Narada Purana· Nārada Purāṇa
139
अध्याय 139 / 167

Book 2 - Adhyaya 15

47 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ47 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे गोधाविमुक्तिर्नाम चतुर्दशो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच विमोच्य पातकाद्राजा गृहगोधां हसन्निव ।उवाच मोहिनीं हृष्टः शीघ्रमारुह्यतां हयः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge godhāvimuktirnāma caturdaśo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca vimocya pātakādrājā gṛhagodhāṃ hasanniva / uvāca mohinīṃ hṛṣṭaḥ śīghramāruhyatāṃ hayaḥ

हिन्दी अर्थ

ली हुई दीक्षा मनुष्योंके जन्मरूपी बन्धनका नाश करनेवाली है। अतः पूरा प्रयत्ञ करके कार्तिकर्में

English

After setting the lizard free from the sin. the delighted king laughingly said to Mohini-May the horse be mounted

अध्याय १३९

श्लोक 2

योजनायुतगामी च क्षणात्कृष्णहयो यथा ।तदाकर्ण्य वचो राज्ञो मोहिनी मदलालसा

yojanāyutagāmī ca kṣaṇātkṛṣṇahayo yathā / tadākarṇya vaco rājño mohinī madalālasā

हिन्दी अर्थ

दीक्षा ग्रहण करनी चाहिए। जो तीर्थमें कार्तिक- पूर्णिमाका ब्रत करता है या कार्तिकके शुक्लपक्षकी एकादशीको ब्रत करके मनुष्य यदि सुन्दर कलशोंका दान करता है तो वह भगवानू विष्णुके धाममें

English

O king, drive this horse towards your city. My desire to see the face of your son is intense.

अध्याय १३९

श्लोक 3

आरुरोह समं भर्त्रा तं हयं वातवेगिनम् ।उवाच च वचो भूपं भर्तारं चारुहासिनी

āruroha samaṃ bhartrā taṃ hayaṃ vātaveginam / uvāca ca vaco bhūpaṃ bhartāraṃ cāruhāsinī

हिन्दी अर्थ

जाता है। सालभरतक चलनेवाले ब्रतोंकी समाप्ति कार्तिकमें होती है। अत: मोहिनी! मैं कार्तिक मासमें समस्त पापोंके नाश तथा तुम्हारी प्रीतिकी वृद्धिके लिये ब्रत-सेवन करूँगा।

English

O excellent king, I am at your disposal. You may go wherever you are inclined to go. On hearing the words of Mohini, he started towards his city.

अध्याय १३९

श्लोक 4

प्रचोदयेममर्वाणं स्वपुराय महीपते ।पुत्रवक्त्रं स्पृहा द्रष्टुं लंपटा तव वर्तते

pracodayemamarvāṇaṃ svapurāya mahīpate / putravaktraṃ spṛhā draṣṭuṃ laṃpaṭā tava vartate

हिन्दी अर्थ

मोहिनीने कहा--प्रथ्वीपते ! अब चातुर्मास्यकी विधि और उद्यापनका वर्णन कीजिये, जिससे सब ब्रतोंकी पूर्णता होती है। उद्यापनसे ब्रतकी न्यूनता दूर होती है और वह पुण्यफलका साधक

English

If the son does not come face to face with (i.e. does not personally go to receive) his father immediately on his arrival, he falls into the terrible hell and stays there as long as fourteen Indras reign.

अध्याय १३९

श्लोक 5

तवाधीना नृपश्रेष्ठ गम्यतां यत्र ते मनः ।मोहिन्या वचनं श्रुत्वा तप्रस्थे नगरं प्रति

tavādhīnā nṛpaśreṣṭha gamyatāṃ yatra te manaḥ / mohinyā vacanaṃ śrutvā taprasthe nagaraṃ prati

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--प्रिये! चातुर्मास्यमें नक्तव्नत

English

The Brahmanas well-versed in the Puranas say that if the son goes ahead to receive his father face to face, (personally he derives the fruit of a Yajfia for every step he takes).

अध्याय १३९

श्लोक 6

पश्यमानः सुसंहृष्टः पादपान्पर्वतान्नदीः ।वनानि सुविचित्राणि मृगान्बहुविधानपि

paśyamānaḥ susaṃhṛṣṭaḥ pādapānparvatānnadīḥ / vanāni suvicitrāṇi mṛgānbahuvidhānapi

हिन्दी अर्थ

करनेवाला पुरुष ब्राह्मणको षड्रस भोजन करावे। जज त। ९ बा अयाचित-दब्रतमें सुवर्णसहित वृषभ दान करे। जो शजि ला "9 वीक 2) ।

English

Get up. I shall go to greet him lovingly surrounded by you all. He is my deity of deities.

