Narada Purana· Nārada Purāṇa
146
अध्याय 146 / 167

Book 2 - Adhyaya 22

86 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४६

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशो ऽध्यायः वसिष्ट उवाच एवं धर्माङ्गदो राज्यं चकार वसुधातले ।पितुर्ननियोगाद्राजेन्द्र पालयन् हरिवासरम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge śikṣānirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ vasiṣṭa uvāca evaṃ dharmāṅgado rājyaṃ cakāra vasudhātale / piturnaniyogādrājendra pālayan harivāsaram

हिन्दी अर्थ

धिक्कारनेपर यमकी आज्ञाके अनुसार वह क्रमश: सब नरकोंकी यातनाएँ भोगती रही। मोहिनी ब्राह्मणके शापसे मरी थी, अत: उसके शरीरके स्पर्शश उन नरक-यातनाओंकी अभिमानिनी

English

Thus, O leading king, at the behest of his father, Dharmangada ruled over the kingdom on the earth, observing fast on the day of Hari.

अध्याय १४६

श्लोक 2

न बभूव जनः कश्चिद्यो न धर्मे व्यवस्थितः ।नासुखी नाप्रजः कश्चिन्न वा फुष्ठी महीपते

na babhūva janaḥ kaścidyo na dharme vyavasthitaḥ / nāsukhī nāprajaḥ kaścinna vā phuṣṭhī mahīpate

हिन्दी अर्थ

चेतनशक्तियोंका सारा अड् जलने लगा। वे अधिष्ठात्री देवियाँ उसको धारण करनेमें असमर्थ हो गयीं। राजन! तब वे सभी नरक (नरकके अभिमानी देवता) धर्मराजके समीप आये और

English

The Earth yielded treasures to the people who were joyous and well-nourished. O king, even after the calves were fully satisfied, the cows yielded pots full of milk.

अध्याय १४६

श्लोक 3

हृष्टपुष्ट जने तस्मिन् क्ष्मा चैव निधिदायिनी ।घटदोग्ध्रीषु नृपते तृप्तवत्सासु धेनुषु

hṛṣṭapuṣṭa jane tasmin kṣmā caiva nidhidāyinī / ghaṭadogdhrīṣu nṛpate tṛptavatsāsu dhenuṣu

हिन्दी अर्थ

हाथ जोड़कर भयभीत हो बोले--' देवदेव ! जगन्नाथ ! धर्मराज ! हमपर दया कीजिये और इस मोहिनीको हमारी यातनाओंसे शीघ्र अलग कीजिये, जिससे हमें सुख मिले। नाथ! इसके शरीरके स्पर्शसे हम

English

No other Aisvarya (prosperity and glory) can be equal to the freedom from ailments, no other deity greater than Kesava. The learned and wise men know of no other thing as sacred as the month of Karttika in this world.

अध्याय १४६

श्लोक 4

पुटके कुटके क्षौद्रं द्रोणमात्रं द्रुमे द्रुमे ।प्रहृष्टायां तु मेदिन्यां सर्वधान्यसमुद्भवः

puṭake kuṭake kṣaudraṃ droṇamātraṃ drume drume / prahṛṣṭāyāṃ tu medinyāṃ sarvadhānyasamudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

लोग क्षणभरमें भस्म हो जायँगे; अत: इसे यहाँसे निकाल बाहर कीजिये।' उनकी बात सुनकर धर्मराज बड़े विस्मित हुए और अपने दूतोंसे बोले--' इसे मेरे लोकसे निकाल बाहर करो। जो

English

On seeing that the month of Karttika had arrived for the awakening of Hari, the excessively enamoured prominent king spoke these words to Mohini.

अध्याय १४६

श्लोक 5

कृतस्य स्पर्द्धिनि युगे त्रेतान्ते द्वापरे युगे ।व्यतीते जलदापाये निर्मले चांबरे गृहे

kṛtasya sparddhini yuge tretānte dvāpare yuge / vyatīte jaladāpāye nirmale cāṃbare gṛhe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मशापसे दग्ध हुआ है, वह स्त्री हो, पुरुष हो या चोर ही क्‍यों न हो, उस पापीका स्पर्श हमारी नरक-यातनाएँ भी नहीं करना चाहती हैं। अतः इस पापिनीको, जो पतिके वचनका लोप करनेवाली,

English

O gentle lady, I have had sexual dalliance with you for many years, but nothing against you had been mentioned to by me so far because I had been afraid of being disrespected by you.

अध्याय १४६

श्लोक 6

सुगन्धिशालिपक्वाढ्ये कुंभोद्भवविलोकिते ।मध्यप्रवाहयुक्तासु निम्नगासु समन्ततः

sugandhiśālipakvāḍhye kuṃbhodbhavavilokite / madhyapravāhayuktāsu nimnagāsu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रधातिनी, धर्मनाशिनी तथा ब्रह्मदण्डसे मारी गयी है, यहाँसे जल्दी निकालो।'

English

I am desirous of telling you now. O splendid fair-faced lady, know it. O gentle lady, many Karttika months have gone by since my infatuation over you.

अध्याय १४६

श्लोक 7

तीरोत्थैः काशपुष्पैश्च शुक्लकेशैरिवाङ्गना ।चन्द्रांशुधवले लोके नातितीव्रे दिवाकरे

tīrotthaiḥ kāśapuṣpaiśca śuklakeśairivāṅganā / candrāṃśudhavale loke nātitīvre divākare

हिन्दी अर्थ

भूपते ! धर्मराजके ऐसा कहनेपर वे दूत अस्त्र- शस्त्रोंका प्रहार करते हुए मोहिनीको यमलोकसे बाहर कर आये। राजन्! तब मोहयुक्त मोहिनी अत्यन्त दु:खित होकर पाताललोकमें गयी, किंतु

English

I did not observe any holy rite except the single holy vow of the day of Hari. But now I wish to observe the holy vow of the month of Karttika.

अध्याय १४६

श्लोक 8

तस्मिन्मनुष्यबहुलैर्जलस्नानविचित्रितैः ।यत्रोत्सुकैः प्रयातैस्तु भूमिपालैः समन्ततः

tasminmanuṣyabahulairjalasnānavicitritaiḥ / yatrotsukaiḥ prayātaistu bhūmipālaiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पातालवासियोंने भी उसे रोक दिया। तब मोहिनीने अत्यन्त लज्जित हो अपने पिताके समीप जाकर

English

If mortal beings spend the Karttika [month without observing the holy vows, O daughter of Brahma, all their righteous activities and the Istapurtas (charitable rites such as digging wells, tanks etc. and sacrificial rites) are futile.

अध्याय १४६

श्लोक 9

प्रबोधसमये विष्णोराश्विनान्ते जगद्गुरोः ।मोहिनी रमयामास तत्काले हृच्छयार्दिता

prabodhasamaye viṣṇorāśvinānte jagadguroḥ / mohinī ramayāmāsa tatkāle hṛcchayārditā

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंसहित समस्त त्रिलोकीमें मेरे रहनेके लिये कोई स्थान नहीं है। जहाँ-जहाँ जाती हूँ वहाँ-वहाँ सब लोग मेरी निन्दा और तिरस्कार करते हैं। नाना प्रकारके आयुधोंसे मुझे खूब मारकर लोगोंने

English

O blessed lady, even those kings, who are addicted to non-vegetarian diet and who are too much engaged in hunting have eschewed meat in the month of Karttika and have gone to Visnu's abode.

अध्याय १४६

श्लोक 10

राजानं विविधैः सौख्यैः सर्वभावेन सुंदरी ।वनेषु गिरिशृङ्गेषु नदीनां संगमेषु च

rājānaṃ vividhaiḥ saukhyaiḥ sarvabhāvena suṃdarī / vaneṣu giriśṛṅgeṣu nadīnāṃ saṃgameṣu ca

हिन्दी अर्थ

अपने स्थानसे बाहर निकाल दिया है। पिताजी ! मैं तो आपकी आज्ञा शिरोधार्य करके ही रुक्‍्माड्दके समीप गयी थी और वहाँ ऐसी-ऐसी चेष्टाएँ की, जो सम्पूर्ण लोकोंमें निन्दित हैं। पतिको कष्टमें

English

If the aspirant abstains from those foodstuffs to which he is addicted in the month of Karttika, certainly he attains the form of Visnu.

