Narada Purana· Nārada Purāṇa
16
अध्याय 16 / 167

Book 1 - Adhyaya 17

113 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ113 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

इति श्रूबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भगीरथगङ्गानयनं नाम षोडषो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः साधु सूत महाभाग त्वयातिकरुणात्मना ।श्रावितं सर्वपापन्घं गङ्गामाहात्म्य मुत्तमम्

iti śrūbṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgāmāhātmye bhagīrathagaṅgānayanaṃ nāma ṣoḍaṣo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ sādhu sūta mahābhāga tvayātikaruṇātmanā / śrāvitaṃ sarvapāpanghaṃ gaṅgāmāhātmya muttamam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर भगवान् शिव अन्तर्धान हो गये।

English

Well done O Suta, O highly blessed one, the excellent greatness of the Gahga that destroys all sins, has been related by you who have great mercy in your heart.

अध्याय १६

श्लोक 2

श्रुत्वा तु गङ्गामाहात्म्यं नारदो देवदर्शनः ।किं पप्रच्छ पुनः सूत सनकं मुनिसत्तमम्

śrutvā tu gaṅgāmāhātmyaṃ nārado devadarśanaḥ / kiṃ papraccha punaḥ sūta sanakaṃ munisattamam

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् जटाजूटधारी भगवान् शिवकी जटसे नीचे आकर जगत्को एकमात्र पावन करनेवाली गड्जा समस्त जगत्को पवित्र करती हुई राजा भगीरथके पीछे-पीछे चलीं। मुने! तबसे परम

English

O Suta, what did Narada of the divine vision ask Sanaka, the excellent sage, after hearing the greatness of the Gahga.

अध्याय १६

श्लोक 3

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे नारदेन सुरर्षिणा ।पृष्टं पुनर्यथा प्राह प्रवक्ष्यामि तथैव तत्

sūta uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve nāradena surarṣiṇā / pṛṣṭaṃ punaryathā prāha pravakṣyāmi tathaiva tat

हिन्दी अर्थ

निर्मल पापहारिणी गड्ढादेवी तीनों लोकोंमें ' भागीरथी' के नामसे विख्यात हुईं। सगरके पुत्र पूर्वकालमें अपने ही पापके कारण जहाँ दग्ध हुए थे, उस स्थानको भी सरिताओंमें श्रेष्ठ गड़ाने अपने जलसे

English

Listen, ye all sages. 1 shall tell you what has been asked again by Narada, the celestial sage, and what he (Sanaka) narrated.

अध्याय १६

श्लोक 4

नानाख्यानेतिहासाड्यं गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् ।श्रुत्वा ब्रह्मसुतो भूयः पृष्टवानिदमादरात्

nānākhyānetihāsāḍyaṃ gaṅgāmāhātmyamuttamam / śrutvā brahmasuto bhūyaḥ pṛṣṭavānidamādarāt

हिन्दी अर्थ

प्लावित कर दिया। सगर-पुत्रोंकी भस्म ज्यों ही गड्भाजलसे प्रवाहित हुई, त्यों ही वे निष्पाप हो गये। पहले जो नरकमें डूबे हुए थे, उनका गड्ढाने उद्धार कर दिया। पूर्वकालमें यमराजने अत्यन्त

English

After hearing the excellent greatness of the Gahga that consisted of many narratives and mythological anecdotes, the son of Brahma asked thus with great respect.

अध्याय १६

श्लोक 5

नारद उवाच अहो ऽतिधन्यं सुकृतैकसारं श्रुतं मया पुण्यमसंवृतार्थम् ।गाङ्गेयमाहात्म्यमघप्रणाशि त्वत्तो मुने कारुणिकादभीष्टम्

nārada uvāca aho 'tidhanyaṃ sukṛtaikasāraṃ śrutaṃ mayā puṇyamasaṃvṛtārtham / gāṅgeyamāhātmyamaghapraṇāśi tvatto mune kāruṇikādabhīṣṭam

हिन्दी अर्थ

कुपित होकर जिन्हें बड़ी भारी पीड़ा दी थी, वे ही गड़ाजीके जलसे (उनके शरीरकी भस्म) आप्लावित होनेके कारण उन्हीं यमराजके द्वारा पूजित हुए। सगर-पुत्रोंकी निष्पाप समझकर

English

O sage, the meritorious greatness of the Gahga has been heard by me from you, the merciful. It is greatly blessed and all the topics therein have been unravelled. It is the essence of good deeds alone. It destroys sins and bestows the desired objects.

अध्याय १६

श्लोक 6

ये साधवः साधु भजन्ति विष्णुं स्वार्थं परार्थं च यतन्त एव ।नानोपदेशैः सुविमुग्धचित्तं प्रबोधयन्ति प्रसभं प्रसन्नम्

ye sādhavaḥ sādhu bhajanti viṣṇuṃ svārthaṃ parārthaṃ ca yatanta eva / nānopadeśaiḥ suvimugdhacittaṃ prabodhayanti prasabhaṃ prasannam

हिन्दी अर्थ

उनकी पूजा करके प्रसन्नतापूर्वक कहा-- 'राजकुमारों! आपलोग अत्यन्त भयंकर नरकसे उद्धार पा गये। अब इस विमानपर बैठकर भगवान् विष्णुके धाममें जाइये।' यमराजके ऐसा

English

Those who are saintly, worship Visnu well. Tliey strive for themselves as well as for others. With different kinds of advices, they exceedingly enlighten the man of immature mind and make him delighted.

अध्याय १६

श्लोक 7

ततः समाख्याहि हरेर्व्रतानि कृतैश्च यैः प्रीतिमुपैति विष्णुः ।ददाति भक्तिं भजतां दयालुर्मुक्तिस्तु तस्या विदिता हि दासी

tataḥ samākhyāhi harervratāni kṛtaiśca yaiḥ prītimupaiti viṣṇuḥ / dadāti bhaktiṃ bhajatāṃ dayālurmuktistu tasyā viditā hi dāsī

हिन्दी अर्थ

कहनेपर वे पापरहित महात्मा दिव्य देह धारण करके भगवान् विष्णुके लोकमें चले गये। भगवान् विष्णुके चरणोंके अग्रभागसे प्रकट हुई गड्भाजीका ऐसा प्रभाव है। महापातकोंका नाश करनेवाली

English

Therefore, narrate (in detail) the holy observances of Hari which, when performed, make Visnu delighted. The merciful Lord grants devotion to those who worship him. It is known that salvation is the female slave unto it (devotion).

अध्याय १६

श्लोक 8

ददाति मुक्तिं भजतां मुकुन्दो व्रतार्चनध्यानपरायणानाम् ।भक्तानुसेवासु महाप्रयासं विमृश्य कस्यापि न भक्तियोगम्

dadāti muktiṃ bhajatāṃ mukundo vratārcanadhyānaparāyaṇānām / bhaktānusevāsu mahāprayāsaṃ vimṛśya kasyāpi na bhaktiyogam

हिन्दी अर्थ

गड्ज़ा सम्पूर्ण लोकोंमें विख्यात हैं। यह पवित्र आख्यान महापातकोंका नाश करनेवाला है। जो इसे पढ़ता अथवा सुनता है, वह गड्ढास्लानका फल पाता है। जो इस पवित्र आख्यानको

English

Mukunda grants salvation to those who worship and who are devoted to holy vows (pertaining to him), worship and

अध्याय १६

श्लोक 9

प्रवृत्तं च निवृत्तं च यत्कर्म हरितो षणम् ।तदा ख्याहि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो ऽसि मानद

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca yatkarma harito ṣaṇam / tadā khyāhi muniśreṣṭha viṣṇubhakto 'si mānada

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणके सम्मुख कहता है, वह भगवान् विष्णुके पुनरावृत्तिरहित धाममें जाता है।

English

O excellent sage, recount to me the holy rite that makes Hari satisfied whether it be active participation in worldly affairs or an act of renunciation. O bestower of honour, you are a devotee of Visnu."

अध्याय १६

श्लोक 10

सनक उवाच साधु साधु मुनिश्रेष्ठ भक्तस्त्वं पुरुषोत्तमेः ।भूयो भूयो यतः पुच्छेश्चरित्रं शार्ङ्गधन्वनः

sanaka uvāca sādhu sādhu muniśreṣṭha bhaktastvaṃ puruṣottameḥ / bhūyo bhūyo yataḥ puccheścaritraṃ śārṅgadhanvanaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष माससे लेकर कार्तिक मासपर्यन्त उद्यापनसहित शुक्लपक्षके द्वादशीत्रतका वर्णन

English

"Well done, O excellent sage, well done. You are really a devotee of Puru.sottama in view of the fact that you enquire about the observances or deeds of the wielder of the Sarhga bow (Visnu) again and again.

अध्याय १६

श्लोक 11

व्रतानि ते प्रवक्ष्यामि लोकोपकृतिमन्ति च ।प्रसीदति हरिर्यैस्तु प्रयच्छत्यभयं तथा

vratāni te pravakṣyāmi lokopakṛtimanti ca / prasīdati hariryaistu prayacchatyabhayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले--महाभाग सूतजी ! आपको साधुवाद है। आपका हदय अत्यन्त दयालु है। आपने कृपा करके सब पापोंका नाश करनेवाला उत्तम गड़ा- माहात्म्य हमें सुनाया है। यह गड्जा-माहात्म्य

English

I shall expound unto you the holy observances of vows that render service to the worlds and through which Hari being propitiated, grants fearlessness (i.e. Liberation from rebirth).

अध्याय १६

श्लोक 12

यस्य प्रसन्नो भगवान्यज्ञलिङ्गो जनार्दनः ।इहामुत्र सुखं तस्य तपोवृद्धिश्च जायते

yasya prasanno bhagavānyajñaliṅgo janārdanaḥ / ihāmutra sukhaṃ tasya tapovṛddhiśca jāyate

हिन्दी अर्थ

सुनकर देवर्षि नारदजीने मुनिश्रेष्ठ सनकजीसे कौन-सा प्रश्न किया ? यह बताइये।

English

Great sages say that those who are devoted to the worship of Hari, by whatever means that may be, go to the greatest abode (Vaikunfha).

अध्याय १६

श्लोक 13

येन केनाप्युपायेन हरिपूजापरायणाः ।प्रयान्ति परमं स्थानमिति प्राहुर्महर्षयः

yena kenāpyupāyena haripūjāparāyaṇāḥ / prayānti paramaṃ sthānamiti prāhurmaharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--आप सब ऋषि सुनें। देवर्षि नारदने फिर जिस प्रकार प्रश्न किया था, वह

English

A man endowed with faith, should observe fast on the Dvadaii (Twelfth) day in the bright half of the Margasirsa® month and worship Jalcdayin (Lord Visnu who lies in the Milk ocean) devoutly.

