दी अर्थ

राज्यसे निकाल देना चाहिए। जो मदिरा बनाता है, वह भी यहाँसे निर्वासित होने योग्य ही है। जो मांस भक्षण करता है तथा जो अपनी स्त्रीका

English

I shall go again to a wretched womb, full of sin, if you do not uplift me today, who have come for refuge,

अध्याय १३८

श्लोक 43

सुकृतस्य प्रदानेन विजयाजनितेन हि ।या त्वया संगमे पुण्ये कृता श्रवणद्वादशी

sukṛtasya pradānena vijayājanitena hi / yā tvayā saṃgame puṇye kṛtā śravaṇadvādaśī

हिन्दी अर्थ

अकारण परित्याग करता है, उसका मेरे राज्यमें युवतीसे समागम करता है, वह मनुष्य मुझ-जैसे निवास न हो। जो गर्भवती अथवा सद्यःप्रसूता शासकोंके द्वारा दण्डनीय है।'

English

by giving me the merit born of Vijaya: the Shravana-Dvadashi which you kept at the confluence, holy,

अध्याय १३८

श्लोक 44

सरय्वाश्चैव गङ्गायाः पापनाशविधायके ।प्रेतनिर्यातनी पुण्या मानसेप्सितदायिनी

sarayvāścaiva gaṅgāyāḥ pāpanāśavidhāyake / pretaniryātanī puṇyā mānasepsitadāyinī

हिन्दी अर्थ

राजा रुक्‍्माड्रदका मोहिनीसे कार्तिकमासकी महिमा तथा चातुर्मास्यके नियम,

English

that destroys sin in the Sarayu and Ganga, sends ghosts away, holy, granting the mind's desires —

अध्याय १३८

श्लोक 45

यस्यां गृहे ऽपि भूपाल संस्मृतो मनुजैर्हरिः ।सर्वतीर्थफलावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः

yasyāṃ gṛhe 'pi bhūpāla saṃsmṛto manujairhariḥ / sarvatīrthaphalāvāptiṃ kurute nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठटजी कहते हैं-राजेन्द्र! इस प्रकार छुक का थ ः 200० ॥

English

in the house of one who, even at home, remembers Hari, O king, it gives the fruit of attaining all holy places, without doubt.

अध्याय १३८

श्लोक 46

दत्तं जप्तं हुतं यच्च कृतं देवार्चनादिकम् ।सर्वं तदक्षयं भूप यत्कृतं विजयादिने

dattaṃ japtaṃ hutaṃ yacca kṛtaṃ devārcanādikam / sarvaṃ tadakṣayaṃ bhūpa yatkṛtaṃ vijayādine

हिन्दी अर्थ

जा न्‍् नर हैँ है जा है पर री

English

What is given, chanted, offered, and done in worship of the gods and the like on Vijaya day, O king, is all imperishable.

अध्याय १३८

श्लोक 47

एवंविधं फलं यस्यास्तद्देहि सुकृतं मम ।द्वादश्यामुपवासेन त्रयोदश्यां तु पारणे

evaṃvidhaṃ phalaṃ yasyāstaddehi sukṛtaṃ mama / dvādaśyāmupavāsena trayodaśyāṃ tu pāraṇe

हिन्दी अर्थ

पिताकी आज्ञासे एकादशी-ब्रतका पालन करते हुए धर्माज्गद इस पृथ्वीका राज्य करने लगे। उस समय उनके राज्यमें कोई भी मनुष्य ऐसा नहीं था, जो धर्म-पालनमें तत्पर न हो। महीपते ! कोई हा कि

English

Give me such merit as is the fruit of that fast — fasting on Dvadashi and breaking the fast on the thirteenth,

अध्याय १३८

श्लोक 48

द्वादशाब्दोपवासस्य फलं प्राप्तोत्युपोषणे ।दयां कृत्वा महीपाल धर्ममूर्तिर्भवान् क्षितौ

dvādaśābdopavāsasya phalaṃ prāptotyupoṣaṇe / dayāṃ kṛtvā mahīpāla dharmamūrtirbhavān kṣitau

