Narada Purana· Nārada Purāṇa
149
अध्याय 149 / 167

Book 2 - Adhyaya 25

82 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ82 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीप्रश्नो नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच तद्वाक्यं ब्राह्मणाः श्रुत्वा मोहिन्या समुदीरितम् ।तथ्यमित्येवमुक्त्वा तु राजानं वाक्यमब्रुवन्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīpraśno nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca tadvākyaṃ brāhmaṇāḥ śrutvā mohinyā samudīritam / tathyamityevamuktvā tu rājānaṃ vākyamabruvan

हिन्दी अर्थ

दोनों पृथक्-पृथक् एक-एक तोला होने चाहिए। तदनन्तर भक्तिभावसे परिपूर्ण हो खीर, पूआ,

English

Many Karttika months have gone by while I indulged in sexual dalliance. Though I have been enamoured of the happiness derived from my beloved, the day of Hari (i.e. Eka- dasl) did not slip by.

अध्याय १४९

श्लोक 2

ब्राह्मणा ऊचुः यस्त्वया नृपते पुण्यः कृतो ऽयं शपथः किल ।एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि

brāhmaṇā ūcuḥ yastvayā nṛpate puṇyaḥ kṛto 'yaṃ śapathaḥ kila / ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

चन्दन, अगरु, कर्पूर, कुंकुम, गुग्गुल, बिल्वपत्र,

English

By my frequent enjoyment of lustful pleasures I have achieved satiety. This month of Karttika is known to be the destroyer of all sins.

अध्याय १४९

श्लोक 3

न कृतः शास्त्रदृष्ट्या तु स्वबुद्ध्यैव प्रकल्पितः ।साग्रीनां प्राशनं प्रोक्तमुभयोः संध्ययोः किल

na kṛtaḥ śāstradṛṣṭyā tu svabuddhyaiva prakalpitaḥ / sāgrīnāṃ prāśanaṃ proktamubhayoḥ saṃdhyayoḥ kila

हिन्दी अर्थ

अन्यान्य सुगन्धित पुष्प यथाशक्ति गड्ढाजीमें छोड़े और अत्यन्त भक्तिभावसे निम्नाड्डित पौराणिक

English

O gentle lady, I am desirous of observing the holy vow of Karttika Vrata that yields great merit. But O auspicious lady, this daughter of Brahma prevents me from observing it.

अध्याय १४९

श्लोक 4

होमोच्छिष्टप्रभोक्तारस्त्रयो वर्णाः प्रकीर्तिताः ।विशेषाद्भूमिपालानां कथं युक्तमुपोषणम्

homocchiṣṭaprabhoktārastrayo varṇāḥ prakīrtitāḥ / viśeṣādbhūmipālānāṃ kathaṃ yuktamupoṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक मासकी पूर्णिमा और अमावास्याको प्रात:- काल एकाग्रचित्त हो इसी विधिसे गज्भाजीकी पूजा करनी चाहिए। जो मनुष्य एक वर्षतक हविष्यभोजी, मिताहारी तथा ब्रह्मचारी रहकर

English

O fair-complexioned lady, by no means should any- t mg displeasing to her be committed. Hence you take up my Vrata called Krcchra that dries up the body.

अध्याय १४९

श्लोक 5

सर्वदोद्यतशस्त्राणां दुष्टसंयमिनां विभो ।शास्त्रतो ऽशास्त्रतो वापि यस्त्वया शपथः कृतः

sarvadodyataśastrāṇāṃ duṣṭasaṃyamināṃ vibho / śāstrato 'śāstrato vāpi yastvayā śapathaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दिनमें अथवा रात्रिके समय नियमपूर्वक भक्ति और प्रसन्नतांके साथ यथाशक्ति गड़ाजीकी पूजा करता है, उसे वर्षके अन्तमें ये गड़रादेवी दिव्य शरीर धारण करके दिव्य माला, दिव्य वस्त्र तथा

English

On being urged thus by her husband, the lady whose

अध्याय १४९

श्लोक 6

परिपूर्णो भवत्यद्य वाक्येन हि द्विजन्मनाम् ।व्रतभङ्गो न ते ऽस्तीह भुक्ष्वं विप्रसमन्वितः

paripūrṇo bhavatyadya vākyena hi dvijanmanām / vratabhaṅgo na te 'stīha bhukṣvaṃ viprasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य रत्रोंसे विभूषित हो प्रत्यक्ष दर्शन देती हैं और वर देनेके लिये उसके सामने खड़ी हो जाती हैं। शुभे ! इस प्रकार दिव्य देहधारिणी प्रत्यक्षरूपा गड्जाजीका अपने नेत्रोंसे दर्शन करके मनुष्य कृतकृत्य

English

O Lord of rulers of men, I shall perform only those things whereby you will have fame and renown, whereby you will have happiness without prejudice to your good reputation. I shall even cast off my tender body into the fire for your sake.

अध्याय १४९

श्लोक 7

परितापो न ते कार्यो विप्रवाक्यं महत्तरम् ।यो ऽन्यथा मन्यते वाक्यं विप्राणां नृपसत्तम

paritāpo na te kāryo vipravākyaṃ mahattaram / yo 'nyathā manyate vākyaṃ viprāṇāṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

होता है। वह मानव जिन-जिन भोगोंकी कामना करता है, उन सबको प्राप्त कर लेता है और जो ब्राह्मण निष्कामभावसे गड़ाकी आराधना करता है, वह उसी जन्ममें मोक्ष पा जाता है। गड़गजीके

English

O king, at your instance, I will even kill my son. I will not consider it as something that should not be done. All the more, O ruler of men, I shall perform this simple holy rite."

अध्याय १४९

श्लोक 8

स याति राक्षसीं योनिं जन्मानि दश पञ्च च ।तच्छ्रुत्वा वचनं रोद्रं राजा कोपसमन्वितः

sa yāti rākṣasīṃ yoniṃ janmāni daśa pañca ca / tacchrutvā vacanaṃ rodraṃ rājā kopasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजनका यह सांवत्सरब्रत भगवान् लक्ष्मीपतिको संतुष्ट करनेवाला एवं मोक्ष देनेवाला है।

English

When the excellent holy penance ealled Krcchra was begun by his beloved wife, the king derived much pleasure. He spoke these words to the daughter of the Kusa-emblemed deity (Brahma) tcO lady of beautiful eyebrows, your suggestion has been carried out in accordance with your desire.

अध्याय १४९

श्लोक 9

उवाच स्फुरमाणौष्टस्तान्विप्रान्श्लक्ष्णया गिरा ।सर्वेषामेव भूतानां भवन्तो मार्गदर्शिनः

uvāca sphuramāṇauṣṭastānviprānślakṣṇayā girā / sarveṣāmeva bhūtānāṃ bhavanto mārgadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं--राजेन्द्र! वसुका यह गड्जामाहात्म्यसूचक वचन सुनकर मोहिनीने पुनः अपने पुरोहित विप्रवर वसुसे पूछा।

English

O beautiful lady with thighs resembling metacarpus, sport as you please with the gladness of your heart. Leave off your cares and concentrate your ambitions and desires in me. O lady of sweet eye-brows, for your sake I have eschewed my duties. There is no other woman to give me happiness."

अध्याय १४९

श्लोक 10

यतीनां विधवानां च श्लोको ऽयं पठ्यते द्विजाः ।विमार्गगामिनां चैतन्मतं न सात्वतां क्वचित्

yatīnāṃ vidhavānāṃ ca śloko 'yaṃ paṭhyate dvijāḥ / vimārgagāmināṃ caitanmataṃ na sātvatāṃ kvacit

हिन्दी अर्थ

मोहिनी बोली--ब्रह्मन्! गड्भाजीके तटपर गड़ा आदिके स्थापन और पूजनका क्‍या फल है ? मुझ अबलाको गड्ढाजीके माहात्म्यसे युक्त देवाराधनकी विधि बताइये, जिसे सुनकर पापसे

English

On being thus addressed by her Lord, she attained great pleasure. She spoke to the king thus: — " O Lord, It was after knowing that you are exceedingly loving (and tender) that I had come to you from the heaven.