अध्याय १३९

श्लोक 7

ग्रामान्दुर्गांस्तथा देशान्नगराणि शुभानि च ।सरांसि च विचित्राणि भूभागान्सुमनोहरान्

grāmāndurgāṃstathā deśānnagarāṇi śubhāni ca / sarāṃsi ca vicitrāṇi bhūbhāgānsumanoharān

हिन्दी अर्थ

प्रतिदिन आँवलेके फलसे स्नान करता है, वह मनुष्य दही और खीर दान करे। सुभु ! यदि फल न खानेका नियम ले तो उस अवस्थामें फलदान करे। तेलका त्याग करनेपर घीदान करे और

English

When the king approved of his words saying "So be it, the prince accompanied by all of them went on foot for

अध्याय १३९

श्लोक 8

अचिरेणाश्रमं दृष्ट्वा वामदेवस्य भूपते ।आकाशस्थो महीपालो नमस्कृत्य त्वरान्वितः

acireṇāśramaṃ dṛṣṭvā vāmadevasya bhūpate / ākāśastho mahīpālo namaskṛtya tvarānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

घीका त्याग करनेपर दूधका दान करे। यदि धान्यके त्यागका नियम लिया हो तो उस अवस्थामें अगहनीके चावल या दूसरे किसी धान्यका दान करे। भूमिशयनका नियम लेनेपर गद्दा, रजाई

English

Appearing like the embodied form of Manmatha and accompanied by a thousand kings, he went a long distance and met the king on the way.

अध्याय १३९

श्लोक 9

पुनरेव ययौ राजा वायुवेगेन वाजिना ।पश्यमानो बहून्देशान्धनधान्यसमन्वितान्

punareva yayau rājā vāyuvegena vājinā / paśyamāno bahūndeśāndhanadhānyasamanvitān

हिन्दी अर्थ

और तकियासहित शब्यादान करे। पत्तेमें भोजनका नियम लेनेवाला मनुष्य घृतसहित पात्रदान करे। मौनब्रती पुरुष घण्टा, तिल और सुवर्णका दान करे। ब्रतकी पूर्तिके लिये ब्राह्मण पति-पत्नीको

English

O son, I hope you are protecting your subjects. I also hope you are punishing the enemies. I presume you fill the treasury only with such amounts as are earned by justifiable means.

अध्याय १३९

श्लोक 10

आससाद पुरं राजा वैदिशं स्ववशं च तत् ।तमायान्तं नृपं श्रुत्वा चारैर्द्धर्माङ्गदः सुतः

āsasāda puraṃ rājā vaidiśaṃ svavaśaṃ ca tat / tamāyāntaṃ nṛpaṃ śrutvā cārairddharmāṅgadaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन करावे। दोनोंके लिये उपभोगसामग्री तथा दक्षिणासहित शय्यादान करे। प्रात:स्नानका नियम लेनेपर अश्वदान करे और स्नेहरहित (बिना तेलके) भोजनका नियम लेनेपर घी और सत्तू दान करे।

English

I hope, never failing maintenance amounts that are more than sufficient have been handed over to the Brahmanas. I hope you practise attractive and pleasant manners, and that you do not speak harsh words.

अध्याय १३९

श्लोक 11

पितरं हर्षसंयुक्तो भूपालान्वाक्यमब्रवीत् ।एषा प्कराशमायाति उदीची दिङ् नृपोत्तमाः

pitaraṃ harṣasaṃyukto bhūpālānvākyamabravīt / eṣā pkarāśamāyāti udīcī diṅ nṛpottamāḥ

हिन्दी अर्थ

नख और केश न कटाने--धारण करनेका नियम

English

I hope cows are now milked in the houses of Can- <Jalas and sons carry out the behests of their fathers always.

