Narada Purana· Nārada Purāṇa
164
अध्याय 164 / 167

Book 2 - Adhyaya 40

54 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६४

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते गङ्गास्नानमाहात्म्यं नामैकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः वसुरुवाच अथ कालविशेषे तु गङ्गास्नानस्य ते फलम् ।कीर्तयिष्यामि वामोरु सावधाना निशामय

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīcarite gaṅgāsnānamāhātmyaṃ nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ vasuruvāca atha kālaviśeṣe tu gaṅgāsnānasya te phalam / kīrtayiṣyāmi vāmoru sāvadhānā niśāmaya

हिन्दी अर्थ

करता है, वह उसमें सनानका फल पाता है।

English

Garuda I. 81-1-2, Pd. P. V. 60.120

अध्याय १६४

श्लोक 2

नैरन्तर्येण गङ्गाया माघे स्नाति च यो नरः ।सशक्रलोके सुचिरं कालं तिष्ठेत्सगोत्रजः

nairantaryeṇa gaṅgāyā māghe snāti ca yo naraḥ / saśakraloke suciraṃ kālaṃ tiṣṭhetsagotrajaḥ

हिन्दी अर्थ

गोतमाश्रम-माहात्म्यमें गोदावरीके प्राकट्यू६का तथा पञ्ञवटीके माहात्म्यका वर्णन मोहिनी बोली--वसुजी! मैंने पुष्करका पापनाशक माहात्म्य सुन लिया। प्रभो! अब गौतम-आश्रमका माहात्म्य कहिये।

English

O Mohini, the lotus-seated deity (god) Brahma and others say that the holy dip in the Ganga when the sun enters the Aries or on the full moon day in the month of Karttika is superior to the holy bath during the month of Magha.

अध्याय १६४

श्लोक 3

ततो ब्रह्मपुरं याति कल्पकोटिशतायुतैः ।नैरन्तर्येण विधिवद्गङ्गायां स्नाति यो नरः

tato brahmapuraṃ yāti kalpakoṭiśatāyutaiḥ / nairantaryeṇa vidhivadgaṅgāyāṃ snāti yo naraḥ

हिन्दी अर्थ

पुरोहित वसुने कहा--देवि ! महर्षि गौतमका आश्रम परम पवित्र तथा देवर्षियोंद्वारा सेवित है। वह सब पापोंका नाशक तथा सब प्रकारके उपद्रवोंकी शान्ति करनेवाला है। जो मनुष्य

English

O wife of my Yajya, the benefit obtained by taking bath in the course of the three months (i.e. Magha, Karttika and Vais'akha) is the same as that of the bath in the Ganga water on the Manvadi days and the Yugadi days (i.e. days marking the anniversary of Manvantaras and Yugas).

अध्याय १६४

श्लोक 4

षण्मास मेककालाशी सकृदेवोत्तरायणे ।सो ऽपि विष्णुपदं याति कुलानां शतमुद्धरन्

ṣaṇmāsa mekakālāśī sakṛdevottarāyaṇe / so 'pi viṣṇupadaṃ yāti kulānāṃ śatamuddharan

हिन्दी अर्थ

भक्तिभावसे युक्त हो बारह वर्षोतक गौतम- आश्रमका सेवन करता है, वह भगवान् शिवके धाममें जाता है, जहाँ जाकर मनुष्य शोकका अनुभव नहीं करता। ब्रह्मपुत्री मोहिनी! महर्षि गौतमके तपस्या करते समय एक बार बारह वर्षोतक घोर अनावृष्टि हुई, जो समस्त जीवोंका संहार करनेवाली थी। शुभे ! उस भयानक दुर्भिक्षके आरम्भ होते ही सब मुनि अनेक देशोंसे गौतमके

English

The full moon day in the month of Vaisakha is highly meritorious; so also in the months of Karttika and Magha.

अध्याय १६४

श्लोक 5

संक्रान्तिषु तु सर्वासु स्नात्वा गङ्गाजले नरः ।विमानेनार्कवर्णेन स व्रजेद्विष्णुमन्दिरम्

saṃkrāntiṣu tu sarvāsu snātvā gaṅgājale naraḥ / vimānenārkavarṇena sa vrajedviṣṇumandiram

हिन्दी अर्थ

आश्रमपर आये। उन्होंने तपस्वी गौतमको इस बातकी जानकारी करायी कि “आप हमें भोजन दें, जिससे हमारे प्राण शरीरमें रह सकें।' उन मुनियोंके इस प्रकार सूचना देनेपर महर्षि गौतमको

English

For taking ablutions in the Ganga, rare indeed is the Yoga (specific astronomical period) called Vyatlpata* on the fourteenth day in the dark half of the month of Magha; sq also is rare the Vaidhrti Yoga **especially on the Kr?nastaml (the eighth day in the dark half of Bhadrapada.)

अध्याय १६४

श्लोक 6

विषुवे ऽयनसंक्रान्तौ विशेषात्फलमीरितम् ।तपःसमं कार्तिके ऽपि गङ्गास्नाने फलं विदुः

viṣuve 'yanasaṃkrāntau viśeṣātphalamīritam / tapaḥsamaṃ kārtike 'pi gaṅgāsnāne phalaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ी दया आयी। वे अपने ऊपर विश्वास करनेवाले उन ऋषियोंसे अपनी तपस्याके बलपर बोले। गौतमने कहा---मुनियो! आप सब लोग मेरे आश्रमके समीप ठहरें। जबतक यह दुर्भिक्ष रहेगा, तबतक मैं आदरपूर्वक आपको भोजन दूँगा।

English

If a man takes bath every day at dawn through¬ out the month of Magha in accordance with the injunctions, he shall become Jatismara (one who can recall incidents of the previous births). He shall certainly become perfectly conversant with the scriptural topics and also free from ailments.

अध्याय १६४

श्लोक 7

मेषप्रवेशार्ककाले कार्तिक्यां वापि मोहिनि ।माघस्नानाधिकं प्राहुः कमलासनपूर्वकाः

meṣapraveśārkakāle kārtikyāṃ vāpi mohini / māghasnānādhikaṃ prāhuḥ kamalāsanapūrvakāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर गौतमने तपोबलसे गड्जादेवीका ध्यान किया। उनके स्मरण करते ही गड्ढादेवी पृथ्वीतलसे प्रकट हुईं। महर्षिने गड्भाजीको प्रकट हुई देख प्रात:काल पृथ्वीपर अगहनीके बीज रोपे

English

(The devotee must say thus) "O Ganga, I have come on the day of Govinda DvadasI, dispel the multitudes of great sins that I have."