हिन्दी अर्थ

भी व्यक्ति दुःखी, संतानहीन अथवा कोढ़ी नहीं . न िड्ड भव

English

the fruit of twelve years of fasting, obtained by one fast. Show mercy, O king; you are dharma embodied on earth,

अध्याय १३८

श्लोक 49

वैवस्वतपथध्वंसी परित्राहि सुदुःखिताम् ।गृहगोधावचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत्

vaivasvatapathadhvaṃsī paritrāhi suduḥkhitām / gṛhagodhāvacaḥ śrutvā mohinī vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

था। नरेश्वर! उस राज्यमें सब लोग दृष्ट-पुष्ट थे। (/॥ / ८ 4 न

English

destroyer of the path of Yama, save me, in great distress." Hearing the house-lizard's words, Mohini said:

अध्याय १३८

श्लोक 50

स्वकृतं तु जनो ऽश्नाति सुखदुःखात्मकं बिभो ।तस्मात्किमनया कार्यं पापया भर्तुदुष्टया

svakṛtaṃ tu jano 'śnāti sukhaduḥkhātmakaṃ bibho / tasmātkimanayā kāryaṃ pāpayā bhartuduṣṭayā

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी निधि देनेवाली थी, गौएँ बछड़ोंको दूध ४58 4 पिलाकर तृप्त रखतीं और एक घड़ा दूध देती थीं। वृक्षोंके पत्ते-पत्तेमें मधु भरा था। एक-एक

English

"Each person eats his own deed, consisting of pleasure and pain, Lord. So what use is this sinful one, wicked to her husband,

अध्याय १३८

श्लोक 51

यया भर्ता वशं नीतो रक्षाचूर्णादिभिर्नृप ।साधुभ्यो यत्कृतं राजन्यशःस्वर्गकरं भवेत्

yayā bhartā vaśaṃ nīto rakṣācūrṇādibhirnṛpa / sādhubhyo yatkṛtaṃ rājanyaśaḥsvargakaraṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न रहनेवाली पृथ्वीपर सब प्रकारके धान्योंकी उपज होती थी। त्रेताके अन्तका द्वापरयुग सत्ययुगसे होड़ लगाता था। वर्षाकाल बीत चला, शरद्- ऋतुका आकाश और गृहस्थोंका घर धूल-पड्डूसे

English

who brought her husband under control by protective powders and the like, O king? What is done for the good brings fame and heaven.

अध्याय १३८

श्लोक 52

उभयोर्भ्रं शतामेति पापेभ्यो यत्कृतं भवेत् ।शर्करामिश्रितं क्षीरं काद्रवेये नियोजितम्

ubhayorbhraṃ śatāmeti pāpebhyo yatkṛtaṃ bhavet / śarkarāmiśritaṃ kṣīraṃ kādraveye niyojitam

हिन्दी अर्थ

रहित स्वच्छ हो गया। राजा रुक्‍्माड्द मोहिनीके प्रेमसे अत्यन्त मुग्ध होनेपर भी एकादशी-ब्रतकी अवहेलना नहीं करते थे। दशमी, एकादशी और द्वादशी--इन तीन दिनोंतक राजा रतिक्रौडा त्याग

English

What is done from sin brings ruin to both; milk mixed with sugar given to a snake only increases poison; so is what is done from sin.

अध्याय १३८

श्लोक 53

विषवृद्धिं करोत्येव तद्वत्पापकृतं भवेत् ।परित्यजेमां त्वं पापां गच्छावो नगराय वै

viṣavṛddhiṃ karotyeva tadvatpāpakṛtaṃ bhavet / parityajemāṃ tvaṃ pāpāṃ gacchāvo nagarāya vai

हिन्दी अर्थ

देते थे। इस प्रकार क्रीडा करते हुए उन्हें लगभग एक वर्ष पूरा हो गया। कालक्ञोंमें श्रेष्ठ नरेश! उस समय परम मड्गलमय श्रेष्ठ कार्तिकमास आ पहुँचा था, जो भगवान् विष्णुकी निद्राको दूर

English

Abandon this sinner; let us go to the city. For those attached to the business of birth, one's own happiness is destroyed."