अध्याय १४६

श्लोक 11

पद्मिनी कुसुमाढ्येषु सरःसु विविधेषु च ।मलये मन्दरे विन्ध्ये महेन्द्रे विबुधालये

padminī kusumāḍhyeṣu saraḥsu vividheṣu ca / malaye mandare vindhye mahendre vibudhālaye

हिन्दी अर्थ

डाला, पुत्रको तीखी तलवारसे कटवा देना चाहा और संध्यावलीको भी क्षोभमें डाल दिया, इसीसे मेरी यह दशा हुई है। देव! मुझ पापिनीके लिये अब कहीं कोई सहारा नहीं है। विशेषत: ब्राह्मणके

English

O fair-complexioned lady, let alone the charitable gifts involving the expense of great amounts of wealth and causing great mental strain, one can go to heaven merely by means of the charitable gift of lamps.

अध्याय १४६

श्लोक 12

सह्ये प्रालेयसंज्ञे च दिगंबरगिरौ शुभे ।अन्येषु चैव राजानं स्वर्गस्थानादिकेषु च

sahye prāleyasaṃjñe ca digaṃbaragirau śubhe / anyeṣu caiva rājānaṃ svargasthānādikeṣu ca

हिन्दी अर्थ

शापसे मुझे अधिक दुःख भोगना पड़ रहा है। पिताजी ! जो ब्राह्मणके शापसे मरे हैं, आगसे जले हैं, चाण्डालके हाथों मारे गये हैं, व्याप्न-सिंह आदि वन-जसन्‍्तुओंद्वारा भक्षण किये गये हैं तथा

English

If one were to weigh all the charitable gifts placed on one side and the charitable gift of lamps on the other side. Lord Karttikeya has said that the charitable gifts of lamps and the kindling of lamps are on a par with each other.

अध्याय १४६

श्लोक 13

रमेयायास राजेन्द्र दिव्यरूपा दिने दिने ।राजापि मोहिनीं प्राप्य सर्वं कृत्यं परित्यजन्

rameyāyāsa rājendra divyarūpā dine dine / rājāpi mohinīṃ prāpya sarvaṃ kṛtyaṃ parityajan

हिन्दी अर्थ

बिजली गिरनेसे नष्ट हुए हैं, उन सबको मोक्ष देनेवाली केवल गड्ा नदी हैं। यदि आप जाकर मुझे शाप देनेवाले उस ब्राह्मणको प्रसन्न कर लें तो मेरी सदृति हो सकती है।!

English

This kindling of lights must be performed with the feelings of devotion. Then it is superior to all kinds of charitable gifts. There is no doubt about this that, by observing the holy rite ( by fasting etc.) on the full moon day in the month of Karttika, in the holy centre of the umbilical lotus of Visnu (i.e. Puskara), one is liberated from the sins committed ever since the birth.

अध्याय १४६

श्लोक 14

त्यक्तं न वासरं विष्णोर्जन्ममृत्युनिकृन्तनम् ।व्रतं नोपेक्षते तत्तु अतिमुग्धो ऽपि पार्थिवः

tyaktaṃ na vāsaraṃ viṣṇorjanmamṛtyunikṛntanam / vrataṃ nopekṣate tattu atimugdho 'pi pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म, सूर्य तथा अग्नि आदि देवेश्वरों और मुनियोंको साथ ले उपर्युक्त बातें कहनेवाली मोहिनीको आगे करके ब्राह्मणके समीप गये। वहाँ जाकर देवता आदिसे घिरे हुए स्वयं ब्रह्माजीने बड़े गौरवसे

English

O fair-faced lady, I shall tell you the greatness of this month,1 whereby you will have devotion (engendered in you) for the performance of the worship of Hari.

अध्याय १४६

श्लोक 15

क्रीडां त्यजति भूपालो दशम्यादिदिनत्रये ।एवं प्रकीडतस्तस्य पूर्णे संवत्सरे गते

krīḍāṃ tyajati bhūpālo daśamyādidinatraye / evaṃ prakīḍatastasya pūrṇe saṃvatsare gate

हिन्दी अर्थ

उन्हें नमस्कार किया। यद्यपि ब्रह्माजी रुद्र आदि

English

The Prajapatya Vrata consists of donation of a cow at the end of Vapcnancc and feeding Brahmanas according,o one's ability. Fruit- a place in god Siva s region.

अध्याय १४६

श्लोक 16

काले कालविदां श्रेष्ठः संप्राप्तः कार्तिकः शुभः ।निद्राछेदकरो विष्णोः स मासः पुण्यदायकः

kāle kālavidāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāptaḥ kārtikaḥ śubhaḥ / nidrāchedakaro viṣṇoḥ sa māsaḥ puṇyadāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

तथापि मोहिनीके स्नेहके कारण उन्होंने स्वयं ही नमस्कार किया। राजन्! जब तीनों लोकोंमें असाध्य एवं महान् कार्य प्राप्त हो जाय, तब बड़ेके द्वारा छोटेका अभिवादन दूषित नहीं माना

English

If in this month one takes only one meal per day or takes food at night only, or takes only what is received unsolicited, the whole Earth consisting of a series of continents is obtained by the vow-observing men.

अध्याय १४६

श्लोक 17

यस्मिन्कृतं हि सुकृतं वैष्णवैर्मनुजैर्नृप ।अक्षयं हि भवेत्सर्वं विष्णुलोकप्रदायकम्

yasminkṛtaṃ hi sukṛtaṃ vaiṣṇavairmanujairnṛpa / akṣayaṃ hi bhavetsarvaṃ viṣṇulokapradāyakam

हिन्दी अर्थ

जाता। वे ब्राह्मण देवता वेद-वेदाड़ोंके पारदर्शी विद्वान और तपस्वी थे। लोककर्ता ब्रह्माजीको

English

In this month the day of Hari is sacred; so also the five days called Bhismapancaka1 (i.e. from the eleventh day to the full moon day of the Karttika). If the Prabodhini (wakening, the eleventh day or Ekadasl called the wakening of the Lord") day is spent by observing fast alongwith keeping awake at night, even a sinful man will never stay in the womb of a mother.

अध्याय १४६

श्लोक 18

न कार्तिकसमो मासो न कूतेन समं युगम् ।न धर्मस्तु दया तुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम्

na kārtikasamo māso na kūtena samaṃ yugam / na dharmastu dayā tulyo na jyotiścakṣuṣā samam

हिन्दी अर्थ

मुनियोंसहित उन सबको प्रणाम किया और आसनपर बिठाकर भत्तिपूर्वक ब्रह्माजीका स्तवन किया, तब प्रसन्न होकर लोककर्ता जगदगुरु भगवान् ब्रह्माने मोहिनीके लिये उन राजपुरोहित

English

The foolish person who partakes a bacon in the month of Karttika is cooked (or roasted) in the Raurava hell for sixty thousand years.

अध्याय १४६

श्लोक 19

न वेदेन समं शास्त्रं न तीर्थं गङ्गया समम् ।न भूम्या सदृशं दानं न सुखं भार्यया समम्

na vedena samaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṅgayā samam / na bhūmyā sadṛśaṃ dānaṃ na sukhaṃ bhāryayā samam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणसे इस प्रकार प्रार्थना कौ--'तात! आप ब्राह्मण हैं, सदाचारी हैं और परलोकमें उपकार करनेवाले हैं। कृपासिन्धो! कृपा कीजिये और मोहिनीको उत्तम गति प्रदान कीजिये। ब्रह्मन्!

English

The initiation undertaken in the month of Karttika is destruchye of births of men. Hence, one shall assiduously undertake initiation in the month of Karttika.

अध्याय १४६

श्लोक 20

न कृष्या तु समं वित्तं न लाभः सुरभीसमः ।न तपो ऽनशनादन्यन्न दमेन समं शिवम्

na kṛṣyā tu samaṃ vittaṃ na lābhaḥ surabhīsamaḥ / na tapo 'naśanādanyanna damena samaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

मोहिनी मेरी पुत्री है। मानद! यमलोकको सूना देखकर रुक्माड्भदको मोहनेके लिये (प्रकारान्तरसे उस भक्तका गौरव बढ़ानेके लिये) मैंने ही उसे भैजा था। धर्मकी गति अत्यन्त सूक्ष्म है। वह

English

O beloved wife, the devotee who performs the Nak- tavrata (i.e. taking food only at night) should feed a Brahmana with food-stuffs consisting of all the six tastes.