अध्याय १६४

श्लोक 8

संवत्सरस्नानजन्यं फलमक्षयके तिथौ ।कार्तिके वापि वैशाखे इति प्राह पिता तव

saṃvatsarasnānajanyaṃ phalamakṣayake tithau / kārtike vāpi vaiśākhe iti prāha pitā tava

हिन्दी अर्थ

और दोपहर होते-होते वे धानके पौधे बढ़कर उनमें फल लग गये। उसी समय वे पक भी गये अत: मुनिने उन सबको काट लिया। फिर उसी अगहनीके चावलसे रसोई तैयार करके उन्होंने उन ऋषियोंको भोजन कराया। भद्रे! इस प्रकार प्रतिदिन पके हुए अगहनी धानके चावलोंसे गौतमजीने भक्तिभावसे युक्त हो उन अतिथियोंका अतिथिसत्कार किया। तदनन्तर नित्यप्रति ब्राह्मण-

English

Bath in the Ganga may be taken anywhere at random; it has ten times the benefit (if taken at) Kuruksetra; in the place where it is associated with the Vindhya, it has hundred times the benefit of Kuruksetra.

अध्याय १६४

श्लोक 9

मन्वादौ च युगादौ यत्प्रोक्तं गङ्गाजले फलम् ।स्नानैन याज्यवनिते त्रिमास्यापि च तत्फलम्

manvādau ca yugādau yatproktaṃ gaṅgājale phalam / snānaina yājyavanite trimāsyāpi ca tatphalam

हिन्दी अर्थ

भोजन कराते हुए मुनीश्वर गौतमके बारह वर्ष बीत जानेपर दुर्भिक्षकाल समाप्त हो गया। इसलिये वे सब मुनि मुनिश्रेष्ठ गौतमसे पूछकर अपने- अपने देशको चले गये। मोहिनी! गौतम मुनि

English

Llsten to the meritorious benefit of ablution m the Ganga at Gangadvara, and Kusavarta. It is the same as that of seven Rajasuya sacrifices or two horse-

अध्याय १६४

श्लोक 10

द्वादश्यां श्रवणर्क्षे च अष्टभ्यां पुष्ययोगतः ।आर्द्रायां च चतुर्दश्यां गङ्गास्नानं सुदुर्लभम्

dvādaśyāṃ śravaṇarkṣe ca aṣṭabhyāṃ puṣyayogataḥ / ārdrāyāṃ ca caturdaśyāṃ gaṅgāsnānaṃ sudurlabham

हिन्दी अर्थ

बहुत वर्षोतक वहाँ तपस्यामें लगे रहे। तदनन्तर अम्बिकापति भगवान् शिवने उनकी तपस्यासे संतुष्ट हो उन्हें अपने पार्षदगणोंके साथ दर्शन दिया और कहा--“वर माँगो।” तब मुनिवर गौतमने भगवान् त्र्यम्बकको साष्टाड़ प्रणाम किया और बोले--' सबका कल्याण करनेवाले भगवन्!

English

Mt. 54; Kurma I. 37,54.

अध्याय १६४

श्लोक 11

पूर्णिमा माधवे पुण्या तथा कार्तिकमाघयोः ।अमावस्यास्तथैतेषां गङ्गास्नाने सुदुर्लभाः

pūrṇimā mādhave puṇyā tathā kārtikamāghayoḥ / amāvasyāstathaiteṣāṃ gaṅgāsnāne sudurlabhāḥ

हिन्दी अर्थ

आपके चरणोंमें मेरी सदा भक्ति बनी रहे और मेरे आश्रमके समीप इसी पर्वतके ऊपर आपको मैं सदा विराजमान देखूँ, यही मेरे लिये अभीष्ट

English

Learned men know that by residing there for half a month, one derives the benefit of six 'Visvajit' sacrifices or that of the charitable gift of a hundred thousand cows.

अध्याय १६४

श्लोक 12

कृष्णाष्टम्यां सहस्रं तु शतं स्यात्सर्वपर्वसु ।अमायां च तथाष्टम्यां माघासितदले सति

kṛṣṇāṣṭamyāṃ sahasraṃ tu śataṃ syātsarvaparvasu / amāyāṃ ca tathāṣṭamyāṃ māghāsitadale sati

हिन्दी अर्थ

वर है।' मुनिके ऐसा कहनेपर भक्तोंको मनोवाज्छित वर देनेवाले पार्वतीवल्लभ भगवान् शिवने उन्हें अपना सामीप्य प्रदान किया। भगवान् तज़्यम्बक उसी रूपसे वहीं निवास करने लगे। तभीसे वह भक्तिभावसे गोदावरी-गड़ामें जाकर स्नान करते हैं, वे भवसागरसे मुक्त हो जाते हैं। जो लोग गोदावरीके जलमें स्नान करके उस पर्वतपर विराजमान भगवान् त्र्यम्बकका विविध उपचारोंसे

English

By worshipping etc. Lord Visnu at the excellent lake (Kusavarla) and god Rudra who abides at Kanakhala or by taking bath into the Ganga at these places, one attains inexhaustible fund of merits.

अध्याय १६४

श्लोक 13

अर्धोदयं तदा पर्वकिञ्चिन्न्यूनं महोदयः ।महोदये शतगुणं लक्षमर्द्धोदये स्मृतम्

ardhodayaṃ tadā parvakiñcinnyūnaṃ mahodayaḥ / mahodaye śataguṇaṃ lakṣamarddhodaye smṛtam

हिन्दी अर्थ

पूजन करते हैं, वे साक्षात् महेश्वर हैं। मोहिनी! भगवान् तज््यम्बकका यह माहात्म्य मैंने संक्षेपसे बताया है। तदनन्तर जहाँतक गोदावरीका साक्षात् दर्शन होता है, वहाँतक बहुत-से पुण्यमय आश्रम

English

By visiting this holy centre and bathing therein a man attains the benefit of a hundred 'Agnicit' sacrifices (Agnihotras) or two Jyotistomas or a thousand Agnistomas.