अध्याय १६

श्लोक 14

मार्ग शीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां जलशायिनम् ।उपोषितो ऽडर्चयेत्सम्यङ् नरः श्रद्धासमन्वितः

mārga śīrṣe site pakṣe dvādaśyāṃ jalaśāyinam / upoṣito 'ḍarcayetsamyaṅ naraḥ śraddhāsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले--मुने ! आप भगवान् विष्णुके उन ब्रतोंका वर्णन कीजिये, जिनका अनुष्ठान करनेसे भगवान् प्रसन्न होते हैं। जो भगवत्- सम्बन्धी व्रत, पूजन और ध्यानमें तत्पर हो

English

He should offer oblations of ghee and sesamum seeds into the fire one hundred and eight times. At night, he should keep awake in the vicinity of the Sagrama stone.

अध्याय १६

श्लोक 15

स्नात्वा शुक्लाम्बरधरो दन्तधावनपूर्वकम् ।गन्धपुष्पाक्षतैर्धूपैर् दीपैर्नैवेद्यपूर्वकैः

snātvā śuklāmbaradharo dantadhāvanapūrvakam / gandhapuṣpākṣatairdhūpair dīpairnaivedyapūrvakaiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्का भजन करते हैं, उनको भगवान् विष्णु मुक्ति तो अनायास हो दे देते हैं, पर वे जल्दी किसीको भक्तियोग नहीं देते। मुनिश्रेष्ठ। आप भगवान् विष्णुके भक्त हैं। प्रवृत्तिमार्ग और निवृत्तिमार्ग-

English

"In view of the gift of Krsara and the cooked rice may Narayana be pleased—Narayana who is the Atman of every one, and the Lord of all worlds, who is eternal and all- pervasive."

अध्याय १६

श्लोक 16

वाग्यतो भक्तिभावेन मुनिश्रेष्ठार्चयेद्धरिम् ।केशवाय नमस्तुभ्यमिति विष्णुं च पूजयेत्

vāgyato bhaktibhāvena muniśreṣṭhārcayeddharim / keśavāya namastubhyamiti viṣṇuṃ ca pūjayet

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी जो कर्म भगवान् श्रीहरिको प्रसन्न करनेवाला हो, उसका मुझसे वर्णन कीजिये।

English

With the above Mantra he should offer the excellent gift to a Brahmana. Thereafter, he should take food himself along with his kinsnien.

अध्याय १६

श्लोक 17

अष्टोत्तरशतं हुत्वा वन्हौ घृततिलाहुतीः ।रात्रौ जागरणं कुर्याच्छालग्रामसमीपतः

aṣṭottaraśataṃ hutvā vanhau ghṛtatilāhutīḥ / rātrau jāgaraṇaṃ kuryācchālagrāmasamīpataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजीने कहा--मुनिश्रेष्ठ ! बहुत अच्छा, बहुत अच्छा। तुम भगवान् पुरुषोत्तमके भक्त हो, इसीलिये बार-बार उन शार्ड्रधन्वा--श्रीहरिका चरित्र पूछते हो। मैं तुम्हें उन लोकोपकारी

English

If a devotee worships Lord Narayaa with devotion as per above-mentioned procedure, he shall attain the benefit of eight Agnif{0Tna7 sacrifices in full.

अध्याय १६

श्लोक 18

स्नापयेत्प्रस्थपयसा नारायणमनामयम् ।गीतैर्वाद्यैश्च नैवेद्यैर्भक्ष्यैर्भोज्यैश्च केशवम्

snāpayetprasthapayasā nārāyaṇamanāmayam / gītairvādyaiśca naivedyairbhakṣyairbhojyaiśca keśavam

हिन्दी अर्थ

ब्रतोंका उपदेश करता हूँ, जिनसे भगवान् श्रीहरि प्रसन्न होते हैं और साधकको अभय-दान देते हैं। जिस पुरुषपर यज्ञस्वरूप भगवान् जनार्दनकी प्रसन्नता हो जाती है, उसे इहलोक और परलोकमें

English

As before, endowed with great devotion, he should keep awake during the night. After finishing the morning duties, he should worship Madhava again.

अध्याय १६

श्लोक 19

त्रिकालं पूजयेद्भक्त्या महालक्ष्म्या समन्वितम् ।पुनः कल्ये समुत्थाय कृत्वा कर्म यथोचितम्

trikālaṃ pūjayedbhaktyā mahālakṣmyā samanvitam / punaḥ kalye samutthāya kṛtvā karma yathocitam

हिन्दी अर्थ

सुख मिलता है तथा उसके तपकी वृद्धि होती है। महर्षिगण कहते हैं कि जिस किसी उपायद्वारा भी जो लोग भगवान् विष्णुकी आराधनामें लगे रहते हैं, वे परम पदको प्राप्त होते हैं। मार्गशीर्ष मासमें

English

For the purpose of liberation from all sins, he should offer a Prastha measure of sesamum seeds to a Brahmana with due recital of the following Mantra and offer a cloth and the monetary gifts as well.

अध्याय १६

श्लोक 20

पूर्ववत्पूजयेद्वेवं वाग्यतो नियतः शुचिः ।पायसं घृतसंमिश्रं नालिकेरफलान्वितम्

pūrvavatpūjayedvevaṃ vāgyato niyataḥ śuciḥ / pāyasaṃ ghṛtasaṃmiśraṃ nālikeraphalānvitam

हिन्दी अर्थ

शुक्लपक्षकी द्वादशीको उपवास करके मनुष्य श्रद्धापू्वक जलशायी भगवान् नारायणकी पूजा करे। मुनिश्रेष्ठ ! पहले दन्‍तधावन करके स्नान करे, फिर श्वेतवस्त्र धारण करके मौन हो गन्ध, पुष्प,

English

"May Madhava, the Atman of all living beings, the bestower of the benefits of all holy rites, grant all desires, in view of this great gift of sesamum seeds".

अध्याय १६

श्लोक 21

मन्त्रेणानेन विप्राय दद्याद्भक्त्या सदक्षिणम् ।केशवः केशिहा देवः सर्वसंपत्प्रदायकः

mantreṇānena viprāya dadyādbhaktyā sadakṣiṇam / keśavaḥ keśihā devaḥ sarvasaṃpatpradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्ति-भावसे श्रीहरिका पूजन करना चाहिए। “केशवाय नमस्तुभ्यम्”' (केशव! आपको नमस्कार है।)--इस मनत्रद्वारा श्रीविष्णुकी पूजा करनी चाहिए। उसी मन्त्रसे प्रजजलित अग्मिमें घृतमिश्रित

English

Repeating this Mantra he should offer it to a Brahmana. Endowed with devotion and piety, he should feed Brahmanas according to his capacity, remembering Lord Madhava.

अध्याय १६

श्लोक 22

परमान्नप्रदानेन मम स्यादिष्टदायकः ।ब्रह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छक्तितो बन्धुभिः सह

paramānnapradānena mama syādiṣṭadāyakaḥ / brahmaṇānbhojayetpaścācchaktito bandhubhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

तिलकी एक सौ आठ आहुति देकर भगवान् शालग्रामके समीप रातमें जागरण करे। उस रात्रिमें ही सेरभर दूधसे रोग-शोकरहित भगवान् श्रीनारायणको स्नान करावे और गीत-वाद्य, नैवेद्य,

English

O sage, he who performs the holy observance thus and offers the gift of sesamum seeds, shall attain full benefit of a hundred Vdjapeyefi sacrifices.

अध्याय १६

श्लोक 23

नारायण परो भूत्वा स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ।इति यः कुरुते भक्त्या केशवार्चनमुत्तमम्

nārāyaṇa paro bhūtvā svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ / iti yaḥ kurute bhaktyā keśavārcanamuttamam

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायणका भक्तिपूर्वक तीन समय पूजन करे। फिर सबेरे उठकर यथावश्यक शौच- स््रानादि कर्म करके पूर्ववत् मन-इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए मौनभावसे पवित्रतापूर्वक भगवान्की

English

On the DvadaSi day in the bright half of the month of Phalguna, the devotee should observe fast. The observer of this holy vow should say, "Obeisance to you, O Govinda."

अध्याय १६

श्लोक 24

स पैण्डरीकयज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् ।पौषमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः

sa paiṇḍarīkayajñasya phalamaṣṭaguṇaṃ labhet / pauṣamāse site pakṣe dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। उसके बाद निम्नाद्धित मन्त्रसे दक्षिणासहित घृतमिश्रित खीर और नारियलका फल भतक्तिपूर्वक ब्राह्मणको अर्पित करे-- केशवः केशिहा देव: सर्वसम्पत्प्रदायकः ॥

English

After offering to fire one hundred and eight obla¬ tions of sesamum seeds mixed with ghee, he should bathe Govinda with the aforesaid quantity of milk. He should be pure in body and in mind.

अध्याय १६

श्लोक 25

नमो नारायणायेति पूजयेत्प्रयतो हरिम् ।पयसा स्नाप्य नैवेद्यं पायसं च समर्पयेत्

namo nārāyaṇāyeti pūjayetprayato harim / payasā snāpya naivedyaṃ pāyasaṃ ca samarpayet

हिन्दी अर्थ

“जिन्होंने केशी हैत्यको मारा है तथा जो सब प्रकारकी सम्पत्ति देनेवाले हैं, वे भगवान् केशव यह उत्तम अन्न दान करनेसे मेरे लिये अभीष्ट वस्तुको देनेवाले हों।'

English

He should keep awake during the night and perform worship thrice on that day. After concluding the morning routine, he should worship Govinda again.

अध्याय १६

श्लोक 26

रात्रौ जागरणं कुर्यात्र्रिकालार्चनतत्परः ।धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्गन्धैः पुष्पैर्मनोरमैः

rātrau jāgaraṇaṃ kuryātrrikālārcanatatparaḥ / dhūpairdīpaiśca naivedyairgandhaiḥ puṣpairmanoramaiḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अपनी शक्तिके अनुसार ब्राह्मणभोजन करावे। उसके बाद भगवान् नारायणका चिन्तन करते हुए मौन होकर स्वयं भी भाई-बन्धुओंसहित

English

Thereafter, he should offer an Adhaka measure of rice mixed with honey, ghee and sesamum seeds to a Brah¬ mana, accompanied by the usual religious fee, uttering the Mantra —"May Janardana be pleased with this gift of an A(jthaka of rice grains,—Janardana who is Mahavi$nu in the form of Prana (vital breath), who is the bestower of Pri and is the lover of everyone." By doing thus with devotion, the man shall be freed from all sins. He shall acquire the benefit of the sacrifice Atyagniftoma increased eightfold.