अध्याय १३८

श्लोक 54

जन्मव्यापारसक्तानामात्मसौख्यं विनश्यति ।रुक्माङ्गद उवाच ब्रह्मात्मजे कथं वाक्यमीदृशं व्याहृतदं त्वया ।न साधूनामिदं वृत्तं भवतीति वरानने

janmavyāpārasaktānāmātmasaukhyaṃ vinaśyati / rukmāṅgada uvāca brahmātmaje kathaṃ vākyamīdṛśaṃ vyāhṛtadaṃ tvayā / na sādhūnāmidaṃ vṛttaṃ bhavatīti varānane

हिन्दी अर्थ

करनेवाला परम पुण्यदायक मास है। राजन! उसमें वैष्णव मनुष्योंद्वारा किया हुआ सारा पुण्य अक्षय होता है और विष्णुलोक प्रदान करता है। कार्तिकके समान कोई मास नहीं है, सत्ययुगके दूसरा तीर्थ नहीं है। भूमिदानके समान अन्य दान

English

Rukmangada said: "O daughter of Brahma, how can you say such a word? This is not the conduct of the good, fair-faced one.

अध्याय १३८

श्लोक 55

आत्मसौख्यकराः पापा भवन्ति परतापिनः ।विप्रपन्ना वरारोहे परोपकरणाय वै

ātmasaukhyakarāḥ pāpā bhavanti paratāpinaḥ / viprapannā varārohe paropakaraṇāya vai

हिन्दी अर्थ

समान कोई युग नहीं है, दयाके तुल्य कोई धर्म नहीं है और पत्नी-सुखके समान कोई (लौकिक) नहीं है और नेत्रके समान कोई ज्योति नहीं है। सुख नहीं है। खेतीके समान कोई धन नहीं है वेदके समान दूसरा शास्त्र नहीं है, गड्ाके समान याय रखनेके समान कोई लाभ नहीं है, उपवासके

English

Sinners are those who seek their own happiness and torment others; the good are for the benefit of others, fair-thighed one.

अध्याय १३८

श्लोक 56

शशी सूर्यो ऽथ पर्जन्यो मेदिनी हुतभुग्जलम् ।चन्दनं पादपाः संतः परोपकरणाय वै

śaśī sūryo 'tha parjanyo medinī hutabhugjalam / candanaṃ pādapāḥ saṃtaḥ paropakaraṇāya vai

हिन्दी अर्थ

समान कोई तप नहीं है और (मन और) इन्द्रियोंक संयमके समान कोई कल्याणमय साधन नहीं है। रसनातृप्तिके समान कोई (सांसारिक) तृप्ति नहीं है, ब्राह्मणके समान कोई वर्ण नहीं है,

English

The moon, sun, cloud, earth, fire, water, sandal, trees and the good exist for others' benefit.

अध्याय १३८

श्लोक 57

श्रूयते किल राजासीद्धरिश्चन्द्रो वरानने ।चाण्डालमन्दिरावासी भार्यातनयविक्रयी

śrūyate kila rājāsīddhariścandro varānane / cāṇḍālamandirāvāsī bhāryātanayavikrayī

हिन्दी अर्थ

धर्मके समान कोई मित्र नहीं है और सत्यके समान कोई यश नहीं है। आरोग्यके समान कोई ऐश्वर्य नहीं है, भगवान् विष्णुसे बढ़कर कोई

English

It is heard that there was a king Harishchandra, fair-faced one, who lived in an outcaste's house, selling his wife and son,

अध्याय १३८

श्लोक 58

असत्यवचनाद्भीतो दुःखाद्दुःखतरं गतः ।तस्य सत्येन संतुष्टादेवाः शक्रपुरोगमाः

asatyavacanādbhīto duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ / tasya satyena saṃtuṣṭādevāḥ śakrapurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरा कोई पावन ब्रत नहीं है। ऐसा ज्ञानी पुरुषोंका कथन है। कार्तिक सबसे श्रेष्ठ मास है

English

afraid of untruth, going from sorrow to greater sorrow. The gods led by Shakra, pleased with his truth, offered the king Harishchandra a boon.

