Narada Purana· Nārada Purāṇa
19
अध्याय 19 / 167

Book 1 - Adhyaya 20

86 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने ध्वजारोपणन्नामैकोनविंशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग ।सर्वकर्मवरिष्टं च त्वयोक्तं ध्वजधारणम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde vratākhyāne dhvajāropaṇannāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca bhagavansarvadharmajña sarvaśāstrārthapāraga / sarvakarmavariṣṭaṃ ca tvayoktaṃ dhvajadhāraṇam

हिन्दी अर्थ

सुनिये। यह ब्रत हरिपश्ञक नामसे प्रसिद्ध है और तिथिको मनुष्य अपने मन और इन्द्रियोंको संयममें सम्पूर्ण लोकोमें दुर्लभ है। मुनिश्रेष्ठ ! स्त्रियों तथा रखते हुए शौच, दन्‍तधावन और स्नान करके पुरुषोंक सम्पूर्ण दुःखोंका इससे निवारण हो शास्त्रविहित नित्यकर्म करे। फिर भलीभाँति जाता है तथा यह धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी देवपूजन तथा पञ्च महायज्ञोंका अनुष्ठान करके

English

O holy sir, the knower of all Dharma?, the master of all scriptural topics, the most excellent of all holy rites (or observances), the installation of the banner (on Visnu shrines) has been recounted by you.

अध्याय १९

श्लोक 2

यस्तु वै सुमतिर्नाम ध्वजारोपपरो मुने ।त्वयोक्तस्तस्य चरितं विस्तरेण ममादिश

yastu vai sumatirnāma dhvajāropaparo mune / tvayoktastasya caritaṃ vistareṇa mamādiśa

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति करानेवाला एवं सम्पूर्ण मनोरथों और उस दिन नियमपूर्वक रहकर केवल एक समय

English

O sage, narrate to me in detail, the anecdote of Sumati who is mentioned by you as one devoted to the installation of banners.

अध्याय १९

श्लोक 3

सनक उवाच शृणुष्वैकमनाः पुण्यमितिहासं पुरातनमम् ।ब्रह्मणा कथितं मह्यं सर्वपापप्रणाशनम्

sanaka uvāca śṛṇuṣvaikamanāḥ puṇyamitihāsaṃ purātanamam / brahmaṇā kathitaṃ mahyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

भोजन करे। मुनीश्वर! दूसरे दिन एकादशीको प्रात:-काल उठकर स्नान और नित्यकर्मसे निवृत्त होकर अपने घरपर भगवान् विष्णुकी पूजा करे। पञ्मामृतकी विधिसे देवदेवेश्वर श्रीहरिको स्नान

English

Listen with single-minded attention to this ancient meritorious mythological anecdote that is destructive of all sins. It has been narrated to me by god Brahma.

अध्याय १९

श्लोक 4

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमतिर्नाम भूपतिः ।सोमवंशोद्भवः श्रीमान्सत्पद्वीपैकनायकः

āsītpurā kṛtayuge sumatirnāma bhūpatiḥ / somavaṃśodbhavaḥ śrīmānsatpadvīpaikanāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

करावे। तत्पश्चात् गन्ध, पुष्प आदिसे तथा धूप,

English

He always resorted to (listening to) the stories of Hari, and was always absorbed in the worship of Hari. Devoid of arrogance, he was eager to render service to those who were absolutely absorbed in devotion to Hari.

अध्याय १९

श्लोक 5

धर्मात्मा सत्यसंपन्नः शुचिवंश्यो ऽतिथिप्रियः ।सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वसंपद्विभूषितः

dharmātmā satyasaṃpannaḥ śucivaṃśyo 'tithipriyaḥ / sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvasaṃpadvibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तिभावके साथ क्रमशः भगवान्की अर्चना करे। देवदेवेश्वर भगवानकी भलीभाँति पूजा करके इस मन्त्रका उच्चारण करे--