अध्याय १६

श्लोक 27

तृणैश्च गीतवाद्याद्यैः स्तोत्रैश्चाप्यर्ययेद्धरिम् ।कृशरान्नं च विप्राय दद्यात्सघृतदक्षिणम्

tṛṇaiśca gītavādyādyaiḥ stotraiścāpyaryayeddharim / kṛśarānnaṃ ca viprāya dadyātsaghṛtadakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

भोजन करे। इस प्रकार जो भक्ति-भावसे भगवान् छुटकारा पानेके लिये वस्त्र और दक्षिणासहित केशवकी उत्तम पूजा करता है, वह आठ सेरभर तिल ब्राह्मणको इस मन्त्रसे दान करे--

English

On the Dv&dait day in the bright half of the month of Asadha, one should observe fast and keep all sense organs under control. The observer of the holy vow should bathe Vamana in milk, of the same quantity as mentioned before.

अध्याय १६

श्लोक 28

सर्वात्मा सर्वलोकेशः सर्वव्यापी सनातनः ।नारायणः प्रसन्नः स्यात्कृशरान्नप्रदानतः

sarvātmā sarvalokeśaḥ sarvavyāpī sanātanaḥ / nārāyaṇaḥ prasannaḥ syātkṛśarānnapradānataḥ

हिन्दी अर्थ

पौण्डरीक यज्ञके समान फल पाता है। पौष मासके शुक्‍्लपक्षकी द्वादशी तिथिको उपवास करके “नमो नारायणाय ' इस मन्त्रसे पवित्रतापूर्वक श्रीहरिका पूजन करे। दूधसे भगवान्को नहलाकर

English

He should worship by saying, ''Obeisance to you, to Vamana". After offering hundred and eight oblations with ghee and the Durva grass, he should keep awake during the night. He should worship Vamana again.

अध्याय १६

श्लोक 29

मन्त्रेणानेन विप्राय दत्त्वा वै दानमुत्तमम् ।द्विजांश्च भोजेयच्छक्त्या स्वयमद्यात्सबान्धवः

mantreṇānena viprāya dattvā vai dānamuttamam / dvijāṃśca bhojeyacchaktyā svayamadyātsabāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

खीरका नैवेद्य अर्पण करे। रातमें तीनों समय श्रीहरिकी पूजामें संलग्र रहकर जागता रहे। गन्ध,

English

With great piety, he should offer cooked rice with curds, to a Brahmanaregularly worshipping Vamana, along with the usual Dakfinas and a coconut fruit.

अध्याय १६

श्लोक 30

एवं संपूजयेद्भक्त्या देवं नारायणं प्रभुम् ।अग्निष्टोमाष्टकफलं स संपूर्णमवाप्नुयात्

evaṃ saṃpūjayedbhaktyā devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum / agniṣṭomāṣṭakaphalaṃ sa saṃpūrṇamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

आदि तथा स्तोत्रोंद्वारा श्रीहरिकी अर्चना करे। सबेरेकी पूजाके पश्चात् घृत और दक्षिणासहित खिचड़ी ब्राह्मणको दे। (उस समय निग्नाद्डित

English

''Vamana is the bestower of intellect. He is the sacri¬ ficial priest. Vamana is always present in the materials (of worship). Vamana is the redeemer from this (worldly existence). Obeisance, obeisance, to Vamana."

अध्याय १६

श्लोक 31

माघस्य शुक्लद्वादश्यां पूर्ववत्समुपोषितः ।नमस्ते माधवायेति हुत्वाष्टौ च घृताहुतीः

māghasya śukladvādaśyāṃ pūrvavatsamupoṣitaḥ / namaste mādhavāyeti hutvāṣṭau ca ghṛtāhutīḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मा सर्वलोकेश: सर्वव्यापी सनातन: ।

English

With this Mantra, he should offer the cooked rice with curds. In accordance with his capacity, he should feed the Brahmanas. By doing thus, the devotee shall attain the benefit of a hundred Agniffomas.

अध्याय १६

श्लोक 32

पूर्वमानेन पयसा स्नापयेन्माधवं तदा ।पुष्पगन्धाक्षतैरर्चेत्सावधानेन चेतसा

pūrvamānena payasā snāpayenmādhavaṃ tadā / puṣpagandhākṣatairarcetsāvadhānena cetasā

हिन्दी अर्थ

“जो सबके आत्मा, सम्पूर्ण लोकोंके ईश्वर तथा सर्वत्र व्यापक हैं, वे सनातन भगवान् श्रीनागरायण यह खिचड़ी दान करनेसे मुझपर

English

On the DvadaJi day in the bright half of the month of rdva, the observer of the holy vow should observe fast and bathe god 8ridhara in milk mixed with honey.

अध्याय १६

श्लोक 33

रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूर्ववद्भघक्तिसंयुतः ।कल्यकर्म च निर्वर्त्य माधवं पुनरर्चयेत्

rātrau jāgaraṇaṃ kuryātpūrvavadbhaghaktisaṃyutaḥ / kalyakarma ca nirvartya mādhavaṃ punararcayet

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे ब्राह्मणको उत्तम दान देकर यथाशक्ति ब्राह्मणोंको भोजन करावे। फिर स्वयं बन्धु-बान्धवोंसहित भोजन करे। जो इस प्रकार भक्तिपूर्वक भगवान् नारायणदेवका पूजन करता

English

He should worship him saying, ''Obeisance be to Sridhara", and offering scents, etc. in due order. O sage, he should offer one hundred and eight oblations of Prfaddjya (ghee mixed with coagulated milk).

अध्याय १६

श्लोक 34

प्रस्थं तिलानां विप्राय दद्याद्वै मन्त्रपूर्वकम् ।सदक्षिणं सवास्त्रञ्च सर्वपापविमुक्तये

prasthaṃ tilānāṃ viprāya dadyādvai mantrapūrvakam / sadakṣiṇaṃ savāstrañca sarvapāpavimuktaye

हिन्दी अर्थ

है, वह आठ अग्रिष्टोम यज्ञोंका सम्पूर्ण फल प्राप्त कर लेता है। माघ शुक्ला द्वादशीको भी पूर्ववत् उपवास करके “नमस्ते माधवाय”' इस मन्त्रसे अग्रिमें आठ बार घीकी आहुति दे। उस दिन

English

In view of its being pleasure-bestowing, the performer of the holy rite should feed the Brahmanas in accordance with his capacity. By performing thus, the devotee attains the benefit of, a thousand horse sacrifices.

अध्याय १६

श्लोक 35

माधवः सर्वभूतात्मा सर्वकर्मफलप्रदः ।तिलदानेन महता सर्वान्कामान्प्रयच्छतु

mādhavaḥ sarvabhūtātmā sarvakarmaphalapradaḥ / tiladānena mahatā sarvānkāmānprayacchatu

हिन्दी अर्थ

पूर्ववत् सेरभर दूधसे भगवान् माधवको स्नान करावे। फिर चित्तको एकाग्र करके गन्ध, पुष्प और अक्षत आदिसे पहलेकी तरह तीनों समय भक्तिपूर्वक पूजन करते हुए रातमें जागरण करे।

English

On the DvddaH day in the bright half of the month of Bhadrapada, the devotee should observe fast, duly bathe Hrsikeia, the preceptor of the universe, in milk measuring a drona.

अध्याय १६

श्लोक 36

मन्त्रेणानेन विप्राय दत्त्वा भक्तिसमन्वितः ।ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या संस्मरन्माधवं प्रभुम्

mantreṇānena viprāya dattvā bhaktisamanvitaḥ / brahmaṇānbhojayecchaktyā saṃsmaranmādhavaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् प्रातःकालका कृत्य समाप्त करके पुनः

English

The man should worship saying, "O Hrsikeia, obei¬ sance to you." He should perform the HomdS with Cam (a preparation of boiled rice, barley and pulse) mixed with honey offering oblations one hundred and eight times.

अध्याय १६

श्लोक 37

एवं यः कुरुते भक्त्या तिलदाने व्रतं मुने ।वाजपेय शतस्यासौ संपूर्णं फलमाप्नुयात्

evaṃ yaḥ kurute bhaktyā tiladāne vrataṃ mune / vājapeya śatasyāsau saṃpūrṇaṃ phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तिलदानेन महता सर्वान् कामानू् प्रयच्छतु॥

English

After completing the rites of keeping awake, etc., he should give to a knower of the Atman one and a half Adhakas of wheat with Dakfind and gold according to one's capacity.

अध्याय १६

श्लोक 38

फआल्गुनस्य सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः ।गोविन्दाय नमस्तुभ्यमिति संपूजयेद्व्रती

phaālgunasya site pakṣe dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ / govindāya namastubhyamiti saṃpūjayedvratī

हिन्दी अर्थ

“सम्पूर्ण कर्मोका फल देनेवाले तथा समस्त भूतोंके आत्मा भगवान् लक्ष्मीपति तिलके इस महादानसे प्रसन्न होकर मेरी सब कामनाएँ

English

With the Mantra "O Hrsikesa, obeisance to you, the sole cause of all worlds. Grant all happiness unto me, in view of this gift of wheat."

अध्याय १६

श्लोक 39

अष्टोत्तगरशतं दृत्वा घृतमिश्रतिलाहुतीः ।पूर्वमानेन पयसा गोविन्दं स्नापयेच्छुचिः

aṣṭottagaraśataṃ dṛtvā ghṛtamiśratilāhutīḥ / pūrvamānena payasā govindaṃ snāpayecchuciḥ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे भक्तिपूर्वक ब्राह्मणको तिल दान देकर भगवान् माधवका स्मरण करते हुए यथाशक्ति ब्राह्मणोंको भोजन कराये। मुने! जो इस प्रकार भक्ति-भावसे तिलदानयुक्त त्रत करता है, वह सौ

English

According to his capacity he should feed the Brah¬ manas, and should himself take food with restrained speech. He shall be absolved of all sins, and shall attain the benefit of Brahma- medha.