अध्याय १४६

श्लोक 21

तृप्तिर्न रसनातुल्या न समो ऽन्यो द्विजेन च ।न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः

tṛptirna rasanātulyā na samo 'nyo dvijena ca / na dharmeṇa samaṃ mitraṃ na satyena samaṃ yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण लोकका कल्याण करनेवाली है। यह

English

If he performs the rite of Ayacita (not begging for anything) he shall give a bull as gift along with gold. A person who does not eat flesh ( meat) shall give a cow as gift alongwith Daksina.

अध्याय १४६

श्लोक 22

नारोग्यसममैश्वर्यं न देवः केशवात्परः ।न कार्तिकसमं लोके पावनं कवयो विदुः

nārogyasamamaiśvaryaṃ na devaḥ keśavātparaḥ / na kārtikasamaṃ loke pāvanaṃ kavayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

शजरा रुक्‍माड्भदकी परीक्षा करके उन्हें स्त्री- भुश्रसहित भगवान्के धामको भेज दिया गया है।

English

In the rite of ablution with embylic myrobalan, the man should give curds and milk-puddings. If the person observes the vow of abstaining from fruits, O lady of good eyebrows, he should make gifts of fruits.

अध्याय १४६

श्लोक 23

कार्तिकः प्रवरो मासो विष्णोश्चापि प्रियः सदा ।अव्रतो हि क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम्

kārtikaḥ pravaro māso viṣṇoścāpi priyaḥ sadā / avrato hi kṣipedyastu māsaṃ dāmodarapriyam

हिन्दी अर्थ

राजाने अविचल भक्तिसे एकादशी-ब्रतका पालन करने और करानेके कारण यमराजकी लिपिको 277 मिटाकर यमपुरीको सूना कर दिया था। ब्रह्मन्!

English

If one has eschewed oil, one shall make gifts of ghee and if one has eschewed ghee, one shall make gifts of milk. If there is a vow restricting the eating of grains, one should give Sali (rice) or the respective grains of corn.

अध्याय १४६

श्लोक 24

तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्वधर्मबहिष्कृतः

tiryagyonimavāpnoti sarvadharmabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

£2 सांख्यवेत्ताको जिसकी प्राप्ति असम्भव है, अष्टड्रयोगके

English

If the devotee has vowed silence, he should give either a bell or gingeily seeds alongwith gold. He should feed 2l couple and give beds for both.

अध्याय १४६

श्लोक 25

मान्धातोवाच संप्राप्य कार्तिके मासे राजा रुक्माङ्गदो मुने ।मोहिनीं मोहसंयुक्तां कथं स बुभुजे वद

māndhātovāca saṃprāpya kārtike māse rājā rukmāṅgado mune / mohinīṃ mohasaṃyuktāṃ kathaṃ sa bubhuje vada

हिन्दी अर्थ

्् “.. (६ 5 उच, हि च्क ये है ४०/-दयामाद 0:' ्

English

The enjoyment of pleasures shall be alongwith Daksi- nas for the sake of completion of the Vrata. If the rite is regular morning ablution, he should offer a horse; if the vow is for es¬ chewing oily stuff, he shall offer ghee and barley.

अध्याय १४६

श्लोक 26

विष्णुभक्तः श्रुतिपरः प्रवरः स महीक्षिताम् ।तस्मिन्पुण्यतमे मासे किं चकार नृपोत्तमः

viṣṇubhaktaḥ śrutiparaḥ pravaraḥ sa mahīkṣitām / tasminpuṇyatame māse kiṃ cakāra nṛpottamaḥ

हिन्दी अर्थ

चं कर 5 ५ ॥ है / ॥ बी कर जा ५ ै ;

English

If one has vowed to forsake salt, a good cow is to be given; if one has eschewed meat eating, one should give a tawny coloured cow with its calf.

अध्याय १४६

श्लोक 27

वसिष्ठ उवाच संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा प्रबोधकरणं हरेः ।अतिप्रमुग्धो राजेन्द्रो मोहिनीं वाक्यमब्रवीत्

vasiṣṭha uvāca saṃprāptaṃ kārtikaṃ dṛṣṭvā prabodhakaraṇaṃ hareḥ / atipramugdho rājendro mohinīṃ vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

साधनसे भी जो मिलनेवाला नहीं है, उस भक्तिगम्य पदकी प्राप्ति राजा, राजकुमार और देवी संध्यावलीको हुई है। मोहिनीने जो उस पुण्यशील भूपशिरोमणिके प्रतिकूल आचरण किया

English

If one has undertaken fast once in three days one should give a fully bedecked bed accompanied by gold. In the fasts such as one for six successive days etc., one should give a palanquin alongwith umbrella.

अध्याय १४६

श्लोक 28

रतं देवि त्वया सार्द्धं मया संवत्सरान्बहून् ।तवापमानभीतेन नोक्तं किञ्चिदपि क्वचित्

rataṃ devi tvayā sārddhaṃ mayā saṃvatsarānbahūn / tavāpamānabhītena noktaṃ kiñcidapi kvacit

हिन्दी अर्थ

है, उस पापके वेगसे उसकी बड़ी दुर्दशा हुई है। आपके शापसे दग्ध होकर यह राखकी ढेरमात्र रह गयी है। इसके द्वारा जो अपकार हुआ है, उसे क्षमा कर दीजिये। दया कीजिये, शान्त होइये!

English

If one has vowed vegetable diet one shall give fruit

अध्याय १४६

श्लोक 29

सांप्रतं वक्तुकामो ऽहं तन्निबोध शुभानने ।त्वय्यासक्तस्य मे देवि बहवः कार्तिका गताः

sāṃprataṃ vaktukāmo 'haṃ tannibodha śubhānane / tvayyāsaktasya me devi bahavaḥ kārtikā gatāḥ

हिन्दी अर्थ

आपके शाप देनेसे यह अधोगतिमें डाली गयी है। इसपर प्रसन्न होइये और इसे उत्तम गति

English

"Now I wish to say it; understand, fair-faced one. Many Kartikas have passed while I was attached to you, goddess.

अध्याय १४६

श्लोक 30

न व्रती कार्तिके जातो मुक्त्वैकं हरिवासरम् ।सो ऽहं कार्तिकमिच्छामि व्रते न पर्य्युपासितुम्

na vratī kārtike jāto muktvaikaṃ harivāsaram / so 'haṃ kārtikamicchāmi vrate na paryyupāsitum

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके द्वारा ऐसा कहे जानेपर उन विप्रशिरोमणिने बुद्धिसे विचार करके क्रोध त्याग दिया और मोहिनीके पिता देवेश्वर श्रीब्रह्माजीसे इस प्रकार कहा--'देव! आपकी पुत्री मोहिनी

English

A man born in Kartika is not a vow-keeper except for Hari's day. I do not wish to spend Kartika without the vow.

अध्याय १४६

श्लोक 31

अव्रतेन गतो येषां कार्तिको मर्त्यधर्मिणाम् ।इष्टापूर्तौ वृथा तेषां धर्मो द्रुहिणसंभवे

avratena gato yeṣāṃ kārtiko martyadharmiṇām / iṣṭāpūrtau vṛthā teṣāṃ dharmo druhiṇasaṃbhave

हिन्दी अर्थ

बहुत पापसे भरी हुई है, अत: प्राणियोंसे परिपूर्ण लोकोंमें उसकी स्थिति नहीं हो सकती। सुरेश्वर! जिस प्रकार आपका और मेरा भी वचन सत्य हो, देवताओंका कार्य सिद्ध हो और मोहिनीकौ

English

For those mortals whose Kartika passes without a vow, their sacrifices and good works are in vain, and their dharma, since the Creator's birth.

अध्याय १४६

श्लोक 32

मांसाशिनो ऽपि भूपाला अत्यर्थं मृगयारताः ।ते भांसं कार्तिके त्यक्त्वा गता विष्ण्वालयं शुभे

māṃsāśino 'pi bhūpālā atyarthaṃ mṛgayāratāḥ / te bhāṃsaṃ kārtike tyaktvā gatā viṣṇvālayaṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

आवश्यकता भी पूर्ण हो जाय, वही करना चाहिए। अतः जो भूतसमुदायसे कभी आक्रान्त न हुआ हो, उसी स्थानपर मोहिनी रहे।!