अध्याय १३९

श्लोक 12

मत्पितुर्वाजिनाक्रान्ता तत्तेजः परिरञ्जिता ।तस्माद्गच्छामहे सर्वे संमुखं ह्यवनीपतेः

matpiturvājinākrāntā tattejaḥ parirañjitā / tasmādgacchāmahe sarve saṃmukhaṃ hyavanīpateḥ

हिन्दी अर्थ

नमकका त्याग करनेपर गोदान करे। प्रिये! जो इस अभीष्ट ब्रतमें प्रतिदिन देवमन्दिरमें दीप-दान करता है, वह सुवर्ण अथवा ताँबेका घृतयुक्त दीपक दान करे तथा ब्रतकी पूर्तिके लिये वैष्णवको

English

I hope the daughter-in-la\* obeys the mother-in-law and her own husband. O son, I hope you never enter into

अध्याय १३९

श्लोक 13

पितुरागतमात्रस्य संमुखं न सुतो व्रजेत् ।स याति नरकं घोरं यावदिन्द्राश्चतुर्द्दशा

piturāgatamātrasya saṃmukhaṃ na suto vrajet / sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadindrāścaturddaśā

हिन्दी अर्थ

वस्त्र एवं छत्र दान करे। जो एक दिनका अन्तर देकर उपवास करता है, वह रेशमी वस्त्र दान

English

I hope the cows are not restrained in the land and are fed on different kinds of grass. I hope you scrutinise the weights and balances of foodgrains and other things.

अध्याय १३९

श्लोक 14

संमुखं व्रजमानस्य पुत्रस्य पितरं प्रति ।पदे पदे यज्ञफलं प्रोचुः पौराणिका द्विजाः

saṃmukhaṃ vrajamānasya putrasya pitaraṃ prati / pade pade yajñaphalaṃ procuḥ paurāṇikā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

करे। त्रिरात्र-ब्रतमें सुवर्ण तथा वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत शय्यादान करे। षड्रात्र आदि उपवासोंमें छत्रसहित शिबिका (पालकी) दान करे। साथ ही हॉकनेवाले पुरुषके साथ मोटा-ताजा गाड़ी खींचनेवाला बैल

English

O son, I hope you do not impose too much of a

अध्याय १३९

श्लोक 15

उत्तिष्ठध्वं व्रजाम्येष भवद्भिः परिवारितः ।अभिवादयितुं प्रेम्णा एष मे देवदेवता

uttiṣṭhadhvaṃ vrajāmyeṣa bhavadbhiḥ parivāritaḥ / abhivādayituṃ premṇā eṣa me devadevatā

हिन्दी अर्थ

दान करे। एकभुक्त (आठ पहरमें केवल एक बार भोजन करनेके) व्रतका नियम लेनेपर बकरी और भेड़ दान करे। फलाहारका नियम ग्रहण करनेपर सुवर्णका दान करे। शाकाहारके नियममें

English

I hope there are people of different tastes and different opinions expressed in words in your city.

अध्याय १३९

श्लोक 16

तथोत्युक्तैस्तुतैः सर्वैर्भूमिपालैर्नृपात्मजः ।जगाम संमुखं पद्भ्यां क्रोशमात्रं पितुस्तदा

tathotyuktaistutaiḥ sarvairbhūmipālairnṛpātmajaḥ / jagāma saṃmukhaṃ padbhyāṃ krośamātraṃ pitustadā

हिन्दी अर्थ

फल, घी और सुवर्ण दान करे। सम्पूर्ण रसों तथा अबतक जिनकी चर्चा नहीं की गयी, ऐसी वस्तुओंका त्याग करनेपर अपनी शक्तिके अनुसार सोने-चाँदीका पात्र दान करे। सुभ्रु! जिसके लिये

English

I hope you always eschew slumber in the latter halves of the nights. Slumber is the root of sins.

अध्याय १३९

श्लोक 17

ततो राजसहस्रेण मूर्तिमानिव मन्मथः ।स गत्वा दूरमध्वानमाससादनृपं पथि

tato rājasahasreṇa mūrtimāniva manmathaḥ / sa gatvā dūramadhvānamāsasādanṛpaṃ pathi

हिन्दी अर्थ

लेनेपर दर्पण दान करे। पादत्राण (जूता, खड़ाऊँ जो दान कर्तव्य बताया गया है, उनका पालन न

English

Just as an unchaste woman destroys both the worlds of her husband so also slumber destroys both the worlds of the king.

अध्याय १३९

श्लोक 18

संप्राप्य पितरं स्त्रेहाज्जगाम धरणीं तदा ।शिरसा राजभिः सार्द्धं प्रणाममकरोत्तदा

saṃprāpya pitaraṃ strehājjagāma dharaṇīṃ tadā / śirasā rājabhiḥ sārddhaṃ praṇāmamakarottadā

हिन्दी अर्थ

आदि) -के त्यागका नियम लेनेपर जूता दान करे।

English

The son Dharmangada bowed to the king again and again and said.