अध्याय १६

श्लोक 40

रात्रौ जागरणं कुर्यात्र्रिकालं पूजयैत्तथा ।प्रातः कृत्यं समाप्याथ गोविन्दं पूजयेत्पुनः

rātrau jāgaraṇaṃ kuryātrrikālaṃ pūjayaittathā / prātaḥ kṛtyaṃ samāpyātha govindaṃ pūjayetpunaḥ

हिन्दी अर्थ

वाजपेय यज्ञके सम्पूर्ण फलको प्राप्त कर लेता है। फाल्गुनके शुक्लपक्षमें द्वादशीको उपवास करके त्रती पुरुष “गोविन्दाय नमस्तुभ्यम्' इस मन्त्रसे भगवान्का पूजन करे और घृतमिश्रित तिलकी

English

On the Dvddaii day in the bright half of the month of Asvina, the devotee should observe fast. With great devotion and purity, he should bathe Padmanabha with milk.

अध्याय १६

श्लोक 41

व्रीह्याढकं च विप्राय दद्याद्वस्त्रं सदक्षिणम् ।नमो गोविन्द सर्वेश गोपिकाजनवल्लभ

vrīhyāḍhakaṃ ca viprāya dadyādvastraṃ sadakṣiṇam / namo govinda sarveśa gopikājanavallabha

हिन्दी अर्थ

एक सौ आठ आाहुति देकर पूर्वोक्त मानके अनुसार एक सेर दूधसे पवित्रतापूर्वक भगवान्

English

He should perform Homa in accordance with his capacity saying, "Obeisance to you, to Padmanabha., In accor¬ dance with the injunctions, he should perform worship with sesamum seeds, cereals, barley and ghee.

अध्याय १६

श्लोक 42

अनेन धान्य दानेन प्रीतो भव जगद्गुरो ।एवं कृत्वा व्रतं सम्यक् सर्वपापविवर्जितः

anena dhānya dānena prīto bhava jagadguro / evaṃ kṛtvā vrataṃ samyak sarvapāpavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीमाधवकी अर्चना करे। अन्तमें सब पापोंसे गोविन्दको स्रान करावे। पूर्ववत् रातमें जागरण

English

After keeping awake during the night, he should per¬ form worship again. He should give a Kudava (measure) of honey along with the usual DakfitS to a Brahmana.

अध्याय १६

श्लोक 43

गोमेधमखजं पुण्यं सम्पूर्णं लभते नरः ।चैत्रमासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः

gomedhamakhajaṃ puṇyaṃ sampūrṇaṃ labhate naraḥ / caitramāse site pakṣe dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

और तीनों समय पूजा करे। फिर प्रात:कालका शौच, स्रान आदि कर्म पूरा करके पुनः भगवान् गोविन्दकी पूजा करनी चाहिए। तत्पश्चात् वस्त्र और दक्षिणासहित एक आढक (चार सेर) धान

English

(The mantra shall be)—"O Padmanabha, obeisance to you, O grandfather of all worlds, be delighted with the gift of honey. Be the bestower of all happiness."

अध्याय १६

श्लोक 44

नमो ऽस्तु विष्णवे तुभ्यमिति पूर्ववदर्चयेत् ।क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पूर्वमानेन शक्तितः

namo 'stu viṣṇave tubhyamiti pūrvavadarcayet / kṣīreṇa snāpayedviṣṇuṃ pūrvamānena śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको दे और निग्नाष्डित मन्त्रका पाठ करे-- नमो गोविन्द सर्वेश गोपिकाजनवल्लभ।॥

English

He who intelligently and devoutly performs the holy vow pertaining to Padmanabha certainly attains the benefit of a thousand Brakmamedhas.

अध्याय १६

श्लोक 45

तथैव स्नापयेद्विप्र घृतप्रस्थेन सादनम् ।कृत्वा जागरणं रात्रौ पूजयेत्पूर्ववद्रूती

tathaiva snāpayedvipra ghṛtaprasthena sādanam / kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau pūjayetpūrvavadrūtī

हिन्दी अर्थ

'गोविन्द! सर्वेश्वर ! गोपाड्ननाओंके प्राणबल्लभ ! जगदगुरो! इस धान्यके दानसे आप मुझपर

English

O excellent sage, he who performs these excellent DvddaH vratas for a year, attains the highest region.

अध्याय १६

श्लोक 46

ततकः कल्ये समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च ।अष्टोत्तरशतं हुत्वा मधअवाज्यतिलमिश्रितम्

tatakaḥ kalye samutthāya prātaḥ kṛtyaṃ samāpya ca / aṣṭottaraśataṃ hutvā madhaavājyatilamiśritam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भलीभाँति ब्रतका पालन करके मनुष्य सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है और महान् यज्ञका पूरा पुण्य प्राप्त कर लेता है। चैत्र मासके शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथिको

English

He who devotedly performs these rites for one or two months, attains their respective benefits as well as Hari's region.

अध्याय १६

श्लोक 47

सदक्षिणं च विप्राय दद्याद्वै तण्डुलाढकम् ।प्राणरुपी महाविष्णुः प्राणदः सर्ववल्लभः

sadakṣiṇaṃ ca viprāya dadyādvai taṇḍulāḍhakam / prāṇarupī mahāviṣṇuḥ prāṇadaḥ sarvavallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

उपवास करके पहले बताये अनुसार “नमोस्तु विष्णवे तुभ्यम्'--इस मन्त्रसे भगवान्की पूजा करे। पूर्ववत् एक सेर दूधसे भगवान् विष्णुको स्नान करावे। विप्रवर! यदि शक्ति हो तो उसी

English

Five kinds of precious stones'* must be put inside the jars and all of the jars with five kinds of precious stones depo¬ sited in them, should be covered with a well-washed white cloth.

अध्याय १६

श्लोक 48

तण्डुलाढकदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः ।एवं कृत्वा नरो भक्त्या सर्वपापविवर्जितः

taṇḍulāḍhakadānena prīyatāṃ me janārdanaḥ / evaṃ kṛtvā naro bhaktyā sarvapāpavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार सेरभर घीसे भी आदरपूर्वक भगवान्को नहलावे तथा रातमें भी पहलेकी तरह जागरण और पूजन करे। तदनन्तर सबेरे उठकर प्रात:- कालके आवश्यक कर्म पूरा करके मधु, घी और

English

O Brahmaa, the performer of the holy rites should devoutly make the image of lakminarayana in gold, silver or copper.

अध्याय १६

श्लोक 49

अत्यन्गिष्टोमयज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् ।वैशाखशुक्लद्वादश्यामुपोष्य मधुसूदनम्

atyangiṣṭomayajñasya phalamaṣṭaguṇaṃ labhet / vaiśākhaśukladvādaśyāmupoṣya madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

तिलमिश्रित हवन-सामग्रीकी एक सौ आठ आहुति दे। उसके बाद ब्राह्मणको दक्षिणासहित एक आढक (चार सेर) चावल दान करे। (मन्त्र इस प्रकार है--)

English

The devotee with good control over his sense-organs, should place the image on the jars. Or its price or gold accord¬ ing to his capacity may be placed (on the jars), O excellent Brahmana.

अध्याय १६

श्लोक 50

द्रोणक्षीरेण देवेशं स्नापयेद्भक्तिंसंयुतः ।जागरं तत्रघ कर्त्तव्यं त्रिकालार्चनसंयुतम्

droṇakṣīreṇa deveśaṃ snāpayedbhaktiṃsaṃyutaḥ / jāgaraṃ tatragha karttavyaṃ trikālārcanasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

प्राणरूपी महाविष्णु: प्राणद: सर्ववल्लभ:॥

English

In all holy rites the sensible devotee should avoid dishonesty or perfidy in money. If he commits it, his span of life, wealth and riches will dwindle down.

अध्याय १६

श्लोक 51

नमस्ते मधुहन्त्रे च जुहुयाच्छक्तितो घृतम् ।अष्टोत्तरशतं प्रोर्च्य विधिवन्मधुसूदनम्

namaste madhuhantre ca juhuyācchaktito ghṛtam / aṣṭottaraśataṃ prorcya vidhivanmadhusūdanam

हिन्दी अर्थ

भगवान् महाविष्णु प्राणस्वरूप हैं। वे ही सबके प्रियतम और प्राणदाता हैं। इस एक आढक चावलके दानसे वे भगवान् जनार्दन

English

At the outset, the devotee endowed with piety should bathe Lord Narayana who, free from all ailments, is lying on (the serpent) Ananta with PancSmrta (the mixture of five sweet things, viz. milk, curds, ghee, honey and sugar).

अध्याय १६

श्लोक 52

विपापो ह्यश्वमेधानामष्टानां फलमान्पुयात् ।ज्येष्टमासे सिते पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत्

vipāpo hyaśvamedhānāmaṣṭānāṃ phalamānpuyāt / jyeṣṭamāse site pakṣe dvādaśyāmupavāsakṛt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भक्तिभावसे ब्रतका पालन करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है और अत्यग्रिष्टोम यज्ञके आठगुने फलको पाता है।

English

The services rendered (prostration, etc.) should be based on Kesava and other names (of Vi§nu). He should keep awake during the night, by listening to PuranaSy etc.

अध्याय १६

श्लोक 53

क्षीरेणाढकमानेन स्नापयेद्यस्त्रिविक्तमम् ।नमस्त्रिविक्तमायेति पूजयेद्भक्तिसंयुतः

kṣīreṇāḍhakamānena snāpayedyastriviktamam / namastriviktamāyeti pūjayedbhaktisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

वैशाख शुक्ला द्वादशीको उपवास करके भत्तिपूर्वक देवेश्वर मधुसूदनको द्रोण (कलश) परिमित दूधसे स््रान करावे तथा रातमें तीन समय पूजन करते हुए जागरण करे। मधुसूदनकी

English

He should bring under control slumber. Observing fasts, he should subdue his sense organs. In accordance with his capacity and wealth, he should worship the Lord, thrice in a day.

अध्याय १६

श्लोक 54

जुहुयात्पायसेनैव ह्यष्टोत्तरशताहुतीः ।कृत्वा जागरणं रात्रौ पुनः पूजां प्रकल्पयेत्

juhuyātpāyasenaiva hyaṣṭottaraśatāhutīḥ / kṛtvā jāgaraṇaṃ rātrau punaḥ pūjāṃ prakalpayet

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक पूजा करके “नमस्ते मधुहन्त्रे “--इस

English

Getting up early in the morning and finishing the routine duties of the morning, he should, through Brahmanas, get offered a thousand oblations of sesamum seed while repeating the Vydhrti mantras. *

अध्याय १६

श्लोक 55

अपूपविंशतिं दत्त्वा ब्राह्मणाय सदक्षिणम् ।देवदेव जगन्नात प्रसीद परमेश्वर

apūpaviṃśatiṃ dattvā brāhmaṇāya sadakṣiṇam / devadeva jagannāta prasīda parameśvara

हिन्दी अर्थ

घीका उपयोग अपनी शक्तिके अनुसार करे। इससे पापरहित होकर मनुष्य आठ अश्वमेध यज्ञोंका फल पाता है।

English

Thereafter, he should worship the Lord with' scents, flowers, etc, in the prescribed order. In front of the Lord he should listen to the Purdnas.