English

Even kings who ate meat and were excessively fond of hunting gave up meat in Kartika and went to Vishnu's abode, auspicious one.

अध्याय १४६

श्लोक 33

प्रवृत्तानां हि भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते ।अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते साधकेन हि

pravṛttānāṃ hi bhakṣyāṇāṃ kārtike niyame kṛte / avaśyaṃ viṣṇurūpatvaṃ prāpyate sādhakena hi

हिन्दी अर्थ

नृपश्रेष्ठ तब ब्रह्माजीने सम्पूर्ण देवताओंसे सलाह लेकर मोहिनी देवीसे कहा--तुम्होरे लिये कहीं स्थान नहीं है।' यह सुनकर मोहिनी सम्पूर्ण देवताओंको प्रणाम करके बोली-

English

When a restriction is made in Kartika on foods one is used to, the practitioner surely attains Vishnu's form.

अध्याय १४६

श्लोक 34

तिष्ठन्तु बहुवित्तानि दानानि वरवर्णिनि ।हृदयायासकर्तॄणि दीपदानाद्दिवं व्रजेत्

tiṣṭhantu bahuvittāni dānāni varavarṇini / hṛdayāyāsakartṝṇi dīpadānāddivaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

'सुरश्रेष्टटण! आप सब देवता सम्पूर्ण लोकके साक्षी हैं। पुरोहितजीके साथ आप लोगोंको सौ- सौ बार प्रणाम करके मैं हाथ जोड़ती हूँ। आप प्रसन्न हुदयसे मेरी याचना पूर्ण करें। मुझे वह

English

Let gifts of much wealth stay aside, fair one — the lamp-gift, which causes no heart-strain, takes one to heaven.

अध्याय १४६

श्लोक 35

तस्याप्यभावात्सुभगे परदीपप्रबोधनम् ।कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं च तत्

tasyāpyabhāvātsubhage paradīpaprabodhanam / kartavyaṃ bhaktibhāvena sarvadānādhikaṃ ca tat

हिन्दी अर्थ

स्थान दें, जो सबके लिये प्रीतिकारक हो। जाय, ऐसा कीजिये--यही मेरी याचना है। इसे दूसरोंको मान देनेवाले महात्माओ! किसी दोषसे आप अवश्य पूर्ण कर दें। यह माँग मैंने दूषित एकादशीका दिन जिस प्रकार मेरा हो स्वार्थसिद्धिके लिये की है।!

English

In absence of that, fair one, rousing another's lamp with devotion should be done, greater than all gifts.

अध्याय १४६

श्लोक 36

एकतः सर्वदानानि दीपदानं हि चैकतः ।कार्तिकेन समं प्रोक्तं दीपदानात्प्रबोधनम्

ekataḥ sarvadānāni dīpadānaṃ hi caikataḥ / kārtikena samaṃ proktaṃ dīpadānātprabodhanam

हिन्दी अर्थ

मोहिनीको दशमीके अन्तभागमें स्थानकी प्राप्ति तथा उसे पुनः शरीरकी प्राप्ति

English

On one side all gifts, on the other the lamp-gift; the awakening of the lamp is said to equal Kartika.

अध्याय १४६

श्लोक 37

कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं स्मृतम् ।कार्तिकीं च तिथिं कृत्वा विष्णोर्नाभिसरोरुहे

kartavyaṃ bhaktibhāvena sarvadānādhikaṃ smṛtam / kārtikīṃ ca tithiṃ kṛtvā viṣṇornābhisaroruhe

हिन्दी अर्थ

दशमीसे वेध हो, वह एकादशी देवताओंका उपकार करनेवाली होती है और सूर्योदयमें दशमीसे वेध होनेपर वह असुरोंके लिये लाभदायक होती है। यह व्यवस्था स्वयं भगवान विष्णुने

English

It should be done with devotion, said to be greater than all gifts. Having observed the Kartika tithi at the lotus of Vishnu's navel,

अध्याय १४६

श्लोक 38

आजन्मकृतपापात्तु मुच्यते नात्रसंशयः ।व्रतोपवासनियमैः कार्तिको यस्य गच्छति

ājanmakṛtapāpāttu mucyate nātrasaṃśayaḥ / vratopavāsaniyamaiḥ kārtiko yasya gacchati

हिन्दी अर्थ

की है। त्रयोदशीमें पारण हो तो वह उपवास ब्रतका नाश करनेवाला होता है। वैष्णव-शास्त्रमें जो आठ महाद्वादशियाँ बतायी गयी हैं, वे एकादशीसे भिन्न हैं। वैष्णवलोग उनमें उपवास

English

he is freed from sin done since birth, without doubt. One whose Kartika passes with vows, fasts and restraints

अध्याय १४६

श्लोक 39

देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमां गतिम् ।तस्मान्मोहिनि मोहं त्वं परित्यज्य ममोपरि

devo vaimāniko bhūtvā sa yāti paramāṃ gatim / tasmānmohini mohaṃ tvaṃ parityajya mamopari

हिन्दी अर्थ

करते हैं। वैष्णव महात्माओंका एकादशी ब्रत भिन्न हैं। दोनों पक्षोंमें वह नित्य बताया गया है। विधिपूर्वक किये जानेपर वह तीन दिनमें पूरा होता है। एकादशीके पहले दिन सायंकालका

English

becomes a god in an aerial car and goes to the highest goal. Therefore, Mohini, give up your delusion about me,

अध्याय १४६

श्लोक 40

आज्ञां विधेहि तत्कालं करिष्ये कार्त्तिकव्रतम् ।तव वक्षोजपूजाया विरतो नीरजेक्षमे

ājñāṃ vidhehi tatkālaṃ kariṣye kārttikavratam / tava vakṣojapūjāyā virato nīrajekṣame

हिन्दी अर्थ

भोजन छोड़ दे और दूसरे दिन प्रातःकालका भोजन त्याग दे। यदि एकादशी दो दिन हो या प्रथम दिन विद्ध होनेके कारण त्याज्य हो तो दूसरे दिन उपवास करना चाहिए। द्वादशाीमें

English

and give your command at that time; I shall do the Kartika vow. I shall refrain from worshipping your breasts, lotus-eyed one,

अध्याय १४६

श्लोक 41

अहं व्रतधरश्चैव भविष्ये हरिपूजने ।मोहिन्युवाच विस्तरेण समाख्याहि माहात्म्यं कार्तिकस्य च

ahaṃ vratadharaścaiva bhaviṣye haripūjane / mohinyuvāca vistareṇa samākhyāhi māhātmyaṃ kārtikasya ca

हिन्दी अर्थ

निर्जल उपवास करना उचित है। जो सर्वथा

English

and I shall become a vow-keeper in the worship of Hari." Mohini said: "Tell me in detail the greatness of Kartika.

अध्याय १४६

श्लोक 42

सर्वपुण्याकरः प्रोक्तो मासो ऽयं राजसत्तमा ।विशेषात्कुत्र कथितस्तदादिश महामते

sarvapuṇyākaraḥ prokto māso 'yaṃ rājasattamā / viśeṣātkutra kathitastadādiśa mahāmate

हिन्दी अर्थ

उपवास करनेमें असमर्थ हों, उनके लिये जल, शाक, फल, दूध अथवा भगवानूके नैवेद्यको ग्रहण करनेका विधान है; किंतु वह अपने स्वाभाविक आहारकी मात्राके चौथाई भागके

English

This month is called the mine of all merit, O best of kings; where specially is it taught? Tell me, O great-minded one.

अध्याय १४६

श्लोक 43

श्रुत्वा कार्त्तिकमाहात्म्यं करिष्ये ऽहं यथेप्सितम्

śrutvā kārttikamāhātmyaṃ kariṣye 'haṃ yathepsitam

हिन्दी अर्थ

बराबर होना चाहिए। साध्वी! स्मार्त (स्मृतियोंके अनुसार चलनेवाले गृहस्थ) लोग सूर्योदयकालमें दशमीविद्धा एकादशीका त्याग करते हैं, परंतु निष्काम एवं विरक्त वैष्णतजन आधी रातके

English

Having heard the greatness of Kartika I shall do as I wish."