अध्याय १४९

श्लोक 11

यद्भवद्भिः समुद्दिष्टं राज्ञां नोपोषणं स्मृतम् ।तत्र वाक्यानि शृणुत वैष्णवा चारलक्षणे

yadbhavadbhiḥ samuddiṣṭaṃ rājñāṃ nopoṣaṇaṃ smṛtam / tatra vākyāni śṛṇuta vaiṣṇavā cāralakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

पुरोहित वसु बोले--देवि! तुमने सब लोकोंके हितको कामनासे बहुत उत्तम बात पूछी है। गद्भाजीका सम्पूर्ण माहात्म्य बड़े-बड़े पापोंका नाश करनेवाला है। पूर्वकालमें वृषध्वज भगवान् शिवने कृपापूर्वक

English

I had forsaken the immortal ones, the groups of Dait- yas, Gandharvas, Yaksas, serpents and Raksasas, who were awaiting me. Overcome with love, I approached you at the mountain of Mandara.

अध्याय १४९

श्लोक 12

न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ ।एका दश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि

na śaṅkhena pibettoyaṃ na hanyātkūrmasūkarau / ekā daśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi

हिन्दी अर्थ

इसका वर्णन किया था। देवी पार्वतीने प्रेमपूर्वक उनसे प्रश्न किया था और उन्होंने गड़ाजीके तटपर बैठकर गड्भजाजीका माहात्म्य उन्हें सुनाया था।

English

The like-mindedness of both (husband and wife) is the real fruit of passion. Passionate union with the mind else¬ where is no better than the union of two corpses.

अध्याय १४९

श्लोक 13

न पातव्यं हि मद्य तु न हन्तव्यो द्विजः क्वचित् ।क्रीडेन्नाक्षैस्तु धर्मज्ञो नाश्नीयाद्धरिवासरे

na pātavyaṃ hi madya tu na hantavyo dvijaḥ kvacit / krīḍennākṣaistu dharmajño nāśnīyāddharivāsare

हिन्दी अर्थ

पितरोंने अपराह्यकालमें तथा गुह्मक आदिने रात्रिके प्रथम भागमें भोजन किया है। इन सब वेलाओंका उल्लंघन करके रातमें भोजन करना उत्तम है। अतः नक्तब्रतका आचरण करना चाहिए। रातको

English

When the heart clasped within plump protrud-

अध्याय १४९

श्लोक 14

अभक्ष्य भक्षणं पापं परदाराभिमर्शनम् ।एकादश्यां भोजनं च पतनस्यैव कारणम्

abhakṣya bhakṣaṇaṃ pāpaṃ paradārābhimarśanam / ekādaśyāṃ bhojanaṃ ca patanasyaiva kāraṇam

हिन्दी अर्थ

भोजन करनेवाले नक्त-ब्रतीको ये छ: कर्म अवश्य करने चाहिए--स्रान, हविष्य-भोजन, सत्यभाषण, स्वल्पाहार, अग्रिहोत्र तथा भूमिशयन। जो कोई भी साधक हो, वह माघ मासमें गड़गतटपर शिव-

English

"O people, the day ofHari dawns tomorrow. Remain with only a single meal.2 All shall eschew alkaline salts, taking in only Havisya (cooked rice soaked in ghee).

अध्याय १४९

श्लोक 15

अकार्यकरणं कृत्वा किं जीवेच्छरदां शतम् ।को हि संचेष्टमानस्तु भुनक्ति हरिवासरे

akāryakaraṇaṃ kṛtvā kiṃ jīveccharadāṃ śatam / ko hi saṃceṣṭamānastu bhunakti harivāsare

हिन्दी अर्थ

मन्दिरके समीप रातमें घी मिलायी हुई खिचड़ी भोजन करे। भोजन आरम्भ करनेसे पहले भगवान् शिवको खिचड़ीका ही नैवेद्य लगावे। काष्ट-मौन होकर भोजन करे और जिह्नलाकी लोलुपता त्याग

English

You must lie down on the bare ground. You must avoid sexual union with your beloved wives. Remember the Lord of the Chief of the Devas, the ancient and excellent Purusa.

अध्याय १४९

श्लोक 16

चतुष्पदेभ्यो ऽपि जनैर्नान्नं देयं हरेर्दिने ।उत्तराशास्थितैर्विप्रैर्विष्णुधर्मपरायणैः

catuṣpadebhyo 'pi janairnānnaṃ deyaṃ harerdine / uttarāśāsthitairviprairviṣṇudharmaparāyaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

दे। भगवान् शिवको स्मरण करके जितेन्द्रियभावसे पलाशके पत्तेमें नियमपूर्वक भोजन करे। धर्मराज तथा देवीके लिये पृथकू-पृथक् पिण्ड दे। दोनों पक्षोंकी चतुर्दशीको उपवास करे। पूर्णिमाके दिन

English

Either take a single meal or observe fast. You will thereby be able to go to the region of Sri Hari without per¬ forming a series of Sraddhas, without offering or taking Pinzas and even when your sons have not gone to Gaya.3

अध्याय १४९

श्लोक 17

सो ऽहं कथं करोम्यद्य अभक्ष्यस्य तु भक्षणम् ।नोपक्षीणशरीरो ऽहं नामयावी द्विजोत्तमाः

so 'haṃ kathaṃ karomyadya abhakṣyasya tu bhakṣaṇam / nopakṣīṇaśarīro 'haṃ nāmayāvī dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

गन्ध और गड्भाजलसे तथा दूध, दही, घी, शहद (और शर्करा)-से भगवान् शिवको नहलाकर शिवलिड्रके मस्तकपर धतूरका फूल चढ़ावे। तत्पश्चात् यथाशक्ति घीका पकाया हुआ पूआ

English

Compare the procedure of the Ekadasi Vrata Supra I. Ch. 23.

अध्याय १४९

श्लोक 18

स कथं हि व्रतं त्यक्षे विमार्गस्थद्विजोक्तितः ।धर्मभूषणसंज्ञेन रक्ष्यमाणे धरातले

sa kathaṃ hi vrataṃ tyakṣe vimārgasthadvijoktitaḥ / dharmabhūṣaṇasaṃjñena rakṣyamāṇe dharātale

हिन्दी अर्थ

निवेदन करे। फिर एक आढक तिल लेकर शिवलिड्रके ऊपर चढ़ावे। नील तथा लाल कमलके फूलोंसे सर्वेश्वर शिवका पूजन करे। कमलका फूल न मिले तो सुवर्णमय कमलसे महादेवजीकी

English

With bland speech he consoled Mohini who was afflicted with delusion and passion "O gentle lady the day of Hari that is destructive of sins dawns tomor.ow.

अध्याय १४९

श्लोक 19

न च रक्षाविहीनो ऽहं शत्रुः को ऽपिन मे ऽस्ति च ।एवं ज्ञात्वा द्विजश्रेष्ठा वैष्णवव्रतशालिनः

na ca rakṣāvihīno 'haṃ śatruḥ ko 'pina me 'sti ca / evaṃ jñātvā dvijaśreṣṭhā vaiṣṇavavrataśālinaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। मधुयुक्त खीरका भोग लगावे। घृतमिश्रित गुग्गुलका धूप दे। घीका दीपक जलावे। चन्दन आदिसे अनुलेपन करे। भत्तिपूर्वक महेध्वरको बिल्वपत्र और फल चढ़ावे। उनकी

English

I will be observing restraints. May 1 be forgiven. May I be excused. At your behest the Krcchra penance is being caused to be performed by Sandhyavali.

अध्याय १४९

श्लोक 20

भवद्भिर्नोचितं वक्तुं प्रतिकूलं व्रतापहम् ।असंपरीक्ष्य ये दद्युः प्रायश्चित्तं द्विजातयः

bhavadbhirnocitaṃ vaktuṃ pratikūlaṃ vratāpaham / asaṃparīkṣya ye dadyuḥ prāyaścittaṃ dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नताके लिये काले रंगकी गौ और काले रंगका बैल दान करे। उन गाय-बैलोंकी शकल-सूरत

English

O lady of large eyes propitiate Adhoksaja (Visnu) Hrslkesa along with me, by being engaged in the observance of fast. Thereby, you will attain salvation devoid of burning sensation and dissolution.