अध्याय १६

श्लोक 56

उपायनं च संगृह्य ममाभीष्टप्रदो भव ।ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः

upāyanaṃ ca saṃgṛhya mamābhīṣṭaprado bhava / brāhmaṇānbhojayecchaktyā svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ मासके शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथिको उपवास करके एक आढक (चार सेर) दूधसे भगवान् त्रिविक्रमको स्नान करावे और “नमस्त्रिविक्रमाय' इस मन्त्रसे भक्तिपूर्वक भगवान्का

English

He should give cooked rice mixed with curds, milk pudding, ten Apupas (sweet pies or sweet round cakes) with ghee, to twelve Brahmanas along with the usual daksi.

अध्याय १६

श्लोक 57

एवं यः कुरुते विप्र व्रतं त्रैविक्रमं परम् ।सो ऽष्टानां नरमेधानां विपापः फलमान्पुयात्

evaṃ yaḥ kurute vipra vrataṃ traivikramaṃ param / so 'ṣṭānāṃ naramedhānāṃ vipāpaḥ phalamānpuyāt

हिन्दी अर्थ

पूजन करे। खीरकी एक सौ आठ आहुति देकर होम करे। फिर रातमें जागरण करके भगवान्की पूजा करे। फिर प्रात:कृत्य करके पूजनके पश्चात् ब्राह्मणको दक्षिणासहित बीस पूआ दान करे।

English

"O Lord of gods, O Lord of the universe, O lord

अध्याय १६

श्लोक 58

आषाढशुक्लद्वादश्यामुपवासी जितेन्द्रियः ।वामनं पूर्वमानेन स्नापयेत्पयसा व्रती

āṣāḍhaśukladvādaśyāmupavāsī jitendriyaḥ / vāmanaṃ pūrvamānena snāpayetpayasā vratī

हिन्दी अर्थ

(दानका मन्त्र इस प्रकार है--)

English

With this Mantray he should offer gifts. With palms joined in reverence, he should pray. The performer of the Vrata should kneel on the ground humbly.

अध्याय १६

श्लोक 59

नमस्ते वामनायेति दूर्वाज्याष्टोत्तरं शतम् ।हुत्वा च जागरं कुर्याद्वामनं चार्चयेत्पुनः

namaste vāmanāyeti dūrvājyāṣṭottaraṃ śatam / hutvā ca jāgaraṃ kuryādvāmanaṃ cārcayetpunaḥ

हिन्दी अर्थ

देवदेव जगन्नाथ प्रसीद परमेश्वर॥

English

(Prayer)—"Obeisance, obeisance to you, O king of the kings of Devas. Obeisance be to you, O Lord, O receptacle of the worlds, render the fruit of my vow complete today. Obeisance be to you, O Supreme Person.*

अध्याय १६

श्लोक 60

सदाक्षिणं च दध्यन्नं नालिकेरफलान्वितम् ।भक्त्या प्रदद्याद्विप्राय वामनार्चनशीलिने

sadākṣiṇaṃ ca dadhyannaṃ nālikeraphalānvitam / bhaktyā pradadyādviprāya vāmanārcanaśīline

हिन्दी अर्थ

'देवदेव! जगन्नाथ! परमेश्वर! आप मुझपर प्रसन्न होइये और यह भेंट ग्रहण करके मेरे अभीष्टकी सिद्धि कीजिये।'

English

Thus, he should pray to the Brahmanas and to Lord Purusottama. He should offer Arghya to the Lord accompanied by Mahalaksmi.

अध्याय १६

श्लोक 61

वामनो वुद्धिदो होता द्रव्यस्थो वामनः सदा ।वामनस्तारको ऽस्माच्च वामनाय नमो नमः

vāmano vuddhido hotā dravyastho vāmanaḥ sadā / vāmanastārako 'smācca vāmanāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् यथाशक्ति ब्राह्मणोंकों भोजन करावे और उसके बाद स्वयं भी मौन होकर भोजन करे। ब्रह्मन्! जो इस प्रकार भगवान् त्रिविक्रमका ब्रत करता है, वह निष्पाप हो आठ यज्ञोंका फल

English

"O Lord of Laksmi, obeisance to you, to the resi¬ dent of the milk ocean. O Lord of Devas, accompanied by Laksmi, accept the Arghya.

अध्याय १६

श्लोक 62

अनेन दत्त्वा दध्यन्नं शक्तितो भोजयेद्दिजान् ।कृत्वै वमग्रिष्टोमानां शतस्य फलमाप्नुयात्

anena dattvā dadhyannaṃ śaktito bhojayeddijān / kṛtvai vamagriṣṭomānāṃ śatasya phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

आषाढ़ शुक्ला द्वादशीको उपवास-ब्रत करनेवाला जितेन्द्रिय पुरुष पूर्ववत् एक आढक (चार सेर)

English

I salute Acyuta whose remembrance and the utter¬ ance of whose name makes whatever is deficient in penance, performance of sacrifice and other rites compensated immedia¬ tely and made perfect and complete."

अध्याय १६

श्लोक 63

श्रावणस्य सिते पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् ।क्षीरेण मधुमिश्रेण स्नापयेच्छ्रीधरं व्रती

śrāvaṇasya site pakṣe dvādaśyāmupavāsakṛt / kṣīreṇa madhumiśreṇa snāpayecchrīdharaṃ vratī

हिन्दी अर्थ

दूधसे वामनजीको स््रान करावे। 'नमस्ते वामनाय '-- इस मन्त्रसे दूर्वा और घीकी एक सौ आठ आहुति देकर रातमें जागरण और वामनजीका पूजन करे। दक्षिणासहित दही, अन्न और नारियलका फल

English

After having prayed thus to the Lord of Devas* the devotee should offer the image to the preceptor along with Dak}ind.

अध्याय १६

श्लोक 64

नमो ऽस्तु श्रीधरायेति गन्धाद्यैः पूजयेत्क्रमात् ।जुहुयात्पृषदाज्येन शतमष्टोत्तरं मुने

namo 'stu śrīdharāyeti gandhādyaiḥ pūjayetkramāt / juhuyātpṛṣadājyena śatamaṣṭottaraṃ mune

हिन्दी अर्थ

वामनजीकी पूजा करनेवाले ब्राह्मणको भक्तिपूर्वक अर्पण करे। (मन्त्र इस प्रकार है--) वामनो बुद्धिदो होता द्रव्यस्थो वामन: सदा। वामनस्तारकोस्माच्च वामनाय नमो नमः ॥

English

Thereafter, he should feed the Brahmanas according to his capacity. He should give them Dakfinds also. After¬ wards, restrained in speech, he should himself take food surrounded by his kinsmen.

अध्याय १६

श्लोक 65

कृत्वा च जागरं रात्रौ पुनः पूजां प्रकल्पयेत् ।दातव्यं चैव विप्राय क्षीराढकमनुत्तमम्

kṛtvā ca jāgaraṃ rātrau punaḥ pūjāṃ prakalpayet / dātavyaṃ caiva viprāya kṣīrāḍhakamanuttamam

हिन्दी अर्थ

'वामन बुद्धिदाता हैं। वे ही होता हैं और द्रव्यमें भी सदा वामनजी स्थित रहते हैं। वामन ही इस संसार-सागरसे तारनेवाले हैं। वामनजीको बार-बार नमस्कार है।!

English

Although the colophon states Mirga-lfrta-Sukla-Dv&daSf-Vrata-Kathana as the heading of the chapter, here what is known as DvSdaSi Vrata is described. The Vrata is to start on the 12th day o£ the bright half of Mirga- iira and god Vi;nu in the form of Keiava, is to be adored. The following is the list of the forms of Vi;pu to be worshipped on the particular Dvddatt,

अध्याय १६

श्लोक 66

दक्षिणां च सवस्त्रां वै प्रदद्याद्धेमकुण्डले ।मन्त्रेणानेन विप्रेन्द्रु सर्वकामाश्रसिद्धये

dakṣiṇāṃ ca savastrāṃ vai pradadyāddhemakuṇḍale / mantreṇānena viprendru sarvakāmāśrasiddhaye

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे दही-अन्नका दान करके यथाशक्ति ब्राह्मणोंको भोजन करावे। ऐसा करके मनुष्य सौ अग्रिष्टोम यज्ञोंका फल पा लेता है। श्रावण मासके शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथिको

English

These verses describe how to observe the Dvida&Vrata (firtnn the month of and) for the month of Miu'gaiira. As is wellknovm, Lord Krw* declares himself to be MgaSra among the months of the year {m&s&nim M&rgailrfo- *htm) in BG- X. 35* Hence, the propriety of begiiming this Vif 9 u-Vrata from Margaiirsa.

अध्याय १६

श्लोक 67

क्षीराब्धिशायिन्देवेश रमाकान्त जगत्पते ।क्षीरदानेन सुप्रीतो भव सर्वसुखप्रदः

kṣīrābdhiśāyindeveśa ramākānta jagatpate / kṣīradānena suprīto bhava sarvasukhapradaḥ

हिन्दी अर्थ

उपवास करनेवाला ब्रती मधुमिश्रित दूधसे भगवान् श्रीधरको स्नान करावे और “नमोउस्तु श्रीधराय '-- इस मन्त्रसे गन्ध, पुष्प, धूप, दीप आदि सामग्रियोंद्वारा क्रमश: पूजन करे। मुने ! तत्पश्चात् दही मिले हुए

English

These verses describe the observance of DvddaM-Vrata in the month of Pausa.

अध्याय १६

श्लोक 68

सुखप्रदत्त्वाद्विप्रांश्च भोजयेच्छक्तितो व्रती ।एव कृत्वा श्वमेधानां सहस्रस्य फलं लभेत्

sukhapradattvādviprāṃśca bhojayecchaktito vratī / eva kṛtvā śvamedhānāṃ sahasrasya phalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

घीसे एक सौ आठ आहुति दे। फिर रातमें जागरण करके पूजाकी व्यवस्था करे और ब्राह्मणको परम उत्तम एक आढक (चार सेर) दूध दान करे। विप्रवर! साथ ही सम्पूर्ण कामनाओंकी

English

Name of a Soma sacrifice. Sacrifices arc divided into ifth Soma.