अध्याय १४६

श्लोक 44

रुक्माङ्गद उवाच माहात्म्यमभिधास्यामि मासस्यास्य वरानने ।येन भक्तिर्भवित्री ते प्रकर्तुं हरिपूजनम्

rukmāṅgada uvāca māhātmyamabhidhāsyāmi māsasyāsya varānane / yena bhaktirbhavitrī te prakartuṃ haripūjanam

हिन्दी अर्थ

समय भी दशमीसे विद्ध होनेपर उस एकादशीको त्याग देते हैं। सम्पूर्ण लोकोंमें यह बात विदित है कि दशमी यमराजकी तिथि है। अनघे! उस दशमीके अन्तिम भागमें तुम्हें निवास करना

English

Rukmangada said: "I shall tell the greatness of this month, fair-faced one, by which devotion to worship Hari will arise in you.

अध्याय १४६

श्लोक 45

कार्त्तिके कृच्छ्रसेवी यः प्राजापत्यचरो ऽपि वा ।एकान्तरोपवासी वा त्रिरात्रोपोषितो ऽपि वा

kārttike kṛcchrasevī yaḥ prājāpatyacaro 'pi vā / ekāntaropavāsī vā trirātropoṣito 'pi vā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। तुम दशमी तिथिके अन्तिम भागमें स्थित होकर सूर्य और चन्द्रमाकी किरणोंके साथ संचरण करोगी। अब तुम अपने पापका नाश करनेके लिये पृथ्वीपर सब तीथोॉमें भ्रमण

English

One who in Kartika practises Krichchhra or the Prajapatya, or fasts on alternate days, or fasts for three nights,

अध्याय १४६

श्लोक 46

यद्वा दशाहं पक्षं वा मासं वा वरवर्णिनि ।क्षपयित्वा नरो याति स विष्णोः परमं पदम्

yadvā daśāhaṃ pakṣaṃ vā māsaṃ vā varavarṇini / kṣapayitvā naro yāti sa viṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

करो। अरुणोदयसे लेकर सूर्योदयतकका जो समय है, उसके भीतर तुम ब्रतमें स्थित होकर

English

or ten days, a fortnight, or a month, fair one, having spent it, goes to Vishnu's supreme abode.

अध्याय १४६

श्लोक 47

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ।अस्मिन् नरैर्धरा चैव प्राप्यते द्वीपमालिनी

ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca / asmin narairdharā caiva prāpyate dvīpamālinī

हिन्दी अर्थ

आठ महाद्वादशियोंके नाम इस प्रकार हैं--उन्मीलनी, वड्जुली, त्रिस्पृशा, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयन्ती

English

By eating once a day, eating at night, or not asking (for food), men obtain the earth with its garland of continents.

अध्याय १४६

श्लोक 48

विशेषात्पुष्करे तीर्थे द्वारावत्यां च शौकरे ।मासो ऽयं भक्तिदः प्रोक्तो व्रतदानार्चनादिभिः

viśeṣātpuṣkare tīrthe dvārāvatyāṃ ca śaukare / māso 'yaṃ bhaktidaḥ prokto vratadānārcanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और पापनाशिनी। इनमेंसे प्रारम्भकी चार द्वादशियाँ तिथियोगसे विशेष संज्ञा धारण करती हैं और अन्तकी चार द्वादशियोंके नामकरणमें भिन्न-भिन्न नक्षत्रोंका योग कारण है। दशमी-वेधरहित एकादशी जब एक दिनसे बढ़कर दूसरे दिन भी कुछ समयतक दिखायी दे और द्वादशी न बढ़े तो वह “उन्मीलनी” महाद्वादशी कहलाती है। जब एकादशी एक ही दिन हो और द्वादशी बढ़कर दूसरे दिनतक चली गयी हो तो वह 'वसड्चुली' कहलाती है।

English

Especially at the holy place Pushkara, at Dvaravati and at Shukara, this month is declared to give devotion through vows, gifts, worship and so on.

अध्याय १४६

श्लोक 49

तस्निन्हरि दिनं पुण्यं तथा वै भीष्मपञ्चकम् ।प्रबोधिनीं नरः कृत्वा जागरेण समन्विताम्

tasninhari dinaṃ puṇyaṃ tathā vai bhīṣmapañcakam / prabodhinīṃ naraḥ kṛtvā jāgareṇa samanvitām

हिन्दी अर्थ

इसमें द्वादशीमें उपवास और द्वादशीमें ही पारण होता है। जब अरुणोदयकालमें एकादशी, दिनभर द्वादशी और दूसरे दिन प्रातःकाल त्रयोदशी हो “त्रिस्पृशा' नामक महाद्वादशी होती है। जिस पक्षमें अमावास्या या पूर्णिमा एक दिन साठ दण्ड रहकर दूसरे दिनमें भी कुछ समयतक चली गयी हो, उस पक्षकी द्वादशीको 'पक्षवर्धिनी' कहते हैं। द्वादशीके साथ पुनर्वस-नक्षत्रका योग हो तो वह “जया', श्रवण-नक्षत्रका योग हो तो 'विजया', पुष्यका योग

English

On that, Hari's day is holy, and so is Bhishma-panchaka. A man who keeps the Prabodhini with a vigil

अध्याय १४६

श्लोक 50

न मातुर्जठरे तिष्ठेदपि पापान्वितो नरः ।तस्मिन्दिने वरारोहे मण्डलं यस्तु पश्यति

na māturjaṭhare tiṣṭhedapi pāpānvito naraḥ / tasmindine varārohe maṇḍalaṃ yastu paśyati

हिन्दी अर्थ

हो तो 'पापनाशिनी” तथा रोहिणीका योग हो तो 'जयन्ती' कहलाती है।

English

does not remain in a mother's womb, even if he is full of sin. On that day, fair-hipped one, whoever sees the circle,

अध्याय १४६

श्लोक 51

विना सांख्येन योगेन स याति परमं पदम् ।कार्तिके मण्डलं दृष्ट्वा शौकरेः सूकरं शुभे

vinā sāṃkhyena yogena sa yāti paramaṃ padam / kārtike maṇḍalaṃ dṛṣṭvā śaukareḥ sūkaraṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

एकादशीका फल प्राप्त करो। जो कोई मनुष्य तुमसे विद्ध एकादशीका ब्रत करता है, वह उस ब्रतद्वारा तुम्हें लाभ पहुँचानेवाला होगा। यहाँ अरुणोदयका समय दो मुहूर्ततक जानना चाहिए।

English

without Sankhya or yoga goes to the highest state. Having seen the circle in Kartika, the boar of Shauri, auspicious one,

अध्याय १४६

श्लोक 52

दृष्ट्वा कोकवराहं वा न भूयस्तनयो भवेत् ।त्रिविधस्यापि पापस्य दृष्ट्वा मुक्तिर्भवेन्नृणाम्

dṛṣṭvā kokavarāhaṃ vā na bhūyastanayo bhavet / trividhasyāpi pāpasya dṛṣṭvā muktirbhavennṛṇām

हिन्दी अर्थ

रात और दिनके पृथक्-पृथक् पंद्रह मुहूर्त माने गये हैं। दिन और रात्रिकी छोटाई-बड़ाईके अनुसार ज्रैराशिककी विधिसे रात या दिनके मुहूर्तोंकी समझना चाहिए। रात्रिके तेरहवें मुहूर्तके

English

or the cow-boar, he is not born again as a son. By seeing it, men are freed from all three kinds of sin.

अध्याय १४६

श्लोक 53

मण्डलं चपलापाङ्गि श्रीधरं कुब्जके तथा ।कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु

maṇḍalaṃ capalāpāṅgi śrīdharaṃ kubjake tathā / kārtike varjayettailaṃ kārttike varjayenmadhu

हिन्दी अर्थ

बाद तुम दशमीके अन्त भागमें स्थित होकर उस दिन उपवास करनेवाले लोगोंके पुण्यको प्राप्त कर लोगी। शुचिस्मिते! यह वर पाकर तुम निश्चित्त हो जाओ। मोहिनी! जो ब्रत करनेवाले

English

The circle, restless-eyed, Shridhara, and Kubja: in Kartika one should avoid oil; in Kartika one should avoid honey;

अध्याय १४६

श्लोक 54

कार्तिके वर्जयेन्मांसं कार्तिके वर्जयेत्स्त्रियः ।निष्पावान्कार्तिके देवि त्यञ्जेद्विष्णुतत्परः

kārtike varjayenmāṃsaṃ kārtike varjayetstriyaḥ / niṣpāvānkārtike devi tyañjedviṣṇutatparaḥ

हिन्दी अर्थ

लोग तुमसे विद्ध हुई एकादशीका ब्रत यहाँ प्रयत्रपूर्वक करते हैं, उनके उस ब्रतसे जो पुण्य होता है, उसका फल तुम भोगो! ब्रह्मा आदि देवताओंद्वारा इस प्रकार आदेश

English

in Kartika avoid meat; in Kartika avoid women; in Kartika, goddess, one devoted to Vishnu should give up black-gram.