अध्याय १६४

श्लोक 14

स्नानं गङ्गाजले देवि ग्रहणाच्चन्द्रसूर्ययोः ।मासत्रयस्नानफलं फाल्गुनाषाढ मासयोः

snānaṃ gaṅgājale devi grahaṇāccandrasūryayoḥ / māsatrayasnānaphalaṃ phālgunāṣāḍha māsayoḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। उन सबमें स्नान करके देवताओं तथा पितरोंका विधिपूर्वक तर्पण करनेसे मनुष्य मनोवाज्छित कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। भद्रे! गोदावरी कहीं प्रकट हैं और कहीं गुप्त हैं; फिर आगे जाकर पुण्यमयी गोदावरी नदीने इस पृथ्वीको आप्लावित किया है। मनुष्योंकी भक्तिसे जहाँ वे महे श्वरी देवी प्रकट हुई हैं, वहाँ महान् पुण्यतीर्थ

English

If a man takes bath there itself in the Tirtha of Brahma, he obtains the merit of ten thousand Jyotistomas and three-horse sacrifices.

अध्याय १६४

श्लोक 15

जन्मर्क्षे तु कृते स्नाने गङ्गायां भक्तिभावतः ।जन्मप्रभृति पापं वै संचितं हि विनश्यति

janmarkṣe tu kṛte snāne gaṅgāyāṃ bhaktibhāvataḥ / janmaprabhṛti pāpaṃ vai saṃcitaṃ hi vinaśyati

हिन्दी अर्थ

है जो स्नानमात्रसे पापोंको हर लेनेवाला है। तदनन्तर गोदावरी देवी पञ्चवटीमें जाकर भलीभाँति प्रकाशमें आयी हैं। वहाँ वे सम्पूर्ण लोकोंको उत्तम गति प्रदान करती हैं। विधिनन्दिनी! जो

English

O MohinI, the Tirtha (holy centre) named Kubja is a pure one. All ailments perish here. So also the sins committed throughout life, perish there.

अध्याय १६४

श्लोक 16

चतुर्दश्यां माघकृष्णे व्यतीपातश्च दुर्लभः ।कृष्णाष्टम्यां विशेषेण वैधृतिर्जाह्नवीजले

caturdaśyāṃ māghakṛṣṇe vyatīpātaśca durlabhaḥ / kṛṣṇāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa vaidhṛtirjāhnavījale

हिन्दी अर्थ

मनुष्य नियम एवं ब्रतका पालन करते हुए पञ्ञवटीकी गोदावरीमें स्नान करता है, वह अभीष्ट कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। जब त्रेतायुगमें भगवान् श्रीराम अपनी धर्मपत्री सीता और छोटे भाई लक्ष्मणके साथ आकर रहने लगे, तबसे उन्होंने पशञ्चचटीको और भी पुण्यमयी बना दिया। शुभे! इस प्रकार यह सब गौतमाश्रमका माहात्म्य कहा गया है।

English

By taking holy dip in Ganga-Dvara Kusavarta, Bilvaka, Nilaparvata and in Kanakhala, a man shakes off his sins and attains heaven.

अध्याय १६४

श्लोक 17

माघं सकलमेवापि नरो यो विधिपूर्वकम् ।अरुणोदयके स्नायी स तु जातिस्मरो भवेत्

māghaṃ sakalamevāpi naro yo vidhipūrvakam / aruṇodayake snāyī sa tu jātismaro bhavet

हिन्दी अर्थ

पुण्डरीकपुरका माहात्म्य, जैमिनिद्वारा भगवान् शट्भूरकी स्तुति

English

The Ganga has become the celestial river inasmuch as it washes the right foot of Hari resembling a lotus. The

अध्याय १६४

श्लोक 18

सर्वशास्त्रार्थविज्ज्ञानी नीरोगश्च भवेद्भ्रुवम् ।संक्रान्त्यां पक्षयोरन्ते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

sarvaśāstrārthavijjñānī nīrogaśca bhavedbhruvam / saṃkrāntyāṃ pakṣayorante grahaṇe candrasūryayoḥ

हिन्दी अर्थ

मोहिनी बोली--गुरुदेव! आपने जो गौतम- आश्रम तथा महर्षि गौतमका पवित्र उपाख्यान कहा है, उसे मैंने सुना। अब मैं पुण्डरीकपुरका पुरोहित वबसुने कहा--महादेवजी भक्तोंके वशमें रहते हैं और उन्हें तत्काल वर देते हैं। वे भक्तोंके सम्मुख प्रकट होते और उनकी इच्छाके अनुसार कार्य करते हैं। एक समयकी बात है,

English

Worshipping Rudra or Visnu in that holy centre the worshipper shall attain oneness with Visnu. The holy dip there is glorified as yielding the benefit of five horse- sacrifices.

अध्याय १६४

श्लोक 19

गङ्गास्नातो नरः कामाद्ब्रह्मणः सदनं लभेत् ।इन्दोर्लक्षगुणं प्रोक्तं रवेर्दशगुणं ततः

gaṅgāsnāto naraḥ kāmādbrahmaṇaḥ sadanaṃ labhet / indorlakṣaguṇaṃ proktaṃ raverdaśaguṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजीके शिष्य मुनीथ्वर जैमिनि अग्रिवेश्य आदि शिष्योंके साथ तीथ्थोंमें भ्रमण करते हुए पुण्डरीकपुरमें गये जो साक्षात् देवराज इन्द्रकी अमरावतीपुरीके समान सुशोभित था। उस नगरकी

English

Thereafter is the holy centre Ramatirtha. Vaikuntha is near it. Thereafter is the holy centre Somatlrtha, where sage Nakula worshipped and meditated on Siva and attained a position as the attendant of Siva. Then there is the meritorious holy centre Campaka where the Ganga flows in a northerly direction. It is equal to Manikarnika and is destructive of great sins.