अध्याय १४९

श्लोक 21

तेषामेव हि तत्पापं स्मृतिवैकल्यसम्भवम् ।देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो राक्षसो ऽपि वा

teṣāmeva hi tatpāpaṃ smṛtivaikalyasambhavam / devo vā dānavo vāpi gandharvo rākṣaso 'pi vā

हिन्दी अर्थ

एक-सी होनी चाहिए। माघ मास व्यतीत होनेपर आठ ब्राह्मणोंको भोजन करावे और उन्हें दक्षिणा दे। ब्रह्मचर्य-पालनपूर्वक रहे। इस प्रकार यम- नियम, श्रद्धा और भक्तिसे युक्त होकर जो एक

English

O king, you have spoken pertinently. At your behest, I shall perform the worship of the discus-bearing deity, that dispels births, deaths and old age.

अध्याय १४९

श्लोक 22

सिद्धो वा ब्राह्मणो वापि पितास्माकं स्वयं वदेत् ।हरिर्वापि हरो वापि मोहिनीजनको ऽपि वा

siddho vā brāhmaṇo vāpi pitāsmākaṃ svayaṃ vadet / harirvāpi haro vāpi mohinījanako 'pi vā

हिन्दी अर्थ

बार भी शास्त्रीय विधिसे इस ब्रतका पालन करता है, वह इस लोकमें उत्तम भोगोंको भोगता है और मृत्युके पश्चात् परम उत्तम गतिका भागी होता है। वैशाख शुक्ला चतुर्दशीको एकाग्रचित्त होकर

English

The time of fulfillment has come for that vow (promise) that had been undertaken by you formerly on the top of the Mandara mountain, along with the offering of the hand. It was marked by staking your merits. Hence, may that be given to me. If you do not grant me that boon, all the merits that you have accumulated since your birth with great difficulty, will perish instantaneously.

अध्याय १४९

श्लोक 23

दिनकृल्लोकपालो वा नो भोक्ष्ये हरिवासरे ।यो हि रुक्माङ्गदो राजा विख्यातो भूतले द्विजाः

dinakṛllokapālo vā no bhokṣye harivāsare / yo hi rukmāṅgado rājā vikhyāto bhūtale dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अगहनीके चावलका भात और दूध रातमें भोजन करे। पुष्प आदिसे भगवान् शिवकी पूजा करे। उन्हें भोज्य पदार्थ निवेदन करके काष्टठ-मौन होकर भोजन करें। उस दिन पवित्र हो मौन-भावसे

English

Why do you, though a daughter of god Brahma, create obstacles in the observance of holy rites. Ever since my birth I have never taken food on the day of Hari.

अध्याय १४९

श्लोक 24

सत्यप्रतिज्ञां विफलां न कदाचित्करोति हि ।द्युपतेः क्षीयते तेजो हिमवान्परिवर्त्तते

satyapratijñāṃ viphalāṃ na kadācitkaroti hi / dyupateḥ kṣīyate tejo himavānparivarttate

हिन्दी अर्थ

बरगदकी लकड़ीद्वारा दन्‍तधावन करे। रातमें गड़ातटपर शिवलिड्भके समीप सोये। प्रातःकाल पूर्णिमाको विधिपूर्वक गड्ढामें स्नान करके उपवास- ब्रतका संकल्प लेकर रातमें जागरण करे। शिवलिड्रको

English

I shall make you seated in a palanquin that is very splendid and resembling the aerial chariot. Accompanied by my wife, I shall walk on food and take you wherever you wish.

अध्याय १४९

श्लोक 25

जलधिः शोषमायाति पावकश्चोष्णतां त्यजेत् ।तथापि न त्यजे विप्रा व्रतमेकादशीदिने

jaladhiḥ śoṣamāyāti pāvakaścoṣṇatāṃ tyajet / tathāpi na tyaje viprā vratamekādaśīdine

हिन्दी अर्थ

घीसे नहलाकर गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, नेवेद्य आदिके द्वारा उनका पूजन करके एक सुन्दर वृषभको श्रेत पुष्प, वस्त्र, हल्दी और चन्दनसे अलंकृत करके विधिपूर्वक भगवान् शिवके लिये

English

O excellent man, the day of Visnu must not be spent without the observance of Vrat a. Those Brahmanas who have maintained the sacred fire should be known as Grhasthas (householders).

अध्याय १४९

श्लोक 26

प्रसिद्धिरेषा भुवनत्रये ऽपि आरट्यते मे पटहेन विप्राः ।ग्रामेषु देशेषु परेषु वापि ये भुञ्जते रुक्मविभूषणस्य

prasiddhireṣā bhuvanatraye 'pi āraṭyate me paṭahena viprāḥ / grāmeṣu deśeṣu pareṣu vāpi ye bhuñjate rukmavibhūṣaṇasya

हिन्दी अर्थ

निवेदन करे। ब्राह्मणोंको यथाशक्ति खीर भोजन करावे। इस प्रकार जो श्रद्धा और भक्तिके साथ एक बार भी उक्त नियमका पालन करता है, वह अन्तमें मुक्त हो जाता है।

English

Those who abide by the duties of protecting the sub¬ jects should be known as Rajas (kings). GurvinI is the lady who is pregnant for eight months. Sisus are children upto their eighth year.

अध्याय १४९

श्लोक 27

दण्ड्याश्च वध्याश्च सपुत्रकास्ते न चापि वासो विषये हि तेषाम् ।हरेर्दिने सर्वमखप्रधाने पापापहे धर्मविवर्द्धने च

daṇḍyāśca vadhyāśca saputrakāste na cāpi vāso viṣaye hi teṣām / harerdine sarvamakhapradhāne pāpāpahe dharmavivarddhane ca

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ मासके शुक्लपक्षमें दशमी तिथिको हस्त नक्षत्रका योग होनेपर स्त्री हो या पुरुष, भक्तिभावसे गड्राजीके तटपर जाकर रात्रिमें जागरण करना चाहिए और दस प्रकारके फूलोंसे, दस प्रकारकी

English

Kslnas are those who observe too many fasts. Vali- gatras are those old men (whose body contains wrinkles) Mahotsavas are those who are busily engaged in auspicious rites such as marriage etc.

अध्याय १४९

श्लोक 28

मोक्षप्रदे जन्मनिकृन्तनाख्ये तेजो निधौ सर्वजनप्ररूढे ।एंवविधे प्रोद्गत एव शब्दे यद्यस्मि भोक्ता वृजिनस्य कर्त्ता

mokṣaprade janmanikṛntanākhye tejo nidhau sarvajanaprarūḍhe / eṃvavidhe prodgata eva śabde yadyasmi bhoktā vṛjinasya karttā

हिन्दी अर्थ

गन्धसे, दस तरहके नेवेद्योंसे तथा दस-दस ताम्बूल एवं दीप आदिसे श्रद्धापूर्वक गड़ाजीकी पूजा करनी चाहिए। पूजनके पहले भक्तिपूर्वक शास्त्रोक्त विधिके अनुसार गड्जाजीमें दस बार स्नान करके

English

I will be pleased if you take food on the EkadasI day but I won't by pleased even if you cut off your own head and give it to me.

अध्याय १४९

श्लोक 29

अमेध्यलिप्तः पटहो भवेत्तदा संछादितो नीलमयेन वाससा ।उत्पाद्य कीर्तिं स्वयमेव जतुर्निकृन्तति प्राणभयाच्च पापात्

amedhyaliptaḥ paṭaho bhavettadā saṃchādito nīlamayena vāsasā / utpādya kīrtiṃ svayameva jaturnikṛntati prāṇabhayācca pāpāt

हिन्दी अर्थ

जलमें दस पसर काले तिल और घी छोड़ना चाहिए। इसी प्रकार सत्तू तथा गुड़के दस-दस

English

O king, if you do not take food on the day of Hari, I will not touch the body belonging to you who are untruthful in your words.