अध्याय १४६

श्लोक 55

संवत्सरकृतात्पापाद्ब्रहिर्भवति तत्क्षणात् ।प्राप्नोति राजकीं योनिं सकृद्भक्षणसंभवात्

saṃvatsarakṛtātpāpādbrahirbhavati tatkṣaṇāt / prāpnoti rājakīṃ yoniṃ sakṛdbhakṣaṇasaṃbhavāt

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होनेपर मोहिनी बहुत प्रसन्न हुई। अपने पाप दूर करनेके लिये तीर्थ-सेवनकी आज्ञा मिल जानेपर उसने जीवनको कृतार्थ माना। राजन! ऐसा सोचकर हर्षमें भरी हुई मोहिनी देवताओं

English

He is at once outside the sin done in a year; but from eating once he obtains a royal womb.

अध्याय १४६

श्लोक 56

कार्तिके शौकरमांसं यस्तु भुञ्जीत दुर्मतिः ।षष्टिवर्षसहस्राणि रौरवे परिपच्यते

kārtike śaukaramāṃsaṃ yastu bhuñjīta durmatiḥ / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi raurave paripacyate

हिन्दी अर्थ

तथा पुरोहितको प्रणाम करके सूर्योदयसे पूर्ववर्ती दशमीके अन्त भागमें स्थित हो गयी। मोहिनीको अपनी तिथिके अन्तमें स्थित देख सूर्यपुत्र यमका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा। वे बोले--'चारुलोचने !

English

The fool who eats boar's meat in Kartika is cooked in Raurava for sixty thousand years.

अध्याय १४६

श्लोक 57

तन्मुक्तो जायते पापी विष्ठाशी ग्राम्यसूकरः ।मात्स्यं मांसं न भुञ्जीत न कौर्मं नापि हारिणम्

tanmukto jāyate pāpī viṣṭhāśī grāmyasūkaraḥ / mātsyaṃ māṃsaṃ na bhuñjīta na kaurmaṃ nāpi hāriṇam

हिन्दी अर्थ

तुमने इस लोकमें फिर मेरी अच्छी प्रतिष्ठा कर दी। राजा रुक्‍्माड्रदके मतवाले हाथीपर रखकर जो नगाड़ा बजाया जाता था, वह तो तुमने बंद करा ही दिया। यह दशमी तिथि यदि

English

Freed from that, the sinner is born a village-boar eating excrement. He should not eat fish, tortoise or deer meat.

अध्याय १४६

श्लोक 58

चाण्डालो जायते देवि कार्तिके मांसभक्षणात् ।कार्तिकः सर्वपापघ्नः किञ्चिद्व्रतधरस्य हि

cāṇḍālo jāyate devi kārtike māṃsabhakṣaṇāt / kārtikaḥ sarvapāpaghnaḥ kiñcidvratadharasya hi

हिन्दी अर्थ

सूर्योदयकालका स्पर्श करे तो सदा निन्दित मानी गयी है। यदि दशमीसे उदयकालका स्पर्श न हो तो भी अरुणोदयकालमें रहनेपर वह मनुष्योंको मोहमें डालनेवाली होगी। उस दशमीको

English

By eating meat in Kartika, goddess, one is born a Chandala. Kartika destroys all sin for the one who keeps even a little vow.

अध्याय १४६

श्लोक 59

कार्तिके तु कृतादीक्षा नृणां जन्मनिकृन्तनी ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षां कुर्वीत कार्तिके

kārtike tu kṛtādīkṣā nṛṇāṃ janmanikṛntanī / tasmātsarvaprayatnena dīkṣāṃ kurvīta kārtike

हिन्दी अर्थ

त्याग करके ब्रत करनेपर मनुष्यको प्रिय वस्तुओंका संयोग एवं भोग प्राप्त होता है।! ऐसा कहकर

English

Initiation done in Kartika cuts the birth of men; therefore with all effort one should take initiation in Kartika.

अध्याय १४६

श्लोक 60

अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वं निरर्थकम् ।पशुयोनिमवाप्नोति दीक्षया रहितो नरः

adīkṣitasya vāmoru kṛtaṃ sarvaṃ nirarthakam / paśuyonimavāpnoti dīkṣayā rahito naraḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यपुत्र यम प्रसन्नतापूर्वक ब्रह्मकुमारी मोहिनीको प्रणाम करके देवताओंके साथ अपने चित्रगुप्तका हाथ पकड़े हुए स्वर्गलोकको चले गये। देवताओंके चले जानेपर मोहिनी ब्रह्माजीसे बोली-- पिताजी !

English

For the uninitiated, fair-thighed one, everything done is fruitless; a man without initiation obtains an animal's womb.

अध्याय १४६

श्लोक 61

न गृहे कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु कार्तिकीम् ।तीर्थे हि कार्तिकीं कुर्वन्नरो याति हरेः पदम्

na gṛhe kārtikaṃ kuryādviśeṣeṇa tu kārtikīm / tīrthe hi kārtikīṃ kurvannaro yāti hareḥ padam

हिन्दी अर्थ

मेरे इन पुरोहितने क्रोधपूर्वक मेरे शरीरको जला दिया है। मैं पुनः उसे प्राप्त कर लूँ--ऐसा प्रयत्र

English

One should not keep Kartika at home, especially the Kartiki; a man keeping the Kartiki at a holy place goes to Hari's abode.

अध्याय १४६

श्लोक 62

कार्तिके शुक्लपक्षस्य कगृत्वा ह्येकादशीं नरः ।प्रातर्दत्वा शुभान्कुंभान्प्रयाति हरिमन्दिरम्

kārtike śuklapakṣasya kagṛtvā hyekādaśīṃ naraḥ / prātardatvā śubhānkuṃbhānprayāti harimandiram

हिन्दी अर्थ

मोहिनीका यह वचन सुनकर लोकसतष्टा ब्रह्माजी पुत्रीके हितके लिये ब्राह्मणदेवताको पुनः: शान्त करते हुए बोले--'तात! वसो! मेरी बात सुनो। महाभाग! मैं तुम्हारे, इस मोहिनीके

English

Having kept the Ekadashi of the bright half of Kartika, and given auspicious pots in the morning, a man goes to Hari's abode.

अध्याय १४६

श्लोक 63

संवत्सरव्रतानां हि समाप्तिः कार्तिकं स्मृता ।विवाहा यत्र दृश्यन्ते विष्णोर्नाभिसरोरुहे

saṃvatsaravratānāṃ hi samāptiḥ kārtikaṃ smṛtā / vivāhā yatra dṛśyante viṣṇornābhisaroruhe

हिन्दी अर्थ

तथा सम्पूर्ण लोकोंके हितके लिये हितकारक वचन कहता हूँ। मानद! तुमने क्रोधवश मोहिनीको भस्मावशेष कर दिया है। अब यह पुनः अपने लिये शरीरकी याचना करती है, अतः आज्ञा

English

The completion of year-long vows is remembered as Kartika. Where weddings are seen at the lotus of Vishnu's navel (i.e., after Prabodhini),

अध्याय १४६

श्लोक 64

दिनानि तत्र चत्वारि यथैकं वरावर्णिनि ।विनोत्तरायणे कालं लग्नशुद्धिं विनापि च

dināni tatra catvāri yathaikaṃ varāvarṇini / vinottarāyaṇe kālaṃ lagnaśuddhiṃ vināpi ca

हिन्दी अर्थ

दो। तात! मेरी पुत्री और तुम्हारी यजमान होकर यह दुर्गतिमें पड़ी है। तुम्हारा और मेरा कर्तव्य है कि इसका पालन करें। मानद! यदि तुम शुद्ध भावसे मुझे आज्ञा दो तो मैं इसके लिये पुनः