अध्याय १६

श्लोक 69

मासि भाद्रपदे शुक्ले द्वादश्यां समुपोषितः ।स्नापयेद्द्रोणपयसा हृषीकेशं जगद्गुरुम्

māsi bhādrapade śukle dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ / snāpayeddroṇapayasā hṛṣīkeśaṃ jagadgurum

हिन्दी अर्थ

सिद्धिके लिये वस्त्र और दक्षिणासहित सोनेके दो कुण्डल भी निगम्ना्धित मन्त्रसे अर्पण करे। क्षीराव्धिशायिन् देवेश रमाकान्त जगत्पते।

English

AtyagiUffomer~. variety of Agniffoma (see note above). Here only the Sodaii Statra apd Sode£ia cup are added (vide S.B.E. 41, p. XVII).

अध्याय १६

श्लोक 70

हृषीकेश नमस्तुभ्यमिति संपूजयेन्नरः ।चरुणा मधुयुक्तेन शतमष्टोत्तरं हुनेत्

hṛṣīkeśa namastubhyamiti saṃpūjayennaraḥ / caruṇā madhuyuktena śatamaṣṭottaraṃ hunet

हिन्दी अर्थ

'क्षीरसागरमें शयन करनेवाले देवेश्वर! लक्ष्मीकान्त ! जगत्पते ! इस दुग्धदानसे आप अत्यन्त प्रसन्न हो सम्पूर्ण सुखोंके दाता होइये।' ब्राह्मणभोजन सुख देनेवाला है, इसलिये ब्रती

English

Sarvatobhadra literally means 'auspicious on all sides?' It is a Maeida (a geometrical design) common to all worships. As the dradAtilaka lll.lSl states:

अध्याय १६

श्लोक 71

जागरादीनिनि निर्वर्त्य दद्यादात्मविदे ततः ।सार्धाढकं च गोधूमान्दक्षिणां हेम शक्तितः

jāgarādīnini nirvartya dadyādātmavide tataḥ / sārdhāḍhakaṃ ca godhūmāndakṣiṇāṃ hema śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष यथाशक्ति भोजन करावे। ऐसा करनेसे एक हजार अश्वमेध यज्ञोंका फल प्राप्त होता है। भाद्रपद मासके शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथिको उपवास करके एक द्रोण (कलश) दूधसे जगदगुरु

English

Having finished the vigil and rites, he should give to a knower of the Self two and a half measures of wheat and a fee in gold according to his means.

अध्याय १६

श्लोक 72

हृषीकेश नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकहेतवे ।मह्यं सर्वसुखं देहि गोधूमस्य प्रदानतः

hṛṣīkeśa namastubhyaṃ sarvalokaikahetave / mahyaṃ sarvasukhaṃ dehi godhūmasya pradānataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् हषीकेशको स्नान करावे। 'हृषीकेश नमस्तुभ्यम्' इस मन्त्रसे मनुष्य भगवान्का पूजन करे। फिर मधुमिश्रित चरुसे एक सौ आठ आहुति दे। फिर पूर्ववत् जागरण आदि कार्य

English

"Homage to you, Hrishikesha, sole cause of all the worlds; by this gift of wheat, give me all happiness."

अध्याय १६

श्लोक 73

भोजयेद्व्राह्माञ्शक्त्या स्वयं चाश्रीतवाग्यतः ।सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्ममेधफलं लभेत्

bhojayedvrāhmāñśaktyā svayaṃ cāśrītavāgyataḥ / sarvapāpavinirmukto brahmamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न करके आत्मज्ञानी ब्राह्मणमफो डेढ़ आढक (छ: सेर) गेहूँ और यथाशक्ति सुवर्णकी दक्षिणा दे। (मन्त्र इस प्रकार है--) हषीकेश नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकहेतवे।

English

He should feed Brahmins as he can, and himself eat silently. Freed from all sins, he gains the fruit of the Brahmamedha.

अध्याय १६

श्लोक 74

आश्विने मासिशुक्लायां द्वादश्यांसमुपोषितः ।पद्मनाभं चपयसा स्नापयेद्भक्तितः शुचिः

āśvine māsiśuklāyāṃ dvādaśyāṃsamupoṣitaḥ / padmanābhaṃ capayasā snāpayedbhaktitaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियोंके स्वामी भगवान् हषीकेश! आप सम्पूर्ण लोकोंके एकमात्र कारण हैं। आपको नमस्कार है। इस गोधूम-दानसे प्रसन्न हो आप मुझे सब प्रकारके सुख दीजिये।'

English

In the bright fortnight of the month of Ashvina, having fasted on the twelfth day, the pure devotee should bathe Padmanabha with milk with devotion.

अध्याय १६

श्लोक 75

नमस्ते पद्मनाभाय होमं कुयार्त्स्वशक्तितः ।तिलब्रीहियवाज्यैश्च पूजयेच्च विधानतः

namaste padmanābhāya homaṃ kuyārtsvaśaktitaḥ / tilabrīhiyavājyaiśca pūjayecca vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् यथाशक्ति ब्राह्मणोंको भोजन कराकर स्वयं भी मौन होकर भोजन करे। ऐसा करनेवाला पुरुष सब पापोंसे मुक्त हो महान् यज्ञका फल

English

"Homage to Padmanabha" — he should make an oblation as he is able, and worship properly with sesame, rice, barley and ghee.

अध्याय १६

श्लोक 76

जामरं निशि निर्वर्त्य पुनः पूजां समाचरेत् ।दद्याद्विप्राय कुडवं मधुनस्तु सदक्षिणम्

jāmaraṃ niśi nirvartya punaḥ pūjāṃ samācaret / dadyādviprāya kuḍavaṃ madhunastu sadakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

आश्विन मासकी शुक्ला द्वादशीको उपवास करके पवित्र हो भक्तिपूर्वक भगवान् पद्मनाभको दूधसे स्नान करावे। फिर “नमस्ते पद्मनाभाय '-- इस मन्त्रसे यथाशक्ति तिल, चावल, जौ और

English

Having kept the night's vigil, he should perform the worship again, and give to a Brahmin a measure of honey with a fee.

अध्याय १६

श्लोक 77

पद्मनाभघ नमस्तुभ्यं सर्वलोकपितामह ।मधुदानेन सुप्रीतो भवसर्वसुखप्रदः

padmanābhagha namastubhyaṃ sarvalokapitāmaha / madhudānena suprīto bhavasarvasukhapradaḥ

हिन्दी अर्थ

घृतद्वारा होम एवं विधिपूर्वक पूजन करे। रातमें जागरणका कार्य सम्पन्न करके पुनः पूजन करे और ब्राह्मणको दक्षिणासहित एक पाव मधु दान करे। (मन्त्र इस प्रकार है--)

English

"Homage to you, Padmanabha, grandfather of all the worlds; pleased with this gift of honey, be the giver of all happiness."

अध्याय १६

श्लोक 78

एवं यः कुरुते भक्त्या पद्मनाभव्रतं सुधीः ।ब्रह्ममेधसहस्रस्य फलमान्पोति निश्चितम्

evaṃ yaḥ kurute bhaktyā padmanābhavrataṃ sudhīḥ / brahmamedhasahasrasya phalamānpoti niścitam

हिन्दी अर्थ

“सम्पूर्ण लोकोंके पितामह पद्मनाभ! आपको

English

The wise man who with devotion keeps the Padmanabha vow obtains, certainly, the fruit of a thousand Brahmamedhas.

अध्याय १६

श्लोक 79

द्वादश्यां कार्तिके शुक्ले उपवासी जितेन्द्रियः ।क्षीरेणाकढकमानेन दन्धा वाज्येन तावता

dvādaśyāṃ kārtike śukle upavāsī jitendriyaḥ / kṣīreṇākaḍhakamānena dandhā vājyena tāvatā

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। इस मधुदानसे अत्यन्त प्रसन्न हो आप हमें सम्पूर्ण सुख प्रदान करें।'

English

On the twelfth of the bright half of Kartika, fasting and self-controlled, with a measure of milk, curds and ghee in the same quantity,

अध्याय १६

श्लोक 80

नमो दामोदरायेति स्नापयेद्भक्तिभावतः ।अष्टोत्तरशतं हुत्वा मघ्वाज्याक्ततिलाहुतीः

namo dāmodarāyeti snāpayedbhaktibhāvataḥ / aṣṭottaraśataṃ hutvā maghvājyāktatilāhutīḥ

हिन्दी अर्थ

जो उत्तम बुद्धिवाला पुरुष इस प्रकार भक्तिभावसे पद्मनाभ-ब्रतका पालन करता है, उसे निश्चय ही एक हजार महान् यज्ञोंका फल प्राप्त होता है।

English

with "Homage to Damodara" he should bathe him with devotion; having offered a hundred and eight oblations of honey, ghee and sesame,

अध्याय १६

श्लोक 81

जागरं नियतः कुर्यात्त्रिकालार्चनतत्परः ।प्रातः संपूजयेद्देवं पद्मपुष्पैर्मनोरमैः

jāgaraṃ niyataḥ kuryāttrikālārcanatatparaḥ / prātaḥ saṃpūjayeddevaṃ padmapuṣpairmanoramaiḥ

हिन्दी अर्थ

कार्तिक शुक्ला द्वाशशीको उपवास करके जितेन्द्रिय पुरुष एक आढक (चार सेर) दूध, दही अथवा उतने ही घीसे भक्तिपूर्वक भगवान् दामोदरको स्रान करावे। स्नान करानेका मन्त्र

English

he should keep a controlled vigil, intent on worship three times; in the morning he should worship the god with lovely lotus flowers.

अध्याय १६

श्लोक 82

पुनरष्टोत्तरशतं जुहुयात्सघृतै स्तिलैः ।पञ्चभक्ष्ययुतं चान्नं दद्याद्विप्राय भक्तितः

punaraṣṭottaraśataṃ juhuyātsaghṛtai stilaiḥ / pañcabhakṣyayutaṃ cānnaṃ dadyādviprāya bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

है--' ३० नमो दामोदराय।' उसीसे मधु और घी मिलाये हुए तिलकी एक सौ आठ आाहुति दे। फिर संयम-नियमपूर्वक तीनों समय श्रीहरिकी पूजामें तत्पर हो रातमें जागरण करे और प्रात:काल

English

Again he should offer a hundred and eight oblations with ghee and sesame, and with devotion give a Brahmin food with five kinds of dishes.

अध्याय १६

श्लोक 83

दामोदर जगन्नाथ सर्वकारणकारण ।त्राहिमां कृपया देव शारणागतपालकः

dāmodara jagannātha sarvakāraṇakāraṇa / trāhimāṃ kṛpayā deva śāraṇāgatapālakaḥ

हिन्दी अर्थ

आवश्यक कृत्योंसे निवत्त हो मनोरम कमलके फूलोंद्वारा भगवानकी पूजा करे। उसके बाद घृतमिश्रित तिलोंके द्वारा पुन एक सौ आठ आहुति दे और पाँच प्रकारके भक्ष्य पदार्थोसे युक्त

English

"O Damodara, Lord of the world, cause of the cause of all, save me by your mercy, O god, protector of those who seek refuge."