अध्याय १३८

श्लोक 59

वरेण छन्दयाञ्चक्रुर्हरिश्चन्द्रं महीपतिम् ।तेन सत्यवता चोक्ता देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।यदि तुष्टा हि विबुधा वरं मे दातुमर्हथ

vareṇa chandayāñcakrurhariścandraṃ mahīpatim / tena satyavatā coktā devā brahmapurogamāḥ / yadi tuṣṭā hi vibudhā varaṃ me dātumarhatha

हिन्दी अर्थ

और वह भगवान् विष्णुको सदा ही प्रिय है। राजन्! कार्तिक मासको आया देख अत्यन्त मुग्ध हुए महाराज रुकक्‍्माड्दने मोहिनीसे यह बात कही--'देवि! मैंने तुम्हारे साथ बहुत वर्षोतक

English

He, true to his word, said to the gods led by Brahma: "If the gods are pleased, you should give me a boon:

अध्याय १३८

श्लोक 60

एषा हि नगरी सर्वा सद्रुमा ससरीसृपा ।सबालवृद्धतरुणा सनारी सचतुष्पदा

eṣā hi nagarī sarvā sadrumā sasarīsṛpā / sabālavṛddhataruṇā sanārī sacatuṣpadā

हिन्दी अर्थ

रमण किया। शुभानने ! इस समय मैं कुछ कहना चाहता हूँ। उसे सुनो। देवि! तुम्हारे प्रति आसक्त होनेके कारण मेरे बहुत-से कार्तिक मास व्यर्थ बीत गये। कार्तिकमें मैं केवल एकादशीको

English

let all this city with its trees, reptiles, children, old and young, women and animals,

अध्याय १३८

श्लोक 61

प्रयातु कृतपापापिस्वर्गतिं नगरी मम ।अयोध्यापातकं गृह्य गन्ताहं नरकं ध्रुवम्

prayātu kṛtapāpāpisvargatiṃ nagarī mama / ayodhyāpātakaṃ gṛhya gantāhaṃ narakaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

छोड़कर और किसी दिन ब्रतका पालन न कर सका। अतः इस बार मैं ब्रतके पालनपूर्वक कार्तिक मासमें भगवान्की उपासना करना चाहता हूँ। कार्तिकमें सदा किये जानेवाले भोज्योंका

English

though sinful, go to the heavenly state. I shall take Ayodhya's sin and go surely to hell.

अध्याय १३८

श्लोक 62

एकाकी नहि गच्छामि परित्यज्य जनं क्षितौ ।स्वर्गं विबुधशार्दूलाः सत्यमेतन्मयेरितम्

ekākī nahi gacchāmi parityajya janaṃ kṣitau / svargaṃ vibudhaśārdūlāḥ satyametanmayeritam

हिन्दी अर्थ

परित्याग कर देनेपर साधकको अवश्य ही भगवान् विष्णुका सारूप्य प्राप्त होता है। पुष्करतीर्थमें कार्तिक-पूर्णिमाको ब्रत और स्नान करके मनुष्य आजन्म किये हुए पापसे मुक्त हो जाता है।

English

Leaving the people on earth, I will not go alone to heaven, O tigers among the wise; this is true as I have said."

अध्याय १३८

श्लोक 63

तस्य तां स्थिरतां ज्ञात्वा सह तेनैव सा पुरी ।जगाम स्वर्गलोकं च इन्द्रादीनामनुज्ञया

tasya tāṃ sthiratāṃ jñātvā saha tenaiva sā purī / jagāma svargalokaṃ ca indrādīnāmanujñayā

हिन्दी अर्थ

जिसका कार्तिक मास ब्रत, उपवास तथा नियमपूर्वक व्यतीत होता है, वह विमानका अधिकारी देवता होकर परम गतिको प्राप्त होता है। अतः मोहिनी ! तुम मेरे ऊपर मोह छोड़कर आज्ञा दो, जिससे

English

Knowing his steadiness, the city went with him to heaven with the leave of Indra and the others.

अध्याय १३८

श्लोक 64

सो ऽपि स्वर्गे स्थितो राजा स्वपुरेण समन्वितः ।कामगेन विमानेन पूज्यमानो ऽमरैरपि

so 'pi svarge sthito rājā svapureṇa samanvitaḥ / kāmagena vimānena pūjyamāno 'marairapi

हिन्दी अर्थ

इस समय 'मैं कार्तिकका ब्रत आरम्भ करूं।

English

He too stayed in heaven, the king with his city, honoured even by the immortals, in a vehicle going at will.