English

four days there, as one, fair-hued one — even without the northern course or the purity of the ascendant,

अध्याय १४६

श्लोक 65

दृश्यन्ते यत्र सम्बन्धाः पुत्रपौत्रविवर्द्धनाः ।तस्मान्मोहिनि कर्तास्मि कार्तिके व्रतसेवनम्

dṛśyante yatra sambandhāḥ putrapautravivarddhanāḥ / tasmānmohini kartāsmi kārtike vratasevanam

हिन्दी अर्थ

नूतन शरीर उत्पन्न कर दूँगा, किंतु यह एकादशीसे वैर रखनेवाली होनेके कारण पापाचारिणी है। विप्रवर! जिस प्रकार यह पापसे शीघ्र शुद्ध हो सके, वही उपाय कीजिये।' ब्रह्माजीका यह

English

where connections that increase sons and grandsons are seen. Therefore, Mohini, I shall do the Kartika vow-service

अध्याय १४६

श्लोक 66

अशेषपापनाशाय तव प्रीतिविवृद्धये ।मोहिन्युवाच अहो माहात्म्यमतुलं कार्तिकस्य त्वयोरितम्

aśeṣapāpanāśāya tava prītivivṛddhaye / mohinyuvāca aho māhātmyamatulaṃ kārtikasya tvayoritam

हिन्दी अर्थ

कथन सुनकर राजपुरोहितने अपनी यजमानपत्नीके शरीरकी प्राप्तिके लिये प्रसन्नतापूर्वक आज्ञा दे दी। ब्राह्ममका अनुमोदक वचन सुनकर लोकपितामह ब्रह्माने मोहिनीके शरीरकी राखको

English

for the destruction of all sins and for increase of your pleasure." Mohini said: "Ah, incomparable greatness of Kartika, as told by you!

अध्याय १४६

श्लोक 67

चातुर्मास्यव्रतानां हि विधिमुद्यापनं वद ।पूर्णता येन भवतगि व्रतानां पृथिवीपते

cāturmāsyavratānāṃ hi vidhimudyāpanaṃ vada / pūrṇatā yena bhavatagi vratānāṃ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

कमण्डलुके जलसे सींच दिया। लोककर्ता ब्रह्माके सींचते ही मोहिनी पूर्ववत् शरीरसे सम्पन्न हो गयी। उसने अपने पिता ब्रह्माजीको प्रणाम करके विनयसे नतमस्तक हो पुरोहित वसुके

English

Tell the rule of conclusion of the Chaturmasya vows, by which the vows are made complete, O lord of the earth,

अध्याय १४६

श्लोक 68

अवैकल्यं भवेच्चैव व्रतं पुण्यफलस्य तु ।राजोवाच नक्तव्रती षड्रसेन ब्राह्मणं भोजयेत्प्रिये

avaikalyaṃ bhaveccaiva vrataṃ puṇyaphalasya tu / rājovāca naktavratī ṣaḍrasena brāhmaṇaṃ bhojayetpriye

हिन्दी अर्थ

दोनों पैर पकड़ लिये। इससे राजपुरोहित वसु प्रसन्न हो गये। उन्होंने पति और पुत्रसे रहित संकटमें पड़ी हुई विधवा यजमानपत्नी मोहिनीसे

English

and the vow-fruit of merit is without defect." The king said: "One keeping the night vow should feed a Brahmin with six tastes, dear.

अध्याय १४६

श्लोक 69

अयाचिते त्वनङ्काहं सहिरण्यं प्रदापयेत् ।अमांसाशीभवेद्यस्त्तु गां प्रदद्यात्सदक्षिणाम्

ayācite tvanaṅkāhaṃ sahiraṇyaṃ pradāpayet / amāṃsāśībhavedyasttu gāṃ pradadyātsadakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

विदा किया। तब ब्रह्माजी अपने लोकको चले गये, जो परम ज्योतिर्मय है। रुक्‍्माड्भरदके पुरोहित विप्रवर वसु मोहिनीको कृपाके योग्य मानकर मन-ही-मन उसकी सदृतिका उपाय सोचने

English

For not asking, he should give a bull with gold; one who abstains from meat should give a cow with a fee.

अध्याय १४६

श्लोक 70

धात्रीस्नाने नरो दद्याद्दधिपायसमेव च ।फलानां नियमे सुभ्रु फलदानं समाचरेत्

dhātrīsnāne naro dadyāddadhipāyasameva ca / phalānāṃ niyame subhru phaladānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

लगे। दो घड़ीतक ध्यानमें स्थित होकर उन्होंने उसकी सदृतिका उपाय जान लिया।

English

For bathing in the amalaka, a man should give curd and milk-rice; for restriction on fruits, fair-browed one, he should give fruit.

अध्याय १४६

श्लोक 71

तैलत्यागे घृतं दद्या द्धृतत्यागे पयस्तथा ।धान्यानां नियमे शालींस्तत्तद्धान्यमथापि वा

tailatyāge ghṛtaṃ dadyā ddhṛtatyāge payastathā / dhānyānāṃ niyame śālīṃstattaddhānyamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कहा। वसु बोले--देवि! मैंने ब्रह्माजीके कहनेसे

English

For giving up oil, he should give ghee; for giving up ghee, milk; for restriction on grains, rice or the grain itself.

अध्याय १४६

श्लोक 72

दद्याद्भूशयने शय्यां तूलिकागण्डकान्विताम् ।पत्रभोजी नरोदद्याद्भाजनं घृतसंयुतम्

dadyādbhūśayane śayyāṃ tūlikāgaṇḍakānvitām / patrabhojī narodadyādbhājanaṃ ghṛtasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

कर्मसे तुम्हारी सद्ृति कराऊँगा। मोहिनीसे ऐसा कहकर ब्राह्मणने उसके पिता जगत्पति ब्रह्माजीको नमस्कार करके प्रसन्नतापूर्वक

English

For sleeping on the ground he should give a bed with mattress and pillow; the leaf-eater should give a vessel with ghee.

अध्याय १४६

श्लोक 73

मौने घण्टां तिलान्वापि सहिरण्यान्प्रदापयेत् ।दंपत्योर्भोजनं कार्यमुभयोः शयनान्वितम्

maune ghaṇṭāṃ tilānvāpi sahiraṇyānpradāpayet / daṃpatyorbhojanaṃ kāryamubhayoḥ śayanānvitam

हिन्दी अर्थ

मोहिनी-वसु-संवाद--गड़ाजीके माहात्म्यका वर्णन

English

For silence, a bell or sesame with gold; the couple's meal should be done for both with a bed.

अध्याय १४६

श्लोक 74

संभोगं दक्षिणोपेतं व्रतस्य परिपूर्तये ।प्रातः स्नाने हयं दद्यान्निःस्नेहे घृतसक्तुकान्

saṃbhogaṃ dakṣiṇopetaṃ vratasya paripūrtaye / prātaḥ snāne hayaṃ dadyānniḥsnehe ghṛtasaktukān

हिन्दी अर्थ

....ः कहते हैं--नृपश्रेष्ठ ! सम्पूर्ण लोकोंके हितमें तत्पर रहनेवाले पुरोहित बसु यजमानपत्री मोहिनीसे मधुर वाणीमें बोले।

English

Intercourse with a fee for the completion of the vow; for bathing in the morning, a horse; for lack of oil, ghee and barley meal.

अध्याय १४६

श्लोक 75

नखराणां च केशानां धारणे दर्पणं ददेत् ।उपानहौ प्रदद्यात्तु पादत्राणविवर्जने

nakharāṇāṃ ca keśānāṃ dhāraṇe darpaṇaṃ dadet / upānahau pradadyāttu pādatrāṇavivarjane

हिन्दी अर्थ

पुरोहित बसुने कहा--मोहिनी! सुनो, मैं

English

For wearing nails and hair, a mirror; for avoiding footwear, sandals should be given.

अध्याय १४६

श्लोक 76

लवणस्य तु संत्यागे दातव्या सुरभिस्तथा ।आमिषस्य परित्यागे सवत्सां कपिलां ददेत्

lavaṇasya tu saṃtyāge dātavyā surabhistathā / āmiṣasya parityāge savatsāṃ kapilāṃ dadet

हिन्दी अर्थ

जिसके जान लेनेमात्रसे पापियोंकी उत्तम गति होती है। पृथ्वीपर सब तीथोंमें श्रेष्ठ गड़ा हैं। गड़ाके समान पापनाशक तीर्थ दूसरा कोई

English

For giving up salt, a cow should be given; for abandoning meat, a tawny cow with her calf.