अध्याय १६

श्लोक 84

अनेन दत्त्वा दानं च श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ।दक्षिणाञ्च यथाशक्त्या ब्राह्मणांश्वापि भोजयेत्

anena dattvā dānaṃ ca śrotriyāya kuṭumbine / dakṣiṇāñca yathāśaktyā brāhmaṇāṃśvāpi bhojayet

हिन्दी अर्थ

अन्न ब्राह्मणको भक्तिपूर्वक दे। (मन्त्र इस प्रकार

English

With this he should give a gift to a Vedic scholar who is a householder, give a fee as he is able, and feed Brahmins.

अध्याय १६

श्लोक 85

एवङ्कृत्वा व्रतं सम्यगश्रीयाद्वून्धुभिः सह ।अश्वमेघ सहस्राणां द्विगुणं फलमश्नुते

evaṅkṛtvā vrataṃ samyagaśrīyādvūndhubhiḥ saha / aśvamegha sahasrāṇāṃ dviguṇaṃ phalamaśnute

हिन्दी अर्थ

दामोदर जगन्नाथ सर्वकारणकारण। त्राहि मां कृपया देव शरणागतपालक॥

English

Having thus done the vow well, he should eat with his kinsmen; he gains double the fruit of a thousand horse-sacrifices.

अध्याय १६

श्लोक 86

एवं कुर्याद्व्रती यस्तु द्वादशीव्रतमुत्तमम् ।संवत्सरं मुनिश्रेष्ठ स याति परम पदम्

evaṃ kuryādvratī yastu dvādaśīvratamuttamam / saṃvatsaraṃ muniśreṣṭha sa yāti parama padam

हिन्दी अर्थ

'दामोदर! जगन्नाथ! आप समस्त कारणोंके भी कारण हैं। शरणागतोंकी रक्षा करनेवाले देव! कृपया मेरी रक्षा कीजिये।'

English

The observer who does this best twelfth-day vow for a year, O best of sages, goes to the highest state.

अध्याय १६

श्लोक 87

एकमासे द्विमासे वायः कुर्याद्भक्तितत्परः ।तत्तत्फलमवान्पोति प्रान्पोति च हरेः पदम्

ekamāse dvimāse vāyaḥ kuryādbhaktitatparaḥ / tattatphalamavānpoti prānpoti ca hareḥ padam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कुट॒म्बयुक्त श्रोत्रिय ब्राह्मणको दान और यथाशक्ति दक्षिणा देकर ब्राह्मणोंको भी भोजन करावे। इस प्रकार ब्रतका विधिपूर्वक पालन करके अपने बन्धुजनोंके साथ स्वयं भी

English

Whoever does it with devotion for one month or two obtains that fruit and attains Hari's abode.

अध्याय १६

श्लोक 88

पूर्णं संवत्सरं कृत्वा कुर्यादुद्यापनं व्रती ।मार्गशीर्षासिते पक्षे द्वादश्यां च मुनीश्वर

pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā kuryādudyāpanaṃ vratī / mārgaśīrṣāsite pakṣe dvādaśyāṃ ca munīśvara

हिन्दी अर्थ

भोजन करे। इससे वह दो हजार अश्वमेधयज्ञोंका

English

Having completed a full year, the observer should perform the conclusion on the twelfth of the dark half of Margashirsha, O lord of sages.

अध्याय १६

श्लोक 89

स्नात्वा प्रातर्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ।शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः

snātvā prātaryathācāraṃ dantadhāvanapūrvakam / śuklamālyāmbaradharaḥ śuklagandhānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार ब्रतका पालन करनेवाला जो पुरुष परम उत्तम द्वादशीत्रतका एक वर्षतक पूर्वोक्त विधिसे अनुष्ठान करता है, वह परम

English

Having bathed in the morning, cleaned his teeth as per custom, wearing white garlands and garments, anointed with white fragrance,

अध्याय १६

श्लोक 90

मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुशीभनम् ।घण्टाचामरसंयुक्तं किङ्किणीरवशोभितम्

maṇḍapaṃ kārayeddivyaṃ caturastraṃ suśībhanam / ghaṇṭācāmarasaṃyuktaṃ kiṅkiṇīravaśobhitam

हिन्दी अर्थ

पदको प्राप्त होता है। जो एक मास या दो मासमें भक्तिपूर्वक उक्त ब्रतका पालन करता है, वह उस-उस महीनेके बताये हुए फलको पाता है और हरिके परम पदको प्राप्त हो जाता है।

English

he should have a lovely square pavilion built, with bells and chowries, adorned with the sound of little bells,

अध्याय १६

श्लोक 91

अलङ्कृतं पुष्पमाल्यैर्वितानघ्वजराजितान् ।छादितं शुक्लवस्त्रेण दीपमालाविभूषितम्

alaṅkṛtaṃ puṣpamālyairvitānaghvajarājitān / chāditaṃ śuklavastreṇa dīpamālāvibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

मुनीश्चर! ब्रती पुरुषको चाहिए कि वह एक वर्ष पूरा करके मार्गशीर्ष मासके शुक्लपक्षमें द्वादशी तिथिको ब्रतका उद्यापन करे। प्रात:काल शौचादिसे निवृत्त हो दन्‍तधावन और स्नान करके नित्य

English

decorated with garlands of flowers, shining with canopy and banners, covered with white cloth, adorned with rows of lamps.

अध्याय १६

श्लोक 92

तन्मध्ये सर्वतोभद्रं कुर्यात्सम्यगलङ्कृतम् ।तस्योपरिन्यसेत्कुम्भान्द्वादशाम्बुप्रपूरितान्

tanmadhye sarvatobhadraṃ kuryātsamyagalaṅkṛtam / tasyoparinyasetkumbhāndvādaśāmbuprapūritān

हिन्दी अर्थ

कृत्य करे। फिर श्वेत वस्त्र तथा श्वेत पुष्पोंकी माला धारण करे। श्वेत चन्दनका अनुलेपन करे। घरके आँगनमें एक दिव्य चौकोर एवं परम सुन्दर मण्डप बनावे उसमें घण्टा और चँवर यथास्थान

English

In its middle he should make a well-adorned "sarvatobhadra" diagram, and on it place twelve pots filled with water.

अध्याय १६

श्लोक 93

एकेन शुल्कवनस्त्रेण सम्यक्संशोधितेन च ।सर्वानाच्छादयेत्कुम्भान्पञ्चरत्नसमन्वितान्

ekena śulkavanastreṇa samyaksaṃśodhitena ca / sarvānācchādayetkumbhānpañcaratnasamanvitān

हिन्दी अर्थ

लगा दे। छोटी-छोटी घण्टियोंकी ध्वनिसे उस मण्डपको सुशोभित करे। फूलोंकी मालाओंसे उसको सजावे। ऊपरसे चँदोवा लगा दे और ध्वजा-पताकासे भी उस मण्डपको विभूषित करे।

English

All the pots, with the five gems, should be covered with a single well-purified cloth.

अध्याय १६

श्लोक 94

लक्ष्मीनारायणं देवं कारयेद्भक्तिमान्व्रती ।हेन्मा वा राजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विजा

lakṣmīnārāyaṇaṃ devaṃ kārayedbhaktimānvratī / henmā vā rājatenāpi tathā tāmreṇa vā dvijā

हिन्दी अर्थ

वह मण्डप श्रेत वस्त्रसे आच्छादित तथा दीपमालाओंसे आच्छादित होना चाहिए। उसके मध्यभागमें सर्वतोभद्रमण्डल बनाकर उसे विविध रंगोंसे भलीभाँति अलंकृत करे। सर्वतोभद्रके ऊपर

English

The devotee should have an image of the god Lakshmi-Narayana made of gold, silver or copper, O Brahmins,

अध्याय १६

श्लोक 95

स्थापयेत्प्रतिमां तां च कुम्भोपरि सुसंयमी ।तन्मूल्यं वा द्विजश्रेष्ठ काञ्चनं च स्वशक्तितः

sthāpayetpratimāṃ tāṃ ca kumbhopari susaṃyamī / tanmūlyaṃ vā dvijaśreṣṭha kāñcanaṃ ca svaśaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

जलसे भरे हुए बारह घड़े रखे। भलीभाँति शुद्ध किये हुए एक ही श्वेत वस्त्रसे उन सभी कलशोंको ढेक दे। वे सब कलश पदञ्चरत्से युक्त होने चाहिए। ब्रह्मन्! ब्रती पुरुष अपनी शक्तिके अनुसार

English

and the self-controlled one should place the image on the pots, or its value in gold according to his means, O best of Brahmins.

अध्याय १६

श्लोक 96

सर्वव्रतेषु मतिमान्वित्तशाठ्यं विवर्ज येत् ।यदि कुर्यात्क्षयं यान्ति तस्यायुर्द्धनसंपदः

sarvavrateṣu matimānvittaśāṭhyaṃ vivarja yet / yadi kuryātkṣayaṃ yānti tasyāyurddhanasaṃpadaḥ

हिन्दी अर्थ

सोने, चाँदी अथवा ताँबेकी भगवान् लक्ष्मीनारायणकी प्रतिमा बनावे और उसे मन और इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए कलशके ऊपर स्थापित करे। द्विजश्रेष्ठस जो प्रतिमा न बना सके, वह अपनी

English

In all vows the wise should avoid stinginess with wealth; if he does it, his life, wealth and prosperity decline.

अध्याय १६

श्लोक 97

अनन्तशायिनं देवं नारायणमनामयटम् ।पञ्चामृतेन प्रथमं स्नापयेद्भक्तिसंयुतः

anantaśāyinaṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayaṭam / pañcāmṛtena prathamaṃ snāpayedbhaktisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्तिके अनुसार सुवर्ण अथवा उसका मूल्य वहाँ चढ़ा दे। बुद्धिमान् पुरुष सभी ब्रतोंमें उदार रहे। धनकी कंजूसी न करे। यदि वह कृपणता करता है तो उसकी आयु और धन-सम्पत्तिका क्षय

English

Full of devotion, he should first bathe the god Narayana, reclining on Ananta, the faultless, with the five nectars.