अध्याय १४९

श्लोक 30

यस्तस्य वासो निरये युगानां षष्टिर्भवेद्वा क्रिमिदंशसंज्ञे ।वृथा हि सूता मम सा जनित्री भवेन्निराशा द्विजपितृदेवाः

yastasya vāso niraye yugānāṃ ṣaṣṭirbhavedvā krimidaṃśasaṃjñe / vṛthā hi sūtā mama sā janitrī bhavennirāśā dvijapitṛdevāḥ

हिन्दी अर्थ

पिण्ड भी गड़ाजीके जलमें डालने चाहिए। तदनन्तर गड़ाके रमणीय तटपर अपनी शक्तिके अनुसार सोने या चाँदीसे गड़ाजीकी प्रतिमा निर्माण कराकर उसकी स्थापना करे। पहले भूमिपर कमल या

English

The wind blows through truthfulness and the fire burns through truth. This entire Universe consisting of the mobile and the immobile beings has truth for its support.

अध्याय १४९

श्लोक 31

वैवस्वतो हर्षमुपाश्रयेच्च सलेखको मे व्रतभङ्ग एव ।किं तेन जातेन दुरात्मना हि ददाति हर्षं रिपुसुंदरीणाम्

vaivasvato harṣamupāśrayecca salekhako me vratabhaṅga eva / kiṃ tena jātena durātmanā hi dadāti harṣaṃ ripusuṃdarīṇām

हिन्दी अर्थ

स्वस्तिकका चिह्न बनाकर उसके ऊपर कलश स्थापित करे। कलशपर भी पद्म एवं स्वस्तिकका चिह्न होना चाहिए। उसके कण्ठमें वस्त्र और पुष्पहार लपेट देना चाहिए। कलशको गड्जाजलसे

English

It appears that in W. 86-89 the Vcdic concept of &ta is extended to Satya (Truth).

अध्याय १४९

श्लोक 32

कुकर्मणा पापरतिः कुजातिः सर्वस्य नाशी त्वशुचिस्स मूढः ।न मन्यते वेदपुराणशास्त्रानन्ते पुरीं याति दिनेशसूनोः

kukarmaṇā pāparatiḥ kujātiḥ sarvasya nāśī tvaśucissa mūḍhaḥ / na manyate vedapurāṇaśāstrānante purīṃ yāti dineśasūnoḥ

हिन्दी अर्थ

भरकर उसमें अन्य आवश्यक पदार्थ छोड़े। उसके ऊपर पूर्णपात्र रखकर उसमें गड्भाजीकी पूर्वोक्त प्रतिमा स्थापित करनी चाहिए। सुवर्ण आदिको प्रतिमा न मिले तो मिट्टी आदिकी बनवानी

English

Truthfulness surpasses thousands of horse-sacrifices. Through falsehood you will be tainted with such a sin as that of drinking liquor.

अध्याय १४९

श्लोक 33

कृत्वैव वान्तिं पुनरत्ति तां यस्तद्वत्प्रतिज्ञाव्रतभङ्गकारी ।वेदा न शास्त्रं न च तत्पुराणं न चापि सन्तः स्मृतयो न च स्युः

kṛtvaiva vāntiṃ punaratti tāṃ yastadvatpratijñāvratabhaṅgakārī / vedā na śāstraṃ na ca tatpurāṇaṃ na cāpi santaḥ smṛtayo na ca syuḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इसकी भी शक्ति न हो तो आटसे पृथ्वीपर ही गड्भाजीका स्वरूप अड्डभित करना चाहिए। उनका स्वरूप इस प्रकार है--गड्ढादेवीके चार भुजाएँ और सुन्दर नेत्र हैं। उनके श्रीअड्डोंसे

English

This chapter describes a typical conflict between parochical Vedists and Vaifoavas. This part of the NP. is meant for the glorification of the Ekadasi Vrata. Though this topic is discussed in Part I Gh. 23 (and elsewhere), a detailed description and importance of this Vrata is found (sometimes repeated in this part also. This chapter emphasizes the import- tance of complete fasts of Ekadasi and the acceptance of the authority of Puranas in interpreting the Vedas. The medieval writers who compiled treatises on Ekadasi (e.g. Sulapani's Ekddafi Viveka, Raghunandana's Ekadaii - U2ltva) and on Kdla (C-S- Hemadri on Kdla, Madhava on Kalanirvaya) have profusely quoted the NP as an authority on Ekadasi. Hence the importance of these chapters.

अध्याय १४९

श्लोक 34

ये माधवस्य प्रियकृत्ययोग्ये वदन्ति शुद्धे ऽह्नि भुजिक्रियां तु ।श्राद्धेन तेनापि न चास्ति तृप्तिः पितुश्च चीर्णेन हरेर्दिने तु

ye mādhavasya priyakṛtyayogye vadanti śuddhe 'hni bhujikriyāṃ tu / śrāddhena tenāpi na cāsti tṛptiḥ pituśca cīrṇena harerdine tu

हिन्दी अर्थ

दस हजार चन्द्रमाओंके समान उज्ज्वल चाँदनी- सी छिटकती रहती है। दासियाँ उन्हें चर डुलाती हैं। मस्तकपर तना हुआ श्वेत छत्र उनकी शोभा बढ़ाता है। वे अत्यन्त प्रसन्न और वरदायिनी

English

O lady of charming thighs, when the day of Hari has dawned, even the Puroclasa (the sacrificial oblation of ground rice) is declared to be equal to the forbidden food. What then about the (ordinary) food taken in by way of regular meal?

अध्याय १४९

श्लोक 35

व्रतेन यद्विष्णुपदप्रदेन साकं क्षयाहेन वदन्तु मूढाः

vratena yadviṣṇupadapradena sākaṃ kṣayāhena vadantu mūḍhāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। करुणासे उनका अन्त:करण सदा द्रवीभूत रहता है। वे वसुधातलपर सुधाधारा बहाती हैं।

English

O fair-complexioned lady, roots, fruits, milk and water are mentioned by leading sages as favourable foodstuffs of feeble men. They can be eaten.

अध्याय १४९

श्लोक 36

एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यं मोहिनी ज्वलितान्तरा ।कोपसंरक्तनयना भर्तारं पर्यभाषत्

etacchrutvā tu tadvākyaṃ mohinī jvalitāntarā / kopasaṃraktanayanā bhartāraṃ paryabhāṣat

हिन्दी अर्थ

वे दिव्य रत्रोंके आभूषण, दिव्य हार और दिव्य अनुलेपनसे विभूषित हैं। जलमें उनके उपर्युक्त स्वरूपका ध्यान करके प्रतिमामें उनकी विशेषरूपसे पूजा करनी चाहिए। प्रतिमाको पञ्मामृतसे स्नान

English

The Brahmanas maintaining the holy sacrificial fires do not accept the observance of fast. How is it that you wish to practise a rite that is outside the pale of the Vedas.?"

अध्याय १४९

श्लोक 37

करोषि चेन्न मे वाक्यं धर्मबाह्यो भविष्यसि ।धर्मबाह्यो हि पुरुषः पांशुना तुल्यतां व्रजेत्

karoṣi cenna me vākyaṃ dharmabāhyo bhaviṣyasi / dharmabāhyo hi puruṣaḥ pāṃśunā tulyatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

कराना उत्तम है। प्रतिमाके आगे एक वेदी बनाकर उसको गोबरसे लीपे। उसपर भगवान् नारायण, शिव, ब्रह्मा, सूर्य, राजा भगीरथ तथा गिरिराज हिमालयकी स्थापना करके गन्ध-पुष्प आदि

English

O King (Mandhata), on hearing the words of Mohini, the king who was the most excellent one among the knowers of the Vedas said laughingly though he got furious in mind.