अध्याय १६४

श्लोक 20

गङ्गातीरे तु संप्राप्ता इन्दोः कोटी रवेर्दश ।वारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णा त्रयोदशी ।गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतैः समा

gaṅgātīre tu saṃprāptā indoḥ koṭī raverdaśa / vāruṇena samāyuktā madhau kṛṣṇā trayodaśī / gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryagrahaśataiḥ samā

हिन्दी अर्थ

शोभा देखकर महर्षि जैमिनि बड़े प्रसन्न हुए। वहाँ सरोवरमें मुनिने स्नान करनेके पश्चात् संध्या- वन्दन आदि नित्यकर्म तथा देवताओं, ऋषियों और पितरोंका तर्पण किया। फिर पार्थिव लिड्रका निर्माण करके पाद्य, अर्ध्य आदि विविध उपचारोंसे विधिपूर्वक उसका पूजन किया। पूजनके समय उनका चित्त पूर्णतः शान्त था; मनमें कोई व्यग्रता नहीं थी। गन्ध, सुगन्धित पुष्प, धूप, दीप तथा

English

Having reached the Ganga bank on the Dark thirteenth of Madhu (Chaitra) with the Shatabhisha star, a day with ten crore moons and suns, if gained on the Ganga it equals hundreds of solar eclipses.

अध्याय १६४

श्लोक 21

ज्येष्ठे मासि क्षितिसुतदिने शुक्लपक्षे दशम्यां हस्ते शैलादवतरदसौ जाह्नवी मर्त्यलोकम् ।पापान्यस्यां हरति हि तिथौ सा दशैषाद्यगङ्गा पुण्यं दद्यादपि शतगुणं वाजिमेधक्रतोश्च

jyeṣṭhe māsi kṣitisutadine śuklapakṣe daśamyāṃ haste śailādavataradasau jāhnavī martyalokam / pāpānyasyāṃ harati hi tithau sā daśaiṣādyagaṅgā puṇyaṃ dadyādapi śataguṇaṃ vājimedhakratośca

हिन्दी अर्थ

भाँति-भाँतिके नैवेद्योंस भलीभाँति पूजन करके ज्यों ही महर्षि जैमिनि स्थिर होकर बैठे त्यों ही प्रसन्न होकर भगवान् शिव उनके नेत्रोंके समक्ष

English

In the month of Jyeshtha, on a Tuesday, on the tenth of the bright half, in Hasta, this Jahnavi came down from the mountain to the world of mortals; on that tithi she removes sin — the Dashahara Ganga; she gives merit a hundred times that of the horse-sacrifice.

अध्याय १६४

श्लोक 22

महापातकसंघानि यानि पापानि संति मे ।गोविन्दद्वादशीं प्राप्य तानि मे हन जाह्नवि

mahāpātakasaṃghāni yāni pāpāni saṃti me / govindadvādaśīṃ prāpya tāni me hana jāhnavi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जैमिनि साक्षात् भगवान् उमापतिको प्रकट हुआ देख उनके आगे दण्डकी भाँति पृथ्वीपर पड़ गये। फिर सहसा उठकर हाथ जोड़ शरणागतोंकी पीड़ा दूर करनेवाले तथा आधे अज्भमें हरि और आधेमें हररूपसे प्रकट हुए भगवान् शिवसे बोले।

English

"The heaps of great sins and sins that I have — having reached Govinda-Dvadashi, destroy them, O Jahnavi."

अध्याय १६४

श्लोक 23

मघासंज्ञेन ऋक्षेण चन्द्रः संपूर्णमण्डलः ।गुरुणा याति संयोगं तन्महत्वं तिथेः स्मृतम्

maghāsaṃjñena ṛkṣeṇa candraḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ / guruṇā yāti saṃyogaṃ tanmahatvaṃ titheḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

जैमिनिने कहा--देवदेव जगत्पते! मैं धन्य हूँ, कृतकृत्य हूँ; क्योंकि आप ब्रह्मा आदिके भी

English

When the full-disc moon joins Jupiter in the star named Magha, that is held the greatness of the tithi.

अध्याय १६४

श्लोक 24

गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतैः समा ।अथ देशविशेषेण स्नानस्य फलमुच्यते

gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryagrahaśataiḥ samā / atha deśaviśeṣeṇa snānasya phalamucyate

हिन्दी अर्थ

ध्यान करनेयोग्य साक्षात् महेश्वर मेरी दृष्टिके सम्मुख प्रकट हैं। तब प्रसन्न होकर भगवान् शिवने उनके मस्तकपर अपना हाथ रखा और कहा--'बेटा ! बोलो, तुम क्‍या चाहते हो?” भगवान् शिवका यह वचन सुनकर जैमिनिने उत्तर दिया--' भगवन् !

English

If that is obtained on the Ganga, it equals hundreds of solar eclipses. Now the fruit of bathing by special place is told:

अध्याय १६४

श्लोक 25

कुरुक्षेत्राद्दशगुणा यत्र तत्रावगाहिता ।कुरुक्षेत्राच्छतगुणा यत्र विन्ध्येन संयुता

kurukṣetrāddaśaguṇā yatra tatrāvagāhitā / kurukṣetrācchataguṇā yatra vindhyena saṃyutā

हिन्दी अर्थ

कार्तिकेयजीके साथ आपका दर्शन करना चाहता हूँ।' तब पार्वतीदेवी तथा अपने दोनों पुत्रोंके साथ भगवान् शड्डूरने उन्हें दर्शन दिया। तत्पश्चात् प्रसन्नचित्त हो भगवान् शिवने फिर पूछा--' बेटा !

English

bathing in the Ganga wherever is ten times that at Kurukshetra; a hundred times Kurukshetra where it joins the Vindhya;

अध्याय १६४

श्लोक 26

विन्ध्याच्छतगुणा प्रोक्ता काशीपुर्यां तु जाह्नवी ।सर्वत्र दुर्लभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु चाधिका

vindhyācchataguṇā proktā kāśīpuryāṃ tu jāhnavī / sarvatra durlabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu cādhikā

हिन्दी अर्थ

शट्डरकी यह दयालुता देखकर मुसकराते हुए कहा--' मैं आपके ताण्डवनृत्यकी झाँकी देखना चाहता हूँ।' तब उनकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये भगवान् अम्बिकापतिने भाँति-भाँतिकी क्रीडामें " रे रे रे शै है हट ५ ) है ! । 5 पर रे के रे ॥ र 0

English

at Kashi the Jahnavi is said to be a hundred times the Vindhya. The Ganga is hard to get everywhere, greater at three places:

अध्याय १६४

श्लोक 27

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसंगमे ।एषु स्नाता दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः

gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame / eṣu snātā divaṃ yānti ye mṛtāste 'punarbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

कुशल समस्त प्रमथगणोंका स्मरण किया। उनके

English

Gangadvara, Prayaga and the confluence of the Ganga and the ocean. Those who bathe in these go to heaven; those who die there are not reborn.