अध्याय १६

श्लोक 98

नांमभिः केशवाद्यैश्च ह्युपचारान्मकल्पयेत् ।रात्रौ जागरणं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभघिः

nāṃmabhiḥ keśavādyaiśca hyupacārānmakalpayet / rātrau jāgaraṇaṃ kuryātpurāṇaśravaṇādibhaghiḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। पहले शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले रोग-शोकसे रहित भगवान् लक्ष्मीनारायणका ध्यान

English

He should offer the services with the names beginning with Keshava; at night he should keep vigil with hearing of the Puranas and the like.

अध्याय १६

श्लोक 99

जितनिद्रो भवेत्सम्यक्सोपवासो जितेन्द्रियः ।त्रिकालमर्चयेद्देवं यथाविभवविस्तरम्

jitanidro bhavetsamyaksopavāso jitendriyaḥ / trikālamarcayeddevaṃ yathāvibhavavistaram

हिन्दी अर्थ

करके उन्हें भक्तिपूर्वक पञ्चामृतसे स्नान करावे। नारायणदेव! आपको नमस्कार है। आज मेरे इस

English

Having conquered sleep, fasting well, controlling the senses, he should worship the god three times, with ritual as his means allow.

अध्याय १६

श्लोक 100

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च ।तिलहोमान्व्याहृतिभिः सहस्रंर काव्येद्द्विजैः

tataḥ prātaḥ samutthāya prātaḥ kṛtyaṃ samāpya ca / tilahomānvyāhṛtibhiḥ sahasraṃra kāvyeddvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

फिर केशव आदि नामोंसे उनके लिये भिन्न-भिन्न उपचार चढ़ावे। रातमें पुराण-कथा- श्रवण आदिके द्वारा जागरण करे। निद्राको जीते और उपवासपूर्वक जितेन्द्रिय-भावसे रहकर अपने वैभवके अनुसार

English

Then, rising in the morning and finishing the morning rites, he should have Brahmins offer a thousand sesame oblations with the sacred utterances.

अध्याय १६

श्लोक 101

ततः संपूजयेद्देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ।देवस्य पुरतः कुर्यात्पुराणश्रवणं ततः

tataḥ saṃpūjayeddevaṃ gandhapuṣpādibhiḥ kramāt / devasya purataḥ kuryātpurāṇaśravaṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

रातके प्रथम, द्वितीय और तृतीय प्रहरके अन्तमें तीन बार भगवान्की पूजा करे। तदनन्तर प्रातःकाल उठकर सबेरेके शौच-स्नान आदि आवश्यक कृत्य पूरे करके ब्राह्मणोंद्वारा व्याहतिमन्त्रसे तिलकी

English

Then he should worship the god in order with fragrance, flowers and so on, and before the god hear the Purana.

अध्याय १६

श्लोक 102

दद्याद्द्वादशविप्रेभ्यो दध्यन्नं पायसं पायसं तथा ।अपूपैर्दश भिर्युक्तं सघृतं च सदक्षिणम्

dadyāddvādaśaviprebhyo dadhyannaṃ pāyasaṃ pāyasaṃ tathā / apūpairdaśa bhiryuktaṃ saghṛtaṃ ca sadakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

एक हजार आहुतियाँ दिलावे। उसके बाद क्रमशः गन्ध, पुष्प आदि उपचारोंसे पुनः भगवानूकी पूजा करे तथा भगवान्के समक्ष पुराणकी कथा भी सुने। फिर बारह ब्राह्मणोंमेंसे प्रत्येकको दस-दस

English

He should give twelve Brahmins curd-rice and milk-rice, with ten cakes, with ghee and a fee.

अध्याय १६

श्लोक 103

देवदेवजगन्नाथ भक्तानुग्रहविग्रह ।गृहाणोपायनं कृष्ण सर्वाभीष्टप्रदो भव

devadevajagannātha bhaktānugrahavigraha / gṛhāṇopāyanaṃ kṛṣṇa sarvābhīṣṭaprado bhava

हिन्दी अर्थ

पूआ, घृत, दधिसहित अन्न तथा खीर दान करे। उसके साथ दक्षिणा भी दे। (दानका मन्त्र इस

English

"O god of gods, Lord of the world, whose form favours devotees, accept this offering, Krishna, and be the giver of all desires."

अध्याय १६

श्लोक 104

अनेनोपायनं दत्त्वा प्रार्थये माञ्जलिः स्थितः ।आधाय जानुनी भूमौ विनयावननतो व्रती

anenopāyanaṃ dattvā prārthaye māñjaliḥ sthitaḥ / ādhāya jānunī bhūmau vinayāvananato vratī

हिन्दी अर्थ

देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहविग्रह।

English

Having given the offering with this, he should pray standing with folded hands, with knees on the ground, bowed in humility.

अध्याय १६

श्लोक 105

नमो नमस्ते सुरराजराज नमो ऽस्तुते देवं जगन्निवास ।कुरुष्व संपृर्णफलं ममाद्य नमो ऽस्तु तुभ्यं पुरुषोत्तमाय

namo namaste surarājarāja namo 'stute devaṃ jagannivāsa / kuruṣva saṃpṛrṇaphalaṃ mamādya namo 'stu tubhyaṃ puruṣottamāya

हिन्दी अर्थ

' भक्तोंपर कृपा करके अवतार--शरीर धारण करनेवाले देवेदव! जगदीश्वर! श्रीकृष्ण! आप यह भेंट ग्रहण कीजिये और मुझे सम्पूर्ण अभीष्ट

English

"Homage, homage to you, king of the kings of the gods; homage to you, God, dwelling of the world; make my vow today fully fruitful; homage to you, Supreme Person."

अध्याय १६

श्लोक 106

इति संप्रार्थयेद्विप्रान्देवं च पुरुषोत्तमम् ।दद्यादर्घ्यं च देवाय महालक्ष्मीयुताय वै

iti saṃprārthayedviprāndevaṃ ca puruṣottamam / dadyādarghyaṃ ca devāya mahālakṣmīyutāya vai

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे भगवानको भेंट अर्पण करके दोनों घुटने पृथ्वीपर टेककर ब्रती पुरुष विनयसे नतमस्तक हो हाथ जोड़कर इस प्रकार प्रार्थना करे--

English

Thus he should pray to the Brahmins and to the Supreme Person, and offer water of welcome to the god together with Mahalakshmi.

अध्याय १६

श्लोक 107

लक्ष्मीपते नमस्तुभ्यं क्षीरार्णवनिवासिने ।अर्घ्यं गृहाण देवेश लक्ष्म्या च सहितः प्रक्षो

lakṣmīpate namastubhyaṃ kṣīrārṇavanivāsine / arghyaṃ gṛhāṇa deveśa lakṣmyā ca sahitaḥ prakṣo

हिन्दी अर्थ

“देवताओंके राजाधिराजअ! आपको नमस्कार

English

"Homage to you, Lord of Lakshmi, dweller in the Milk Ocean; accept the offering, O Lord of the gods, together with Lakshmi."

अध्याय १६

श्लोक 108

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।न्यूनं संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्

yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapoyajñakriyādiṣu / nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti sadyo vande tamacyutam

हिन्दी अर्थ

है; “सप्रस्कार है। सम्पूर्ण जगत॒के निवासस्थान

English

"I praise Achyuta, by whose remembrance and name any deficiency in austerity, sacrifice and rites at once becomes complete."

अध्याय १६

श्लोक 109

इति विज्ञाप्य देवेशं तत्सर्वं संयमी व्रते ।प्रतिमां दक्षिणायुक्तामाचार्याय निवेदयेत्

iti vijñāpya deveśaṃ tatsarvaṃ saṃyamī vrate / pratimāṃ dakṣiṇāyuktāmācāryāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

ब्रतको पूर्णतट: सफल बनाइये। आप पुरुषोत्तमको

English

Having thus petitioned the Lord of gods, the self-controlled observer should present the image with a fee to the teacher.

अध्याय १६

श्लोक 110

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चीच्छक्त्या दद्याज दक्षिणाम् ।भुञ्जीत वाग्यतः पश्चात्स्वयं बेवृजनैर्वृतः

brāhmaṇānbhojayetpaścīcchaktyā dadyāja dakṣiṇām / bhuñjīta vāgyataḥ paścātsvayaṃ bevṛjanairvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ब्राह्मणों तथा भगवान् पुरुषोत्तमसे प्रार्थना करे। तत्पश्चात् महालक्ष्मीसहित भगवान विष्णुको निम्नाड्धित मन्त्रसे अर्घ्य दे।

English

Afterward he should feed Brahmins and give a fee according to his power; then he should eat silently with his kinsmen.

अध्याय १६

श्लोक 111

आसायं शृदुयाद्विष्णोः कथां विद्वज्जनैः सह ।इत्येवं कुरुते यस्तु मनुजो द्वादशीव्रतम्

āsāyaṃ śṛduyādviṣṇoḥ kathāṃ vidvajjanaiḥ saha / ityevaṃ kurute yastu manujo dvādaśīvratam

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य गृहाण देवेश लक्ष्म्या च सहित: प्रभो॥

English

In the evening he should hear Vishnu's stories with the learned. The man who does this twelfth-day vow

अध्याय १६

श्लोक 112

सर्वान्कामान्स आन्पोति परघत्रेह च नारद ।त्रिसतकुलसंयुक्तः सर्वपापविवर्जितः ।तपाति विष्णुभवनं यत्र यत्त्वा न शोचति

sarvānkāmānsa ānpoti paraghatreha ca nārada / trisatakulasaṃyuktaḥ sarvapāpavivarjitaḥ / tapāti viṣṇubhavanaṃ yatra yattvā na śocati

हिन्दी अर्थ

“लक्ष्मीपते! क्षीरसागरमें निवास करनेवाले आपको नमस्कार है। देवेश्वर! प्रभो! आप लक्ष्मीजीके साथ यह अर्घ्य स्वीकार करें। जिनके स्मरण तथा नामोच्चारण करनेसे तप तथा यज्ञकर्म

English

obtains all desires here and hereafter, O Narada; with three hundred family members, free of all sins, he goes to Vishnu's abode, from which one does not grieve.

अध्याय १६

श्लोक 113

य इदं शृणुयाद्विप्र द्वादशीव्रतमुत्तमम् ।वाचयेद्वापि स नरो वाजपेयफलं लभेत्

ya idaṃ śṛṇuyādvipra dvādaśīvratamuttamam / vācayedvāpi sa naro vājapeyaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

आदियमें जो त्रुटि रह गयी हो, उसकी पूर्ति हो जाती है, उन भगवान् अच्युतको मैं शीघ्र मस्तक

English

O Brahmin, the man who hears this best twelfth-day vow, or has it recited, gains the fruit of the Vajapeya sacrifice.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.