English

That couple were always engaged in the adoration of

अध्याय १९

श्लोक 6

सदा हरिकथासेवी हरिपूजापरायणः ।हरिभक्तिपराणां च शुश्रूषुर्निरहॄङ्कृतिः

sadā harikathāsevī haripūjāparāyaṇaḥ / haribhaktiparāṇāṃ ca śuśrūṣurnirahṝṅkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

'प्रभो! आप ज्ञानस्वरूप हैं, आपको नमस्कार है। आप ज्ञानदाता हैं, आपको नमस्कार है। आप सर्वरूप तथा सम्पूर्ण सिद्धियोंको देनेवाले हैं, आपको नमस्कार है।'

English

They were always engaged in offering charitable gift of food and cool water. They built and dug innumerable bunds, tanks and parks.

अध्याय १९

श्लोक 7

पूज्यपूजारतो नित्यं समदर्शी गुणान्वितः ।सर्वभूतहितः शान्तः कृतज्ञः कीर्तिमांस्तथा

pūjyapūjārato nityaṃ samadarśī guṇānvitaḥ / sarvabhūtahitaḥ śāntaḥ kṛtajñaḥ kīrtimāṃstathā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सर्वव्यापी देवेश्वर भगवान् जनार्दनको प्रणाम करके आगे बताये जानेवाले मन्त्रके द्वारा अपना उपवास-ब्रत भगवान्को समर्पित करे-- पश्ञरात्र निराहारो हाद्यप्रभति केशव॥

English

The pure and chaste lady Satyamati, the charming, sweet-voiced queen used to dance delightedly in the temple of Visnu.

अध्याय १९

श्लोक 8

तस्य भार्या महाभागा सर्वलक्षणसंयुता ।पतिव्रता पतिप्राणा नाम्रा सत्यमतिर्मुने

tasya bhāryā mahābhāgā sarvalakṣaṇasaṃyutā / pativratā patiprāṇā nāmrā satyamatirmune

हिन्दी अर्थ

'सम्पूर्ण जगतके स्वामी केशव! आपकी आज्ञासे मैं आजसे पाँच राततक निराहार रहूँगा। आप मुझे मेरी अभीष्ट वस्तु प्रदान करें।' इस प्रकार भगवानको उपवास समर्पित

English

On every DvSdaii day, the highly blessed king also used to instal a wide and charming banner (on the shrine of Visnu).

अध्याय १९

श्लोक 9

तादुभौ दम्पतू नित्यं हरिपूजापरायणौ ।जातिस्मरौ महाभागौ सत्यज्ञौ सत्परायणौ

tādubhau dampatū nityaṃ haripūjāparāyaṇau / jātismarau mahābhāgau satyajñau satparāyaṇau

हिन्दी अर्थ

करके जितेन्द्रिय पुरुष रातमें जागरण करे। मुने! एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी तथा पूर्णिमाको इन्द्रियसंयम एवं उपवासपूर्वक इसी प्रकार भगवान् विष्णुका पूजन करना चाहिए। विप्रवर!

English

Even the Devas always eulogised the king who was perpetually devoted to Hari, and was an expert in DharmaSy and his beloved queen Satyamati.

अध्याय १९

श्लोक 10

अन्नदानरतौ नित्यं जलदानपरायणौ ।तडागारामवप्रादौ नसंख्यातान्वितेनतुः

annadānaratau nityaṃ jaladānaparāyaṇau / taḍāgārāmavaprādau nasaṃkhyātānvitenatuḥ

हिन्दी अर्थ

एकादशी तथा पूर्णिमाकी रात्रिमें ही जागरण करना चाहिए। पशञ्चामृत आदि सामग्रियोंसे की जानेवाली पूजा तो पाँचों दिन समानरूपसे आवश्यक है; परंतु पूर्णिमाके दिन यथाशक्ति

English

On coming to know that the couple were well-known in the three worlds as adepts in Dharmas, sage Vibhandaka® who was desirous of seeing them, came there along with a number of disciples.

