Narada Purana· Nārada Purāṇa
151
अध्याय 151 / 167

Book 2 - Adhyaya 27

154 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ154 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५१

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते षड्वविंशो ऽध्यायः अदस्तदा ।आहूय जननीं शीघ्रं नाम्ना संध्यावलीं शुभाम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīcarite ṣaḍvaviṃśo 'dhyāyaḥ adastadā / āhūya jananīṃ śīghraṃ nāmnā saṃdhyāvalīṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

वह स्वर्ग और मोक्षको प्राप्त होता है। जो मानव प्राण-त्यागके समय गड्भाका स्मरण अथवा गज्भजलका स्पर्श करता है, वह पापी होनेपर भी परमगतिको प्राप्त होता है। जिन धीर पुरुषोंने गड़ाजीके समीप

English

At the instance of her son, she immediately reached the presence of the king. The words of Mohinl as well as those of his father were repeated to her.

अध्याय १५१

श्लोक 2

सूर्यायुत समप्रख्यां तेजसा रुचिरस्तनाम् ।पालयन्तीं धरां सर्वां पादविन्यासविक्रमैः

sūryāyuta samaprakhyāṃ tejasā rucirastanām / pālayantīṃ dharāṃ sarvāṃ pādavinyāsavikramaiḥ

हिन्दी अर्थ

जाकर अपने शरीरका त्याग किया है, वे देवताओंके समान हो गये। इसलिये मुक्ति देनेवाले दूसरे सब साधनोंको छोड़कर देहपातपर्यन्त गड्भाजीका ही सेवन करे। जो महान् पापी होकर भी गड्ढाके

English

O king, (Mandhata), on hearing the words of her son the gentle lady Sandhyavall spoke these soft words to Mohini, the daughter of Brahma:

अध्याय १५१

श्लोक 3

पुत्रस्य वचनात्प्राप्ता तत्क्षणं नृपसन्निधौ ।श्राविता मोहिनी वाक्यं पितुर्वाक्यं तथैव च

putrasya vacanātprāptā tatkṣaṇaṃ nṛpasannidhau / śrāvitā mohinī vākyaṃ piturvākyaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

समीपवर्ती आकाशमें, गड्भातटकी भूमिपर अथवा गद्भाजीके जलमें मरा है, वह ब्रह्मा, विष्णु और शिवके द्वारा पूजनीय अक्षयपदको प्राप्त कर लेता है। जो धर्मात्मा, पवित्र एवं साधुसम्मत प्राणधारी

English

O beautiful lady, do not be importunate. By no means will the king taste the sinful food (cooked rice when the day of Hari has arrived.

अध्याय १५१

श्लोक 4

उभयोः संविदं कृत्वा परिसांत्वय्य मोहिनीम् ।भोजनाय स्थितामेनां नृपस्य हरिवासरे

ubhayoḥ saṃvidaṃ kṛtvā parisāṃtvayya mohinīm / bhojanāya sthitāmenāṃ nṛpasya harivāsare

हिन्दी अर्थ

मनुष्य मन-ही-मन गज्जाजीका चिन्तन करता है, वह परम गतिको प्रास कर लेता है। कोई कहीं भी मर रहा हो, परंतु मृत्युकाल उपस्थित होनेपर यदि वह गड्ज़ाजीका स्मरण करता है, तो वह

English

Closely follow the king. He is the eternal preceptor. Just as the worlds of Savitri were free from impurities, so also will be the worlds of that woman who always carries out the directions of her husband.

अध्याय १५१

श्लोक 5

यथा नो च्यवते सत्याद्यथा भुङ्क्ते न मे पिता ।तथा विधीयतामेवं कुशलं चोभयोर्भवेत्

yathā no cyavate satyādyathā bhuṅkte na me pitā / tathā vidhīyatāmevaṃ kuśalaṃ cobhayorbhavet

हिन्दी अर्थ

शिवलोक अथवा विष्णुधामको जाता है। भगवान् शह्गरके अत्यन्त कर्कश जटाकलापसे निकलकर भापी सगर-पुत्रोके शरीरकी राखको बहाकर गज्जाजीने

English

O lady of large eyes, and slender waist, for the sake of my husband I shall bow down to your feet though I am the eldest and you are the youngest.

अध्याय १५१

श्लोक 6

तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली नृप ।मोहिनीं श्लक्ष्णया वाचा प्राह ब्रह्मसुता तदा

tatputravacanaṃ śrutvā devī saṃdhyāvalī nṛpa / mohinīṃ ślakṣṇayā vācā prāha brahmasutā tadā

हिन्दी अर्थ

दोनेमें रख ले और प्रेतगणोंसे युक्त दक्षिण दिशाकी ओर देखते हुए 'नमोउस्तु धर्माय' (धर्मराजको नमस्कार है) ऐसा कहकर जलमें प्रवेश करे और धर्मराज मुझपर प्रसन्न हों' ऐसा कहकर उस

English

The woman who traps and gets her husband involved in the faults due to the verbal pledge and makes him do what should not be done is sinful and she will stay in the hell.

अध्याय १५१

श्लोक 7

माग्रहं कुरु वामोरु कथञ्चिदपि भूपतिः ।नास्वादयति पापान्न संप्राप्ते हरिवासरे

māgrahaṃ kuru vāmoru kathañcidapi bhūpatiḥ / nāsvādayati pāpānna saṃprāpte harivāsare

हिन्दी अर्थ

हड्डीको जलमें फेंक दे। तदनन्तर स्नान करके तीर्थवासी अक्षयवटका दर्शन करे और ब्राह्मणको दक्षिणा दे। ऐसा करनेपर यमलोकमें स्थित हुए पुरुषका स्वर्गलोकमें गमन होता है और वहाँ उसे

English

After falling off from the terrible hell, she takes

अध्याय १५१

श्लोक 8

अनुवर्तय राजान गुरुरेष सनातनः ।सदा भवति या नारी भर्तुर्वचनकारिणी

anuvartaya rājāna gurureṣa sanātanaḥ / sadā bhavati yā nārī bharturvacanakāriṇī

हिन्दी अर्थ

देवराज इन्द्रके समान प्रतिष्ठा प्राप्त होती है। गज्जाजीकी बहती हुई मुख्य धारासे लेकर चार हाथतकका जो भाग है, उसके स्वामी भगवान् नारायण हैं। प्राण कण्ठतक आ जाये तो भी उसमें प्रतिग्रह

English

Good counsel must be given to an enemy by one who wishes for piety. What then, O lotus-faced lady to you who remains as a friend of mine?

अध्याय १५१

श्लोक 9

तस्याः स्युरक्षयया लोकाः सावित्र्यास्तु यथामलाः ।यद्यनेन पुरा देवि तव दत्तः करो गिरौ

tasyāḥ syurakṣayayā lokāḥ sāvitryāstu yathāmalāḥ / yadyanena purā devi tava dattaḥ karo girau

हिन्दी अर्थ

स्वीकार न करे। भाद्रपद शुक्ला चतुर्दशीको गड्भाजीका जल जहाँतक बढ़ जाता है, वहाँतककी भूमिको उनका गर्भ जानना चाहिए। उससे दूरका स्थान “तीर” कहलाता है। साधारण स्थितिमें जहाँतक

English

On hearing the words of Sandhyavall, Mohini the fascinating lady spoke to the eldest wife of her husband whose complexion was lustrous like gold.

अध्याय १५१

श्लोक 10

कामार्तेन विमूढेन तन्न यो ऽग्यं विचिन्तितम् ।यद्देयं तद्ददात्येष ह्यदेयं प्रार्थयस्व मा

kāmārtena vimūḍhena tanna yo 'gyaṃ vicintitam / yaddeyaṃ taddadātyeṣa hyadeyaṃ prārthayasva mā

हिन्दी अर्थ

जल रहता है, उससे डेढ़ सौ हाथ दूरतक गर्भकी सीमा है। उससे परेका भू-भाग तट है। देवि! किन्हीं विद्वानोंका ऐसा ही मत है तथा यह श्रुतियों और स्मृतियोंकों भी अभिमत है। तीरसे

English

Who wishes to fall down from the top of a mountain? Who wants to play with snakes living in burrows? Who likes to rush at lions and tigers? Who wants to swim across the sea?

अध्याय १५१

श्लोक 11

विपत्तिरपि भद्रैव सन्मार्गे संस्थितस्य तु ।न भुक्तं येन सुभगे शैशवे ऽपि हरेर्दिने

vipattirapi bhadraiva sanmārge saṃsthitasya tu / na bhuktaṃ yena subhage śaiśave 'pi harerdine

हिन्दी अर्थ

दो-दो कोस दोनों ओरका स्थान ' क्षेत्र” कहलाता

English

Who wants to indulge in harsh words and faise state¬ ments? Who is fond of outraging the modesty of another man s wife? Who likes to eat unwholesome food? Who desires to eat the forbidden food in the world?

अध्याय १५१

श्लोक 12

स कथं भोक्ष्यते पुण्ये माधवस्य दिने ऽधुना ।कामं वरय वामोरुवरमन्यं सुदुर्लभम्

sa kathaṃ bhokṣyate puṇye mādhavasya dine 'dhunā / kāmaṃ varaya vāmoruvaramanyaṃ sudurlabham

हिन्दी अर्थ

है। तीरको छोड़कर क्षेत्रमें वास करना चाहिए; क्योंकि तीरपर निवास अभीष्ट नहीं है। दोनों तटोंसे एक योजन विस्तृत भू-भाग क्षेत्रकी सीमा माना गया है। जितने पाप हैं, वे सब-के-सब

English

A man who deserves to be in the hell, does all inauspicious things that destroy his body in the form of fame and that make him fall off from the three aims of life.

अध्याय १५१

श्लोक 13

तं ददात्येव भूपालो निवृत्ता भव भोजने ।मन्यसे यदि मां देवि धर्माङ्गदविरोहिणीम्

taṃ dadātyeva bhūpālo nivṛttā bhava bhojane / manyase yadi māṃ devi dharmāṅgadavirohiṇīm

हिन्दी अर्थ

गड़ाजीकी सीमा नहीं लाँघते। वे गड़ाको देखकर उसी प्रकार दूर भागते हैं, जैसे सिंहको देखकर वनमें रहनेवाले दूसरे जीव। महाभागे! जहाँ गड़ा हैं, जहाँ श्रीराम और श्रीशिवका तपोवन है, उसके

English

I am going to say something that will take away your life, that of our husband and that of all women folk along- wi the world. It spoils my merits (dharma) and may cause slander against me. O timid lady, it is impossible to conceive mentally about it.

अध्याय १५१

श्लोक 14

अस्मज्जीवितसंयुक्तं राज्यं वरय सुव्रते ।सप्तद्वीपसमेतं हि ससरिद्वनपर्वतम्

asmajjīvitasaṃyuktaṃ rājyaṃ varaya suvrate / saptadvīpasametaṃ hi sasaridvanaparvatam

हिन्दी अर्थ

चारों ओर तीन योजनतक सिद्धक्षेत्र जानना चाहिए। तीर्थमें कभी दान न ले। पवित्र देव-मन्दिरोंमें भी प्रतिग्रह न ले तथा ग्रहण आदि सभी निमित्तोंमें मनुष्य प्रतिग्रहसे अलग रहे। जो तीर्थमें दान लेता

English

"Of what nature are the words you are going to speak which will cause sorrow to me? In making my husband truthful, misery cannot be caused to me by any means. If it is done for the name of my husband, I am not distressed at my death, or at the death of my son or at the destruction of my kingdom.

अध्याय १५१

श्लोक 15

कनिष्ठाया वरिष्ठाहं करिष्ये पादवन्दनम् ।भर्तुरर्थे विशालाक्षि प्रसीद तनुमध्यमे

kaniṣṭhāyā variṣṭhāhaṃ kariṣye pādavandanam / bharturarthe viśālākṣi prasīda tanumadhyame

हिन्दी अर्थ

है तथा पुण्यमय देवमन्दिरोंमें भी प्रतिग्रह स्वीकार करता है, उसके पास जबतक प्रतिग्रहका धन है, तबतक उसका तीर्थ-ब्रत निष्फल कहा जाता है। देवि! गड़ाजीमें दान लेना मानो गड्राको बेचना

English

That sinful lady falls into hell called Puya (of foetid things) and remains there for seventy Yugas. Thereafter, she is born as female musk-rat in the Bharata land for seven births.

अध्याय १५१

श्लोक 16

वाचा शपथदोषैस्तु संनिरुध्य पतिं हि या ।अकार्यं कारयेत्पापा सा नारी निरये वसेत्

vācā śapathadoṣaistu saṃnirudhya patiṃ hi yā / akāryaṃ kārayetpāpā sā nārī niraye vaset

हिन्दी अर्थ

है। गड़ाके विक्रयसे भगवान् विष्णुका विक्रय हो जाता है और भगवान् विष्णुका विक्रय होनेपर तीनों लोकोंका विक्रय हो जाता है। जो गड्जाजीके तीरकी मिट्टी लेकर अपने मस्तकपर धारण करता

English

This happened during my girlhood days. A splitter of wood at my father's place was chopping the wood for fuel for a long time.

अध्याय १५१

श्लोक 17

सा च्युता नरकाद्धोरात्सप्तजन्मानि पञ्च च ।सूकरीं योनिमाप्नोति चाण्डालीं च ततः परम्

sā cyutā narakāddhorātsaptajanmāni pañca ca / sūkarīṃ yonimāpnoti cāṇḍālīṃ ca tataḥ param

हिन्दी अर्थ

है, वह केवल तम (अन्धकार, अज्ञान एवं तमोगुण)- का नाश करनेके लिये मानो सूर्यका स्वरूप धारण करता है। जो मनुष्य गड़ाजीके तटकी धूलि फैलाकर उसके ऊपर पितरोंके लिये पिण्ड देता

English

Inclined to play alongwith my girl friends, I went near him as he was splitting the wood.

अध्याय १५१

श्लोक 18

एवं ज्ञात्वा मया देवि विक्रियां पापसंभवाम् ।निवारितासि वामोरु सखीभावेन सुंदरि

evaṃ jñātvā mayā devi vikriyāṃ pāpasaṃbhavām / nivāritāsi vāmoru sakhībhāvena suṃdari

हिन्दी अर्थ

है, वह अपने पितरोंको तृत्त करके स्वर्गलोकमें पहुँचा देता है। भद्रे! इस प्रकार मैंने तुम्हें गड़ाका उत्तम माहात्म्य बताया है। जो मनुष्य इसको पढ़ता अथवा सुनता है, वह भगवान् विष्णुके

English

A PrakriUc formation in Sk. meaning "one who lives in a log

अध्याय १५१

श्लोक 19

विपक्षस्यापि सद्बुद्धिर्दातव्या धर्ममिच्छता ।किं पुनः सखिसंस्थायास्तव पद्मनिभानने

vipakṣasyāpi sadbuddhirdātavyā dharmamicchatā / kiṃ punaḥ sakhisaṃsthāyāstava padmanibhānane

हिन्दी अर्थ

परमपदको प्राप्त होता है। विधिनन्दिनी ! जो भगवान् विष्णु अथवा शिवका लोक प्राप्त करना चाहते हों, उन्हें प्रतिदिन पवित्रचित्त हो श्रद्धा और भक्तिके साथ इस गड्जा-माहात्म्यका पाठ करना चाहिए।

English

Then O fair-complexioned lady, the Kasthlla spoke to me in human voice. She addressed me by my name Sandhya- vail, while I was in the midst of my friends.