अध्याय १४९

श्लोक 38

पांशुना पूर्यते गर्तः स गर्तखनको भवेत् ।त्वया ममार्पितः पाणिर्वराय पृथिवीपते

pāṃśunā pūryate gartaḥ sa gartakhanako bhavet / tvayā mamārpitaḥ pāṇirvarāya pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

उपचारोंसे यथाशक्ति उनकी पूजा करे; फिर दस ब्राह्मणोंको दस सेर तिल दे। इसी प्रकार दस सेर जौ दे और उनके साथ अलग-अलग दस पात्रोमें

English

"A pit is filled with dust and becomes a pit-digger. You gave me your hand in the matter of the boon, O lord of the earth.

अध्याय १४९

श्लोक 39

तामुल्लङ्घ्य प्रतिज्ञां स्वां पालयिष्यासि नो यदि ।कृतकृत्या तदा यास्ये प्राप्तो धर्मो मया तव

tāmullaṅghya pratijñāṃ svāṃ pālayiṣyāsi no yadi / kṛtakṛtyā tadā yāsye prāpto dharmo mayā tava

हिन्दी अर्थ

गव्य (दही-घी आदि) भी दे। तत्पश्चात् पहलेसे तैयार करायी हुई मछली, कछुआ, मेढ़क, मगर आदि जलचर जीवोंकी यथाशक्ति सुवर्णमयी अथवा रजतमयी प्रतिमा स्थापित करके उनकी पूजा

English

If you transgress that promise of yours and do not keep it, then I shall go, my purpose done, having obtained dharma, yours.

अध्याय १४९

श्लोक 40

न चाहं ते प्रिया भार्या न च त्वं मे पतिर्नृप ।उपधानं करिष्यामि स्वकं बाहुं न ते युधि

na cāhaṃ te priyā bhāryā na ca tvaṃ me patirnṛpa / upadhānaṃ kariṣyāmi svakaṃ bāhuṃ na te yudhi

हिन्दी अर्थ

करे, वैसी प्रतिमा न मिलनेपर आटेकी प्रतिमा बनावे और मन्त्रज्ञ पुरुष पुष्प आदिसे पूर्वनिर्दिष्ट

English

I am not your dear wife, nor are you my husband, O king. I shall make my own arm my pillow, not in your battle.

अध्याय १४९

श्लोक 41

धिक् त्वां धर्मक्षयकरं स्ववचोलोपकारकम् ।म्लेच्छेष्वपि न दृश्येत त्वादृशो धर्मलोपकः

dhik tvāṃ dharmakṣayakaraṃ svavacolopakārakam / mleccheṣvapi na dṛśyeta tvādṛśo dharmalopakaḥ

हिन्दी अर्थ

गड्भाजीकी रथयात्रा भी करावे। रथपर गड़ाजीकी प्रतिमा या चित्र हो, उसका मुख उत्तर दिशाकी ओर रहे। रथपर भ्रमण करती हुई गड्ाजीका दर्शन इस लोकमें पापी मनुष्योंके लिये अत्यन्त

English

Shame on you, destroyer of dharma, who betrays your own word. Even among mlecchas such a one as you who destroys dharma is not seen.

अध्याय १४९

श्लोक 42

सत्याच्चलितमद्यत्वां परित्यक्ष्ये सुपापिनम् ।एवमुक्त्वा वरारोहा ह्युदतिष्ठत्त्वरान्विता

satyāccalitamadyatvāṃ parityakṣye supāpinam / evamuktvā varārohā hyudatiṣṭhattvarānvitā

हिन्दी अर्थ

दुर्लभ है। इस प्रकार विधिपूर्वक रथयात्रा सम्पन्न करके मनुष्य आगे बताये जानेवाले दस प्रकारके पापोंसे तत्काल ही मुक्त हो जाता है। बिना दिये हुए किसीकी वस्तु ले लेना, हिंसा करना और

English

I shall abandon you, a very sinner, who have fallen from truth today." Having said so, the fair-hipped one rose quickly,

अध्याय १४९

श्लोक 43

यथा सती हरं त्यक्त्वा दिव्याभरणभूषिता ।प्रस्थिता सा तदा तन्वी भूसुरैश्च समन्विता

yathā satī haraṃ tyaktvā divyābharaṇabhūṣitā / prasthitā sā tadā tanvī bhūsuraiśca samanvitā

हिन्दी अर्थ

परायी स्त्रीके साथ सम्बन्ध रखना--ये तीन प्रकारके शारीरिक पाप माने गये हैं। कठोरतापूर्ण वचन,

English

and as Sati leaving Hara, adorned with divine ornaments, the slender one then set out, accompanied by Brahmins.

अध्याय १४९

श्लोक 44

वरं मद्यस्य संस्पर्शो नास्य संगो नृपस्य वै ।वरं नीलांबरस्पर्शो नास्य धर्मच्युतस्य हि

varaṃ madyasya saṃsparśo nāsya saṃgo nṛpasya vai / varaṃ nīlāṃbarasparśo nāsya dharmacyutasya hi

हिन्दी अर्थ

ये चार प्रकारके वाचिक पाप कहे गये हैं। दूसरेका धन हड़पनेकी बात सोचना, मनसे किसीका अनिष्ट-चिन्तन करना और झूठा अभिनिवेश (मरण- भय)--ये तीन प्रकारके मानसिक पाप हैं। ये

English

Better the touch of liquor than the company of this king; better the touch of a blue garment than of this one fallen from dharma.

अध्याय १४९

श्लोक 45

एवं हि मोहिनी रुष्टा प्रलपन्ती तदा भृशम् ।गौतमादिसमायुक्ता निर्जगाम गृहाद्ब्रहिः

evaṃ hi mohinī ruṣṭā pralapantī tadā bhṛśam / gautamādisamāyuktā nirjagāma gṛhādbrahiḥ

हिन्दी अर्थ

दस प्रकारके पाप करोड़ों जन्मोंद्वारा संचित हो तो भी पूर्वोक्त विधिसे रथयात्रा करनेवाला पुरुष उनसे मुक्त हो जाता है।

English

Thus Mohini, angry and lamenting loudly, went out of the house with Gautama and others,

अध्याय १४९

श्लोक 46

हा तात हा जगन्नाथ सृष्टिस्थित्त्यन्तकारक ।इत्येव शब्दं क्रोशन्ती ब्रह्मणोमानसोद्भवा

hā tāta hā jagannātha sṛṣṭisthittyantakāraka / ityeva śabdaṃ krośantī brahmaṇomānasodbhavā

हिन्दी अर्थ

पूजाका मन्त्र इस प्रकार हैं--' ३० नमो दशहराये

English

crying the words, "Ah, father! Ah, Lord of the world, maker of creation, preservation and end!" — Brahma's mind-born daughter.

अध्याय १४९

श्लोक 47

एतस्मिन्नेव काले तु वाजिराजं समास्थितः ।अटित्वा सकलामुर्वीं संप्राप्तो धर्मभूषणः

etasminneva kāle tu vājirājaṃ samāsthitaḥ / aṭitvā sakalāmurvīṃ saṃprāpto dharmabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

रातमें और दिनमें भी उक्त मन्त्रका पाँच-पाँच हजार जप करता है, वह मनुके बताये हुए दस

English

Just then Dharmangada, ornament of dharma, mounted on the king of horses, having wandered the whole earth, arrived.