अध्याय १९

श्लोक 11

सा तु सत्यमतिर्नित्यं शुचिर्विष्णुगृहे सती ।नृत्यत्यत्यन्तसन्तुष्टा मनोज्ञा सञ्जुवादिनी

sā tu satyamatirnityaṃ śucirviṣṇugṛhe satī / nṛtyatyatyantasantuṣṭā manojñā sañjuvādinī

हिन्दी अर्थ

दूधके द्वारा भगवान् विष्णुको स््रान कराना चाहिए। साथ ही तिलका होम और दान भी करना चाहिए। तत्पश्चात् छठा दिन आनेपर अपना आश्रमोचित कर्म करके पञ्ञगव्य पीकर विधिपूर्वक

English

When the rites of hospitable reception had been com¬ pleted and when the sage had taken his seat, the king, seated on a lower seat, spoke to the quiescent sage with palms joined in reverence.

अध्याय १९

श्लोक 12

सो ऽपि राजा महाभागो द्वादशीद्धादशीदिने ।ध्वजमारोपयत्येव मनोज्ञं बहुविस्तरम्

so 'pi rājā mahābhāgo dvādaśīddhādaśīdine / dhvajamāropayatyeva manojñaṃ bahuvistaram

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिकी पूजा करे। यदि अपने पास धन हो तो ब्राह्मणोंको बेरोक-टोक भोजन करावे। तदनन्तर भाई-बन्धुओंके साथ स्वयं भी मौन होकर भोजन करे। नारदजी।! इस प्रकार पौषसे लेकर

English

O holy sir, I feel satisfied by your visit. Good men praise the arrival of saintly persons as pleasing.

अध्याय १९

श्लोक 13

एवं हरिपरं नित्यं राजानं धर्मकोविदम् ।प्रिमां मत्यमतिं चाम्य देवा अपि सदास्तुवन्

evaṃ hariparaṃ nityaṃ rājānaṃ dharmakovidam / primāṃ matyamatiṃ cāmya devā api sadāstuvan

हिन्दी अर्थ

कार्तिकतकके महीनोंमें भी शुक्लपक्षमें मनुष्य पूर्वोक्त विधिसे इस ब्रतको करे। इस प्रकार इस पापनाशक ब्रतको एक वर्षतक करे। फिर मार्गशीर्ष मास आनेपर ब्रती पुरुष उसका उद्यापन करे।

English

Learned men say that all riches are where great men offer their affection. Brilliance, renown, wealth and progeny also do abide there.

अध्याय १९

श्लोक 14

त्रिलोके विश्रुतौ ज्ञात्वा दम्पती धर्मको विदौ ।आययौ बहुभिः शिप्यैर्द्रष्टुकामो विभाण्डकः

triloke viśrutau jñātvā dampatī dharmako vidau / āyayau bahubhiḥ śipyairdraṣṭukāmo vibhāṇḍakaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! एकादशीको पहलेकी ही भाँति निराहार रहना चाहिए और द्वादशीको एकाग्रचित्त हो पञ्ञगव्य पीना चाहिए। फिर गन्ध, पुष्प आदि सामग्रियोंसे देवदेव जनार्दनकी भलीभाँति पूजा

English

O holy lord, O sage, all good fortunes and welfare flourish day by day where good men bestow their great mercy.

अध्याय १९

श्लोक 15

तमायान्तं मुनिं श्रुत्वा स तु राजा विभाण्डकम् ।प्रत्युद्ययौ सपत्नीकः प्रजा भिर्बहुविस्तरम्

tamāyāntaṃ muniṃ śrutvā sa tu rājā vibhāṇḍakam / pratyudyayau sapatnīkaḥ prajā bhirbahuvistaram

हिन्दी अर्थ

करके जितेन्द्रिय पुरुष ब्राह्मणको भेंट दे। मुनी श्वर! मधु और घृतयुक्त खीर, फल, सुगन्धित जलसे भरा और वस्त्रसे ढका हुआ पजञ्चरत्न और दक्षिणासहित कलश अध्यात्मतत्त्वके ज्ञाता

English

O leading Brahmaa, my sons, my wife, my riches— all these are dedicated to you. Kindly command me what shall I do, by way of pleasing you?