अध्याय १५१

श्लोक 20

संध्या वलीवचः श्रुत्वा मोहिनी मोहकारिणी ।उवाच कनकाभां तां भर्तुर्ज्येष्ठां प्रियां तदा

saṃdhyā valīvacaḥ śrutvā mohinī mohakāriṇī / uvāca kanakābhāṃ tāṃ bharturjyeṣṭhāṃ priyāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर पापनाशिनी गद्भाका यह उत्तम माहात्म्य सुनकर मोहिनीने पुनः अपने पुरोहितसे पूछा।

English

"O splendid-faced lady in my previous birth I was the daughter of the sage named Sumantu who was omni¬ scient. I was the wife of Kauntfinya.

अध्याय १५१

श्लोक 21

माननीयासि मे सुभ्रु करोमि वचनं तव ।विद्वद्भिर्मुनिभिर्य्यत्तु गीयते नारदादिभिः

mānanīyāsi me subhru karomi vacanaṃ tava / vidvadbhirmunibhiryyattu gīyate nāradādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनी बोली--भगवन्! आपने मुझे गज्जाका पृण्यमय आख्यान (माहात्म्य) सुनाया है। अब मैं यह सुनना चाहती हूँ कि संसारमें गयातीर्थ कैसे

English

I lived in Kanyakubja (Kanauj in U.P.). I was affluent, hence, very arrogant. I was the favourite darling of my mother, father and other kinsmen.

अध्याय १५१

श्लोक 22

यदि तन्नाचरेद्राजा भोजनं हरिवासरे ।क्रियतामपरं देवि मरणादधिकं तव

yadi tannācaredrājā bhojanaṃ harivāsare / kriyatāmaparaṃ devi maraṇādadhikaṃ tava

हिन्दी अर्थ

पुरोहित बसुने कहा--गया पितृतीर्थ है। उसे सब तीथोंमें श्रेष्ठ माना गया है, जहाँ देवदेवेश्वर पितामह ब्रह्माजी स्वयं निवास करते हैं। जहाँ याग (श्राद्ध)-की अभिलाषा रखनेवाले

English

Bed and other things were given to me by my father as dowry and present. Ten thousand gold pieces too were given to me at the outset by my father-in-law.

अध्याय १५१

श्लोक 23

ममापि दुःखदंह्येतद्दैवाज्जल्पाम्यहं शुभे ।कस्येष्टमात्महननं कस्येष्टं विषभक्षणम्

mamāpi duḥkhadaṃhyetaddaivājjalpāmyahaṃ śubhe / kasyeṣṭamātmahananaṃ kasyeṣṭaṃ viṣabhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

पितरोंने यह गाथा गायी है--'बहुत-से पुत्रोंकी अभिलाषा करनी चाहिए, क्योंकि उनमेंसे एक भी तो गया जायगा अथवा अश्वमेध-यज्ञ करेगा या नीलवृषभका उत्सर्ग करेगा।' देवि! गयाका

English

Taking the dead body of her husband my mother-in- law entered the funeral pyre. Thereafter, my husband offered water libations to his parents and performed their Sraddha.

अध्याय १५१

श्लोक 24

पतनं वा गिरेर्मूर्ध्रः क्रीडा वापि बिलेशयैः ।व्याघ्रसिंहाभिगमनं समुद्रतरणं तथा

patanaṃ vā girermūrdhraḥ krīḍā vāpi bileśayaiḥ / vyāghrasiṃhābhigamanaṃ samudrataraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

उसका संक्षेपसे वर्णन करूँगा। वह भोग और मोक्ष देनेवाला है। सुनो, पूर्वकालकी बात है। गयासुर नामसे प्रसिद्ध एक असुर हुआ था, जो बड़ा पराक्रमी था। उसने बड़ा भयंकर तप

English

Within two months of that, O gentle lady, my husband went to the Royal palace out of curiosity but was afterwards overwhelmed by love passions of the heart.

अध्याय १५१

श्लोक 25

दरुक्तानृतवाक्यं वा परदाराभिमर्शनम् ।अपथ्यभक्षणं लोके तथाभक्ष्यस्य भक्षणम्

daruktānṛtavākyaṃ vā paradārābhimarśanam / apathyabhakṣaṇaṃ loke tathābhakṣyasya bhakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

किया, जो सम्पूर्ण भूतोंको पीड़ित करनेवाला था। उसकी तपस्यासे संतप्त हुए देवता लोग उसके वधके लिये भगवान् विष्णुकी शरणमें गये। तब भगवानने उसको गदासे मार दिया। अत: गदाधर

English

Beautiful courtesans in the prime of their youth were seen entering the royal palace by that Brahmana.

अध्याय १५१

श्लोक 26

मृगाटनमथाक्षैर्वा क्रीडनं साहसं तथा ।छेदनं तृणकाष्ठानां लोष्टानामवमर्द्दनम्

mṛgāṭanamathākṣairvā krīḍanaṃ sāhasaṃ tathā / chedanaṃ tṛṇakāṣṭhānāṃ loṣṭānāmavamarddanam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु ही गयातीर्थमें मुक्तिदाता माने गये हैं। भगवान् विष्णुने इस तीर्थकी मर्यादा स्थापित की। जो मनुष्य यहाँ यज्ञ, श्राद्ध, पिण्डदान एवं स्नानादि कर्म करता है, वह स्वर्ग अथवा

English

With gifts of profuse wealth two of them were taken from there and brought to his house. My evil-minded husband retained them in his house for dalliance.

अध्याय १५१

श्लोक 27

हिंसनं सूक्ष्मदेवानां जलपावकखेलनम् ।दैवाविष्टो वरारोहे नरः सर्वं करोति वै

hiṃsanaṃ sūkṣmadevānāṃ jalapāvakakhelanam / daivāviṣṭo varārohe naraḥ sarvaṃ karoti vai

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमें जाता है। गयातीर्थको उत्तम जानकर ब्रह्माजीने वहाँ यज्ञ किया तथा उन्होंने वहाँ सरस्वती नदीकी भी सृष्टि की और समस्त

English

Using it up the entire wealth of my husband was wasted by both of them. O gentle lady, by the time three years elapsed, my husband became indigent.

अध्याय १५१

श्लोक 28

त्रिवर्गविच्युतं घोरं यशोदेहहरं क्षितौ ।नरकार्हे नरो देवि करोत्यशुभकर्म तत्

trivargavicyutaṃ ghoraṃ yaśodehaharaṃ kṣitau / narakārhe naro devi karotyaśubhakarma tat

हिन्दी अर्थ

उत्तम माहात्म्य सारसे भी सारतर वस्तु है। मैं दिशाओंमें व्यातत होकर उस तीर्थमें निवास

English

Then he requested me "Give me your ornaments". Those were not given to my husband by me as he was addicted to vice.

अध्याय १५१

श्लोक 29

साहं पापा दुराचारा वक्तुकामा सुनिर्घृणम् ।यादृशेन हि भावेन योनौ शुक्रं समुत्सृजेत्

sāhaṃ pāpā durācārā vaktukāmā sunirghṛṇam / yādṛśena hi bhāvena yonau śukraṃ samutsṛjet

हिन्दी अर्थ

किया। तदनन्तर ब्राह्मणोंके प्रार्थना करनेपर ब्रह्माजीने वहाँ अनेक तीर्थ निर्माण किये और कहा-- ब्राह्मणो ! गयामें श्राद्ध करनेसे पवित्र हुए लोग

English

He went a long distance seeing wonderful things and miracles on the way. O splendid lady, he saw many animals of the sea and all their activities.

अध्याय १५१

श्लोक 30

तादृशेन हि भावेन संतानं संभवेदिति ।साहं विवादभावेन राज्ञो रुक्माङ्गदस्य हि

tādṛśena hi bhāvena saṃtānaṃ saṃbhavediti / sāhaṃ vivādabhāvena rājño rukmāṅgadasya hi

हिन्दी अर्थ

और सत्कार करेंगे, उनके द्वारा सदा मैं पूजित होऊँगा। ब्रह्मज्ञान, गयाश्राद्ध, गोशालामें प्राप्त होनेवाली मृत्यु तथा कुरुक्षेत्रमें निवास--यह मनुष्योंके लिये चार प्रकारकी मुक्ति (-के

English

By the time it had gone a hundred Yojanas, the boat was caught in a violent storm. It broke into pieces and all others on the boat were killed.

अध्याय १५१

श्लोक 31

जाता जलजजातेन स्त्रीरूपा वरवर्णिनी ।दुष्टभावा तथा जाता कर्त्री दुष्टं नृपस्य तु

jātā jalajajātena strīrūpā varavarṇinī / duṣṭabhāvā tathā jātā kartrī duṣṭaṃ nṛpasya tu

हिन्दी अर्थ

साधन) हैं। ब्रह्महत्या, मदिरापान, चोरी और गुरुपत्तीगमन तथा इन सबके संसर्गसे होनेवाला पाप--ये सब-के-सब गयाश्राद्धसे नष्ट हो जाते हैं। मरनेपर जिनका दाह-संस्कार नहीं हुआ है,

English

As providence would have it, and urged by his Karmans of the previous births, my husband clung to along piece of wood. O gentle lady, led by the wind he reached a mountain bedecked with adamantine peaks.

अध्याय १५१

श्लोक 32

न लग्नं न ग्रहा देवि न होरा पुण्यदर्शिनी ।तत्कालभावना ग्राह्या तद्भावो जायते सुतः

na lagnaṃ na grahā devi na horā puṇyadarśinī / tatkālabhāvanā grāhyā tadbhāvo jāyate sutaḥ

हिन्दी अर्थ

जो पशुओंद्वारा मारे गये हैं अथवा जिन्हें सर्पने डँस लिया है, वे सब लोग गयाश्राद्धसे मुक्त होकर स्वर्गलोकमें जाते हैं। देवि! इस विषयमें एक प्राचीन इतिहास सुना

English

O lady of beautiful eyes, on seeing the divine, wonderfnl mountain my husbund left off the piece of wood (that brought him there) and jocously climbed on to it, as he was eager to earn some wealth.

अध्याय १५१

श्लोक 33

तेन भावेन जातस्य दाक्षिण्यं नोपपद्यते ।न च व्रीडा न च स्नेहो न धर्मो देवि विद्यते

tena bhāvena jātasya dākṣiṇyaṃ nopapadyate / na ca vrīḍā na ca sneho na dharmo devi vidyate

हिन्दी अर्थ

जाता है। त्रेतायुगमें विशाल नामसे प्रसिद्ध एक राजा हो गये हैं, जो विशालापुरीमें रहते थे। वे अपने सदगुणोंके कारण धन्य समझे जाते थे। उनमें धेर्यका विलक्षण गुण था। उन्होंने श्रेष्ठ तीर्थ

English

He rested there for a while. When he was over- whelmed with hunger and thirst, he got up in search of food

अध्याय १५१

श्लोक 34

जानन्नपि यथायुक्तस्तं भावमनुवर्तते

jānannapi yathāyuktastaṃ bhāvamanuvartate

हिन्दी अर्थ

गयाशिरमें आकर पितृयाग प्रारम्भ किया। उन्होंने विधिपूर्वक पितरोंको पिण्डदान दिया। इतनेमें ही उन्होंने आकाशमें उत्तम आकृतिसे युक्त तीन पुरुषोंकों देखा, जो क्रमश: श्वेत, लाल और

English

When the sun had set and the night had set in, a terrible Raksasa roaring like the cloud came there rushing in.

अध्याय १५१

श्लोक 35

वक्ष्ये वचः प्राणहरं तवाधुना भर्तुः सलोकस्य वधूजनस्य ।धर्मापहं वाच्यकरं ममापि कर्तुं न शक्यं मनसापि भीरु

vakṣye vacaḥ prāṇaharaṃ tavādhunā bhartuḥ salokasya vadhūjanasya / dharmāpahaṃ vācyakaraṃ mamāpi kartuṃ na śakyaṃ manasāpi bhīru

हिन्दी अर्थ

काले रंगके थे। उन्हें देखकर राजाने पूछा-- “आपलोग कौन हैं ?' सित (€ श्वेत )-ने कहा--राजन्! मैं तुम्हारा पिता सित हूँ। मेरा नाम तो सित है ही, मेरे

English

Without washing her feet, she had gone to sleep with her head directed towards the north. The virgin of beautiful buttocks was desirous of obtaining a husband, but did not obtain one befitting her,

अध्याय १५१

श्लोक 36

करोषि वाक्यं यदि मामकं हि भवेच्च कीर्तिर्महतीह लोके ।भर्तुर्यशः स्यात्त्रिदिवे गतिस्ते पुत्रे प्रशंसा मम धिग्विवादः

karoṣi vākyaṃ yadi māmakaṃ hi bhavecca kīrtirmahatīha loke / bharturyaśaḥ syāttridive gatiste putre praśaṃsā mama dhigvivādaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरका वर्ण भी सित (श्वेत) है । साथ ही मेरे कर्म भी सित (उज्वल) हैं और ये जो लाल रंगके पुरुष दिखायी देते हैं, ये मेरे पिता हैं। इन्होंने बड़े निछ्ठर कर्म किये हैं। वे ब्रह्महत्यारे

English

O lady of slender limbs, this beautiful girl, occupying a bed spread in the shadow of the lamp was seen by the sin¬ ful demon who was roaming about.

अध्याय १५१

श्लोक 37

वसिष्ठ उवाच मोहिनीवचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली विभो ।धैर्यमालंब्य तां तन्वीं ब्रूहि ब्रूहीत्यचोदयत्

vasiṣṭha uvāca mohinīvacanaṃ śrutvā devī saṃdhyāvalī vibho / dhairyamālaṃbya tāṃ tanvīṃ brūhi brūhītyacodayat

हिन्दी अर्थ

और पापाचारी रहे हैं और इनके बाद ये जो तीसरे सज्जन हैं, ये तुम्हारे प्रपितामह हैं। ये नामसे तो कृष्ण हैं ही, कर्म और वर्णसे भी कृष्ण

English

On hearing the weeping of the girl, his wife the ogress hurriedly came to the place where the demon was standing.