अध्याय १४९

श्लोक 48

संमुखो ऽभूज्जनन्यास्तु त्वरायुक्तो विमत्सरः ।कर्णाभ्यां तस्य शब्दो ऽसौ विश्रुतः पितृवत्सलः

saṃmukho 'bhūjjananyāstu tvarāyukto vimatsaraḥ / karṇābhyāṃ tasya śabdo 'sau viśrutaḥ pitṛvatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमनुके बतलाये हुए दस धर्म ये हैं--

English

He came before his mother quickly and without envy; those words reached his ears, dear to his father —

अध्याय १४९

श्लोक 49

मोहिनीवक्त्रसंभूतो विप्रवाक्योपबृंहितः ।धर्माङ्गदो धर्ममूर्तिः रुक्मागदसुतस्तदा

mohinīvaktrasaṃbhūto vipravākyopabṛṃhitaḥ / dharmāṅgado dharmamūrtiḥ rukmāgadasutastadā

हिन्दी अर्थ

धर्मो का फल प्राप्त करता है। आगे बताये जानेवाले स्तोत्रको विधिपूर्वक ग्रहण करके उस दिन गड़ाजीके आगे उसका पाठ करे। फिर भगवानू विष्णुकी पूजा करे। वह स्तोत्र इस प्रकार है--

English

words arising from Mohini's mouth and supported by the Brahmins' sayings. Dharmangada, embodiment of dharma, son of Rukmangada, then

अध्याय १४९

श्लोक 50

अवरुह्य हयात्तूर्णं ययौ तातपदान्तिके ।पुनरुत्थाय विप्रेन्द्रान्ननाम विहिताञ्जलिः

avaruhya hayāttūrṇaṃ yayau tātapadāntike / punarutthāya viprendrānnanāma vihitāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

3०» शिवस्वरूपा गड्ाको नमस्कार है। कल्याण प्रदान करनेवाली गड़ाको नमस्कार है। विष्णुरूपिणी देवीको नमस्कार है। आप भगवती गड्ढाको बारंबार नमस्कार है। सम्पूर्ण देवता आपके स्वरूप हैं,

English

dismounted from his horse quickly and went to his father's feet; rising again, he bowed to the best of Brahmins with folded hands.

अध्याय १४९

श्लोक 51

ततः शीघ्रगतिं दृष्ट्वा मोहिनीं रुष्टमानसाम् ।आलक्ष्य तरसा मातः प्राह राजन् कृताञ्जलिः

tataḥ śīghragatiṃ dṛṣṭvā mohinīṃ ruṣṭamānasām / ālakṣya tarasā mātaḥ prāha rājan kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। आपका स्वरूपभूत जल उत्तम औषध है, आपको नमस्कार है। आप समस्त जीवोंके सम्पूर्ण रोगोंका निवारण करनेके लिये श्रेष्ठ वैद्य समान हैं, आपको नमस्कार है। आप

English

Then seeing Mohini hurried and angry at heart, perceiving swiftly, he said to his mother with folded hands:

अध्याय १४९

श्लोक 52

केनावमानिता देवि कथं रुष्टा पितुः प्रिये ।एतैर्द्विजेन्द्रैः सहिता क्व त्वं संप्रस्थिताधुना

kenāvamānitā devi kathaṃ ruṣṭā pituḥ priye / etairdvijendraiḥ sahitā kva tvaṃ saṃprasthitādhunā

हिन्दी अर्थ

स्थावर और जड़म जीवोंसे उत्पन्न होनेवाले विषका नाश करनेवाली हैं, आपको नमस्कार है। संसाररूपी विषका नाश करनेवाली जीवनदायिनी गड्भादेवीको बारंबार नमस्कार है। आप आध्यात्मिक आदि

English

"By whom were you insulted, goddess? Why are you angry, beloved of my father? Where are you going now with these best of Brahmins?"

अध्याय १४९

श्लोक 53

धर्माङ्गदवचः श्रुत्वा मोहिनी वाक्यमब्रवीत् ।पिता तवानृती पुत्र करो येन वृथा कृतः

dharmāṅgadavacaḥ śrutvā mohinī vākyamabravīt / pitā tavānṛtī putra karo yena vṛthā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तीनों तापोंका निवारण करनेवाली एवं सबके प्राणोंकी अधीश्वरी हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार है। आप शान्तिस्वरूपा तथा सबका संताप दूर करनेवाली हैं, सब कुछ आपका ही स्वरूप है, आपको

English

Hearing Dharmangada's words Mohini said: "Your father is untruthful, son, by whom the hand was given in vain,

अध्याय १४९

श्लोक 54

यः कर्त्ता सुकृतं भूरि रक्ताशोकाकृतिः स्थितः ।ध्वजाङ्कुशाङ्कितः श्रीमान्दक्षिणः कनकाङ्गदः

yaḥ karttā sukṛtaṃ bhūri raktāśokākṛtiḥ sthitaḥ / dhvajāṅkuśāṅkitaḥ śrīmāndakṣiṇaḥ kanakāṅgadaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। सबको पूर्णत: शुद्ध करनेवाली और सब पापोंसे छुटकारा दिलानेवाली आपको नमस्कार है। आप भोग और मोक्ष देनेवाली भोगवती (नामक पातालगज्भा) हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार

English

who does so much good, stands with the form of a red ashoka, marked with banner and goad, glorious, generous, golden-armleted:

अध्याय १४९

श्लोक 55

रुक्माङ्गदेन ते पित्रा न चाहं वस्तुमुत्सहे

rukmāṅgadena te pitrā na cāhaṃ vastumutsahe

हिन्दी अर्थ

है। आप ही मन्दाकिनी नामसे प्रसिद्ध आकाशगड्ढा हैं, आपको नमस्कार है। आप स्वर्ग देनेवाली हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार है। तीनों लोकोंमें मूर्तरूपसे प्रकट होनेवाली आप गड्ढजादेवीको बारंबार

English

by your father Rukmangada I cannot stay."

अध्याय १४९

श्लोक 56

धर्माङ्गद उवाच यद्ववीषि वचो देवि तत्कर्त्ताहं न संशयः ।मा कोपं कुरु मातस्त्वं निवर्त्ततस्व पितुः प्रिये

dharmāṅgada uvāca yadvavīṣi vaco devi tatkarttāhaṃ na saṃśayaḥ / mā kopaṃ kuru mātastvaṃ nivarttatasva pituḥ priye

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। शुक्लरूपसे स्थित होनेवाली आपको नमस्कार है। सबका क्षेम चाहनेवाली क्षेमवतीको

English

Dharmangada said: "Whatever you say, goddess, I shall do, without doubt. Do not be angry, mother; turn back, beloved of my father."

अध्याय १४९

श्लोक 57

मोहिन्युवाच अनेन समयेनाहं त्वत्पित्रा मन्दराचले ।कृता भार्या शिवः साक्ष्ये स्थितो यत्र सुराधिपः

mohinyuvāca anena samayenāhaṃ tvatpitrā mandarācale / kṛtā bhāryā śivaḥ sākṣye sthito yatra surādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

धृति: क्षमा दमो5स्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रह:। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥ (६। ९२) ' धैर्य, क्षमा, मनका निग्रह, चोरी न करना, बाहर-भीतरकी पवित्रता, इन्द्रियनिग्रह, सात्तिक बुद्धि, अध्यात्मविद्या,

English

Mohini said: "With this agreement I was made your father's wife on Mandara, where Shiva stood as witness, the lord of the gods.

अध्याय १४९

श्लोक 58

समयात्स च्युतः सम्यक्पिता ते रुक्मभूपणः ।न प्रयच्छति मे देयं तस्य वृद्धिं विचिन्तये

samayātsa cyutaḥ samyakpitā te rukmabhūpaṇaḥ / na prayacchati me deyaṃ tasya vṛddhiṃ vicintaye

हिन्दी अर्थ

सत्य और अक्रोध--ये दस धर्मके लक्षण हैं।'

English

Your father, who is adorned with gold, has fallen from the agreement; he does not give me what is due. I consider his growth.

अध्याय १४९

श्लोक 59

न याचे काञ्चनं धान्यं हस्त्यश्वं ग्रामवाससी ।येन तस्य भवेद्धानिर्न याचे तन्नृपात्मज

na yāce kāñcanaṃ dhānyaṃ hastyaśvaṃ grāmavāsasī / yena tasya bhaveddhānirna yāce tannṛpātmaja

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है, नमस्कार है। देवताओंके सिंहासनपर विराजमान होनेवाली तेजोमयी आप गड्ज़देवीको नमस्कार है। आप मन्द गति धारण करके 'मन्दा! और शिवलिड्रका आधार होनेसे 'लिड्रधारिणी '

English

I ask not for gold, grain, elephants, horses, villages or clothes. I ask for that by which he would suffer loss, O king's son.