अध्याय १३९

श्लोक 19

प्रेम्णा समागतं प्रक्ष्य तं पतन्तं नृपैः सह ।अवरुह्य हयाद्राजा समुत्थाप्य सुतं विभो

premṇā samāgataṃ prakṣya taṃ patantaṃ nṛpaiḥ saha / avaruhya hayādrājā samutthāpya sutaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

हो सके तो भगवान् विष्णुके स्मरणपूर्वक ब्राह्मणकी

English

In all the three worlds those sons who carry out the instructions of their fathers, are blessed. O king, what is more sinful than not carrying out the directives of one's own father?

अध्याय १३९

श्लोक 20

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पर्यष्वञ्जत भूपतिः ।मूर्ध्नि चैवमुपाघ्राय उवाच तनयं तदा

bhujābhyāṃ sādhu pīnābhyāṃ paryaṣvañjata bhūpatiḥ / mūrdhni caivamupāghrāya uvāca tanayaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

आज्ञाका पालन करे। सुन्दरी! देवता, तीर्थ और युक्त उपदेश दिया था, वही मैंने तुमसे प्रकाशित यज्ञ भी ब्राह्मणोंके वचनका पालन करते हैं; फिर किया है। यह दूसरे अनधिकारियोंके सामने प्रकट कल्याणकी इच्छा रखनेवाला कौन विद्वान् मनुष्य करने योग्य नहीं है। यह दान और ब्रत भगवान् उनकी आज्ञाका उल्लड्डन करेगा। प्रिये! भगवान् विष्णुकी प्रसन्नताका हेतु और मनोवाज्छित फल

English

If the son disobeys his father and goes to Gariga for his holy dip, he does not attain the benefit of the holy river. He who does not carry out his father's directives does not enjoy the fruits of pilgrimage to holy centres.

अध्याय १३९

श्लोक 21

कच्चित्पासि प्रजाः सर्वाः कच्चिद्दण्डयसे रिपून् ।न्यायागतेन वित्तेन कोशं पुत्र बिभर्षि च

kaccitpāsi prajāḥ sarvāḥ kacciddaṇḍayase ripūn / nyāyāgatena vittena kośaṃ putra bibharṣi ca

हिन्दी अर्थ

विष्णुने ब्रह्माजीको जिस प्रकार यह धर्म-रहस्यसे देनेवाला है।

English

A son cannot free himself from indebtedness to his father even by making a gift of the three worlds. O Lord, what then by means of physical strain, monetary gift and other things.

अध्याय १३९

श्लोक 22

कच्चिद्विप्रेष्वत्यधिका वृत्तिर्दत्ता नपायिनी ।कच्चित्ते कान्तशीलत्वं कच्चिद्वक्ताः न निष्ठुरम्

kaccidvipreṣvatyadhikā vṛttirdattā napāyinī / kaccitte kāntaśīlatvaṃ kaccidvaktāḥ na niṣṭhuram

हिन्दी अर्थ

राजा रुक्‍्माड्रदकी आज्ञासे रानी संध्यावलीका कार्तिक मासमें कृच्छुत्रत प्रारम्भ करना, धर्माड्दकी एकादशीके लिये घोषणा, मोहिनीका राजासे एकादशीको भोजन करनेका आग्रह और राजाकी अस्वीकृति

English

Henceforth every now and then Dharmangada and Sandhyavali unknowingly and unintentionally hint the future tragedy — Dharmangada's death at the hands of his father.

अध्याय १३९

श्लोक 23

कच्चिद्गावो न दुह्यन्ते पुत्र चाण्डलवेश्मानं ।कच्चिद्वचनकर्तारस्तनयाश्च पितुः सदा

kaccidgāvo na duhyante putra cāṇḍalaveśmānaṃ / kaccidvacanakartārastanayāśca pituḥ sadā

हिन्दी अर्थ

मोहिनी बोली--राजेन्द्र ! आपने कार्तिक मासमें उपवासके विषयमें जो बातें कही हैं, वे बहुत उत्तम हैं। पर राजाओंके लिये तीन ही कर्म प्रधान रूपसे बताये गये हैं। पहला कर्म है दान देना,

English

Since you have conquered the Earth consisting of many continents and possessing many kings and since you pro¬ tect that Earth, I have been held by you on your head.

अध्याय १३९

श्लोक 24

कच्चिद्वधूः श्वश्रूवाक्ये वर्तते भर्तरि क्वचित् ।कच्चिद्विवादान्विप्रेस्तु समं नेक्षस आत्मज

kaccidvadhūḥ śvaśrūvākye vartate bhartari kvacit / kaccidvivādānviprestu samaṃ nekṣasa ātmaja

हिन्दी अर्थ

दूसरा प्रजाका पालन करना तथा तीसरा है विरोधी राजाओंसे युद्ध करना। आपको यह ब्रत नहीं करना चाहिए। मैं तो आपके बिना कहीं दो घड़ी भी नहीं रह सकती; फिर तीस दिनोंतक में आपसे

English

O son, I have been made contented by you who traverse the path of good qualities and who make all the kings observe holy rite on the auspicious day of Hari.