अध्याय १५१

श्लोक 38

कीदृशं वदसे वाक्यं येन दुःखं भवेन्मम ।भर्तुर्मे सत्यकरणे न दुःखं जायते क्वचित् ।आत्मनो निधने वापि पुत्रस्य निधने ऽपि वा ।भर्तुरर्थे प्रकुर्वन्त्या राज्यनाशे न मे व्यथा

kīdṛśaṃ vadase vākyaṃ yena duḥkhaṃ bhavenmama / bharturme satyakaraṇe na duḥkhaṃ jāyate kvacit / ātmano nidhane vāpi putrasya nidhane 'pi vā / bharturarthe prakurvantyā rājyanāśe na me vyathā

हिन्दी अर्थ

हैं। इन्होंने पूर्वजन्ममें अनेक प्राचीन ऋषियोंका वध किया है। ये दोनों पिता और पुत्र अवीचि नामक नरकमें पड़े हुए हैं, अतः ये मेरे पिता और ये दूसरे इनके पिता, जो दीर्घकालतक काले

English

"O ruthless one, why is this girl brought here when I am alive? Do you wish for another wife? I will no longer be your wife then.

अध्याय १५१

श्लोक 39

यस्या दुःखी भवेद्भर्ता भार्याया वरवार्णिनी ।समृद्धायाः सपापायास्तस्याः प्रोक्ता ह्यधोगतिः

yasyā duḥkhī bhavedbhartā bhāryāyā varavārṇinī / samṛddhāyāḥ sapāpāyāstasyāḥ proktā hyadhogatiḥ

हिन्दी अर्थ

मुखसे युक्त हो नरकमें रहे हैं और मैं, जिसने अपने शुद्ध कर्मके प्रभावसे इन्द्रका परम दुर्लभ सिंहासन प्राप्त किया था, तुझ मन्त्रज्ञ पुत्रके द्वारा गयामें पिण्डदान करनेसे हम तीनों ही बलात्

English

That demon joyously spoke to his beloved wife of beautiful eyes, the ogress of black eyes who had spoken to him thus.

अध्याय १५१

श्लोक 40

सा याति नरकं पापा पूयाख्यं युगसप्ततिम् ।ततश्छुछुन्दरी स्याच्च सप्त जन्मानि भारते

sā yāti narakaṃ pāpā pūyākhyaṃ yugasaptatim / tataśchuchundarī syācca sapta janmāni bhārate

हिन्दी अर्थ

एक बार गया जाना और एक बार वहाँ पितरोंको पिण्ड देना भी दुर्लभ है; फिर नित्य वहीं रहनेका अवसर मिले, इसके लिये तो कहना ही क्‍या है! देश-कालके प्रमाणानुसार

English

"O splendid-faced lady, this pabulum (eatable) prey has been brought by me from KasI for your sake. A second one is standing at the gate. It has been brought to me by providence.

अध्याय १५१

श्लोक 41

ततः काकी ततः श्याली गोधा गोत्वेन शुद्ध्यति ।भर्तुरर्थे तु या वित्तें विद्यमानं न यच्छति

tataḥ kākī tataḥ śyālī godhā gotvena śuddhyati / bharturarthe tu yā vitteṃ vidyamānaṃ na yacchati

हिन्दी अर्थ

कहीं-कहीं मृत्युकालसे एक वर्ष बीतनेके बाद अपने भाई-बन्धु पतित पुरुषोंके लिये गयाकूपमें पिण्डदान करते हैं। एक समय किसी प्रेतराजने एक वैश्यसे अपनी मुक्तिके लिये अनुरोध करते

English

On hearing the words of the Raksasa that virgin spoke thus: — "O RaksasI, out of his fear for you, your husband utters a lie.

अध्याय १५१

श्लोक 42

जीवितं वा वरारोहे विष्ठायां सा भवेत्क्रिमिः ।क्रिमियोनिविनिर्मुक्ता काष्ठीला जायते शुभे

jīvitaṃ vā varārohe viṣṭhāyāṃ sā bhavetkrimiḥ / krimiyonivinirmuktā kāṣṭhīlā jāyate śubhe

हिन्दी अर्थ

हुए कहा--तुम गयातीर्थका दर्शन करके स्नान कर लेना और पवित्र होकर मेरा नाम ले मेरे लिये पिण्डदान करना। वहाँ पिण्ड देनेसे मैं अनायास ही प्रेतभावसे मुक्त हो सम्पूर्ण दाताओंको

English

On hearing these words uttered by the princess, the ogress became extremely infuriated. On seeing the beautiful form (of the princess), she decided that it was the truth. In her anger she hurled words (at her husband).

अध्याय १५१

श्लोक 43

मम कौमारभावे तु मत्पितुः काष्ठपाटकः ।अग्निप्रज्वालनाथ हि काष्ठं पाटयते चिरम्

mama kaumārabhāve tu matpituḥ kāṣṭhapāṭakaḥ / agniprajvālanātha hi kāṣṭhaṃ pāṭayate ciram

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होनेवाले शुभ लोकोंमें चला जाऊँगा। वैश्यसे ऐसा कहकर अनुयायियोंसहित प्रेतराजने एकान्तमें

English

She thought thus — ''She has been brought here to be made his wife. Of necessity, this demon will strike a wedge in my head.

अध्याय १५१

श्लोक 44

सखीभिः सहिता चाहं क्रीडासंसक्तमानसा ।काष्ठं पाटयतस्तस्य समीपमगमं तदा

sakhībhiḥ sahitā cāhaṃ krīḍāsaṃsaktamānasā / kāṣṭhaṃ pāṭayatastasya samīpamagamaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

वैश्य धनोपार्जज करके परम उत्तम गयातीर्थ नामक तीर्थमें गया। उस महाबुद्धि वैश्यने वहाँ पहले अपने पितरोंको पिण्ड आदि देकर फिर सब प्रेतोंके लिये क्रमश: पिण्डदान और धनदान

English

Let there not be any woman in the three worlds who undergoes the misery of having a co-wife. There will hardly be any woman in the three worlds who will survive the harassment due to the misery of being a co-wife.

अध्याय १५१

श्लोक 45

तत्र दृष्टा मया सुभ्रु काष्ठीला दारुनिर्गता ।नवनीतनिभं देहं बिभ्राणा चाञ्जनत्विषम्

tatra dṛṣṭā mayā subhru kāṣṭhīlā dārunirgatā / navanītanibhaṃ dehaṃ bibhrāṇā cāñjanatviṣam

हिन्दी अर्थ

किया। उसने अपने पितरों तथा अन्य कुट्ठम्बीजनोंके लिये भी पिण्डदान किया था। वैश्यद्वारा इस प्रकार पिण्ड दिये जानेपर वे सभी प्रेत प्रेतभावसे छूटकर द्विजत्वको प्राप्त हो ब्रह्मलोकमें चले गये।

English

After thinking much like this, she spoke these words to her husband, "This girl is mine, as this lady of charming eyes has been brought by you as food for me.

अध्याय १५१

श्लोक 46

कनिष्ठिकाङ्गुलिसमा स्थौल्ये ह्यङ्गुलिमानिका ।तां दृष्ट्वा पतितां भूमौ हन्तुं ध्वाङ्क्षः समागतः

kaniṣṭhikāṅgulisamā sthaulye hyaṅgulimānikā / tāṃ dṛṣṭvā patitāṃ bhūmau hantuṃ dhvāṅkṣaḥ samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

गयामें किये हुए श्राद्ध, जप, होम और तप अक्षय होते हैं। यदि पिताकी क्षयाह-तिथिको पुत्रोंद्वारा ये कर्म किये जाय तो वे मोक्षकी प्राप्ति करानेवाले

English

The maiden of large buttocks spoke to the Brahmana with great pleasure — "Who are you? Whence have you come here? Why do you stay here?

अध्याय १५१

श्लोक 47

यावद्गृह्णाति वक्त्रेण काष्ठीलां क्षुधितः स तु ।तावन्निवारितः सद्यो मया लोष्टेन तत्क्षणात्

yāvadgṛhṇāti vaktreṇa kāṣṭhīlāṃ kṣudhitaḥ sa tu / tāvannivāritaḥ sadyo mayā loṣṭena tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

. हैं। पितृगण नरकके भयसे पीड़ित हो पुत्रकी अभिलाषा करते हैं और सोचते हैं--जो कोई पुत्र गया जायगा, वह हमें तार देगा। गयामें धर्मपृष्ठ, ब्रह्मसभा, गयाशीर्ष तथा

English

I ask you this as I am desirous of making you my husband. I am an ogress overcome with pangs of love. I have been abandoned by my husband. I have come here to make you my husband."

अध्याय १५१

श्लोक 48

सा मुक्ता ताडितेनेत्थं वायसेन वरानने ।सक्षता तुण्डसंस्पृष्टा न च शक्ता पलायितुम्

sā muktā tāḍitenetthaṃ vāyasena varānane / sakṣatā tuṇḍasaṃspṛṣṭā na ca śaktā palāyitum

हिन्दी अर्थ

अक्षयवटके समीप पितरोंके लिये जो कुछ दिया जाता है, वह अक्षय होता है। ब्रह्मारण्य, धर्मपृष्ठ और धेनुकारण्य--इनका दर्शन करके वहाँ पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्य अपनी बीस पीढ़ियोंका उद्धार

English

"O Ogress, how can there be the copulation of a RaksasI and a human being? There is no doubt about this that men are remembered as the prey of Raksasas."

अध्याय १५१

श्लोक 49

ततः सा वेपमाना तु प्राणत्यागमुपागमत् ।सिक्ता किञ्चिज्जलैनैव ततः स्वास्थ्यमुपागता

tataḥ sā vepamānā tu prāṇatyāgamupāgamat / siktā kiñcijjalainaiva tataḥ svāsthyamupāgatā

हिन्दी अर्थ

कर देता है। महान् कल्पपर्यन्त किया हुआ पाप गयामें पहुँचनेपर नष्ट हो जाता है। गोतीर्थ और गृश्रवटतीर्थमें किया हुआ श्राद्धदान महान् फल देनेवाला होता है। वहाँ सब मनुष्य मतड़रके आश्रमका

English

On hearing those words she spoke to him again respectfully — "The impossible is made possible, thanks to the intercession of the Providence.

अध्याय १५१

श्लोक 50

तततः सा मानुषीवाचा मामाह वरवर्णिनी ।संध्यावलीति संबोध्य सखीमध्यसमास्थिताम्

tatataḥ sā mānuṣīvācā māmāha varavarṇinī / saṃdhyāvalīti saṃbodhya sakhīmadhyasamāsthitām

हिन्दी अर्थ

दर्शन करते हैं और सब लोकोंके समक्ष ' धर्मसर्वस्व' की घोषणा करते हैं। वहाँ पवित्र पड्डूुजवन नामक तीर्थ है, जो पुण्यात्मा पुरुषोंसे सेवित है, जिसमें पिण्डदान दिया जाता है। वह सबके

English

The son procreated by a human being will be Ghatotkaca. He will be one who cannot be killed by any other weapon. He will attain death through the weapon called Sakti (of Indra, hurled by Karna against Ghatotkaca).

अध्याय १५१

श्लोक 51

सुमन्तुनाम्नो हि मुनेः सर्वज्ञस्य सुताभवम् ।पूर्वजन्मनि पत्नी च कैण्डिन्यस्य शुभानने

sumantunāmno hi muneḥ sarvajñasya sutābhavam / pūrvajanmani patnī ca kaiṇḍinyasya śubhānane

हिन्दी अर्थ

लिये दर्शनीय तीर्थ है। तृतीयातीर्थ, पादतीर्थ, नि:क्षीरामण्डलतीर्थ, महाहद तथा कौशिकीतीर्थ-- इन सबमें किया हुआ श्राद्ध महान् फल देनेवाला होता है। मुण्डपृष्ठमें परम बुद्धिमान् महादेवजीने

English

Hence, O Brahmana, do not grieve. It is through Providential intercession that I have become your wife. Fate is indeed very powerful.

अध्याय १५१

श्लोक 52

न्यवसं कान्यकुब्जे तु सुसमृद्धा सुदर्पिता ।जनन्या बन्धुवर्गस्य पितुरिष्टतमा ह्यहम्

nyavasaṃ kānyakubje tu susamṛddhā sudarpitā / jananyā bandhuvargasya pituriṣṭatamā hyaham

हिन्दी अर्थ

अपना पैर दे रखा है। अन्य तीर्थोमें अनेक सौ वर्षोतक जो दुष्कर तपस्या की जाती है, उसके समान फल यहाँ थोड़े ही समयके तीर्थसेवनसे प्रात हो जाता है। धर्मपरायण मनुष्य इस तीर्थमें

English

O excellent Brahmana, without killing at least one it does not go back to Indra. The person for whose slaying it was hurled will perish even if he be immortal.

अध्याय १५१

श्लोक 53

पित्रा दत्ता ततश्चाहं कैण्डिन्याय महात्मने ।कुलीनाय सरूपाय स्त्रीसंगरहिताय च

pitrā dattā tataścāhaṃ kaiṇḍinyāya mahātmane / kulīnāya sarūpāya strīsaṃgarahitāya ca

हिन्दी अर्थ

आकर अपनी समस्त पापराशिको तत्काल दूर कर देता है, ठीक उसी तरह जैसे साँप पुरानी केंचुलको त्याग देता है। वहीं मुण्डपृष्ठतीर्थके उत्तर भागमें कनकनन्दा नामसे विख्यात तीर्थ है,

English

Hence, I shall climb up to the top of this Sala tree, bring the shining Sakti to you and hand it over to you with -a desire for the death of my husband.

अध्याय १५१

श्लोक 54

शयनीयादिकं दत्तं यौतुकं जनकेन मे ।श्वशुरेणापि मे दत्तं सुवर्णस्यायुतं पुरा

śayanīyādikaṃ dattaṃ yautukaṃ janakena me / śvaśureṇāpi me dattaṃ suvarṇasyāyutaṃ purā

हिन्दी अर्थ

जहाँ ब्रह्मर्षिगण निवास करते हैं। वहाँ स्नान करके मनुष्य अपने शरीरके साथ स्वर्गलोकको जाते हैं।

English

If you do not hit and injure the night-prowler with this Sakti, there is no doubt that the evil-minded one will swallow you as well as me.

अध्याय १५१

श्लोक 55

पितृश्वशूरवित्ताभ्यां परिपूर्णाभवं तदा ।गोमहिष्यादिसंयुक्ता धनधान्यसमन्विता

pitṛśvaśūravittābhyāṃ paripūrṇābhavaṃ tadā / gomahiṣyādisaṃyuktā dhanadhānyasamanvitā

हिन्दी अर्थ

वहाँ किया हुआ श्राद्ध, दान सदा अक्षय कहा गया है। सुलोचने ! वहाँ निःक्षीरामें तीन दिनतक स्रान करके मानसरोवरमें नहाकर श्राद्ध करे। उत्तरमानसमें जाकर मनुष्य परम उत्तम सिद्धि प्राप्त

English

Hence, an enmity (inimical feelings) has been generated in me against my husband of the wicked soul. If he is killed, it will be possible for both of us to have sexual dalliance.