अध्याय १४९

श्लोक 60

येनासौ प्रीणयेद्देहं स्वकीयं देहिनां वर ।तन्मया प्रार्थितं पुत्र स मोहान्न प्रयच्छति

yenāsau prīṇayeddehaṃ svakīyaṃ dehināṃ vara / tanmayā prārthitaṃ putra sa mohānna prayacchati

हिन्दी अर्थ

कहलाती हैं। भगवान् नारायणके चरणारविन्दोंसे प्रकट होनेके कारण आप 'नारायणी' कहलाती हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार है। सम्पूर्ण जगत्को मित्र माननेवाली आप विश्वमित्राको नमस्कार

English

By what he might satisfy his own body, best of embodied ones — that I begged, son; out of delusion he does not give it.

अध्याय १४९

श्लोक 61

तस्यैव चोपकाराय शरीरस्य नृपात्मज ।याचितः सुखहेतोस्तु मया नृपतिसत्तमः

tasyaiva copakārāya śarīrasya nṛpātmaja / yācitaḥ sukhahetostu mayā nṛpatisattamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। रेवती नामसे प्रसिद्ध गड़ाको नमस्कार है, नमस्कार है। आप बृहतीदेवीको नित्य नमस्कार है। लोकधात्रीको बारंबार नमस्कार है। विश्वमें प्रधान होनेसे आपका नाम विश्वमुख्या है, आपको

English

For the very benefit of his body, son of the king, I asked him, the best of kings, for the sake of happiness.

अध्याय १४९

श्लोक 62

स्थितः सो ऽद्यानृते घोरे सुरापानसमे विभुः

sthitaḥ so 'dyānṛte ghore surāpānasame vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। जगत्को आनन्दित करनेके कारण नन्दिनी हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार है।

English

Today that lord stands in dreadful untruth, equal to drinking liquor.

अध्याय १४९

श्लोक 63

सत्यच्युतं निष्ठुरवाक्यभाषिणं विमुक्तधर्मं त्वनृतं शठं च ।परित्यजेयं जनकं तवाधमं नैव स्थितिर्मे भविता हि तेन

satyacyutaṃ niṣṭhuravākyabhāṣiṇaṃ vimuktadharmaṃ tvanṛtaṃ śaṭhaṃ ca / parityajeyaṃ janakaṃ tavādhamaṃ naiva sthitirme bhavitā hi tena

हिन्दी अर्थ

गड़्जादेवीको बारंबार नमस्कार है। परावरगतां, आचद्या' एवं तारा' नामवाली आपको नमस्कार है, नमस्कार है। स्वर्गमें विराजमान गड्भादेवी। आपको नमस्कार है। आप सबसे अभिन्न हैं, आपको

English

I would abandon your father, fallen from truth, speaking harsh words, gone from dharma, untrue and deceitful, the lowest; there will be no standing for me with him."

अध्याय १४९

श्लोक 64

तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं पुत्रो धर्माङ्गदो ऽब्रवीत् ।मयि जीवति तातो मे न भवेदनृती क्वचित्

tacchrutvā mohinīvākyaṃ putro dharmāṅgado 'bravīt / mayi jīvati tāto me na bhavedanṛtī kvacit

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है, नमस्कार है। आप शान्त-स्वरूपा, प्रतिष्ठा (आधारस्वरूपा) तथा वरदायिनी हैं, आपको

English

Hearing Mohini's words, the son Dharmangada said: "While I live my father will never be untruthful.

अध्याय १४९

श्लोक 65

निवर्तस्व वरारोहे करिष्ये ऽहं तवेप्सितम् ।पित्रा मे नानृतं देवि पूर्वमुक्तं कदाचन

nivartasva varārohe kariṣye 'haṃ tavepsitam / pitrā me nānṛtaṃ devi pūrvamuktaṃ kadācana

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है, नमस्कार है। आप उग्रा, मुखजल्पा' और संजीवनी हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार है। आपकी ब्रह्मलोकतक पहुँच है। आप त्रह्मको प्राप्ति करानेवाली तथा पापनाशिनी हैं, आपको

English

Turn back, fair-hipped one; I shall do what you wish. My father has never said an untruth before, goddess.

अध्याय १४९

श्लोक 66

स कथं मयि जाते तु वदिष्यति महीपतिः ।यस्य सत्ये स्थिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः

sa kathaṃ mayi jāte tu vadiṣyati mahīpatiḥ / yasya satye sthitā lokāḥ sadevāsuramānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है, नमस्कार है। प्रणतजनोंकी पीड़ाका नाश करनेवाली जगन्माता गड्भराको नमस्कार है, नमस्कार है। देवि! आप जल-विन्दुओंकी राशि हैं, दुर्गण संकटका नाश करनेवाली तथा जगतके

English

How can that king say it now that I am born, in whose truth the worlds with gods, demons and men stand,

अध्याय १४९

श्लोक 67

वैवस्वतगृहं येन कृतं शून्यं हि पापिभिः ।विजृंभते यस्य कीर्तिर्व्याप्तं ब्रह्माण्डमण्डलम्

vaivasvatagṛhaṃ yena kṛtaṃ śūnyaṃ hi pāpibhiḥ / vijṛṃbhate yasya kīrtirvyāptaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

उद्धारमें दक्ष हैं, आपको नमस्कार है। सम्पूर्ण विपत्तियोंका विरोध करनेवाली मड्भलमयी गड्जादेवीको नमस्कार है, नमस्कार है। पर और अपर सब आपके ही स्वरूप हैं, आप ही पराशक्ति हैं,

English

by whom the house of Yama was emptied of sinners, whose fame spreads and pervades the circle of the cosmic egg?

अध्याय १४९

श्लोक 68

स कथं जायते भूपो मिथ्यावचनसंस्थितः ।अश्रुतं भूपतेर्वाक्यं परोक्षे श्रद्दधे कथम्

sa kathaṃ jāyate bhūpo mithyāvacanasaṃsthitaḥ / aśrutaṃ bhūpatervākyaṃ parokṣe śraddadhe katham

हिन्दी अर्थ

मोक्षदायिनी देवि! आपको सदा नमस्कार है। गड्जा मेरे आगे रहें, गड्जा मेरे दोनों पार्श्रमें रहें, गड्ढा मेरे चारों ओर रहें और है गड्ढे! आपमें ही

English

How can a king established in false speech be born? How can I trust a king's word unheard, in his absence?

अध्याय १४९

श्लोक 69

ममोपरि दयां कृत्वा निवर्तस्व शुभानने ।एतद्धर्माङ्गदेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य मोहिनी

mamopari dayāṃ kṛtvā nivartasva śubhānane / etaddharmāṅgadenoktaṃ vākyamākarṇya mohinī

हिन्दी अर्थ

देवि! आदि, मध्य और अन्तमें आप ही हैं। आप सर्वस्वरूपा हैं। आप ही मूल प्रकृति हैं। आप ही सर्वसमर्थ नर-नारायण हैं गड़े ! आप ही परमात्मा और आप ही शिव हैं, आपको नमस्कार है,

English

Showing mercy to me, turn back, fair-faced one." Hearing what Dharmangada said, Mohini

अध्याय १४९

श्लोक 70

न्यवर्तत महीपालपुत्रस्कन्धावलंबिनी ।यत्र रुक्माङ्गदः शेते मृतकल्पो रविप्रभः

nyavartata mahīpālaputraskandhāvalaṃbinī / yatra rukmāṅgadaḥ śete mṛtakalpo raviprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

१. पृथ्वीपर स्थित होने अथवा पृथुल जलराशि धारण करनेके कारण गड्भाजीका नाम “पृथ्वी” है। भगवदीय

English

turned back, leaning on the king's son's shoulder, to where Rukmangada lay, bright as the sun, as if dead.