अध्याय १३९

श्लोक 25

कच्चिद्गावो न रुध्यन्ते विषये विविधैस्तृणैः ।तुलामानानि सर्वाणि ह्यन्नादीनां सदेक्षसे

kaccidgāvo na rudhyante viṣaye vividhaistṛṇaiḥ / tulāmānāni sarvāṇi hyannādīnāṃ sadekṣase

हिन्दी अर्थ

अलग कैसे रह सकती हूँ। वसुधापते ! आप जहाँ उपवास करना उचित मानते हैं, वहाँ उपवास न करके महात्मा ब्राह्मणोंको भोजन-दान करें अथवा यदि उपवास ही आवश्यक हो तो आपकी जो

English

On hearing these words of his father, Dharmahgada, the son said:-

अध्याय १३९

श्लोक 26

कुटुंबिनं करैः पुत्र नात्यर्थमभिदूयसे ।कच्चिन्न द्यूतपानादि वर्तते विषये तव

kuṭuṃbinaṃ karaiḥ putra nātyarthamabhidūyase / kaccinna dyūtapānādi vartate viṣaye tava

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ट पत्नी हैं, वे ही यह सब व्रत आदि करें।

English

O king, in the whole of the three worlds there is no other woman with this form and beauty. I think she is born of the mountain or originated from the ocean.

अध्याय १३९

श्लोक 27

कच्चिद्भिन्नरसैर्लोका भिन्नवाक्यैः पुरे तव ।न दानैर्जीर्णवस्त्रैश्च नोपजीवन्ति मानवाः

kaccidbhinnarasairlokā bhinnavākyaiḥ pure tava / na dānairjīrṇavastraiśca nopajīvanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनीके ऐसा कहनेपर राजा रुक्‍्माड्भदने संध्यावलीको बुलाया। बुलानेपर वे प्रचुर दक्षिणा देनेवाले महाराजके पास तत्काल आ पहुँचीं और हाथ जोड़कर बोलीं--' प्राणनाथ ! दासीको किसलिये

English

"Are the people in your city, with various tastes and speech, doing well? Do they not live on gifts and worn clothes?

अध्याय १३९

श्लोक 28

कच्चिदृष्ट्वा स्वयं पुत्र हस्त्यश्वं परिरक्षसि ।कच्चिच्च मातरः सर्वा ह्यविशेषेण पश्यसि

kaccidṛṣṭvā svayaṃ putra hastyaśvaṃ parirakṣasi / kaccicca mātaraḥ sarvā hyaviśeṣeṇa paśyasi

हिन्दी अर्थ

बुलाया ? आज्ञा कीजिये, मैं उसका पालन करूँगी।'

English

Do you yourself, son, look after the elephants and horses? Do you look on all the mothers alike?

अध्याय १३९

श्लोक 29

कच्चिन्न वासरे विष्णोर्नरा भुञ्जन्ति पुत्रक ।शशिनि क्षीणतां प्राप्ते कच्चिच्छ्राद्धपरो नरः

kaccinna vāsare viṣṇornarā bhuñjanti putraka / śaśini kṣīṇatāṃ prāpte kaccicchrāddhaparo naraḥ

हिन्दी अर्थ

रुक्‍्माड्दने कहा--भामिनि! मैं तुम्होिरे शील- स्वभाव और कुलको जानता हूँ। तुम्हारे आदेशसे ही मैंने मोहिनीके साथ दीर्घकालतक निवास किया है। इस तरह चिरकालतक प्रियाके समागम-

English

Do people not eat on Vishnu's day, son? When the moon has waned, does a man devote himself to shraddha?