अध्याय १६४

श्लोक 28

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते स्नाने पुण्यफलं शृणु ।सप्तानां राजसूयानां फलं स्यादश्वमेधयोः

gaṅgādvāre kuśāvarte snāne puṇyaphalaṃ śṛṇu / saptānāṃ rājasūyānāṃ phalaṃ syādaśvamedhayoḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरण करते ही वे नन्दी-भृजड़ी आदि सब लोग कौतूहलमें भरकर वहाँ आये और गणेश, कार्तिकेय तथा पार्वतीसहित भगवान् शिवको नमस्कार करके देवदेव महादेवजीके आदेशको प्रतीक्षा करते हुए चुपचाप हाथ जोड़कर खड़े हो गये। तदनन्तर भगवान् रुद्र अद्भुत रूप बनाकर ताण्डवनृत्य करनेको उद्यत हुए। उस समय वे विचित्र वेश-भूषासे विभूषित हो अद्भुत शोभा पा

English

Hear the fruit of bathing at Gangadvara, Kushavarta: the fruit of seven Rajasuyas and two horse-sacrifices;

अध्याय १६४

श्लोक 29

उषित्वा तत्र मासार्द्धं षण्णां विश्वजितां फलम् ।दशायुतानां तु गवां दानपुण्यं विदुर्बुधाः

uṣitvā tatra māsārddhaṃ ṣaṇṇāṃ viśvajitāṃ phalam / daśāyutānāṃ tu gavāṃ dānapuṇyaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

रहे थे। उन्होंने चञ्लल नागरूपी बेलसे अपनी कमर कस ली थी। मुखपर कुछ-कुछ मुसकराहट खेल रही थी। ललाटमें आधे चन्द्रमाकी रेखा सुशोभित थी। सिरके बाल ऊपरकी ओर खड़े

English

staying there half a month, the fruit of six Vishvajit sacrifices; the wise know the merit of the gift of a hundred thousand cows.

अध्याय १६४

श्लोक 30

सरोत्तमे ऽथ गोविन्दं रुद्रं कनखले स्थितम् ।स्नात्वा वाप्येषु गङ्गायां पुण्यमक्षयमाप्नुयात्

sarottame 'tha govindaṃ rudraṃ kanakhale sthitam / snātvā vāpyeṣu gaṅgāyāṃ puṇyamakṣayamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

थे। उन्होंने अपने सुन्दर नेत्रकी तथा शरीरमें रमायी हुई विभूतिकी उज्ज्वल प्रभासे चन्द्रमा और उसकी चाँदनीको मात कर दिया था। नृत्यके समय उनके जटा-जूटसे झरती हुई गड्भाके जलसे भगवान्का सारा अड्ज भीग रहा था। ताण्डवकालमें बार-बार अपने चरणारविन्दोंके आघातसे वे समूची पृथ्वीको कम्पित किये देते थे। उत्तम वाद्य बज रहे थे और हर्षातिरेकसे भगवानके

English

Then at Sarottama (Saptasarovara), Govinda, and Rudra at Kanakhala: bathing in the Ganga there one obtains imperishable merit.

अध्याय १६४

श्लोक 31

तीर्थं च सौकरं नाम महापुण्यं शुभे शृणु ।यस्मिन्नाविरभूत्पूर्वं वाराहाकृतिरच्युतः

tīrthaṃ ca saukaraṃ nāma mahāpuṇyaṃ śubhe śṛṇu / yasminnāvirabhūtpūrvaṃ vārāhākṛtiracyutaḥ

हिन्दी अर्थ

अड्जोंमें रोमाज्न हो आया था। देवताओं तथा हैत्योंक अधिपतिगण अपने मुकुटकी मणियोंके प्रकाशसे भगवान् शिवके चरणकमलोंकी शोभा बढ़ाते थे। गणेश, कार्तिकेय तथा गिरिराजनन्दिनी

English

The holy place named Saukara, of great merit, hear, auspicious one: where Achyuta appeared long ago in boar form —

अध्याय १६४

श्लोक 32

शतस्याग्निचितां पुण्यं ज्योतिष्टोमद्वयस्य च ।अग्निष्टोमसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

śatasyāgnicitāṃ puṇyaṃ jyotiṣṭomadvayasya ca / agniṣṭomasahasrasya phalamāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीके नेत्र भगवान्के मुखपर लगे थे। भक्तोंके हृदयमें हर्षकी बाढ़-सी आ गयी थी और बड़े उत्साहसे जय-जयकार कर रहे थे। इस प्रकार भगवान् शिव अपने ताण्डबनृत्यसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करते हुए शोभा पा रहे थे। तदनन्तर महेश्वरका ताण्डवनृत्य देखकर महर्षि जैमिनि आनन्दके समुद्रमें डूब गये और एकाग्रचित्त हो वेदपादस्तोत्रंसे उनकी स्तुति करने लगे-

English

one gets the merit of a hundred Agnichayanas, two Jyotishtomas, and the fruit of a thousand Agnishtomas.

अध्याय १६४

श्लोक 33

तत्रैव ब्रह्मणस्तीर्थे ज्योतिष्टोमायुतस्य च ।अश्वमेधत्रयस्यापि स्नातः पुण्यं लभेन्नरः

tatraiva brahmaṇastīrthe jyotiṣṭomāyutasya ca / aśvamedhatrayasyāpi snātaḥ puṇyaṃ labhennaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस स्टतुतिमें प्रत्येक श्लोकके अन्तमें वैदिक मन्त्रका एक पाद रखा गया है, इसलिये इसे

English

At the Brahma tirtha there too, a man who bathes obtains the merit of ten thousand Jyotishtomas and three horse-sacrifices.