अध्याय १५१

श्लोक 56

इष्टा श्वशुरयोश्वाहं सौशीन्येन जनस्य च ।कालेन पञ्चतां प्राप्तः श्वशुरो वेदतत्त्ववित्

iṣṭā śvaśurayośvāhaṃ sauśīnyena janasya ca / kālena pañcatāṃ prāptaḥ śvaśuro vedatattvavit

हिन्दी अर्थ

कर लेता है। जो अपनी शक्ति और बलके अनुसार वहाँ श्राद्ध करता है, वह दिव्य भोगों और मोक्षके सम्पूर्ण उपायोंको प्राप्त कर लेता है। तदनन्तर ब्रह्मसरोवरतीर्थमें जाय, जो ब्रह्मययूपसे सुशोभित

English

O Rativardhana (one who intensifies lustful- ness) if I am making a false statement to you, may I not be the partaker of benefits of the merit performed by myself.

अध्याय १५१

श्लोक 57

तं मृतं पतिमादाय श्वश्रूरग्निं विवेश सा ।ततो भर्ताञ्जलिं दत्वा पित्रोः श्राद्धमथाकरोत्

taṃ mṛtaṃ patimādāya śvaśrūragniṃ viveśa sā / tato bhartāñjaliṃ datvā pitroḥ śrāddhamathākarot

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ श्राद्ध करनेसे मनुष्य ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है। सुभगे ! तदनन्तर लोकविख्यात धेनुकतीर्थमें जाय। वहाँ एक रात रहकर तिलमयी धेनुका दान करे। ऐसा करनेसे मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो

English

If this were to be a lie, may I attain that condition- of a despicable nature which is attained by men on committing: Brahmana slaughter.

अध्याय १५१

श्लोक 58

गते मासद्वये देवि भर्ता मे राजमन्दिरम् ।गतः कौतुकभावेनहृच्छयेन प्रपीडितः

gate māsadvaye devi bhartā me rājamandiram / gataḥ kautukabhāvenahṛcchayena prapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही चन्द्रलोकमें जाता है। तत्पश्चात् परम बुद्धिमान् महादेवजीके गृध्रवट नामक स्थानको जाय। वहाँ भगवान् शड्डरके समीप जाकर अपने अज्जोंमें भस्म लगावे। देवि ! ऐसा करनेसे ब्राह्मणोंको

English

O Brahmana, may I get that state, the terrible state that is laid down in the case of an evil-minded Brahmana. who drinks liquor.

अध्याय १५१

श्लोक 59

तत्र वेश्याः सुरूपाढ्या यौवनेन समन्विताः ।प्रविशत्यां नृपगृहे दृष्टास्तेन द्विजन्मना

tatra veśyāḥ surūpāḍhyā yauvanena samanvitāḥ / praviśatyāṃ nṛpagṛhe dṛṣṭāstena dvijanmanā

हिन्दी अर्थ

तो बारह वर्षोतक किये जानेवाले ब्रतका पुण्य प्रात्त होता है और अन्य वर्णके लोगोंका सारा पाप नष्ट हो जाता है।

English

By uttering a lie, may I attain that fate, O excellent Brahmana, of that creature that is engaged in. seducing the preceptor's wife and that resorts to sinful, actions.

अध्याय १५१

श्लोक 60

तासां मध्यात्तु द्वे गृह्यवित्तदानेन भूरिणा ।स्वगृहे धारयामास क्रीडार्थं दुर्मतिः पतिः

tāsāṃ madhyāttu dve gṛhyavittadānena bhūriṇā / svagṛhe dhārayāmāsa krīḍārthaṃ durmatiḥ patiḥ

हिन्दी अर्थ

संगीतकी ध्वनि गूँजती रहती है। वहाँ सावित्रीदेवीका परम पुण्यदायक पदचिह्न दृष्टिगोचर होता है। उत्तम ब्रतका पालन करनेवाला ब्राह्मण वहाँ संध्योपासना करे। इससे बारह वर्षोतक संध्योपासना करनेका

English

The man who commits the sin of cutting off a. tree or cohabiting with a woman on the new moon day, the sin acquired by taking in ghee while one is defiled by Ucchista,. the sin of sexual intercourse during the day time.

अध्याय १५१

श्लोक 61

ताभ्यां वित्तमशेषं तु क्षयं नीतं निषेवणात् ।वर्षत्रये गते देवि निस्वो जातः पतिर्मम

tābhyāṃ vittamaśeṣaṃ tu kṣayaṃ nītaṃ niṣevaṇāt / varṣatraye gate devi nisvo jātaḥ patirmama

हिन्दी अर्थ

फल प्राप्त होता है। विधिनन्दिनि! वहीं योनिद्वार है। वहाँ जानेसे मनुष्य योनि-संकटसे सदाके लिये मुक्त हो जाता है। जो मनुष्य शुक्ल और कृष्ण दोनों पक्षोंमें गयातीर्थमें निवास करता है, वह

English

The householder Brahmana who does not perform the holy rite of Vaisvadeva, the person who does not give alms to the mendicant, the widow who takes meal twice a day.1

अध्याय १५१

श्लोक 62

तता मां प्रार्थयामास देहि मे ऽङ्गविभूषणम् ।तन्मया नहि दत्तं तु भर्त्रे व्यसनिने तदा

tatā māṃ prārthayāmāsa dehi me 'ṅgavibhūṣaṇam / tanmayā nahi dattaṃ tu bhartre vyasanine tadā

हिन्दी अर्थ

अपने कुलकी सात पीढ़ियोंको पवित्र कर देता है। सुभगे! तदनन्तर महान् फलदायक धर्मपृष्ठ

English

The person who uses gingelly oil on the day of Sarhkranti ( the transit of the sun from one sign of Zodiac to- another), the person who goes to the holy centre along with the cows (?), the person who takes bath in another man's tank without taking out mud therefrom.

अध्याय १५१

श्लोक 63

सुभगे सर्वमादाय गताहं मन्दिरं पितुः ।ततः पितृगृहे वित्तं भृत्यादिकमशेषतः

subhage sarvamādāya gatāhaṃ mandiraṃ pituḥ / tataḥ pitṛgṛhe vittaṃ bhṛtyādikamaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निपुराणमें 'धर्मसर्वस्व' की घोषणाका स्वरूप इस प्रकार स्पष्ट किया गया है। मतड्भवापीमें स्नान करके श्राद्धकर्ता पुरुष वहाँ पिण्डदान करे और मतड्जेश्वरको, जो सुसिद्धोंके अधीश्वर हैं, नमस्कार करके इस प्रकार कहे--'सब देवता प्रमाण देनेवाले और समस्त लोकपाल भी साक्षी रहें, मैंने इस मतड्भतीर्थमें आकर पितरोंका उद्धार किया है' (देखिये अग्निपुराण अध्याय ११५ श्लोक ३४-३५)।

English

The person who chews the tooth stick twig from a. forbidden tree; the person who does not serve cows, but binds them; the person who treads the heretic's path.

अध्याय १५१

श्लोक 64

विक्रीय दत्तं वैश्याभ्यां तच्चापि क्षयमागतम् ।क्षेत्रधान्यादिकं यच्च सभाण्डं सपरिच्छदम्

vikrīya dattaṃ vaiśyābhyāṃ taccāpi kṣayamāgatam / kṣetradhānyādikaṃ yacca sabhāṇḍaṃ saparicchadam

हिन्दी अर्थ

नामक तीर्थमें जाय, जहाँ पितुलोकका पालन करनेवाले साक्षात् धर्मराज विराजमान हैं। वहाँ जानेसे मनुष्य अश्वमेध-यज्ञका फल पाता है। तदनन्तर मनुष्य परम उत्तम ब्रह्मतीर्थमें जाय, वहाँ

English

Formerly, widows were looked upon as Yatis and all the

अध्याय १५१

श्लोक 65

स्वल्पमूल्येन विक्रीयगतो नदनदीपतिम् ।नावमारुह्य मे भर्ता विवेशान्तर्महोदधेः

svalpamūlyena vikrīyagato nadanadīpatim / nāvamāruhya me bhartā viveśāntarmahodadheḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके समीप जानेसे राजसूय-यज्ञका फल मिलता है। तदनन्तर फल्गुतीर्थमें जाय। वह प्रचुर फल- मूलसे सम्पन्न और विख्यात है। वहीं कौशिकी नदी है, जहाँ किया हुआ श्राद्ध अक्षय माना गया

English

The person who performs the worship of the Pitrs and the Devas standing on a piece of wood or rock (?), the person who keeps only a buffalo without a cow also, the person who takes food off a bell metal vessel that is broken.

अध्याय १५१

श्लोक 66

स गतो दूरमध्वानं पश्यमानो ऽद्भुतानि च ।शुभे समुद्रजातानि जीवचेष्ठाङ्कितानि च

sa gato dūramadhvānaṃ paśyamāno 'dbhutāni ca / śubhe samudrajātāni jīvaceṣṭhāṅkitāni ca

हिन्दी अर्थ

है । वहाँसे उस पर्वतपर जाय, जो परम पुण्यात्मा, धर्मज्ञ राजर्षि गयके द्वारा सुरक्षित रहा है। वहीं गयशिर नामका सरोवर है, जहाँ पुण्यसलिला महानदी विद्यमान हैं। ऋषियोंसे सेवित परम पुण्यमय

English

The person who performs holy rites clad in un¬ washed or torn clothes or those belonging to others. The person who stares at a naked woman and the person who partakes of forbidden food.

अध्याय १५१

श्लोक 67

प्रभञ्जनवशं प्राप्ता सा नौका शतयोजनम् ।गता विशीर्णतां तत्र मृतास्ते नावमाश्रिताः

prabhañjanavaśaṃ prāptā sā naukā śatayojanam / gatā viśīrṇatāṃ tatra mṛtāste nāvamāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मसरोवर नामक तीर्थ भी वहीं है, जहाँ भगवान् अगस्त्य वैवस्वत यमसे मिले थे और जहाँ सनातन धर्मराज निरन्तर निवास करते हैं। वहाँ सब सरिताओंका उद्म दिखायी देता है और पिनाकपाणि

English

O Brahmana, if I tell you a lie, may I be tarnished with the same sin as that of a person who creates obstacles in the discourse about Srihari.

अध्याय १५१

श्लोक 68

मत्पतिर्दैवयोगेन दीर्घ काष्ठं समाश्रितः ।वायुना नीयमानो ऽसौ प्राचीनेन स्वकर्मणा

matpatirdaivayogena dīrgha kāṣṭhaṃ samāśritaḥ / vāyunā nīyamāno 'sau prācīnena svakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

महादेव वहाँ नित्य निवास करते हैं। लोकविख्यात अक्षयवट भी वहीं है। पूर्वकालमें यजमान राजा गयने वहाँ यज्ञ किया था। वहाँ प्रकट हुई सरिताओंमें श्रेष्ठ गड़ा गयके यज्ञोंमें सुरक्षित थीं। मुण्डपृष्ठ,

English

O Brahmana, if I tell a lie, may I be the person who incurs all these sins1 that I have mentioned and also those I have not mentioned.' *

अध्याय १५१

श्लोक 69

आससादाचलं देवि रत्नशृङ्गविभूषितम् ।बहुनिर् झरणोपेतं बहुपक्षिसमन्वितम्

āsasādācalaṃ devi ratnaśṛṅgavibhūṣitam / bahunir jharaṇopetaṃ bahupakṣisamanvitam

हिन्दी अर्थ

गया, रैवत, देवगिरि, तृतीय, क्रोज्षपाद--इन सबका दर्शन करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। शिवनदीमें शिवकरका, गयामें गदाधरका और सर्वत्र परमात्माका दर्शन करके मनुष्य पापराशिसे मुक्त

English

That indigent Brahmana who had been indulging in vices and so perturbed extremely due to my harsh words spoke thus to the ogress. His words (proved to be) the best- ower of all achievements.

अध्याय १५१

श्लोक 70

बहुवृक्षैः समाकीर्णं नानापुष्पफलोपगैः ।उल्लिखन्तं हि शिखरैः खमध्यं स्वात्मनस्त्रिभिः

bahuvṛkṣaiḥ samākīrṇaṃ nānāpuṣpaphalopagaiḥ / ullikhantaṃ hi śikharaiḥ khamadhyaṃ svātmanastribhiḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। काशीमें विशालाक्षी, प्रयागमें ललितादेवी, गयामें मड्गलादेवी तथा कृतशौचतीर्थमें सैंहिकादेवीका दर्शन करनेसे भी उक्त फलको प्राप्ति होती है। गयामें रहकर मनुष्य जो कुछ दान

English

"Bring that Sakti quickly. I shall carry out your directions. When the Raksasa is killed, all these things should be given by you to me.

अध्याय १५१

श्लोक 71

तं दृष्ट्वा पर्वतं दिव्यं त्यक्त्वा नौकाष्ठमद्भुतम् ।आरुरोह मुदायुक्तो वित्ताकाङ्क्षी सुलोचने

taṃ dṛṣṭvā parvataṃ divyaṃ tyaktvā naukāṣṭhamadbhutam / āruroha mudāyukto vittākāṅkṣī sulocane

हिन्दी अर्थ

करता है, वह सब अक्षय होता है। उसके उत्तम कर्मसे पितर प्रसन्न होते हैं। पुत्र गयामें स्थित होकर जो अन्नदान करता है, उसीसे पितर अपनेको पुत्रवान् मानते हैं।

English

W. 122-134 record a series of acts which were regarded as sins or undesirable ones in the elite Indian society of the NP-Period.

अध्याय १५१

श्लोक 72

विशश्राम मुहूर्तं तु क्षुत्पिपासासमन्वितः ।तत उत्थाय भक्ष्यार्थं वृक्षांस्तत्र व्यलोकयत्

viśaśrāma muhūrtaṃ tu kṣutpipāsāsamanvitaḥ / tata utthāya bhakṣyārthaṃ vṛkṣāṃstatra vyalokayat

हिन्दी अर्थ

गयामें प्रथम और द्वितीय दिनके कृत्यका वर्णन, प्रेतशिला आदि तीथ्थोमें पिण्डदान आदिकी विधि और उन तीर्थोकी महिमा

English

I am in the middle of a cave. Who will be the protector here? It is through fate that one gets a husband. It is through fate that one gets a wife.

अध्याय १५१

श्लोक 73

सुपक्वास्तत्र मृद्वीका दृष्ट्वा भुक्त्वा मुदान्वितः ।शान्तिं प्राप्तस्ततो ऽपश्यत्सालमेकं सुनिर्मलम्

supakvāstatra mṛdvīkā dṛṣṭvā bhuktvā mudānvitaḥ / śāntiṃ prāptastato 'paśyatsālamekaṃ sunirmalam

हिन्दी अर्थ

पुरोहित वसु कहते हैं--मोहिनी ! सुनो, अब

English

Fate alone plays the chief part in the matter of acquiring learning, house, happiness, wealth and nobility of birth. It is urged by the fate that man goes anywhere.