अध्याय १९

श्लोक 16

कृतातिथ्यक्रियं शान्तं कृतासनपरिग्रहम् ।नीचासनस्थितो भूयः प्राञ्जलिर्मुनिमब्रवीत्

kṛtātithyakriyaṃ śāntaṃ kṛtāsanaparigraham / nīcāsanasthito bhūyaḥ prāñjalirmunimabravīt

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको दान करे। (उस समय निम्नाद्धितरूपसे प्रार्थना करे--)

English

On seeing the king full of modesty, the leading sage was much delighted. Lovingly he stroked him with his hand and said as follows:

अध्याय १९

श्लोक 17

राजोवाच भगवन्कृतकृत्यो ऽस्मिं त्वदभ्यागमनेन वें ।सतामायमनं सन्तं प्रशंसन्ति सुरवावहम्

rājovāca bhagavankṛtakṛtyo 'smiṃ tvadabhyāgamanena veṃ / satāmāyamanaṃ santaṃ praśaṃsanti suravāvaham

हिन्दी अर्थ

“सबके आत्मा, सम्पूर्ण भूतोंके स्वामी, सर्वव्यापी, सनातन माधव! आप इस उत्तम अन्नके दानसे

English

O protector of the Earth, I am pleased with you in¬ asmuch as you follow the path of the good. May welfare bless you perpetually. May what I ask you, be very kindly related.

अध्याय १९

श्लोक 18

यत्र स्यान्महतां प्रेम तत्र स्युः सर्वसम्पदः ।तेजः कीर्तिर्धनं पुत्रा इति प्रहुर्विपश्चितः

yatra syānmahatāṃ prema tatra syuḥ sarvasampadaḥ / tejaḥ kīrtirdhanaṃ putrā iti prahurvipaścitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे खीर दान करके यथाशक्ति ब्राह्यप-भोजन करावे और स्वयं भी मौन होकर भाई-बन्धुओंके साथ भोजन करे। जो इस हरिपश्चञक नामक ब्रतका पालन करता है, उसका ब्रह्मलोक

English

There are various types of worship causing satisfaction to Hari. But among them, you abide always by the installation of banners. You are always attempting that alone.

अध्याय १९

श्लोक 19

तत्र वृद्धिमुपायान्ति थेयांस्यनुदिनं मुने ।यत्र सन्तः प्रकुर्वन्ति महतीं करुणां प्रभो

tatra vṛddhimupāyānti theyāṃsyanudinaṃ mune / yatra santaḥ prakurvanti mahatīṃ karuṇāṃ prabho

हिन्दी अर्थ

अर्थात् परमात्माके परम धामसे कभी पुनरागमन नहीं होता। उत्तम मोक्षकी इच्छा

English

Listen, O holy sir, I shall tell you everything that you ask. The conduct of life of both of us is surprising and astonishing to all worlds.

अध्याय १९

श्लोक 20

यो मृर्ध्नि धाग्येदूह्यन्महत्पादजलं रजः ।स स्नातः सर्वतीर्थेषु पुण्यात्मा नात्र संशयः

yo mṛrdhni dhāgyedūhyanmahatpādajalaṃ rajaḥ / sa snātaḥ sarvatīrtheṣu puṇyātmā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

'काकरपपपाथा5५०५३29/8 ० पा ५५ कहकर पक + यह९-परर॥पधा "पड. न उन्‍क वकालत ३७ न रन ५ तर १०"; /त+ असम "कसा पारा फ महा ालतपालफ परारननतए नस पा जभ॒क? ५ न्‍क५ ५44६-९० ०५४५द कर -+३ाा३++++र७३५+++3५ 2९७9० ६७० थ म्रपा४- १३७ +०-६.9५-+-+-३५ए ++-+नआ++++++भआ+प+-७ भर ५ इक १७७-+३« कक गम ४ २6०.» ५७3 +++++++-ऊ उमा जज ल का +नपरह०घभल शव; ऋरलकिन्‍क न ता न्‍:2०घा४ा वाह 2 ४० सका: कल 3 गत: ८८० + यम

English

was a slander-monger, a hater of righteousness. I used to plunder the wealth of deities (in shrines), and to kill cows and Brahmanas—nay—all living beings. I was a thief (also).