अध्याय १३९

श्लोक 30

कच्चिच्चापररात्रेषु सदा निद्रां विमुञ्चसि ।निद्रा मूलमधर्मस्य निद्रा पापविवर्द्धिनी

kacciccāpararātreṣu sadā nidrāṃ vimuñcasi / nidrā mūlamadharmasya nidrā pāpavivarddhinī

हिन्दी अर्थ

सुखसे मुग्ध हो निवास करते-करते मेरे बहुतसे कार्तिक मास व्यर्थ बीत गये। तथापि मेरा एकादशीब्रत कभी भज्ञ नहीं होने पाया है। अब सम्पूर्ण पापोंका विनाश करनेवाला यह कार्तिक

English

Do you always give up sleep in the later watches of the night? Sleep is the root of adharma; sleep increases sin;

अध्याय १३९

श्लोक 31

निद्रा दारिद्यजननी निद्रा श्रेयोविनाशिनी ।नहि निद्रान्वितो राजा चिरं शास्ति वसुंधराम्

nidrā dāridyajananī nidrā śreyovināśinī / nahi nidrānvito rājā ciraṃ śāsti vasuṃdharām

हिन्दी अर्थ

मास आया है। देवि! मैं उत्तम पुण्य प्रदान करनेवाले इस कार्तिकब्रतको करना चाहता हूँ। परंतु शुभे! ये ब्रह्मकुमारी मुझे इस ब्रतसे रोकती हैं। इसलिये शरीरको सुखानेवाले कृच्छु नामक

English

sleep produces poverty; sleep destroys welfare; a king given to sleep does not rule the earth for long;

अध्याय १३९

श्लोक 32

पुंश्चलीव सदा भर्तुर्लोकद्वयविनाशिनी ।एवमुच्चरमाणं तं तनयो वाक्यमब्रवीत्

puṃścalīva sadā bharturlokadvayavināśinī / evamuccaramāṇaṃ taṃ tanayo vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

ब्रतका पालन मेरी ओरसे तुम करो।

English

like a wanton woman she always ruins both worlds of her husband." To him speaking so, the son

अध्याय १३९

श्लोक 33

धर्माङ्गदो महीपालं प्रणम्य च पुनः पुनः ।सर्वमेतत्कृतं तात पुनः कर्तास्मि ते वचः

dharmāṅgado mahīpālaṃ praṇamya ca punaḥ punaḥ / sarvametatkṛtaṃ tāta punaḥ kartāsmi te vacaḥ

हिन्दी अर्थ

रानी संध्यावलीने उस समय पतिदेवका वह प्रस्ताव सुनकर कहा--' प्रभो ! मैं आपके संतोषके लिये ब्रतका पालन अवश्य करूँगी। आपके लिये मैं अपने शरीरको आगमें भी झोंक सकती हूँ।

English

Dharmangada, bowing again and again to the king, said: "All this has been done, father; I shall do your word again.

अध्याय १३९

श्लोक 34

पितुर्वचनकर्तारः पुत्रा धन्या जगत्त्रये ।किं ततः पातकं राजन्यो न कुर्यात्पितुर्वचः

piturvacanakartāraḥ putrā dhanyā jagattraye / kiṃ tataḥ pātakaṃ rājanyo na kuryātpiturvacaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमिपाल! आपने जो आज्ञा दी है, वह तो बहुत उत्तम है। नरदेवनाथ! मैं इसका पालन करूँगी।' यमराजके शत्रु राजा रुक्‍्माड्रदसे ऐसा कहकर

English

Sons who do their father's word are blessed in the three worlds. What sin is greater, O king, than not doing the father's word?

अध्याय १३९

श्लोक 35

पितृवाक्यमनादृत्य व्रजेत्स्नातुं त्रिमार्गगाम् ।न तत्तीर्थफलं भुङ्क्ते यो न कुर्यात्पितुर्वचः

pitṛvākyamanādṛtya vrajetsnātuṃ trimārgagām / na tattīrthaphalaṃ bhuṅkte yo na kuryātpiturvacaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें प्रणाम किया और समस्त पापराशिका विनाश करनेके लिये उस उत्तम ब्रतका पालन

English

Disregarding the father's word and going to bathe in the three-path river (Ganga) — he does not enjoy the fruit of that holy place who does not do his father's word.

अध्याय १३९

श्लोक 36

त्वदधीनं शरीरं मे त्वदधीनं हि जीवितम् ।त्वदधीनो हि मे धर्मस्त्वं च मे दैवतं परम्

tvadadhīnaṃ śarīraṃ me tvadadhīnaṃ hi jīvitam / tvadadhīno hi me dharmastvaṃ ca me daivataṃ param

हिन्दी अर्थ

प्रारम्भ किये जानेपर राजाको बड़ी प्रसन्नता हुई। उन्होंने ब्रह्माजीकी पुत्री मोहिनीसे यह बात कही--' सुभ्रु ! मैंने तुम्हारी आज्ञाका पालन किया। देवि! मेरे प्रति तुम्हारे मनमें जो-जो कामनाएँ

English

My body is subject to you, my life is subject to you, my dharma is subject to you, and you are my supreme god.