अध्याय १६४

श्लोक 34

कुब्जाख्यं तीर्थमनघं यत्र च व्याधयो ऽखिलाः ।नश्यन्ति सर्वजन्मोत्थं पातकं चापि मोहिनि

kubjākhyaṃ tīrthamanaghaṃ yatra ca vyādhayo 'khilāḥ / naśyanti sarvajanmotthaṃ pātakaṃ cāpi mohini

हिन्दी अर्थ

'काम्पिल्य देशमें निवास करनेवाली देवि! ब्रह्मा, विष्णु और शिव तुम्हारे चरणारविन्दोंमें मस्तक झुकाते हैं। जगदम्ब ! तुम्हें नमस्कार है। विघ्नराज ! ब्रह्मा, सूर्य, चन्द्रमा, इन्द्र और विष्णु आदि आपकी वन्दना करते हैं। गणपते! आप ब्राह्मणों तथा ब्रह्माजीके अधिपति हैं, आपको नमस्कार है। उमादेवी अपने कोमल करारविन्दोंसे जिनके ललाटमें तिलक लगाती हैं, जो कानोंमें

English

The sinless holy place named Kubja, where all diseases are destroyed and sin born from all births too, Mohini.

अध्याय १६४

श्लोक 35

अत्रान्यत्कापिलं तीर्थं यत्र स्नातो नरः शुभे ।कपिलाष्टायुतस्यापि दानतुल्यफलं लभेत्

atrānyatkāpilaṃ tīrthaṃ yatra snāto naraḥ śubhe / kapilāṣṭāyutasyāpi dānatulyaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

कुण्डल तथा गलेमें कमलपुष्पोंकी माला धारण करते हैं उन कुमार कार्तिकेयको मैं प्रणाम करता हूँ। ब्रह्मा आदिके लिये भी जिनका दर्शन करना अत्यन्त कठिन है उन भगवान् शिवकी स्तुति

English

Another is here, the Kapila tirtha, where a man who bathes obtains fruit equal to giving ten thousand tawny cows.

अध्याय १६४

श्लोक 36

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते ।तीर्थे कनखले स्नात्वा धूतपापो व्रजेद्दिवम्

gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nīlaparvate / tīrthe kanakhale snātvā dhūtapāpo vrajeddivam

हिन्दी अर्थ

कौन कर सकता है? तथापि प्रभो! आपके दर्शनसे मेरे द्वारा स्वत: स्तुति होने लगी है, ठीक उसी तरह जैसे मेघोंकी घटासे स्वत: वर्षा होने लगती है। अम्बा पार्वतीसहित भगवान् शिवको नमस्कार है। संहारकारी शर्व एवं कल्याणकारी शम्भुकोी नमस्कार है। ताण्डवनृत्य करनेवाले सभापति रुद्रदेवको नमस्कार है। जिनके पैरोंकी धमकसे सम्पूर्ण लोक विदीर्ण होने लगते हैं,

English

Having bathed at Gangadvara, Kushavarta, Bilvaka, Nilaparvata and Kanakhala, one goes to heaven with sin shaken off.

अध्याय १६४

श्लोक 37

पवित्रार्थं ततस्तीर्थं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ।द्वयोर्विश्वजितोस्तत्र स्नानात्पुण्यं लभेन्नरः

pavitrārthaṃ tatastīrthaṃ sarvatīrthottamottamam / dvayorviśvajitostatra snānātpuṇyaṃ labhennaraḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तकके आधघातसे ब्रह्माण्डकी दीवार फट जाती है और भुजाओंके आघातसे समस्त दिगन्त विभ्रान्त हो उठता है उन भगवान् भूतनाथको नमस्कार है। ताण्डवके समय जिनके युगलचरणोंमें

English

Then for purification, a tirtha best of all holy places: bathing there a man obtains merit of two Vishvajits.

अध्याय १६४

श्लोक 38

वेणीराज्यं ततस्तीर्थं सरयूर्यत्र गङ्गया ।सुपुण्यया महापुण्या स्वसा स्वस्रेव संगता

veṇīrājyaṃ tatastīrthaṃ sarayūryatra gaṅgayā / supuṇyayā mahāpuṇyā svasā svasreva saṃgatā

हिन्दी अर्थ

नूपुरकी छम-छम ध्वनि होती रहती है, जिनके कटिभागमें चर्ममय वस्त्र सुशोभित होता है और जो नागराजकी मेखला धारण करते हैं उन भगवान् पशुपतिको नमस्कार है। जो कालके भी काल हैं, सोमस्वरूप, भोगशक्तिसम्पन्न तथा हाथमें शूल घारण करनेवाले हैं उन जगत्पति शिवको नमस्कार है। भगवन्! आप सम्पूर्ण जगत्के पालक, समस्त देवताओंके नेता तथा पर्वतों और

English

Then the holy place Venirajya, where the Sarayu met the Ganga, like a sister meeting a sister, holy and very meritorious.

अध्याय १६४

श्लोक 39

हरेर्दक्षिणपादाब्जक्षालनादमरापगा ।वामपादोद्भवा वापि सरयूर्मानसप्रसूः

harerdakṣiṇapādābjakṣālanādamarāpagā / vāmapādodbhavā vāpi sarayūrmānasaprasūḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रोक अधिपति हैं, आपको नमस्कार है। लोककल्याणकारी आप भगवान् शट्डूरको नमस्कार

English

From washing Hari's right lotus foot the river of the gods (Ganga), or the Sarayu born from his left foot, or born from the Manasa lake —

अध्याय १६४

श्लोक 40

तीर्थे तत्रार्चयन् रुद्रं विष्णुं विष्णुत्वमाप्नुयात् ।पञ्चाश्वमेधफलदं स्नानं तत्र प्रकीर्तितम्

tīrthe tatrārcayan rudraṃ viṣṇuṃ viṣṇutvamāpnuyāt / pañcāśvamedhaphaladaṃ snānaṃ tatra prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

है। मज़लस्वरूप शिवको नमस्कार है। आत्माके अधिपति! आपको नमस्कार है। समस्त कामनाओंकी वर्षा करनेवाले ! आपको नमस्कार है। आप आठ अड्जोंसे युक्त और अत्यन्त मनोरम स्वरूपवाले हैं, क्लेशमें पड़े हुए भक्तोंको अभीष्ट वस्तु प्रदान करनेवाले हैं; आप (दक्ष) यज्ञके नाशक और परम संतुष्ट हैं; आप पाँचों भूतोंके स्वामी, कालके नियन्ता, आत्माके अधीश्वर तथा सम्पूर्ण दिशाओंके

English

at that tirtha, worshipping Rudra and Vishnu, one attains Vishnu-hood. Bathing there is declared to give the fruit of five horse-sacrifices.