अध्याय १९

श्लोक 21

मम पुत्राश्च दाराश्च संपत्त्वयि समर्पिताः ।मामाज्ञापय विप्रेन्द्र किं प्रियं करवाणि ते

mama putrāśca dārāśca saṃpattvayi samarpitāḥ / māmājñāpaya viprendra kiṃ priyaṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

रखनेवाले पुरुषोंको यह व्रत अवश्य करना चाहिए। ब्रह्मन्! यह ब्रत सम्पूर्ण पापरूपी दुर्गम वनको जलानेके लिये दावानलके समान है। जो

English

was always harsh in speech and a sinner devoted to the dalliance with prostitutes. Thus I continued for some¬ time, disregarding the words of the great.

अध्याय १९

श्लोक 22

विनञ्चवनतं भूपं स निरीक्ष्य मुनीशअवरः ।स्पृशषन्करेण तं प्रीत्युवाचातिहर्षितः

vinañcavanataṃ bhūpaṃ sa nirīkṣya munīśaavaraḥ / spṛśaṣankareṇa taṃ prītyuvācātiharṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

मानव भगवान् नारायणके चिन्तनमें तत्पर हो भक्तिपूर्वक इस प्रसंगको सुनता है, वह महाघोर पातकोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Isolated and extremely miserable, I stayed there in the tenantless forest. Once I was extremely oppressed by the heat of the summer. I was utterly famished with hunger. I was thirsty.

अध्याय १९

श्लोक 23

ऋषिरुवाच गजन्यदुक्तं भवता तत्सर्वं त्वत्कुलोचितम् ।विनयावनतः सर्वो बहुश्रेयो लभेदिह

ṛṣiruvāca gajanyaduktaṃ bhavatā tatsarvaṃ tvatkulocitam / vinayāvanataḥ sarvo bahuśreyo labhediha

हिन्दी अर्थ

मासोपवास-ब्रतकी विधि और महिमा

English

In the lonely forest, I saw a ruined dilapidated temple of Visnu. There was a great lake near it, teeming with swans and ducks called Karandava.

अध्याय १९

श्लोक 24

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम ।विनयाल्लभते मर्त्यो दुर्लभं किं महात्मनाम्

dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaśca nṛpasattama / vinayāllabhate martyo durlabhaṃ kiṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--नारदजी! अब में मासोपवास नामक दूसरे श्रेष्ठ ब्रतका वर्णन करूँगा; एकाग्रचित्त होकर सुनिये। वह सब पापोंको हर लेनेवाला, पवित्र तथा सब लोकोंका

English

By eating fruits scattered here and there, my hunger was satiated. I resided in that dilapidated temple of Visnu.

अध्याय १९

श्लोक 25

प्रीतो ऽस्मि तव भापाल सन्मार्गपरिवर्त्तिनः ।स्वस्ति ते सततं भूयाद्यत्पृच्छामि तदुच्यताम्

prīto 'smi tava bhāpāla sanmārgaparivarttinaḥ / svasti te satataṃ bhūyādyatpṛcchāmi taducyatām

हिन्दी अर्थ

उपकार करनेवाला है। विप्रवर! आषाढ़, श्रावण, भादों अथवा आश्चिन मासमें इस ब्रतको करना चाहिए। इनमेंसे किसी एक मासके शुक्ल पक्षमें जितेन्द्रिय पुरुष पञ्चगव्य पीये और भगवान्

English

Every day, I repaired the decaying ruined place, join¬ ing together the broken parts. With leaves, grasses and assem¬ blages of twigs and wood, an abode (a shrine of the god) was duly erected.