अध्याय १३९

श्लोक 37

त्रैलोक्यस्यापि दानेन न शुद्ध्येत ऋणात्सुतः ।किं पुनर्देहवित्ताभ्यां केशदानादिभिर्विभो

trailokyasyāpi dānena na śuddhyeta ṛṇātsutaḥ / kiṃ punardehavittābhyāṃ keśadānādibhirvibho

हिन्दी अर्थ

निहित हैं, उन सबको सफल कर लो। मैं तुम्हारे संतोषके लिये राज्यशासनके समस्त कायोँसे अलग हो गया हूँ। तुम्हारे सिवा दूसरी कोई नारी मुझे सुख देनेवाली नहीं है।'

English

A son would not be freed from debt even by giving the three worlds; what then by body, wealth, gift of hair and the like, O Lord?"

अध्याय १३९

श्लोक 38

एवं ब्रुवाणं तनयं बहुभूपालसंवृतम् ।रुक्माङ्गदः परिष्वज्य पुनराह सुतं वचः ।सत्यमेतत्त्वया पुत्र व्याहृतं धर्मवेदिना

evaṃ bruvāṇaṃ tanayaṃ bahubhūpālasaṃvṛtam / rukmāṅgadaḥ pariṣvajya punarāha sutaṃ vacaḥ / satyametattvayā putra vyāhṛtaṃ dharmavedinā

हिन्दी अर्थ

अपने प्राणवल्लभके मुखसे ऐसी बात सुनकर मोहिनीके हर्षकी सीमा न रही। उसने राजासे

English

Embracing his speaking son, surrounded by many kings, Rukmangada again said to his son:

अध्याय १३९

श्लोक 39

पितुरभ्यधिकं किञ्चिद्दैवतं न सुतस्य हि ।देवाः पराङ्मुखास्तस्य पितरं यो ऽवमन्यते

piturabhyadhikaṃ kiñciddaivataṃ na sutasya hi / devāḥ parāṅmukhāstasya pitaraṃ yo 'vamanyate

हिन्दी अर्थ

कहा--' देवता, हैत्य, गन्धर्व, यक्ष, नाग राक्षस सब मेरी दृष्टिमें आये, किंतु मैं सबको त्यागकर केवल आपके प्रति स्नेहयुक्त हो मन्दराचलपर आयी थी। लोकमें कामकी सफलता इसीमें है

English

"This is true, son, as you have said, knowing dharma. For a son there is no deity higher than his father; the gods turn away from one who scorns his father.

अध्याय १३९

श्लोक 40

सो ऽहं मूर्ध्नात्वया पुत्र धृतस्तत्क्षितिरक्षणात् ।जित्वा द्वीपवतीं पृथ्वीं बहुभूपालसंवृताम्

so 'haṃ mūrdhnātvayā putra dhṛtastatkṣitirakṣaṇāt / jitvā dvīpavatīṃ pṛthvīṃ bahubhūpālasaṃvṛtām

हिन्दी अर्थ

परस्पर एक-दूसरेको चाहते हों।' उस समय महाराज रुक्‍्माड्दके कानोंमें डंकेकी चोट सुनायी दी, जो मतवाले गजराजके मस्तकपर रखकर धर्माड्भदके आदेशसे बजाया जा रहा था। उस पटह- ध्वनिके

English

I, held by you on your head, son, by protecting the earth, having conquered the earth with its continents and many kings,

अध्याय १३९

श्लोक 41

एतत्सौख्यं परं लोके एतत्स्वर्गपदं ध्रुवम् ।पितुरभ्यधिकः पुत्रो यद्भवेत्क्षितिमण्डले

etatsaukhyaṃ paraṃ loke etatsvargapadaṃ dhruvam / piturabhyadhikaḥ putro yadbhavetkṣitimaṇḍale

हिन्दी अर्थ

साथ यह घोषणा हो रही थी--'लोगो! कल प्रात:-कालसे भगवान् विष्णुका दिन (एकादशी) है, अत: आज केवल एक समय भोजन करके रहो। क्षार नमक छोड़ दो। सब-के-सब हविष्यान्नका

English

this is the highest happiness in the world, this surely is the way to heaven: that a son on earth be greater than his father.

अध्याय १३९

श्लोक 42

सो ऽहं पुत्र कृतार्थस्तु कृतः सद्गुणवर्त्मना ।त्वया साधयता भूपान्यथा हरिदिनं शुभम्

so 'haṃ putra kṛtārthastu kṛtaḥ sadguṇavartmanā / tvayā sādhayatā bhūpānyathā haridinaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

सेवन करो। भूमिपर शयन करो। स्त्री-संगमसे दूर रहो और पुराणपुरुषोत्तम देवदेवेश्वर भगवान् विष्णुका स्मरण करो। आज एक समय भोजन करके कल दिन-रात उपवास करना होगा। ऐसा

English

I, son, have been made fulfilled by you on the path of good qualities, you who accomplish what is auspicious by making the kings keep Hari's day."