अध्याय १३८

श्लोक 65

अस्थिदानं कृतं देवि कृपया हि दधीचिना ।देवानामुपकारार्थं श्रुत्वा दैत्यैः पराजितान्

asthidānaṃ kṛtaṃ devi kṛpayā hi dadhīcinā / devānāmupakārārthaṃ śrutvā daityaiḥ parājitān

हिन्दी अर्थ

मऔहिनी खोली--नृपशिरोमणे ! कार्तिक मासका 'बिस्तारपूर्वक बताइये। मैं कार्तिक-माहात्म्य

English

Out of compassion, goddess, Dadhichi gave his bones for the gods' benefit, hearing that the gods were defeated by the demons;

अध्याय १३८

श्लोक 66

कपोतार्थं स्वमांसानि शिबिना भूभुजा पुरा ।प्रदत्तानि वरारोहे श्येनाय क्षुधिताय वै

kapotārthaṃ svamāṃsāni śibinā bhūbhujā purā / pradattāni varārohe śyenāya kṣudhitāya vai

हिन्दी अर्थ

सुनकर जैसी मेरी इच्छा होगी, वैसा करूंगी। कहा--वरानने ! मैं इस कार्तिक

English

King Shibi long ago gave his own flesh for the pigeon to a hungry hawk, O fair-limbed.

अध्याय १३८

श्लोक 67

जीमूतवाहनो राजा पुरासीत्क्षितिमण्डले ।तेनापि जीवितं दत्तं पन्नगाय वरानने

jīmūtavāhano rājā purāsītkṣitimaṇḍale / tenāpi jīvitaṃ dattaṃ pannagāya varānane

हिन्दी अर्थ

मासकी महिमा बताता हूँ। सुन्दरी ! कार्तिक मासमें जो कृच्छु अथवा प्राजापत्यब्रत करता है अथवा एक दिनका अन्तर देकर उपवास करता है अथवा तीन रातका उपवास स्वीकार करता है अथवा

English

There was a king, Jimutavahana, on earth long ago, and he too gave his life to a serpent, O fair-faced one.

अध्याय १३८

श्लोक 68

तस्माद्दयालुना देवि भवितव्यं महीभुजा ।शुचावमेध्ये ऽपि शुभे समं वर्षति वारिदः

tasmāddayālunā devi bhavitavyaṃ mahībhujā / śucāvamedhye 'pi śubhe samaṃ varṣati vāridaḥ

हिन्दी अर्थ

रहता है, वह मनुष्य भगवान् विष्णुके परम पदको प्राप्त कर लेता है। जो मनुष्य कार्तिकमें एकभुक्त (केवल दिनमें एक समय भोजन) या नत्तव्रत (केवल रातमें एक बार भोजन) अथवा अयाचित्तत्रत

English

Therefore, goddess, a king should be merciful; the cloud rains equally on pure and impure alike.

अध्याय १३८

श्लोक 69

चाण्डालपतितौ चन्द्रो ह्लादयेच्च निजैः करैः ।तस्मादिमां वरारोहे गृह गोधां सुदुःखिताम्

cāṇḍālapatitau candro hlādayecca nijaiḥ karaiḥ / tasmādimāṃ varārohe gṛha godhāṃ suduḥkhitām

हिन्दी अर्थ

(बिना माँगे स्वत: प्राप्त हुए अन्नका दिन या रातमें केवल एक बार भोजन) करते हुए भगवान्को आराधना करते हैं, उन्हें सातों द्वीपोंसहित यह पृथ्वी प्राप्त होती है। विशेषत: पुष्करतीर्थ, द्वारकापुरी

English

The moon pleases outcastes and fallen with his rays. Therefore I shall uplift this suffering house-lizard,

अध्याय १३८

श्लोक 70

उद्धरिष्ये निजैः पुण्यैर्दैहित्रैर्नाहुषो यथा ।विमोहिनीं तिरस्कृत्य गृहगोधामुवाच ह

uddhariṣye nijaiḥ puṇyairdaihitrairnāhuṣo yathā / vimohinīṃ tiraskṛtya gṛhagodhāmuvāca ha