अध्याय १४९

श्लोक 71

तस्मिन्निवेशयामास शयने काञ्चनान्विते ।दीपरत्नैः सुप्रकाशे विद्रुमैश्चित्रिते वरे

tasminniveśayāmāsa śayane kāñcanānvite / dīparatnaiḥ suprakāśe vidrumaiścitrite vare

हिन्दी अर्थ

शक्ति होनेसे गद्भा और पृथ्वीमें अभेद भी है।

English

She made him lie on the bed, golden, bright with lamp-jewels, painted with coral, excellent,

अध्याय १४९

श्लोक 72

आखण्डलास्त्रमणिभिः कृतपादे सुकोमले ।दीर्घविस्तारसंयुक्ते ह्यनौपम्ये मनोहरे

ākhaṇḍalāstramaṇibhiḥ kṛtapāde sukomale / dīrghavistārasaṃyukte hyanaupamye manohare

हिन्दी अर्थ

२. शिव (कल्याणमय) हैं अमृत (जल) जिनका, वे गड्भाजी 'शिवामृता' हैं, शिवस्वरूपा और अमृतस्वरूपा

English

with legs made of Indra's weapons and jewels, very soft, long and broad, incomparable, charming.

अध्याय १४९

श्लोक 73

ततः कृताञ्जलिः प्राहपितरं श्लक्ष्णया गिरा ।तातैषा जननी मे ऽद्य त्वां वदत्यनृती त्विति

tataḥ kṛtāñjaliḥ prāhapitaraṃ ślakṣṇayā girā / tātaiṣā jananī me 'dya tvāṃ vadatyanṛtī tviti

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण उनका यह नाम सार्थक है।

English

Then with folded hands he said to his father in a gentle voice: "Father, this my mother says that you are untruthful today.

अध्याय १४९

श्लोक 74

कस्मात्त्वमनृती भूप भविष्यसि महीतले ।सकोषरत्ननिचये गजाश्वरथसंयुते

kasmāttvamanṛtī bhūpa bhaviṣyasi mahītale / sakoṣaratnanicaye gajāśvarathasaṃyute

हिन्दी अर्थ

३. रजोगुणरहित, निर्मलस्वरूप होनेके कारण गड्भाजीको 'विरजा' कहते हैं। गोलोकस्थित विरजासे अभिन्न

English

Why will you become untruthful on earth, O king, with your kingdom ruled, with treasury, jewels, elephants, horses and chariots,

अध्याय १४९

श्लोक 75

राज्ये प्रशास्यमाने तु सप्तोदधिसमन्विते ।प्रदेहि सकलं ह्यस्यै यत्त्या श्रावितं विभो

rājye praśāsyamāne tu saptodadhisamanvite / pradehi sakalaṃ hyasyai yattyā śrāvitaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण भी इनका नाम 'विरजा! है।

English

bounded by seven oceans? Give her all that you promised her, Lord.

अध्याय १४९

श्लोक 76

मयि चापधरे तात को व्यलीकं चरेत्तव ।देहि शक्रपदं देव्यै जितं विद्धि पुरन्दरम्

mayi cāpadhare tāta ko vyalīkaṃ carettava / dehi śakrapadaṃ devyai jitaṃ viddhi purandaram

हिन्दी अर्थ

४. पर (ऊपर स्वर्गलोक) और अवर (नीचे पाताललोक)-में स्थित।

English

With me holding the bow, father, who will do you wrong? Give the goddess the post of Indra; know that Indra is conquered.

अध्याय १४९

श्लोक 77

वैरिञ्च्यं दुर्ल्लभं यच्च योगिगम्यं निरञ्जनम् ।तच्चाप्यहं प्रदास्यामि तपसा तोष्य पद्मजम्

vairiñcyaṃ durllabhaṃ yacca yogigamyaṃ nirañjanam / taccāpyahaṃ pradāsyāmi tapasā toṣya padmajam

हिन्दी अर्थ

सबको संसार-सागरसे तारनेवाली अथवा "'तारा' नामक शक्तिसे अभिन्न।

English

What is hard to get, Brahma's state, stainless, reached by yogis — that too I shall give, having pleased the lotus-born by austerity.

अध्याय १४९

श्लोक 78

समीहते यज्जननी मदीया रसातले वापि धरातले वा ।त्रिविष्टपे वापि परे पदे वा दास्यामि जित्वा नरदेवदानवान्

samīhate yajjananī madīyā rasātale vāpi dharātale vā / triviṣṭape vāpi pare pade vā dāsyāmi jitvā naradevadānavān

हिन्दी अर्थ

अपने स्नोतरूप मुखसे निरन्तर कलकल शब्द करनेवाली।

English

Whatever my mother wishes — in the nether world, on earth, in heaven or in the highest state — I shall give it, conquering gods, men and demons.

अध्याय १४९

श्लोक 79

अहं हि दासस्तव भूप यस्माद्विक्रीयतां मामथवा तृणाय ।हस्ते हि पापस्य दिवाप्रकीर्तेर्वत्स्यामि तत्कर्मकरः सुभुक्तः

ahaṃ hi dāsastava bhūpa yasmādvikrīyatāṃ māmathavā tṛṇāya / haste hi pāpasya divāprakīrtervatsyāmi tatkarmakaraḥ subhuktaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवकोंको जन्म-मृत्युसे छुड़ाकर नूतन अमृतमय जीवन प्रदान करनेवाली।

English

I am your servant, O king; sell me, or let me be for a straw; I shall live in the hand of the sinner of tarnished fame as his servant, well fed.

अध्याय १४९

श्लोक 80

यद्दुष्करं भूमिपते त्रिलोक्यां नादेयमस्तीह तदिष्टंभावात् ।तच्चापि राजेन्द्र ददस्व देव्यै मज्जीवितं मज्जननीभवं वा

yadduṣkaraṃ bhūmipate trilokyāṃ nādeyamastīha tadiṣṭaṃbhāvāt / taccāpi rājendra dadasva devyai majjīvitaṃ majjananībhavaṃ vā

हिन्दी अर्थ

, ३ नम: शिवायै गड्भायै शिवदाये नमोस्तु ते ।नमोस्तु विष्णुरूपिण्यै गड्भायै ते नमो नमः ॥

English

Whatever is hard to do in the three worlds, nothing is ungiveable here, from desire to please; give that also, O king, to the goddess — my life or my mother's life.

अध्याय १४९

श्लोक 81

तेनैव सद्यो नृपनाथ लोके सत्कीर्तियुक्तो भव सर्वदैव ।विराजयित्वा स्वगुणैर्नृपौघान्करैरिवात्मप्रभवैः खशोभैः

tenaiva sadyo nṛpanātha loke satkīrtiyukto bhava sarvadaiva / virājayitvā svaguṇairnṛpaughānkarairivātmaprabhavaiḥ khaśobhaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो प्रतिदिन भक्तिभावसे इस स्तोत्रका पाठ करता है अथवा जो श्रद्धापूर्वक इसे सुनता है, वह

English

By that alone, O king, be endowed with good fame in the world always, outshining multitudes of kings with your own qualities, as rays born of oneself shine in the sky.

अध्याय १४९

श्लोक 82

कीर्तिप्रभङ्गे वृजिनं भविष्यति प्रजावधे यन्मनुराह सत्यम् ।संमार्जयित्वा विमलं यशः स्वं कथं सुखी स्यां नृपते ततः क्षमः

kīrtiprabhaṅge vṛjinaṃ bhaviṣyati prajāvadhe yanmanurāha satyam / saṃmārjayitvā vimalaṃ yaśaḥ svaṃ kathaṃ sukhī syāṃ nṛpate tataḥ kṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

पापों तथा सम्पूर्ण दोषोंसे मुक्त हो जाता है। रोगी रोगसे और विपत्तिका मारा पुरुष विपत्तिसे छुटकारा पा जाता है। शत्रुओंसे, बन्धनसे तथा सब प्रकारके भयसे भी वह मुक्त हो जाता है। इस लोकमें

English

If fame is broken, there will be sin, as Manu says is true, in killing subjects. Having cleansed my own spotless fame, how shall I be happy then, O king, able to forgive?"

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 149
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.