अध्याय १६४

श्लोक 41

ततस्तु गाण्डवं तीर्थं गण्डकी यत्र संगता ।गोसहस्रस्य दानं च तत्र स्नानं समं द्वयम्

tatastu gāṇḍavaṃ tīrthaṃ gaṇḍakī yatra saṃgatā / gosahasrasya dānaṃ ca tatra snānaṃ samaṃ dvayam

हिन्दी अर्थ

पालक हैं; आपको बारम्बार नमस्कार है। जो सम्पूर्ण विश्वके कर्ता, जगत्का भरण-पोषण करनेवाले तथा संसारका संहार करनेवाले हैं; अग्नि जिनका नेत्र और विश्व जिनका स्वरूप है; उन भगवान्

English

Then the Gandava tirtha, where the Gandaki met; a gift of a thousand cows and bathing there are equal.

अध्याय १६४

श्लोक 42

रामतीर्थं ततः पुण्यं वैकुण्ठं यत्र सन्निधौ ।सोमतीर्थं ततः पुण्यं यत्रासौ नकुलो मुनिः

rāmatīrthaṃ tataḥ puṇyaṃ vaikuṇṭhaṃ yatra sannidhau / somatīrthaṃ tataḥ puṇyaṃ yatrāsau nakulo muniḥ

हिन्दी अर्थ

महेश्वरको नमस्कार है। ईशान ! तत्पुरुष ! वामदेव ! सद्योजात! आपको नमस्कार है। भस्म ही जिनका आभूषण है, जो भक्तोंका भय भड्ढ करनेवाले हैं, जो भव (जगत्की उत्पत्तिक कारण), भर्ग (तेजस्वरूप), रुद्र (दुःख-निवारण करनेवाले)

English

Then the Rama-tirtha, holy, where Vaikuntha is near; then the Soma-tirtha, holy, where the sage Nakula

अध्याय १६४

श्लोक 43

समभ्यर्च्य शिवं ध्यायन्गणतां तु समाययौ ।चंपकाख्यं पुण्यतीर्थं यद्गङ्गोत्तरवाहिनी

samabhyarcya śivaṃ dhyāyangaṇatāṃ tu samāyayau / caṃpakākhyaṃ puṇyatīrthaṃ yadgaṅgottaravāhinī

हिन्दी अर्थ

तथा मीढ्वान् ( भक्तोंकी आशालताको सींचनेवाले)

English

worshipped Shiva, meditated, and became one of his ganas. The holy place named Champaka, where the Ganga flows north,

अध्याय १६४

श्लोक 44

मणिकर्णिकया तुल्यं महापातकनाशनम् ।कलशाख्यं ततस्तीर्थं कलशादुत्थितो मुनिः

maṇikarṇikayā tulyaṃ mahāpātakanāśanam / kalaśākhyaṃ tatastīrthaṃ kalaśādutthito muniḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, उन भगवान् शिवको नमस्कार है। जिनके सुन्दर हैं; जो सोमस्वरूप हैं; उन भगवान् शिवको नमस्कार है। भगवन्! सांसारिक क्लेशके कारण होनेवाले महान् भयका सदाके लिये आप उच्छेद करनेवाले हैं। भक्तोंपर कृपाकी वर्षा करनेवाले!

English

equals Manikarnika and destroys great sins. Then the tirtha called Kalasha, where the sage rose from a pot —

अध्याय १६४

श्लोक 45

अगस्त्यः पूजयन्यत्र रुद्रं मुनिवरो ऽभवत् ।सोमद्वीपं महापुण्यं तीर्थं वाराणसीसमम्

agastyaḥ pūjayanyatra rudraṃ munivaro 'bhavat / somadvīpaṃ mahāpuṇyaṃ tīrthaṃ vārāṇasīsamam

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। जो आनन्दके समुद्र तथा ताण्डवलास्यके द्वारा परम सुन्दर प्रतीत होते हैं उन सम्पूर्ण जगत्के स्वामी तथा देवसभाके अधीश्वर अद्भुत देवता महादेवको मैं नमस्कार

English

Agastya, worshipping Rudra there, became the best of sages. Somadvipa, very holy, equal to Varanasi,

अध्याय १६४

श्लोक 46

सोमो यत्रार्चयन्नीशं रुद्रेण शिरसा धृतः ।विश्वामित्रस्य भगिनी गङ्गया यत्र संगता

somo yatrārcayannīśaṃ rudreṇa śirasā dhṛtaḥ / viśvāmitrasya bhaginī gaṅgayā yatra saṃgatā

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। यक्षराज कुबेर जिन्हें अपना इष्टदेव मानते हैं उन अविनाशी परम प्रभु महेश्वरको मैं नमस्कार करता हूँ। जो एक बार भी प्रणाम करनेवाले भक्तको संसाररूपी महासागरसे तार देते हैं उन चराचर जगत्के स्वामी भगवान् ईशानको मैं प्रणाम करता हूँ। जो जगत्के धारण-

English

where Soma, worshipping the Lord, was borne on Rudra's head; where Vishvamitra's sister met the Ganga —

अध्याय १६४

श्लोक 47

तत्राप्लुतो नरो भूयाद्वासवस्य प्रियो ऽतिथिः ।जह्नुह्रदे महातीर्थे स्नातो मर्त्यो हि मोहिनि

tatrāpluto naro bhūyādvāsavasya priyo 'tithiḥ / jahnuhrade mahātīrthe snāto martyo hi mohini

हिन्दी अर्थ

पोषण करनेवाले और ईश्वर हैं; समस्त सम्पत्तियोंके दाता हैं; देवताओंके नेता, विजेता तथा स्वयं कभी पराजित न होनेवाले हैं उन भगवान् शिवकी मैं वन्दना करता हूँ। जो मुझे और इन

English

a man who bathes there becomes Indra's dear guest. A mortal bathing in the great holy place Jahnuhrada, Mohini,

अध्याय १६४

श्लोक 48

एकविंशतिकुल्यानां तारको भवति ध्रुवम् ।तस्माददितितीर्थं च यत्रावापादितिर्हरिम्

ekaviṃśatikulyānāṃ tārako bhavati dhruvam / tasmādadititīrthaṃ ca yatrāvāpāditirharim