अध्याय १५१

श्लोक 74

घनच्छायं मेघनिभं पञ्चाशत्पुरुषोच्छ्रयम् ।तस्याधस्तात्स सुष्वाप स्वोत्तरीयं प्रसार्य च

ghanacchāyaṃ meghanibhaṃ pañcāśatpuruṣocchrayam / tasyādhastātsa suṣvāpa svottarīyaṃ prasārya ca

हिन्दी अर्थ

मैं प्रेतशिलाका पवित्र माहात्म्य बतलाता हूँ, जहाँ पिण्डदान करके मनुष्य अपने पितरोंका उद्धार

English

O night-prowler, of necessity you alone will be my husband. When the path is traced out by fate, what will (even) it scholar do?

अध्याय १५१

श्लोक 75

मोहिन्या निद्रया चैव संप्रघूर्णितलोचनः ।तावत्सुप्तो ऽतिखिन्नो ऽसौ यावत्सूर्यो ऽस्ततां गतः

mohinyā nidrayā caiva saṃpraghūrṇitalocanaḥ / tāvatsupto 'tikhinno 'sau yāvatsūryo 'statāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

करता है। प्रभासात्रिने शिलाके चरणप्रान्तको

English

Hence bring that Brahmana who has resorted to that Sala tree. Fetch ghee, water, Kusa grass and fire. Celebrate marriage in accordance with the injunctions.

अध्याय १५१

श्लोक 76

सूर्ये ऽस्तं समनुप्राप्ते समायाते निशामुखे ।अभ्यगाद्राक्षसो घोरो गर्जमानो यथा घनः

sūrye 'staṃ samanuprāpte samāyāte niśāmukhe / abhyagādrākṣaso ghoro garjamāno yathā ghanaḥ

हिन्दी अर्थ

आच्छादित कर रखा है। मुनियोंसे संतुष्ट हुए

English

Even without the Darbha grass, water and fire, even without the traditional rites laid down, a marriage may be fruitful if it is blessed with the permissive statement of a Brahmana.

अध्याय १५१

श्लोक 77

अङ्केनादाय तन्वङ्गीं सीतामिव दशाननः ।शुभां काशीपतेः पुत्रीं नाम्ना रत्नावलीं शुभाम्

aṅkenādāya tanvaṅgīṃ sītāmiva daśānanaḥ / śubhāṃ kāśīpateḥ putrīṃ nāmnā ratnāvalīṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

प्रभास शिलाके अज्जुष्ठभागसे प्रकट हुए। अद्जुष्ठभागमें

English

O Raksasa, if that Brahmana has not already been killed (bring him here quickly). When the holy rites of Homa have been performed, you will be able to eat him up.

अध्याय १५१

श्लोक 78

अधौतपादां सुश्रोणीं सौम्यदिक्छीर्षशायिनीम् ।पतिकामा कुमारी सा नाविन्दत्सदृशं पतिम्

adhautapādāṃ suśroṇīṃ saumyadikchīrṣaśāyinīm / patikāmā kumārī sā nāvindatsadṛśaṃ patim

हिन्दी अर्थ

ही भगवान् शड्भूर स्थित हैं। इसलिये वे प्रभासेश कहे गये हैं। शिलाके की '8का जो एक देश है, उसीमें प्रभासेशकी स्थिति है और वहीं प्रेतशिलाकी स्थिति है। वहाँ पिण्डदान करनेसे मनुष्य प्रेतयोनिसे

English

When these words were addressed by that princess the Raksasa had full belief in his mind. He set out proudly.

अध्याय १५१

श्लोक 79

सर्वयोषिद्वरा बाला रुदती निद्रयाकुला ।पिता तस्याः प्रदाने तु चिन्ताविष्टो ह्यहर्न्निशम्

sarvayoṣidvarā bālā rudatī nidrayākulā / pitā tasyāḥ pradāne tu cintāviṣṭo hyaharnniśam

हिन्दी अर्थ

मुक्त हो जाता है, इसीलिये उसका नाम 'प्रेतशिला ' है। महानदी तथा प्रभासात्रिके सड्भममें स्नान करनेवाला पुरुष साक्षात् वामदेव (शिव)-स्वरूप हो जाता है। इसीलिये उक्त सद्भमको “वामतीर्थ'

English

Afflicted by pangs of love he hastened out to bring that Brahmana.

अध्याय १५१

श्लोक 80

दीपच्छायाश्रिते तन्वि शयने सा व्यवस्थिता ।अटमानेन पापेन दृष्टा सा रूपशालिनी

dīpacchāyāśrite tanvi śayane sā vyavasthitā / aṭamānena pāpena dṛṣṭā sā rūpaśālinī

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। देवताओंके प्रार्थना करनेपर भगवान्

English

He lifted up his arms. He kept his mouth wide open. He rushed at them to devour both of them. Uttering curses of harmful nature, he rushed at them like a violent storm, that blows in the proper season.

अध्याय १५१

श्लोक 81

दीपरत्नैः सुखचिते धारयन्ती च कङ्कणे ।उभयोर्दश रत्नानि निष्के च दशपञ्च च

dīparatnaiḥ sukhacite dhārayantī ca kaṅkaṇe / ubhayordaśa ratnāni niṣke ca daśapañca ca

हिन्दी अर्थ

श्रीरामने जब महानदीमें स्नान किया, तभीसे वहाँ सम्पूर्ण लोकोंको पवित्र करनेवाला “रामतीर्थ' प्रकट हुआ। मनुष्य अपने सहस्तरों जन्मोंमें जो पापराशि संग्रह करते हैं, वह सब रामतीर्थमें स्नान

English

...holding her bracelets set with lamp-jewels; ten jewels on each, and fifteen on the necklace;

अध्याय १५१

श्लोक 82

सीमन्ते सप्त रत्नानि केयूरे ऽष्टौ च पञ्च च ।एवं रत्नाचितां बालां शातकुम्भसमप्रभाम्

sīmante sapta ratnāni keyūre 'ṣṭau ca pañca ca / evaṃ ratnācitāṃ bālāṃ śātakumbhasamaprabhām

हिन्दी अर्थ

करनेमात्रसे नष्ट हो जाती है। जो मनुष्य-- राम राम महाबाहो देवानामभयंकर।॥ त्वां नमस्ये तु देवेश मम नश्यतु पातकम्।

English

seven jewels in the parting-ornament, thirteen in the armlet. Thus the girl, set with jewels, bright as gold,

अध्याय १५१

श्लोक 83

जहार राजभवनात्तां तदा चारुहासिनीम् ।वायुमार्गं समाश्रित्य क्षणात्प्राप्तः स्वमालयम्

jahāra rājabhavanāttāṃ tadā cāruhāsinīm / vāyumārgaṃ samāśritya kṣaṇātprāptaḥ svamālayam

हिन्दी अर्थ

'महाबाहु राम! देवताओंको अभय देनेवाले श्रीराम! आपको नमस्कार करता हूँ। देवेश ! मेरा

English

he carried away from the king's palace, the lovely-smiling one, and by the wind's path reached his own abode in a moment.

अध्याय १५१

श्लोक 84

तं पर्वतं स यत्रास्ते पतिर्मेशालमाश्रितः ।तत्र तस्य गुहां दृष्ट्वा सुवर्णसदृशप्रभाम्

taṃ parvataṃ sa yatrāste patirmeśālamāśritaḥ / tatra tasya guhāṃ dṛṣṭvā suvarṇasadṛśaprabhām

हिन्दी अर्थ

--इस मन्त्रद्वारा रामतीर्थमें स्नान करके श्राद्ध एवं पिण्डदान करता है, वह विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है। प्रभासेश्वरको नमस्कार करके भासमान शिवके समीप जाना चाहिए और उन भगवान्

English

To that mountain where her husband (the demon) stayed, relying on a belt (?), seeing his cave bright as gold there,

अध्याय १५१

श्लोक 85

तद्भयस्यासहा तत्र प्रविवेशास्य पश्यतः ।अनेकैर्मणिविन्यासैः संयुक्तां चित्रमन्दिराम्

tadbhayasyāsahā tatra praviveśāsya paśyataḥ / anekairmaṇivinyāsaiḥ saṃyuktāṃ citramandirām

हिन्दी अर्थ

शिवको नमस्कार करके यमराजको बलि दे इस प्रकार कहे--'देवेश! आप ही जल हैं तथा आप ही ज्योतियोंके अधिपति हैं। आप मेरे मन, वचन, शरीर और क्रियाद्वारा उत्पन्न हुए समस्त

English

unable to bear his fear, she entered it as he watched — a variegated palace set with many jewels,

अध्याय १५१

श्लोक 86

नानाद्रव्यसमाकीर्णां शयनासनसंयुताम् ।भोजनैः पानपात्रैश्च भक्ष्यभोज्यैरनेकधा

nānādravyasamākīrṇāṃ śayanāsanasaṃyutām / bhojanaiḥ pānapātraiśca bhakṣyabhojyairanekadhā

हिन्दी अर्थ

पापोंका शीघ्र नाश कीजिये।' शिलाके जघन प्रदेशको यमराजने दबा रखा है। धर्मराजने पर्वतसे कहा-- “न गच्छ” (गमन न करो--हिलो-डुलो मत), इसलिये पर्वतको “नग” कहते हैं। यमराजको

English

filled with many things, with beds and seats, with food, drinking vessels, and eatables and foods of many kinds.

अध्याय १५१

श्लोक 87

प्रविश्य तत्र शय्यायां मुमोचोत्पललोचनाम् ।रुदतीमतिसंत्रस्तां पीनश्रोणिपयोधराम्

praviśya tatra śayyāyāṃ mumocotpalalocanām / rudatīmatisaṃtrastāṃ pīnaśroṇipayodharām

हिन्दी अर्थ

बलि देनेके पश्चात् उनके दो कुत्तोंको भी अन्नकी बलि या पिण्ड देना चाहिए। उस समय इस प्रकार कहे--' वैवस्वतकुलमें उत्पन्न जो दो श्याम और सबल नामवाले कुत्ते हैं, उनके लिये मैं

English

Entering, he put the lotus-eyed one, weeping and terrified, with full hips and breasts, on a bed.

अध्याय १५१

श्लोक 88

तस्यास्तु रुदितं श्रुत्वा तस्य भार्या हि राक्षसी ।आजगाम त्वरायुक्ता यत्रासौ राक्षसः स्थितः

tasyāstu ruditaṃ śrutvā tasya bhāryā hi rākṣasī / ājagāma tvarāyuktā yatrāsau rākṣasaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पिण्ड दूँगा। ये दोनों हिंसा न करें।' तत्पश्चात् प्रेतशिला आदि तीर्थमें घृतयुक्त चरुके द्वारा पिण्ड बनावे और पितरोंका आवाहन करके मन्त्रोच्चारणपूर्वक उनके लिये पिण्ड दे। प्रेतशिलापर पवित्रचित्त हो

English

Hearing her weeping, his wife, a she-demon, came quickly to where the demon was.

अध्याय १५१

श्लोक 89

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं तप्तकाञ्चनसप्रभाम् ।पप्रच्छ निजभर्तारं क्रुद्धा निर्भर्त्सती सती

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ taptakāñcanasaprabhām / papraccha nijabhartāraṃ kruddhā nirbhartsatī satī

हिन्दी अर्थ

जनेऊको अपसव्य करके दक्षिण दिशाकी ओर मुँह किये हुए पितरोंका ध्यान एवं स्मरण करे--

English

Seeing her lovely in all limbs, bright as heated gold, the angry she-demon, chaste, rebuked her husband and asked:

अध्याय १५१

श्लोक 90

किमर्थमाहृता चेयं जीवन्त्यां मयि निर्घृणं ।अन्यां समीहसे भार्यां नाहं भार्यां भवामि ते

kimarthamāhṛtā ceyaṃ jīvantyāṃ mayi nirghṛṇaṃ / anyāṃ samīhase bhāryāṃ nāhaṃ bhāryāṃ bhavāmi te

हिन्दी अर्थ

बर्हिषद् और सोमपा--ये सब पितृ-देवता हैं। हे महाभाग पितृदेवताओ! आप यहाँ पधारें और आपके द्वारा सुरक्षित मेरे पितर एवं मेरे कुलमें उत्पन्न हुए जो भाई-बन्धु हों, वे भी यहाँ

English

"Why has this woman been brought, cruel one, while I am alive? You wish for another wife; I am not your wife."

अध्याय १५१

श्लोक 91

एवं ब्रुवाणां तां भर्ता राक्षसीमसितेक्षणाम् ।उवाच राक्षसो हर्षात्स्वां प्रियां चारुलोचनाम्

evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ bhartā rākṣasīmasitekṣaṇām / uvāca rākṣaso harṣātsvāṃ priyāṃ cārulocanām

हिन्दी अर्थ

आवें। में उन सबको पिण्ड देनेके लिये इस गयातीर्थमें आया हूँ। वे सब-के-सब इस श्राद्ध- दानसे अक्षय तृप्तिलाभ करें।'

English

To her thus speaking, the dark-eyed she-demon, her husband the demon said with joy to his own dear lovely-eyed one:

अध्याय १५१

श्लोक 92

त्वदर्थमाहृतं भक्ष्यं मया कोश्याः शुभानने ।दैवोपपादितं द्वारि द्वितीयं मम तिष्ठति

tvadarthamāhṛtaṃ bhakṣyaṃ mayā kośyāḥ śubhānane / daivopapāditaṃ dvāri dvitīyaṃ mama tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् आचमन करके पद्चाड्र-न्यासपूर्वक यत्रत: प्राणायाम करे; फिर देश-काल आदिका उच्चारण करके 'अस्मत् पितृणां पुनरावृत्तिरहित- ब्रह्मलोकापिहेतवे गयाश्राद्धमहं करिष्ये” (अपने

English

"Food has been brought by me for you, auspicious one, from Koshala; another provided by fate stands at the door:

अध्याय १५१

श्लोक 93

शालवृक्षाश्रितः शेते विप्रश्चैको वरानने ।तमानय त्वरायुक्ता येनाहं भक्ष्यमाचरे

śālavṛkṣāśritaḥ śete vipraścaiko varānane / tamānaya tvarāyuktā yenāhaṃ bhakṣyamācare

हिन्दी अर्थ

पितरोंको पुनरावृत्तिरहित ब्रह्मलोककी प्राप्ति करानेके लिये मैं गयाश्राद्ध करूंगा) ऐसा संकल्प करके शास्त्रोक्त क्रमसे विधिपूर्वक श्राद्ध करे। पहले श्राद्धके स्थानको पृथक्-पृथक् पञ्चगव्यसे सींचकर

English

a Brahmin sleeps, fair-faced one, resting on a sala tree. Bring him quickly, so that I may eat."