अध्याय १९

श्लोक 26

पूजा बहुविधाः सन्ति हस्तुष्टिविधायिकाः ।तासु नित्यं ध्वजारोपे वर्त्त्से त्वं सदोद्यतः

pūjā bahuvidhāḥ santi hastuṣṭividhāyikāḥ / tāsu nityaṃ dhvajārope varttse tvaṃ sadodyataḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुके समीप शयन करे। तदनन्तर प्रात:काल उठकर नित्यकर्म समाप्त करनेके पश्चात् मन और इन्द्रियोंको वशमें करके क्रोधरहित हो, श्रद्धापूर्वक भगवान् विष्णुकी पूजा करे। विद्वानोंके साथ

English

Externally she had been oppressed by the summer heat. Internally she was afflicted with worries and anxieties. On seeing her affected by miseries, great sympathy surged in me.

अध्याय १९

श्लोक 27

भार्यापि तव साध्वीयं नित्यं नृत्यपरायणा ।किमर्थमेतद्वृत्तान्तं यथावद्वक्तुमर्हसि

bhāryāpi tava sādhvīyaṃ nityaṃ nṛtyaparāyaṇā / kimarthametadvṛttāntaṃ yathāvadvaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका यथोचित पूजन करके स्वस्तिवाचनपूर्वक यह संकल्प करे-- मासमेक॑ निराहारो हाद्यप्रभति केशव। मासान्ते पारणं कुर्वे देवदेव तवाज्ञया॥

English

Water, wild fruits and raw flesh were given to her by me. O Brahmana, when her exhaustion subsided, she was asked by me as to the real state of affairs.

अध्याय १९

श्लोक 28

राजोवाच शृणुष्व भगवन्सर्वं यत्पृच्छसि वदामि तत् ।आश्चर्यभूतं लोकानामावयोश्चरितं त्विह

rājovāca śṛṇuṣva bhagavansarvaṃ yatpṛcchasi vadāmi tat / āścaryabhūtaṃ lokānāmāvayoścaritaṃ tviha

हिन्दी अर्थ

'देवदेव! केशव! आजसे एक मासतक मैं निराहार रहकर मासके अन्तमें आपकी आज्ञासे पारण करूँंगा। प्रभो! आप तपस्यारूप हैं और तपस्याके फल देनेवाले हैं। आपको नमस्कार है।

English

She told me about her history. O great sage, listen to that; (She said;) "I am bora of a Nisada family and (am known) by the name Avakokila.

अध्याय १९

श्लोक 29

अहमासं पुरा शूद्रो मालिनिर्नाम सत्तम ।कुमार्गगनिरतो नित्यं सर्वलोकाहिके रतः

ahamāsaṃ purā śūdro mālinirnāma sattama / kumārgaganirato nityaṃ sarvalokāhike rataḥ

हिन्दी अर्थ

विप्लोंका निवारण करें।' इस प्रकार भगवान् विष्णुको शुभ मासकब्रत समर्पण करके उस दिनसे लेकर महीनेके अन्ततक भगवान् विष्णुके मन्दिरमें निवास करे और

English

Unfortunately, he too went to the world of Yaina, leaving me here. In the lonely forest, I am roaming about alone and am afflicted by misery.

अध्याय १९

श्लोक 30

पिशुनो धर्मविद्वेषी देवद्रव्यापहारकः ।गोध्नश्च ब्रह्महा चौरः सर्वप्राणिवधे रतः

piśuno dharmavidveṣī devadravyāpahārakaḥ / godhnaśca brahmahā cauraḥ sarvaprāṇivadhe rataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिदिन पञ्मामृकी विधिसे भगवानको स्रान

English

By chance, I have come near you. I have been brought back to life by you now. Thus, she recounted to me all of her activities.

अध्याय १९

श्लोक 31

नित्यं निष्ठुरवक्ता च पापी वेश्यापरायणः ।एवं स्थितः कियत्कालमनाहत्यं महदृचः

nityaṃ niṣṭhuravaktā ca pāpī veśyāparāyaṇaḥ / evaṃ sthitaḥ kiyatkālamanāhatyaṃ mahadṛcaḥ

हिन्दी अर्थ

करावे। उस महीनेमें निरन्तर भगवानके मन्दिरमें

English

Thereafter, for ten years, we two stayed in that temple as husband and wife, with flesh and fruits constituting our diet.