हिन्दी अर्थ

तीनों लोकोंको रचकर सबका धारण-पोषण करते हैं उन कालके भी नियन्ता आप भगवान् गड़ाधरकी मैं वन्दना करता हूँ। जिनसे यजुर्वेदके साथ ऋग्वेद और सामवेद भी प्रकट हुए हैं उन शिवकी मैं वन्दना करता हूँ। जो सम्पूर्ण विश्वको सब ओरसे देखते रहते हैं तथा जिनके भयसे भूत, वर्तमान और भविष्य जगत्के जीव पापकर्मोका त्याग करते हैं, उन सर्वोत्तम द्रष्टा आप भगवान्

English

surely becomes the saviour of twenty-one generations. And the Aditi-tirtha, where Aditi obtained Hari

अध्याय १६४

श्लोक 49

कश्यपात्तत्र सुभगे स्नानमाहुर्महोदयम् ।शिलोच्चयं महातीर्थं यत्र तप्त्वा तपः प्रजाः

kaśyapāttatra subhage snānamāhurmahodayam / śiloccayaṃ mahātīrthaṃ yatra taptvā tapaḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवकी मैं वन्दना करता हूँ। जो देवताओंके नियन्ता और समस्त पापोंको हर लेनेवाले हर हैं उन भगवान् शिवको मैं प्रणाम करता हूँ। उत्तम ज्ञानसे सम्पन्न शान्त संन्यासी अपने हृदयकमलमें

English

from Kashyapa — bathing there, auspicious one, they say brings great prosperity. The great holy place Shiloccaya, where creatures, practising austerity,

अध्याय १६४

श्लोक 50

तृणादिभिः सह स्वर्गं यान्ति तीर्थगणाश्रयात् ।इन्द्राणीनामतीर्थं स्याद्यत्रेन्द्राणी तु वासवम्

tṛṇādibhiḥ saha svargaṃ yānti tīrthagaṇāśrayāt / indrāṇīnāmatīrthaṃ syādyatrendrāṇī tu vāsavam

हिन्दी अर्थ

जिन कल्याणमय परमात्माकी उपासना करते हैं, उन ईशान देवको मैं प्रणाम करता हूँ। 'ईश! में अज्ञानी, अत्यन्त क्षीण, अशिक्षित, हूँ; आप मेरी रक्षा कीजिये। मैं दुर्मुख, दुष्कर्मी, दुष्ट तथा दुर्दशाग्रस्त हूँ; मेरी रक्षा कीजिये। मैं आपके सिवा दूसरे किसीको ऐसा नहीं देखता, जिसको सिद्धिके लिये वरण करूँ। शम्भो! राग,

English

go to heaven with the grass and all, by taking refuge in the host of holy places. The Indrani tirtha, where Indrani

अध्याय १६४

श्लोक 51

तपस्तप्त्वा पतिं लेभे सेव्यमेतत्प्रयागवत् ।पुण्यदं स्नातकं तीर्थं विश्वामित्रस्तपश्चरन्

tapastaptvā patiṃ lebhe sevyametatprayāgavat / puṇyadaṃ snātakaṃ tīrthaṃ viśvāmitrastapaścaran

हिन्दी अर्थ

द्वेष तथा मदकी लपटोंसे प्रज्बलित संसाररूपी अग्निके द्वारा हम दग्ध हो रहे हैं; दयालो! आप हमारी रक्षा कीजिये। आपके अनेक नाम हैं और बहुतोंने आपका स्तवन किया है। हर! मैं परायी

English

practised austerity and got Indra as husband — it is to be served like Prayaga. The merit-giving Snataka tirtha, where Vishvamitra, practising austerity,

अध्याय १६४

श्लोक 52

यत्र ब्रह्मर्षितां लेभे क्षत्त्रियस्तीर्था सेवया ।प्रद्युम्नतीर्थं तपसा ख्यातं यत्र स्मरो हरेः

yatra brahmarṣitāṃ lebhe kṣattriyastīrthā sevayā / pradyumnatīrthaṃ tapasā khyātaṃ yatra smaro hareḥ

हिन्दी अर्थ

पराये आश्रयमें आसक्त हूँ; आप मेरी रक्षा करें। मुझे विश्वका भरण-पोषण करनेवाली धन-सम्पत्तिके साथ उत्तम विद्या दीजिये। देवेश! अनिष्ट तो मुझे सहस्नरों मिलते हैं, किंतु इष्ट वस्तुका सदा वियोग ही बना रहता है; आप मेरे मानसिक रोगका नाश कीजिये। भगवन्! आप महान हैं। देवेश! आप ही हमारे रक्षक हैं,दूसरा कोई मेरी रक्षा करनेवाला नहीं है। आप ब्रह्माजीके भी अधिपति हैं, अतः

English

obtained the state of Brahmin sage as a Kshatriya by service to the holy place. The Pradyumna tirtha, famed for austerity, where Hari's Kama became his son named Pradyumna — great prosperity there.

अध्याय १६४

श्लोक 53

प्रद्युम्ननामा पुत्रो ऽभूत्परं तत्र महोदयम् ।ततो दक्षप्रयागं तु गङ्गातो यमुनागत

pradyumnanāmā putro 'bhūtparaṃ tatra mahodayam / tato dakṣaprayāgaṃ tu gaṅgāto yamunāgata

हिन्दी अर्थ

मुझे स्वीकार करके मेरी रक्षा कीजिये। उमापते!

English

Then Daksha-Prayaga, where the Yamuna comes from the Ganga:

अध्याय १६४

श्लोक 54

स्नात्वा तत्राक्षयं पुण्यं प्रयाग इव लभ्यते

snātvā tatrākṣayaṃ puṇyaṃ prayāga iva labhyate

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मी, भ्राता तथा सखा हैं। देवेश! आप ही सब कर्मके कर्ता हैं, अत: मैंने जो भी दुष्कर्म किया है, वह सब आप क्षमा करें। प्रभुतामें आपकी समता करनेवाला कोई नहीं है और लघुतामें मैं भी अपना सानी नहीं रखता। अत: देव ! महादेव! मैं आपका हूँ और आप मेरे हैं। आपके मुखपर सुन्दर मुसकान सुशोभित है। गोरे अज्जोंमें लगी हुई विभूति उनकी गौरताको और बढ़ा देती है।

English

having bathed there one obtains imperishable merit as at Prayaga.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 164
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.