अध्याय १५१

श्लोक 94

राक्षसस्य वचः श्रुत्वा कुमारी साब्रवीदिदम् ।मिथ्या राक्षसि भर्ता ते भाषते त्वद्भयादयम्

rākṣasasya vacaḥ śrutvā kumārī sābravīdidam / mithyā rākṣasi bhartā te bhāṣate tvadbhayādayam

हिन्दी अर्थ

पितरोंका आवाहन-पूजन करे। तत्पश्चात् मन्त्रोंद्वारा पिण्डदान करे। पहले सपिण्ड पितरोंको श्राद्धका पिण्ड देकर उनके दक्षिण भागमें कुश बिछाकर उनके लिये एक बार तिल और जलकी अझलि

English

Hearing the demon's words, the girl said this: "Demoness, your husband speaks falsely out of fear of you.

अध्याय १५१

श्लोक 95

ज्ञात्वा त्वां जरयोपेतां विरूपामतिजिह्यगाम् ।सुप्तां पितृगृहे रात्रौ मां समासाद्य कामतः

jñātvā tvāṃ jarayopetāṃ virūpāmatijihyagām / suptāṃ pitṛgṛhe rātrau māṃ samāsādya kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

दे। अझ्ञलिमें तिल और जल लेकर यल्रपूर्वक पितृतीर्थसी उनके लिये अञ्जलि देनी चाहिए; फिर एक मुट्ठी सत्तूसे अक्षय्य पिण्ड दे पिण्डद्रव्योंमें तिल, घी, दही और मधु आदि मिलाना चाहिए।

English

Knowing you old, ugly, with a long tongue, he came upon me asleep in my father's house at night, out of desire,

अध्याय १५१

श्लोक 96

अनूढां रुदतीं भद्रे भार्यार्थं समुपानयत् ।इतीरितमुपाकर्ण्य वचनं राजकन्यया

anūḍhāṃ rudatīṃ bhadre bhāryārthaṃ samupānayat / itīritamupākarṇya vacanaṃ rājakanyayā

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धियोंका तिल आदिके द्वारा कुशोंपर आवाहन करना चाहिए। श्राद्धमें माता, पितामही और प्रपितामहीके लिये जो तीन मन्त्र-वाक्य बोले जाते हैं, उनमें यथास्थान स्त्रीलिड्रका उच्चारण

English

and carried me off, unmarried, weeping, to be his wife." Hearing the princess's words,

अध्याय १५१

श्लोक 97

क्रोधयुक्तातिमात्रं वै बभूव क्षिपती वचः ।तस्याश्च रूपमालोक्य सत्यमेवावधारयत्

krodhayuktātimātraṃ vai babhūva kṣipatī vacaḥ / tasyāśca rūpamālokya satyamevāvadhārayat

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। सम्बन्धियोंके लिये भी पूर्ववत् पितरोंका आवाहन करते हुए पहलेकी ही भाँति पिण्ड दे। अपने गोत्रमें या पराये गोत्रमें पति- पत्नीके लिये पिण्ड देते समय यदि पृथक्ू-पृथक्

English

she became exceedingly angry, throwing out words; seeing her beauty, she took it to be true.

अध्याय १५१

श्लोक 98

चिन्तयामास चाप्येवं भार्यार्थे ह्याहृतेति च ।अवश्यं मूर्घ्निं कीलं मे रोषयिष्यति राक्षसः

cintayāmāsa cāpyevaṃ bhāryārthe hyāhṛteti ca / avaśyaṃ mūrghniṃ kīlaṃ me roṣayiṣyati rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध, पिण्डदान और तर्पण नहीं किया गया तो वह व्यर्थ है। पिण्डपात्रमें तिल देकर उसे शुभ जलसे भर दे और मन्त्रपाठपूर्वक उस जलसे प्रदक्षिणक्रमसे उन सब पिण्डोंको तीन बार

English

She thought thus: "She was brought as a wife; surely the demon will drive a nail into my head.

अध्याय १५१

श्लोक 99

मास्म सीमन्तिनी काचिद्भेवत्सा भुवनत्रये ।या सापत्न्येन दुःखेन पीड्यमाना हि जीवति

māsma sīmantinī kācidbhevatsā bhuvanatraye / yā sāpatnyena duḥkhena pīḍyamānā hi jīvati

हिन्दी अर्थ

सींचे। तत्पश्चात् प्रणाम करके क्षमा-प्रार्थना करे। तदनन्तर पितरोंका विसर्जन करके आचमन करनेके पश्चात् साक्षी देवताओंको सुना दे। मोहिनी! सब स्थानोंमें इसी प्रकार पिण्डदान करना चाहिए।

English

Let no woman in the three worlds be wife of such, who lives pressed by co-wife sorrow.

अध्याय १५१

श्लोक 100

सर्वेषामेव दुःखानां महच्चेदं न संशयः ।सामान्यद्रव्यभोगादि निष्ठा चैवापरा भवेत्

sarveṣāmeva duḥkhānāṃ mahaccedaṃ na saṃśayaḥ / sāmānyadravyabhogādi niṣṭhā caivāparā bhavet

हिन्दी अर्थ

गयामें पिण्डदानके लिये समय एवं मुहूर्तका विचार नहीं करना चाहिए। मलमास हो, जन्मदिन

English

This is the greatest of all sorrows, without doubt; and sharing a common property would be another trouble."

अध्याय १५१

श्लोक 101

एवं सा बहु संचिन्त्य भर्तारं वाक्यमब्रवीत् ।मदीया मम भक्ष्यार्थं त्वयानीता सुलोचना

evaṃ sā bahu saṃcintya bhartāraṃ vākyamabravīt / madīyā mama bhakṣyārthaṃ tvayānītā sulocanā

हिन्दी अर्थ

सिंहराशिपर स्थित हों तो भी गयाश्राद्ध नहीं छोड़ना चाहिए। संन्‍्यासी गयामें जाकर दण्ड दिखावे, पिण्डदान न करे। वह विष्णुपदमें दण्ड रखकर पितरोंसहित मुक्त हो जाता है। गयामें खीर, सत्तू,

English

Thinking so at length, she said to her husband: "The fair-eyed girl brought by you is for me to eat.

अध्याय १५१

श्लोक 102

तं विप्रमानयिष्यामि भक्ष्यार्थं तव सुव्रत ।ततः स राक्षसः प्राह गच्छगच्छेति सत्वरम्

taṃ vipramānayiṣyāmi bhakṣyārthaṃ tava suvrata / tataḥ sa rākṣasaḥ prāha gacchagaccheti satvaram

हिन्दी अर्थ

आटा, चरु अथवा चावल आदिसे भी पिण्डदान किया जाता है। सुभगे! गयाजीका दर्शन करके महापापी और पातकी भी पवित्र एवं श्राद्ध-कर्मका

English

I will bring that Brahmin for you to eat, O firm in vows." Then the demon said, "Go, go quickly!"

अध्याय १५१

श्लोक 103

सृक्किणी स्रवते ऽत्यर्थं तस्य भक्षणकाम्यया ।ततः सा राक्षसी घोरा श्रुत्वा पतिसमीरितम्

sṛkkiṇī sravate 'tyarthaṃ tasya bhakṣaṇakāmyayā / tataḥ sā rākṣasī ghorā śrutvā patisamīritam

हिन्दी अर्थ

अधिकारी हो जाता है और श्राद्ध करनेपर वह

English

Blood dripped exceedingly from his mouth, in desire to eat him. Then the dreadful she-demon, hearing her husband's words,

अध्याय १५१

श्लोक 104

निर्जगाम दुरन्ताशा ददर्श द्विजसत्तमम् ।रूपयौवनसंयुक्तं विद्यारत्नविभूषितम्

nirjagāma durantāśā dadarśa dvijasattamam / rūpayauvanasaṃyuktaṃ vidyāratnavibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

बह्मलोकका भागी होता है। फल्गुतीर्थमें श्राद्ध करनेवाला मनुष्य जिस फलको पाता है, उसे जो एक लाख अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान करता है, वह भी नहीं पाता। मनुष्यको गयामें जाकर अवश्य

English

went out with ill hopes and saw the best of Brahmins, endowed with beauty and youth, adorned with jewels of learning.

अध्याय १५१

श्लोक 105

तं दृष्ट्वा मायया भूत्वा सुंदरी षोडशाब्दिका ।हृच्छयेन समाविष्टा तदन्तिकमुपागमत्

taṃ dṛṣṭvā māyayā bhūtvā suṃdarī ṣoḍaśābdikā / hṛcchayena samāviṣṭā tadantikamupāgamat

हिन्दी अर्थ

पिण्डदान करना चाहिए। वहाँके पिण्ड पितरोंको अत्यन्त प्रिय हैं। इस कार्यमें न तो विलम्ब करना चाहिए और न विघ्न डालना चाहिए।

English

Seeing him, she took a magic form as a lovely girl of sixteen years, overcome by desire, and approached him.

अध्याय १५१

श्लोक 106

अब्रवीत्सा पृथुश्रोणी तं विप्रं प्रीतिसंयुता ।कस्त्वं कस्मादिहायतः किमर्थमिह तिष्ठसि

abravītsā pṛthuśroṇī taṃ vipraṃ prītisaṃyutā / kastvaṃ kasmādihāyataḥ kimarthamiha tiṣṭhasi

हिन्दी अर्थ

( श्राद्धकर्ताको गयामें इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए--) पिता, पितामह, प्रपितामह, माता, पितामही, प्रपितामही, मातामह, मातामहके पिता

English

That broad-hipped one, joined with love, said to the Brahmin: "Who are you, whence have you come, why do you stay here?

अध्याय १५१

श्लोक 107

पृच्छामि पतिकामाहं राक्षसी हृच्छयातुरा ।स्वभर्त्राहं परित्यक्ता त्वां पतिं कर्तुमागता

pṛcchāmi patikāmāhaṃ rākṣasī hṛcchayāturā / svabhartrāhaṃ parityaktā tvāṃ patiṃ kartumāgatā

हिन्दी अर्थ

प्रमातामह आदि (अर्थात् वृद्धप्रमातामह, मातामही, प्रमातामही और वृद्धप्रमातामही )--इन सबके लिये मेरा दिया हुआ पिण्डदान अक्षय होकर प्रात्त हो। मेरे कुलमें जो मरे हैं, जिनकी उत्तम

English

I ask: I am a she-demon, longing for a husband, tormented by desire; abandoned by my own husband, I have come to make you my husband."

अध्याय १५१

श्लोक 108

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भर्ता मे भयसंयुतः ।उवाच वचनं प्राज्ञो धैर्यमालंब्य तां शुभे

tacchrutvā vacanaṃ tasyā bhartā me bhayasaṃyutaḥ / uvāca vacanaṃ prājño dhairyamālaṃbya tāṃ śubhe

हिन्दी अर्थ

गति नहीं हुई है, उनके उद्धारके लिये मैं यह पिण्ड देता हूँ। मेरे भाई-बन्धुओंके कुलमें जो

English

Hearing her words, my husband, joined with fear, the wise one, taking courage, said to her, auspicious one:

अध्याय १५१

श्लोक 109

रक्षोमानुषसंयोगः कथं राक्षसि संभवेत् ।मानुषास्तु स्मृता भक्ष्या राक्षसानां न संशयः

rakṣomānuṣasaṃyogaḥ kathaṃ rākṣasi saṃbhavet / mānuṣāstu smṛtā bhakṣyā rākṣasānāṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

साक्षिणः सन्‍्तु में देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा। मया गयां समासाद्य पितृणां निष्कृतिः कृता॥

English

"How can a union of demon and man arise, she-demon? Men are held to be food for demons, without doubt."

अध्याय १५१

श्लोक 110

तच्छ्रुत्वा वचनं सा तु पुनस्तं प्राह सादरम् ।असंभाव्यं च जगति संभवेद्दैवयोगतः

tacchrutvā vacanaṃ sā tu punastaṃ prāha sādaram / asaṃbhāvyaṃ ca jagati saṃbhaveddaivayogataḥ

हिन्दी अर्थ

आगतोऊस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधर। त्वमेव

English

Hearing that, she said to him again with respect: "What is unthinkable in the world may happen by the connection of fate.

अध्याय १५१

श्लोक 111

पुराणे श्रूयते ह्येतद्भविष्यं भारते स्थितम् ।हिडंबा राक्षसी विप्र भीमभार्या भविष्यति

purāṇe śrūyate hyetadbhaviṣyaṃ bhārate sthitam / hiḍaṃbā rākṣasī vipra bhīmabhāryā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

लोग मरे हैं और जिनकी उत्तम गति नहीं हुई है, उनके उद्धारके लिये मैं यह पिण्ड देता हूँ। जो फाँसीपर लटककर मरे हैं, जहर खाने या शस्त्रोंके आघातसे जिनकी मृत्यु हुई है और जो आत्मघाती

English

In the Purana this is heard, set in the future Bharata: the she-demon Hidimba, O Brahmin, will be Bhima's wife,

अध्याय १५१

श्लोक 112

मानुषोत्पादितः पुत्रो भविष्यति घटोत्कचः ।अवध्यः सर्वशस्त्राणां शक्त्या मृत्युमवाप्स्यति

mānuṣotpāditaḥ putro bhaviṣyati ghaṭotkacaḥ / avadhyaḥ sarvaśastrāṇāṃ śaktyā mṛtyumavāpsyati

हिन्दी अर्थ

हैं, उनके लिये मैं पिण्ड देता हूँ। जो यमदूतोंके अधीन होकर सब नरकोंमें यातनाएँ भोगते हैं, उनके उद्धारके लिये मैं यह पिण्डदान करता हूँ। जो पशुयोनिमें पड़े हैं, पक्षी, कौट एवं सर्पका

English

and a son Ghatotkacha will be born of a man, invulnerable to all weapons, who will meet death by a spear.

अध्याय १५१

श्लोक 113

तस्माद्विषादं मा विप्रकुरु त्वं दैवयोगतः ।भार्या तवाहं संजाता दव हि बलवत्तरम्

tasmādviṣādaṃ mā viprakuru tvaṃ daivayogataḥ / bhāryā tavāhaṃ saṃjātā dava hi balavattaram

हिन्दी अर्थ

शरीर धारण कर चुके हैं अथवा जो वृक्षोंकी योनिमें स्थित हैं, उन सबके लिये मैं यह पिण्ड

English

Therefore do not grieve; by connection of fate I have become your wife, and fate is stronger.