अध्याय १९

श्लोक 32

सर्वबन्धुपरित्यक्तो दुःखी वनमुपागतः ।मृगमांसाशनो नित्यं तथा पान्थाविल्लम्पकः

sarvabandhuparityakto duḥkhī vanamupāgataḥ / mṛgamāṃsāśano nityaṃ tathā pānthāvillampakaḥ

हिन्दी अर्थ

की दातुन॒ करे और भगवान् नारायणके चिन्तनमें रत हो विधिपूर्वक स्नान करे। तदनन्तर पहलेकी भाँति संयमपूर्वक भगवान् विष्णुको स्नान करावे और उनकी पूजा करे। इस प्रकार

English

Even as we were absorbed in our dance, the terrible emissaries of jfama came there, armed with their nooses in order to take us to the terrible torturesome hell of Yarno.

अध्याय १९

श्लोक 33

एकाकी दुःखबहुलो न्यवसन्निर्जने वने ।एकदा क्षुत्परिश्रान्तो निदाघार्त्तः पिपासितः

ekākī duḥkhabahulo nyavasannirjane vane / ekadā kṣutpariśrānto nidāghārttaḥ pipāsitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणॉंको भोजन करावे और भक्तिपूर्वक उन्हें दक्षिणा दे। फिर स्वयं भी इन्द्रियोंको वशमें करके बन्धुजनोंके साथ भोजन करे। इस प्रकार ब्रती पुरुष तेरह बार मासोपवास अर्थात् प्रतिवर्ष

English

O bestower of honour, thereafter, the Lord who was pleased with our services, namely the scrubbing and clcan- ing of the lord's abode, and who was always interested in protecting his own devotees, sent his angels.

अध्याय १९

श्लोक 34

जीर्णं देवालयं विष्णोरपश्यं विजने वने ।हंसकारण्डवाकीर्णं तत्समीपे महत्सरः

jīrṇaṃ devālayaṃ viṣṇorapaśyaṃ vijane vane / haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ tatsamīpe mahatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

एक मासोपवास-ब्रत करता हुआ तेरह वर्षतक ब्रत करे। उसके अन्तमें वेदवेत्ता ब्राह्मणको दक्षिणासहित गोदान करे। बारह ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक भोजन करावे और अपनी शक्तिके

English

O ruthless ones, O wicked ones devoid of discrimi-

अध्याय १९

श्लोक 35

पर्यन्तवनपुष्पौघच्छादितं तन्मुनीश्वर ।अपिबं तत्र पानीयं तत्तीरे विगतश्रमः

paryantavanapuṣpaughacchāditaṃ tanmunīśvara / apibaṃ tatra pānīyaṃ tattīre vigataśramaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जो मनुष्य इन्द्रियसंयमपूर्वक तेरह पराक पूर्ण कर लेता है, वह परमानन्द पदको प्राप्त होता है, जहाँ जाकर कोई शोक नहीं करता। मासोपवास-ब्रतमें लगे हुए, गड्जास््नानमें तत्पर

English

Truth has been mentioned by you all. But these two are the most notorious among sinners. Sinners must be punished by Yama. Hence, we shall take them away.

अध्याय १९

श्लोक 36

फलानि जग्ध्वा शीर्णानि स्वयं क्षुच्च निवारिता ।तस्मिञ्जीर्णीलये विष्णोनर्निवासं कृतकवानहम्

phalāni jagdhvā śīrṇāni svayaṃ kṣucca nivāritā / tasmiñjīrṇīlaye viṣṇonarnivāsaṃ kṛtakavānaham

हिन्दी अर्थ

तथा धर्ममार्गका उपदेश करनेवाले मनुष्य निस्संदेह मुक्त ही हैं। विधवा स्त्रियों, संन्यासियों, ब्रह्मचारियों और विशेषत: वानप्रस्थियोंको यह मासोपवास-

English

That which has been enjoined in the Srutis is the Dharma. Adharma is the opposite of the same. This is the way to distinguish between Dharma and Adharma. Hence, we will take them to Yama's presence.