अध्याय १४६

श्लोक 77

नित्यं दीपप्रदो यस्तु व्रते ऽभीष्टे सुरालये ।स काञ्चनं तथा ताम्रं सघृतं दीपकं प्रिये

nityaṃ dīpaprado yastu vrate 'bhīṣṭe surālaye / sa kāñcanaṃ tathā tāmraṃ saghṛtaṃ dīpakaṃ priye

हिन्दी अर्थ

अपने पुरोहित वसुका यह वचन सुनकर मोहिनीके मनमें गड्भा-स्नानके प्रति आदर बढ़ गया। वह पुरोहितजीको प्रणाम करके बोली। मोहिनीने कहा--भगवन्! सम्पूर्ण पुराणोंकी

English

One who daily gives a lamp in a temple in the desired vow gives a gold or copper lamp with ghee, dear;

अध्याय १४६

श्लोक 78

प्रदद्याद्वाससा छत्रं वैष्णवे व्रतपूर्तये ।एकान्तरोपवासी तु क्षौमवस्त्रं प्रदापयेत्

pradadyādvāsasā chatraṃ vaiṣṇave vratapūrtaye / ekāntaropavāsī tu kṣaumavastraṃ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

सम्मतिके अनुसार इस समय गड्ज़ाजीका उत्तम माहात्म्य बताइये। पहले गड्भाजीके अनुपम तथा पापनाशक माहात्म्यको सुनकर फिर आपके साथ पापनाशिनी गड्ढजाजीमें स्नान करनेके लिये

English

for completion of the vow he should give an umbrella with cloth to a Vaishnava. One fasting on alternate days should give silk.

अध्याय १४६

श्लोक 79

त्रिरात्रे काञ्चनोपेतां दद्याच्छय्यां स्वलङ्कृताम् ।षड्ररात्राद्युपवासेषु शिबिकां छत्रसंयुताम्

trirātre kāñcanopetāṃ dadyācchayyāṃ svalaṅkṛtām / ṣaḍrarātrādyupavāseṣu śibikāṃ chatrasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

चलूँगी। वसु सब पुराणोंके ज्ञाता थे। उन्होंने मोहिनीका वचन सुनकर गड्भाजीके पापनाशक माहात्म्यका इस प्रकार वर्णन किया। पुरोहित वसु बोले--देवि! वे देश, वे जनपद,

English

For the three-night fast he should give a well-adorned bed with gold; for fasts of six nights and so on, a palanquin with an umbrella,

अध्याय १४६

श्लोक 80

सवाहपुरुषं पीनमनङ्वाहमथार्पयेत् ।अजाविकं त्वेकभक्ते फलाहारे सुवर्णकम्

savāhapuruṣaṃ pīnamanaṅvāhamathārpayet / ajāvikaṃ tvekabhakte phalāhāre suvarṇakam

हिन्दी अर्थ

वे पर्वत और वे आश्रम भी धन्य हैं, जिनके

English

with a bearer and a stout draught-ox; for eating once, a goat or sheep; for living on fruit, gold;

अध्याय १४६

श्लोक 81

शाकाहारे फलं दद्यात्सौवर्णं घृतसंयुतम् ।रसानां चैव सर्वेषां त्यागे ऽनुक्तस्य वापि च

śākāhāre phalaṃ dadyātsauvarṇaṃ ghṛtasaṃyutam / rasānāṃ caiva sarveṣāṃ tyāge 'nuktasya vāpi ca

हिन्दी अर्थ

बहती रहती हैं। जीव गड़ाजीका सेवन करके जिस गतिको पाता है, उसे तपस्या, ब्रह्मचर्य, यज्ञ अथवा त्यागके द्वारा भी नहीं पा सकता। जो मनुष्य पहली अवस्थामें पापकर्म करके

English

for living on vegetables, he should give a golden fruit with ghee; for giving up all tastes, or the unnamed,

अध्याय १४६

श्लोक 82

दातव्यं राजतं पात्रं सौवर्ण वापि शक्तितः ।यथोक्तस्याप्रदाने तु यथोक्ताकरणे ऽपि वा

dātavyaṃ rājataṃ pātraṃ sauvarṇa vāpi śaktitaḥ / yathoktasyāpradāne tu yathoktākaraṇe 'pi vā

हिन्दी अर्थ

अन्तिम अवस्थामें गड्राजीका सेवन करते हैं, वे भी परम गतिको प्राप्त होते हैं। इस संसारमें दुःखसे व्याकुल जो जीव उत्तम गतिकी खोजमें लगे हैं, उन सबके लिये गड्भाके समान दूसरी

English

a silver vessel or a golden one as able should be given. If what is prescribed is not given or not done,

अध्याय १४६

श्लोक 83

विप्रवाक्यं चरेत्सुभ्रु विष्णुस्मरणपूर्वकम् ।वृथा विप्रवचो यस्तु मन्यते मनुजः शुभे

vipravākyaṃ caretsubhru viṣṇusmaraṇapūrvakam / vṛthā vipravaco yastu manyate manujaḥ śubhe

हिन्दी अर्थ

कोई गति नहीं है। गड़ाजी बड़े-बड़े भयंकर पातकोंके कारण अपवित्र नरकमें गिरनेवाले नराधम पापियोंको जबरन तार देती हैं। गड्ढा देवी अंधों, जड़ों तथा द्रव्यहीनोंको भी पवित्र

English

he should follow the words of Brahmins, fair-browed one, preceded by remembering Vishnu. Whoever thinks the Brahmin's words vain, auspicious one,

अध्याय १४६

श्लोक 84

दक्षिणां नैव दद्याद्वा स याति नरकेध्रुवम् ।व्रतवैकल्यमासाद्य कुष्ठी चान्धः प्रजायते

dakṣiṇāṃ naiva dadyādvā sa yāti narakedhruvam / vratavaikalyamāsādya kuṣṭhī cāndhaḥ prajāyate

हिन्दी अर्थ

बनाती हैं। मोहिनी! (विशेषरूपसे) पक्षोंके आदि अर्थात् कृष्णपक्षमें षष्ठीसे लेकर पुण्यमयी अमावास्यातक दस दिन गड्जाजी इस पृथ्वीपर निवास करती हैं। शुक्लपक्षकी प्रतिपदासे लेकर

English

or does not give a fee, surely goes to hell; failing in the vow, he is born a leper and blind.

अध्याय १४६

श्लोक 85

धरामराणां वचने व्यवस्थिता दिवौकसस्तीर्थगणा मखाश्च ।को लङ्घयेत्सुभ्रु वचो हि तेषां श्रेयोभिकामो मनुजस्तु विद्वान्

dharāmarāṇāṃ vacane vyavasthitā divaukasastīrthagaṇā makhāśca / ko laṅghayetsubhru vaco hi teṣāṃ śreyobhikāmo manujastu vidvān

हिन्दी अर्थ

दस दिनतक वे स्वयं ही पातालमें निवास करती हैं। फिर शुक्लपक्षकी एकादशीसे कृष्ण- पक्षकी पञ्चमीतक जो दस दिन होते हैं, उनमें गड्जाजी सदा स्वर्गमें रहती हैं। इसलिये इन्हें

English

Who would transgress the words of the Brahmins, in whom stand the gods, holy places and sacrifices, fair-browed one — a wise man wishing for good?

अध्याय १४६

श्लोक 86

इदं मया धर्मरहस्ययुक्तं विरञ्चये श्रीपतिना यथोक्तम् ।प्रकाशितं तुभ्यमनन्यवाच्यं फलप्रदं माधवतुष्टिहेतुम्

idaṃ mayā dharmarahasyayuktaṃ virañcaye śrīpatinā yathoktam / prakāśitaṃ tubhyamananyavācyaṃ phalapradaṃ mādhavatuṣṭihetum

हिन्दी अर्थ

“त्रिपथगा' कहते हैं सत्ययुगमें सब तीर्थ उत्तम

English

This, joined with the secret of dharma, was told by me to Brahma as said by the Lord of Shri; it is revealed to you, to be told to none else, giving fruit and pleasing Madhava."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 146
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.