हिन्दी अर्थ

तथा सूकरक्षेत्रमें यह कार्तिक मास ब्रत, दान और भगवत्पूजन आदि करनेसे भक्ति देनेवाला बताया गया है। कार्तिकमें एकादशीका दिन तथा भीष्मपञ्चक अधिक पुण्यमय माना गया है। मनुष्य कितने ही

English

by my own merit as Nahusha did by his grandsons." Setting aside Mohini, he said to the house-lizard:

अध्याय १३८

श्लोक 71

दत्तं दत्तं मया पुण्यं विजयासंभवं तव ।गच्छ विष्णुगतांल्लोकान्विधूताशेषकल्मषा

dattaṃ dattaṃ mayā puṇyaṃ vijayāsaṃbhavaṃ tava / gaccha viṣṇugatāṃllokānvidhūtāśeṣakalmaṣā

हिन्दी अर्थ

पापोंसे भरा हुआ क्‍यों न हो, यदि वह रात्रि जागरणपूर्वक प्रबोधिनी एकादशीका ब्रत करे तो फिर कभी माताके गर्भमें नहीं आता। वरारोहे! उस दिन जो वाराहमण्डलका दर्शन करता है,

English

"I have given, I have given you the merit born of Vijaya. Go to Vishnu's worlds, freed of all stain."

अध्याय १३८

श्लोक 72

तद्वाक्यात्सहसा भूप दिव्याभरणभूषिता ।विमुच्य देहं तज्जीर्णं गृहगोधासमुद्भवम्

tadvākyātsahasā bhūpa divyābharaṇabhūṣitā / vimucya dehaṃ tajjīrṇaṃ gṛhagodhāsamudbhavam

हिन्दी अर्थ

वह बिना सांख्ययोगके परमपदको प्राप्त होता है। शुभे! कार्तिकमें शूकरमण्डल या कोकवाराहका दर्शन करके मनुष्य फिर किसीका पुत्र नहीं होता। उसके दर्शनसे मनुष्योंका आध्यात्मिक आदि तीनों

English

By his word, suddenly, O king, adorned with divine ornaments, leaving that old body born of a house-lizard,

अध्याय १३८

श्लोक 73

जगामामन्त्र्य तं भूपं द्योतयन्ती दिशो दश ।सीमन्तमिव कुर्वाणा वैष्णवं पदमुद्भुतम्

jagāmāmantrya taṃ bhūpaṃ dyotayantī diśo daśa / sīmantamiva kurvāṇā vaiṣṇavaṃ padamudbhutam

हिन्दी अर्थ

प्रकारके पापोंसे छुटकारा हो जाता है। बत्रह्मकुमारी ! उक्त मण्डल, श्रीधर तथा कुब्जकका दर्शन करके भी मनुष्य पापमुक्त होते हैं। कार्तिकमें तैल छोड़ दे। कार्तिकमें मधु त्याग दे। कार्तिकमें स्त्रीसेवनका

English

she took leave of the king and went, lighting the ten directions, as if parting the sky with a path to the wonderful Vaishnava abode.

अध्याय १३८

श्लोक 74

यद्योगिगम्यं हुतभुक्प्रकाशं वरं वरेण्यं परमात्मभूतम् ।तम्मादियं चैव शिखिप्रदीपा जगत्प्रकाशाय नृपप्रसूता

yadyogigamyaṃ hutabhukprakāśaṃ varaṃ vareṇyaṃ paramātmabhūtam / tammādiyaṃ caiva śikhipradīpā jagatprakāśāya nṛpaprasūtā

हिन्दी अर्थ

भी त्याग कर दे। देवि! इन सबके त्यागद्वाग तत्काल ही वर्षभरके पापसे छुटकारा मिल जाता है। जो थोड़ा भी व्रत करनेवाला है, उसके लिये कार्तिक मास सब पापोंका नाशक होता है। कार्तिकमें

English

"This lamp-flame, the supreme, choicest light, shining like fire, born of the Supreme Self, is the one reached by yogis" — thus a lamp-flame for the lighting of the world, born of the king, went (to heaven).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 138
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.