अध्याय १५१

श्लोक 114

मर्त्यलोकं गते शक्त्रे वैरोचनिनिरीक्षणे ।तदन्तरं समासाद्य भर्ता मे घोरराक्षसः

martyalokaṃ gate śaktre vairocaninirīkṣaṇe / tadantaraṃ samāsādya bhartā me ghorarākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

जो पितर और भाई-बन्धु आदि हैं तथा संस्कारहीन अबवस्थामें जिनकी मृत्यु हुई है, उनके लिये मैं

English

When Shakra had gone to the world of men, and Virochana's son was watching, my husband, a dreadful demon, seized his chance

अध्याय १५१

श्लोक 115

तद्गृहाच्छक्तिमहरद्दीप्तामग्रिशिखामिव ।सेयं समाश्रिता चात्र शालवृक्षे तु वासवी

tadgṛhācchaktimaharaddīptāmagriśikhāmiva / seyaṃ samāśritā cātra śālavṛkṣe tu vāsavī

हिन्दी अर्थ

हों या दूसरे जन्ममें मेरे भाई-बन्धु रहे हों, उन सबके लिये मेरा दिया हुआ पिण्ड अक्षय होकर मिले। जो मेरे पिताके कुलमें मरे हैं, जो माताके कुलमें मरे हैं, जो गुरु, ध्वशुर तथा बन्धु-बान्धवोंके

English

and took from that house a spear, blazing like a flame of fire. This Vasavi (Indra's) spear is lodged on the sala tree here.

अध्याय १५१

श्लोक 116

अहत्वैकं द्विजश्रेष्ठ नगच्छति पुरन्दरम् ।यद्वधाय प्रक्षिपेत्तां सो ऽमरो ऽपि विनश्यति

ahatvaikaṃ dvijaśreṣṭha nagacchati purandaram / yadvadhāya prakṣipettāṃ so 'maro 'pi vinaśyati

हिन्दी अर्थ

कुलमें मरे हैं एवं इनके सिवा जो दूसरे भाई- बन्धु मृत्युको प्राप्त हुए हैं, मेरे कुलमें जिनका पिण्डदान-कर्म नहीं हुआ है, जो स्त्री-पुत्रसे रहित हैं, जिनके श्राद्धकर्मका लोप हो गया है, जो

English

Without being struck by it, O best of Brahmins, a (demon) does not go to Indra; he against whom it is thrown, though immortal, perishes.

अध्याय १५१

श्लोक 117

साहमारुह्य शालाग्रं शक्तिमानीय भास्वराम् ।त्वत्करे संप्रदास्यामि भर्तुर्निधनकाम्यया

sāhamāruhya śālāgraṃ śaktimānīya bhāsvarām / tvatkare saṃpradāsyāmi bharturnidhanakāmyayā

हिन्दी अर्थ

जन्मसे अन्धे और पद्जु रहे हैं, जो विकृतरूपवाले या कच्चे गर्भकी दशामें मरे हैं, मेरे कुलमें मरे हुए जो लोग मेरे परिचित या अपरिचित हों, उन सबके लिये मेरा दिया हुआ पिण्ड अक्षयभावसे

English

Having climbed to the sala-top I shall bring the shining spear and give it into your hand, desiring my husband's death.

अध्याय १५१

श्लोक 118

यदि त्वमनया शक्त्या न हिंससि निशाचरम् ।खादयिष्यति दुर्मेधास्त्वां च मां च न सशयः

yadi tvamanayā śaktyā na hiṃsasi niśācaram / khādayiṣyati durmedhāstvāṃ ca māṃ ca na saśayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो। ब्रह्मा और शिव आदि सब देवता साक्षी रहें। मैंने गयामें आकर पितरोंका उद्धार किया है। देव गदाधर। मैं पितृकार्य (श्राद्ध)-के लिये गयामें आया हूँ। भगवन्! आप ही इस बातके साक्षी हैं।

English

If you do not kill the night-ranger with this spear, that fool will devour you and me, without doubt.

अध्याय १५१

श्लोक 119

तव शत्रुर्महानेष ममापि च परन्तप ।येनाहृता कुमारीह भार्यार्थं मन्दबुद्धिना

tava śatrurmahāneṣa mamāpi ca parantapa / yenāhṛtā kumārīha bhāryārthaṃ mandabuddhinā

हिन्दी अर्थ

मैं तीनों ऋणोंसे मुक्त हो गया।

English

He is your great enemy, scorcher of foes, and mine too, who in his folly brought the girl here for a wife.

अध्याय १५१

श्लोक 120

सपत्नभावो जनितो मम भर्त्रा दुरात्मना ।व्यापादिते ऽस्मिन्नुभयोः क्रीडनं संभविष्यति

sapatnabhāvo janito mama bhartrā durātmanā / vyāpādite 'sminnubhayoḥ krīḍanaṃ saṃbhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

दूसरे दिन पवित्र होकर प्रेतपर्वतपर जाय और वहाँ ब्रह्मकुण्डमें स्नान करके विद्वान् पुरुष

English

By my evil-souled husband co-wife rivalry has been created for me; when he is killed, our play will occur."

अध्याय १५१

श्लोक 121

यद्यन्यथा वदेर्वाक्यं त्वामहं रतिवर्द्धन ।तदात्मकगृतपुण्यस्य न भवेयं हि भागिनी

yadyanyathā vadervākyaṃ tvāmahaṃ rativarddhana / tadātmakagṛtapuṇyasya na bhaveyaṃ hi bhāginī

हिन्दी अर्थ

प्रेतपर्वतपर पितरोंका आवाहन करे और पूर्ववत् संकल्प करके पिण्ड दे। परम उत्तम पितृदेवताओंकी उनके नाम-मन्त्रोंद्वारा भलीभाँति पूजा करके उनके लिये पिण्डदान करे। मनुष्य पितृ-कर्ममें जितने

English

"If I say otherwise, O delighter in love, I would not share in the merit of ghee I have earned.

अध्याय १५१

श्लोक 122

या गतिर्ब्रह्महत्यायां कुत्सिता प्राप्यते नरैः ।तां गतिं हि प्रपद्ये ऽहं यद्येतदनृतं भवेत्

yā gatirbrahmahatyāyāṃ kutsitā prāpyate naraiḥ / tāṃ gatiṃ hi prapadye 'haṃ yadyetadanṛtaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

तिल ग्रहण करता है, उतने ही असुर भयभीत होकर इस प्रकार भागते हैं, जैसे गरुड़को देखकर सर्प भाग जाते हैं। मोहिनी! उस प्रेतपर्वतपर पूर्ववत् सब कार्य करे। तत्पश्चात् वहाँ तिलमिश्रित

English

The dreadful state that men obtain for Brahmin-slaying, I would reach that state if this is untrue.

अध्याय १५१

श्लोक 123

मद्यं हि पिबतो ब्रह्मन् ब्राह्मणस्य दुरात्मनः ।या गतिर्विहिता घोरा तां गतिं प्राप्नुयाम्यहम्

madyaṃ hi pibato brahman brāhmaṇasya durātmanaḥ / yā gatirvihitā ghorā tāṃ gatiṃ prāpnuyāmyaham

हिन्दी अर्थ

सत्तू दे और इस प्रकार प्रार्थना करे-- ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम॥

English

The dreadful state prescribed for a wicked Brahmin who drinks liquor, O Brahmin, I would reach that state.

अध्याय १५१

श्लोक 124

गुरुदारप्रसक्तस्य जतोः पापनिषेविणः ।या गतिस्तां द्विजश्रेष्ठ मिथ्या प्रोच्य समाप्नुयाम्

gurudāraprasaktasya jatoḥ pāpaniṣeviṇaḥ / yā gatistāṃ dvijaśreṣṭha mithyā procya samāpnuyām

हिन्दी अर्थ

“जो कोई मेरे पितर प्रेतरूपमें विद्यमान हैं, वे सब इन तिलमिश्रित सत्तुओंके दानसे तृप्ति-लाभ करें। ब्रह्माजीसे लेकर कीटपर्यन्त जो कुछ भी चराचर जगत् है, वह मेरे दिये हुए पिण्डसे

English

The state of a creature attached to his teacher's wife and given to sin, O best of Brahmins — I would obtain that state if I speak falsely.

अध्याय १५१

श्लोक 125

स्वर्णन्यासापहरणे मेदिनीहरणे च या ।आत्मनो हनने या हि विहिता मुनिभिर्द्विज

svarṇanyāsāpaharaṇe medinīharaṇe ca yā / ātmano hanane yā hi vihitā munibhirdvija

हिन्दी अर्थ

सबसे पहले पाँच तीर्थोमें तथा उत्तरमानसमें श्राद्ध करनेकी विधि है। हाथमें कुश लेकर आचमन करके कुशयुक्त जलसे अपना मस्तक सींचे और उत्तरमानसमें जाकर मन्त्रोच्चारणपूर्वक स्नान करे।

English

The state prescribed by sages for stealing a deposit of gold, seizing land, and killing oneself,

अध्याय १५१

श्लोक 126

गतिस्तामनुगच्छामि यद्येतदनृतं वदे ।पञ्चम्यां च तथाष्टम्यां यत्पापं मांसभक्षणे

gatistāmanugacchāmi yadyetadanṛtaṃ vade / pañcamyāṃ ca tathāṣṭamyāṃ yatpāpaṃ māṃsabhakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

उस समय इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए-- उत्तरे मानसे रन्नानं करोम्यात्मविशुद्धये सूर्यलोकादिसम्प्राप्तिसिद्धये पितृमुक्तये॥ ६८ ॥ “मैं उत्तरमानसमें आत्मशुद्धि, सूर्यादि लोकोंकी

English

I follow that state if I say this untrue. The sin of eating meat on the fifth and eighth,

अध्याय १५१

श्लोक 127

स्त्रीसंगमे तरुच्छेदे यत्पापं शशिनः क्षये ।यदुच्छिष्टे घृतं भोक्तुर्मैथुनेन दिवा च यत्

strīsaṃgame tarucchede yatpāpaṃ śaśinaḥ kṣaye / yaducchiṣṭe ghṛtaṃ bhokturmaithunena divā ca yat

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति तथा पितरोंकी मुक्तिके लिये स्नान करता

English

of intercourse and cutting trees at the waning of the moon, of eating ghee from leavings, of union by day,

अध्याय १५१

श्लोक 128

वैश्वदेवमकर्तुश्च गृहिणो हि द्विजस्य यत् ।भिक्षामदातुर्भिक्षुभ्यो विधवाया द्विभोजनात्

vaiśvadevamakartuśca gṛhiṇo hi dvijasya yat / bhikṣāmadāturbhikṣubhyo vidhavāyā dvibhojanāt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्नान करके विधिपूर्वक देवता

English

of a householder Brahmin who does not perform the Vaishvadeva, of one who gives no alms to mendicants, of a widow who eats twice,

अध्याय १५१

श्लोक 129

तैलं भोक्तुश्च संक्रान्तौ गोभिस्तीर्थं च गच्छतः ।तथा मृदमनुद्धृत्य स्नातुः परजलाशये

tailaṃ bhoktuśca saṃkrāntau gobhistīrthaṃ ca gacchataḥ / tathā mṛdamanuddhṛtya snātuḥ parajalāśaye

हिन्दी अर्थ

आश्नहास्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवा: ।

English

of one who eats oil on the sun's transit, goes to a holy place with cows, or bathes in another's pool without lifting clay,

अध्याय १५१

श्लोक 130

निषिद्धवृक्षजनितं दन्तकाष्ठं च खादतः ।गामसेवयतो बद्ध्वा पाखण्डपथगामिनः

niṣiddhavṛkṣajanitaṃ dantakāṣṭhaṃ ca khādataḥ / gāmasevayato baddhvā pākhaṇḍapathagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीसे लेकर कीटपर्यन्त समस्त जगत्,

English

of one who chews a tooth-twig from a forbidden tree, one bound to a cow (?), one who goes on the heretics' path,

अध्याय १५१

श्लोक 131

पितृदेवार्चनं कर्तुः काष्ठग्रावस्थितस्य यत् ।गोहीनां महिषीं धर्तुर्भिन्नकांस्ये च भुञ्जतः

pitṛdevārcanaṃ kartuḥ kāṣṭhagrāvasthitasya yat / gohīnāṃ mahiṣīṃ dharturbhinnakāṃsye ca bhuñjataḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी शाखाके गृह्मसूत्रमें बतायी हुई विधिके अनुसार पिण्डदानसहित श्राद्ध करना चाहिए। अष्टकाश्राद्ध, आभ्युदयिकश्राद्ध, गयाश्राद्ध तथा क्षयाह तिथिको किये जानेवाले एकोदिष्ट श्राद्धमें

English

of one who does worship of ancestors and gods standing on wood or stone, of one who holds a buffalo without cows, who eats from broken bell-metal,

अध्याय १५१

श्लोक 132

अधौतभिन्नपारक्यवस्त्रसंवीतकर्मिणः ।नग्रस्त्रीप्रेक्षणं कर्तुरभक्ष्यस्य च भोजिनः

adhautabhinnapārakyavastrasaṃvītakarmiṇaḥ / nagrastrīprekṣaṇaṃ karturabhakṣyasya ca bhojinaḥ

हिन्दी अर्थ

माताके लिये पृथक् श्राद्ध करना चाहिए और अन्यत्र पतिके साथ ही संयुक्तरूपसे उसके लिये श्राद्ध करना उचित है। तदनन्तर--

English

of one who wears unwashed, torn or another's clothes, who looks at a naked woman, who eats forbidden food,

अध्याय १५१

श्लोक 133

कथायां श्रीहरेर्विघ्नं कर्तुर्यत्पातकं द्विज ।तेन पापेन लिप्ये ऽहं यदि वच्मि तवानृतम्

kathāyāṃ śrīharervighnaṃ karturyatpātakaṃ dvija / tena pāpena lipye 'haṃ yadi vacmi tavānṛtam

हिन्दी अर्थ

राहु तथा केतु--ये सब जिनके स्वरूप हैं, सबका भरण-पोषण करनेवाले उन भगवान् सूर्यको

English

the sin, O Brahmin, of one who obstructs the story of Shri Hari — with that sin may I be stained if I speak an untruth to you.

अध्याय १५१

श्लोक 134

उक्तान्येतानि पापानि यान्यनुक्तान्यपि द्विज ।सर्वेषां भागिनी चाहं यद्येतदनृतं वदे

uktānyetāni pāpāni yānyanuktānyapi dvija / sarveṣāṃ bhāginī cāhaṃ yadyetadanṛtaṃ vade

हिन्दी अर्थ

--इस मन्त्रसे भगवान् सूर्यको नमस्कार करके उनकी पूजा करे। ऐसा करनेवाला पुरुष अपने पितरोंको सूर्यलोकमें पहुँचा देता है। मानसरोवर पूर्वोक्त प्रेतपर्वत आदिसे यहाँ उत्तरमें स्थित है,

English

These sins are named, and also those unnamed, O Brahmin; I would share in all of them if I speak this untruth."