अध्याय १३९

श्लोक 43

तत्पितुर्वचनं श्रुत्वा पुत्रो धर्माङ्गदो ऽब्रवीत् ।क्क गतस्तु भवांस्तात निवेश्य मयि संपदः

tatpiturvacanaṃ śrutvā putro dharmāṅgado 'bravīt / kka gatastu bhavāṃstāta niveśya mayi saṃpadaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे तुम्हारे लिये श्राद्ध चाहे न किया गया हो, तुम्हें पिण्ड न मिला हो और तुम्हारे पुत्र गयामें जाकर श्राद्ध न कर सके हों, तो भी तुम्हें भगवान् श्रीहरिके वैकुण्ठधामकी प्राप्ति होगी। यह कार्तिक

English

Hearing his father's word, the son Dharmangada said: "Where have you gone, father, having entrusted prosperity to me?

अध्याय १३९

श्लोक 44

कस्मिन्स्थाने त्वियं प्राप्ता सूर्यायुतसमप्रभा ।मन्ये निर्वेदमापन्न इमां सृष्ट्वा प्रजापतिः

kasminsthāne tviyaṃ prāptā sūryāyutasamaprabhā / manye nirvedamāpanna imāṃ sṛṣṭvā prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ला एकादशी भगवान् श्रीहरिकी निद्रा दूर करनेवाली है। प्रात:काल एकादशी प्राप्त होनेपर तुम कदापि भोजन न करो। इस प्रबोधिनी एकादशीको उपवास करनेसे इच्छानुसार किये हुए ब्रह्महत्या

English

Where did this one, bright as ten thousand suns, come from? I think the Creator, having made her, became disenchanted.

अध्याय १३९

श्लोक 45

नैतद्रूपा महीपालनारी त्रैलोक्यमध्यतः ।मन्ये भूधरजातेयमथवा सागरोद्भवा

naitadrūpā mahīpālanārī trailokyamadhyataḥ / manye bhūdharajāteyamathavā sāgarodbhavā

हिन्दी अर्थ

आदि सम्पूर्ण पाप नष्ट हो जायँंगे। यह तिथि धर्मपरायण तथा न्याययुक्त सदाचारका पालन करनेवाले पुरुषोंको प्रबोध (ज्ञान) देती है और इसमें भगवान् विष्णुका प्रबोध (जागरण) होता

English

There is no such woman, O king, in the middle of the three worlds. I think she was born of the mountain, or from the ocean,

अध्याय १३९

श्लोक 46

माया वा मयदैत्यस्य प्रमदारूपसंस्थिता ।अहो सुनुपुणो धाता येनेयं निर्मिता विभो ।बालाग्रशतभागो हि व्यलीको नोपपद्यते

māyā vā mayadaityasya pramadārūpasaṃsthitā / aho sunupuṇo dhātā yeneyaṃ nirmitā vibho / bālāgraśatabhāgo hi vyalīko nopapadyate

हिन्दी अर्थ

है, इसलिये इसका नाम प्रबोधिनी है। इस एकादशीको जो एक बार भी उपवास कर लेता है, वह मनुष्य फिर संसारमें जन्म नहीं लेता। मनुष्यो! तुम अपने वैभवके अनुसार इस एकादशीको चक्रसुदर्शनधारी

English

or the illusion of the demon Maya in the form of a woman. Ah, how skilful is the Creator who made her, Lord! Even a hundredth part of a hair-tip of flaw is not found in her.

अध्याय १३९

श्लोक 47

इयं हि योग्या कनकावदाता गृहाय तुभ्यं जगतीपतीश ।एवं विधा मे जननी यदि स्यात्को ऽन्यो ऽस्ति मत्तः सुकृती मनुष्यः

iyaṃ hi yogyā kanakāvadātā gṛhāya tubhyaṃ jagatīpatīśa / evaṃ vidhā me jananī yadi syātko 'nyo 'sti mattaḥ sukṛtī manuṣyaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुकी पूजा करो। वस्त्र, उत्तम चन्दन, रोली, पुष्प, धूप, दीप तथा हृदयको अत्यन्त प्रिय

English

She is fit for your house, O lord of the earth, golden-bright. If my mother were of this kind, who else is a more fortunate man than I?"

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 139
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.