अध्याय १५१

श्लोक 135

एवं संबोधितो देवि भर्ता मे पापया तया ।तथेति निश्चयं चक्रे भवितव्येन मोहितः

evaṃ saṃbodhito devi bhartā me pāpayā tayā / tatheti niścayaṃ cakre bhavitavyena mohitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये इसे उत्तरमानस कहते हैं। उत्तरमानससे मौन होकर दक्षिणमानसकी यात्रा करनी चाहिए। उत्तरमानससे उत्तर दिशामें उदीची नामक तीर्थ है, जो पितरोंको मोक्ष देनेवाला है। उदीची और

English

Thus persuaded by her, goddess, my husband, deluded by what was to be, resolved, "So be it."

अध्याय १५१

श्लोक 136

निर्द्रव्यो व्ययसनासक्तो मद्वाक्यकलुषीकृतः ।उवाच राक्षसीं वाक्यं सर्वंसिद्धिप्रदायकम्

nirdravyo vyayasanāsakto madvākyakaluṣīkṛtaḥ / uvāca rākṣasīṃ vākyaṃ sarvaṃsiddhipradāyakam

हिन्दी अर्थ

मुण्डपृष्ठके मध्यभागमें देवताओं, ऋषियों तथा मनुष्योंको तृत करनेवाला कनखलतीर्थ है, जो पितरोंको उत्तम गति देनेवाला है। वहाँ स्नान करके मनुष्य बुकनककी भाँति प्रकाशित होता

English

Without wealth, addicted to vice, defiled by my words, he said to the she-demon the word that gives all success:

अध्याय १५१

श्लोक 137

शीघ्रमानय तां शक्तिं करोमि वचनं तव ।सर्वमेतत्प्रदेयं हि त्वया मे राक्षसे हते

śīghramānaya tāṃ śaktiṃ karomi vacanaṃ tava / sarvametatpradeyaṃ hi tvayā me rākṣase hate

हिन्दी अर्थ

है और अत्यन्त पवित्र हो जाता है; इसीलिये वह परम उत्तम तीर्थ लोकमें कनखल नामसे विख्यात

English

"Bring that spear quickly; I shall do your word. All this must be given by you to me when the demon is killed.

अध्याय १५१

श्लोक 138

द्रव्याशया प्रविष्टो ऽहं सागरं तिमिसंकुलम् ।तच्छ्रुत्वा राक्षसी शक्तिं समानीय नगस्थिताम्

dravyāśayā praviṣṭo 'haṃ sāgaraṃ timisaṃkulam / tacchrutvā rākṣasī śaktiṃ samānīya nagasthitām

हिन्दी अर्थ

आदिका तर्पण करे और अन्तमें इस प्रकार कहे-- है। कनखलसे दक्षिण भागमें दक्षिणमानसतीर्थ

English

In hope of wealth I entered the ocean thick with sea-monsters." Hearing that, the she-demon brought the spear standing on the tree

अध्याय १५१

श्लोक 139

ददौ मद्भर्तृसिद्ध्यर्थं विमुञ्चन्तीं महार्चिषम् ।एतस्मिन्नेव काले तु राक्षसः काममोहितः

dadau madbhartṛsiddhyarthaṃ vimuñcantīṃ mahārciṣam / etasminneva kāle tu rākṣasaḥ kāmamohitaḥ

हिन्दी अर्थ

है। दक्षिणमानसमें तीन तीर्थ बताये गये हैं। उन सबमें विधिपूर्वक स्नान करके पृथक्-पृथक् श्राद्ध करना चाहिए। स्रानके समय निग्नाद्धित मन्त्रका

English

and gave it for my husband's success, emitting great flames. At that very time the demon, deluded by desire,

अध्याय १५१

श्लोक 140

गमनायोद्यतः कन्यां सा भीता वाक्यमब्रवीत् ।कुमारीसेवने रक्षो महापापं विधीयते

gamanāyodyataḥ kanyāṃ sā bhītā vākyamabravīt / kumārīsevane rakṣo mahāpāpaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

दिवाकर करोमीह स्त्रानं दक्षिणमानसे। ब्रह्महत्यादिपापोघघातनाय विमुक्तये॥ ७८-७९॥ ' भगवन् दिवाकर! मैं ब्रह्महत्या आदि पापोंके समुदायका नाश करने और मोक्ष पानेके लिये

English

was ready to go to the girl; she, frightened, said: "Service of a maiden by a demon is a great sin.

अध्याय १५१

श्लोक 141

छलेनाहं हृता काश्याः सुप्ता पितृगृहात्वया ।तव दोषो न चेहास्ति भवितव्यं ममेदृशम्

chalenāhaṃ hṛtā kāśyāḥ suptā pitṛgṛhātvayā / tava doṣo na cehāsti bhavitavyaṃ mamedṛśam

हिन्दी अर्थ

यहाँ दक्षिणमानसतीर्थमें स्नान करता हूँ।' यहाँ स्नान-पूजन आदि करके पिण्डसहित श्राद्ध करे और अन्तमें पुनः: भगवान् सूर्यको प्रणाम करते हुए निम्नाड्लित वाक्य कहे--

English

I, daughter of the Kashi king, was taken by you by trick, asleep from my father's house; there is no fault of yours; it had to be so for me.

अध्याय १५१

श्लोक 142

गुहामध्यगतायास्तुको मे त्राता भविष्यति ।विधियोगाद्भवेद्भर्ता विधियोगाद्भवेत्प्रिया

guhāmadhyagatāyāstuko me trātā bhaviṣyati / vidhiyogādbhavedbhartā vidhiyogādbhavetpriyā

हिन्दी अर्थ

'मैं पितरोंकी तृप्ति तथा उद्धारके लिये और पुत्र, पौत्र, धन, ऐश्वर्य आदि आयु तथा आरोग्यकी वृद्धिके लिये भगवान् सूर्यको प्रणाम करता हूँ।' इस प्रकार मौनभावसे सूर्यका दर्शन और पूजन करके नीचे लिखे मन्त्रका उच्चारण करे-- कव्यवाडादयो ये च पितृणां देवतास्तथा।

English

Now in the middle of this cave the Brahmin will be my saviour. By connection with fate a husband arises; by connection with fate a beloved.

अध्याय १५१

श्लोक 143

भवेद्विधिवशाद्विद्या गृहं सौख्यं धनं कुलम् ।विधिना प्रेर्यमाणस्तु जनः सर्वत्र गच्छति

bhavedvidhivaśādvidyā gṛhaṃ saukhyaṃ dhanaṃ kulam / vidhinā preryamāṇastu janaḥ sarvatra gacchati

हिन्दी अर्थ

“कव्यवाड्, अनल आदि जो पितरोंके देवता हैं, वे मेरे पितरोंक साथ तृप्त होकर स्वधाका

English

By force of fate come learning, house, happiness, wealth, family; man goes everywhere driven by fate.

अध्याय १५१

श्लोक 144

अवश्यं भविता भर्ता त्वमेव रजनीचर ।विधैना विहिते मार्गे किं करिष्यति पण्डितः

avaśyaṃ bhavitā bhartā tvameva rajanīcara / vidhainā vihite mārge kiṃ kariṣyati paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँसे सब तीर्थोमें परम उत्तम फल्गुतीर्थको जाय। वहाँ श्राद्ध करनेसे सदा पितरोंकी तथा श्राद्धकर्ताकी भी मुक्ति होती है। पूर्वकालमें ब्रह्माजीकी प्रार्थनासे भगवान् विष्णु स्वयं फल्गुरूपसे प्रकट

English

Surely, night-ranger, you will be my husband; when a path is laid by fate, what can the wise do?

अध्याय १५१

श्लोक 145

तस्मादानयत विप्रं शालवृक्षाश्रित त्विह ।घृतं जलं कुशानग्निं विवाहं विधिना कुरु

tasmādānayata vipraṃ śālavṛkṣāśrita tviha / ghṛtaṃ jalaṃ kuśānagniṃ vivāhaṃ vidhinā kuru

हिन्दी अर्थ

हुए थे। दक्षिणाग्रिमें ब्रह्माजीके द्वारा जो होम किया गया, निश्चय ही उसीसे फल्गुतीर्थका प्रादुर्भाव हुआ; जिसमें स्नान आदि करनेसे घरकी लक्ष्मी फलती-फूलती है, गौ कामधेनु होकर मनोवाज्छित

English

Therefore bring the Brahmin resting on the sala tree here; ghee, water, kusha, fire — perform the marriage by rule.

अध्याय १५१

श्लोक 146

विनापि दर्भतोयाग्नीन्न्यथोक्तविधिमतरा ।ब्राह्मणस्यैव वाक्येन विवाहः सफलो भवेत्

vināpi darbhatoyāgnīnnyathoktavidhimatarā / brāhmaṇasyaiva vākyena vivāhaḥ saphalo bhavet

हिन्दी अर्थ

फल देती है तथा वहाँका जल और भूतल भी मनोवाज्छित फल देता है। सृष्टिके अन्तर्गत

English

Even without kusha, water and fire, a marriage by a Brahmin's word alone is fruitful.

अध्याय १५१

श्लोक 147

न हतो यदि विप्रस्तु भार्यया तव राक्षस ।वृत्ते होमस्य कार्ये तु तं भवान् भक्षयिष्यति

na hato yadi viprastu bhāryayā tava rākṣasa / vṛtte homasya kārye tu taṃ bhavān bhakṣayiṣyati

हिन्दी अर्थ

'फल्गुतीर्थ कभी निष्फल नहीं होता। समस्त लोकोंमें जो सम्पूर्ण तीर्थ हैं, वे सब फल्गुतीर्थमें खान करनेके लिये आते हैं। गड़ाजी भगवान् विष्णुका चरणोदक हैं और फल्गुरूपमें साक्षात् भगवान्

English

If the Brahmin is not killed by your wife, O demon, then when the homa is done you may eat him."

अध्याय १५१

श्लोक 148

एवमुक्ते तु वचने तया वै राजकन्यया ।विश्वस्तमानसो दर्पान्निर्जगाम स राक्षसः

evamukte tu vacane tayā vai rājakanyayā / viśvastamānaso darpānnirjagāma sa rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

आदिगदाधर प्रकट हुए हैं। वे स्वयं ही द्रव (जल)- रूपमें विराजमान हैं, अत: फल्गुतीर्थकों गड्ढासे अधिक माना गया है। फल्गुके जलमें ख्रान करनेसे सहस्न अश्वमेध-यज्ञोंका फल प्राप्त होता

English

When the princess said this, the demon, trusting in his heart, went out out of pride,

अध्याय १५१

श्लोक 149

सत्वरं हृच्छयाविष्टस्तमानेतुं बहिः स्थितः

satvaraṃ hṛcchayāviṣṭastamānetuṃ bahiḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

है। (उसमें स्नान करते समय निम्नाद्धित मन्त्रका उच्चारण करना चाहिए--) फल्गुतीर्थ विष्णुजले करोमि सत्नानमद्य वै। पितृणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये॥ ८८॥

English

quickly, overcome by desire, standing outside to bring him.

अध्याय १५१

श्लोक 150

तस्य निर्गच्छतो देवि क्षुतमासीत्स्वयं किल ।सव्यं चाप्यस्फुरन्नेत्रं स्ववस्त्रं स्खलितं तथा

tasya nirgacchato devi kṣutamāsītsvayaṃ kila / savyaṃ cāpyasphurannetraṃ svavastraṃ skhalitaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

“भगवान् विष्णु ही जिसके जल हैं, उस फल्गुतीर्थमें आज मैं स्नान करता हूँ। इसका उद्देश्य यह है कि पितरोंको विष्णुलोककी और मुझे भोग एवं मोक्षकी प्राप्ति हो।'

English

As he went out, goddess, he himself sneezed, his left eye twitched, and his garment slipped.

अध्याय १५१

श्लोक 151

अनाहृत्य तु तत्सर्वं निर्गतो ऽसौ दरीमुखात् ।बिभ्राणां मानुषं रूपं स्वामपश्यन्नितंबिनीम्

anāhṛtya tu tatsarvaṃ nirgato 'sau darīmukhāt / bibhrāṇāṃ mānuṣaṃ rūpaṃ svāmapaśyannitaṃbinīm

हिन्दी अर्थ

फल्गुतीर्थमें स्नान करके मनुष्य अपने गृह्यसूत्रमें बतायी हुई विधिके अनुसार तर्पण एवं पिण्डदानपूर्वक श्राद्ध करे। तत्पश्चात् शिवलिड्भरूपमें स्थित ब्रह्माजीको नमस्कार करे--

English

Not minding all that, he went out from the mouth of the cave, seeing his wife, bearing a human form, the broad-hipped one,

अध्याय १५१

श्लोक 152

घटयन्तीं तु संबन्धं भार्याभर्तृसमुद्भवम् ।परित्यजामि त्वां पापं राक्षसं क्रूरकर्मिणम्

ghaṭayantīṃ tu saṃbandhaṃ bhāryābhartṛsamudbhavam / parityajāmi tvāṃ pāpaṃ rākṣasaṃ krūrakarmiṇam

हिन्दी अर्थ

नमः शिवाय देवाय ईशानपुरुषाय च। अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे॥९०॥ “ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वामदेव तथा सद्योजात--इन पाँच नामोंसे प्रसिद्ध कल्याणमय

English

making a connection, born of wife and husband: "I abandon you, sinful, a cruel-acting demon,

अध्याय १५१

श्लोक 153

मानुषीप्रमदासक्तं मच्छरीरस्य दूषकम् ।तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं भार्यया समुदीरितम् ।ईर्ष्याकोपसमायुक्तस्त्वभ्यधावन्निशाचरः

mānuṣīpramadāsaktaṃ maccharīrasya dūṣakam / tacchrutvā dāruṇaṃ vākyaṃ bhāryayā samudīritam / īrṣyākopasamāyuktastvabhyadhāvanniśācaraḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवको नमस्कार है।' इस मन्त्रसे पितामहको नमस्कार करके उनको पूजा करनी चाहिए। फल्गुतीर्थमें स्नान करके यदि मनुष्य भगवान् गदाधरका दर्शन और उनको नमस्कार

English

attached to a human woman, polluter of my body." Hearing those dreadful words spoken by his wife, the night-ranger, full of jealousy and anger, ran at her,

अध्याय १५१

श्लोक 154

उत्क्षिप्य बाहू प्रविदार्य वक्त्रं संप्रस्थितो भक्षयितुं स चोभौ ।कालेन वेगात्पवनो यथैव समुच्चरन्वाक्यमनर्थयुक्तम्

utkṣipya bāhū pravidārya vaktraṃ saṃprasthito bhakṣayituṃ sa cobhau / kālena vegātpavano yathaiva samuccaranvākyamanarthayuktam

हिन्दी अर्थ

करे तो वह पितरोंसहित अपने-आपको वैकुण्ठधाममें ले जाता है। ( भगवान् गदाधरको नमस्कार करते समय निमग्राद्धित मन्त्र पढ़ना चाहिए--) 3» नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च।

English

raising his arms, opening his mouth wide, going to devour them both, like the wind of time sounding with words that served no purpose.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 151
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.