अध्याय १९

श्लोक 37

जीर्णस्फुटितसंधानं तस्य नित्यमकारिषम् ।पर्णैस्तृणैश्च काष्ठैघैर् गृहं सम्यक् प्रकल्पितम्

jīrṇasphuṭitasaṃdhānaṃ tasya nityamakāriṣam / parṇaistṛṇaiśca kāṣṭhaighair gṛhaṃ samyak prakalpitam

हिन्दी अर्थ

ब्रत करना चाहिए। स्त्री हो या पुरुष, इस परम दुर्लभ ब्रतका अनुष्ठान करके मोक्ष प्राप्त कर लेता है, जो योगियोंके लिये भी दुर्लभ है। गृहस्थ हो या वानप्रस्थ, ब्रह्मचारी हो या संनन्‍्यासी तथा मूर्ख

English

On hearing this, the exceedingly powerful emissaries of Visnu became infuriated. They spoke in reply to the soldiers of Yama who were considering Adharma to be Dharma.

अध्याय १९

श्लोक 38

स्वसुराराथं तु तद्भमिर्मया लित्पा मुनीश्वर ।तत्राहं व्याधवृत्तिस्थो हत्वा बहुविधान्मृगान्

svasurārāthaṃ tu tadbhamirmayā litpā munīśvara / tatrāhaṃ vyādhavṛttistho hatvā bahuvidhānmṛgān

हिन्दी अर्थ

हो या पण्डित--इस प्रसंगको सुनकर कल्याणका भागी होता है। जो भगवान् नारायणकी शरण होकर इस पुण्यमय ब्रतका वर्णन सुनता अथवा पढ़ता है, वह पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

Why do you, who have been reduced to preside over hells, still exert to commit more sins by means of a special argument today?

अध्याय १९

श्लोक 39

आजीवं वर्तय न्नित्यं वर्षाणां विंशतिः स्थितः ।अथेयमागता साध्वी विन्ध्यदेशसमुद्भवा

ājīvaṃ vartaya nnityaṃ varṣāṇāṃ viṃśatiḥ sthitaḥ / atheyamāgatā sādhvī vindhyadeśasamudbhavā

हिन्दी अर्थ

एकादशी-ब्रतकी विधि और महिमा--भद्रशीलकी कथा

English

Even the great sinners remain in the terrible hell till their sins have been exhausted as long as the sun, the moon and the stare shine.

अध्याय १९

श्लोक 40

निषादकुलजा विप्रा नान्मा ख्याता।ञवकोकिला ।बन्धुवर्गपरित्यक्ता दुःखिता जीर्णविग्रहा

niṣādakulajā viprā nānmā khyātā/ñavakokilā / bandhuvargaparityaktā duḥkhitā jīrṇavigrahā

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--नारदजी! अब में इस अन्य ब्रतका, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है, वर्णन करूँगा। यह सब पापोंका नाश करनेवाला तथा सम्पूर्ण मनोवाज्छित फलोंको देनेवाला है।

English

Without seeing the expiation of sins accumulated before, why do you commit sins again and again?

अध्याय १९

श्लोक 41

क्षुत्तृड्घर्मपरिश्रान्ता शोचन्ती स्वकृतं ह्यघम् ।दैवयोगाकत्समायाताभ्रमन्ती विजने वने

kṣuttṛḍgharmapariśrāntā śocantī svakṛtaṃ hyagham / daivayogākatsamāyātābhramantī vijane vane

हिन्दी अर्थ

इसका नाम है--एकादशी-ब्रत। यह भगवान् विष्णुको विशेष प्रिय है। ब्रह्मन्! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और स्त्री--जो भी भक्तिपूर्वक इस ब्रतका पालन करते हैं, उनको यह मोक्ष देनेवाला

English

These two are absolved from sins because they were engaged in serving Hari. They are being protected by Hari. Hence, without any more delay leave them off.

अध्याय १९

श्लोक 42

ग्रीष्मतापार्द्दिता बाह्ये स्वान्ते चाधिनिपूडिता ।इमां दुःखार्दितां दृष्ट्वा जाता मे विपुला दया

grīṣmatāpārdditā bāhye svānte cādhinipūḍitā / imāṃ duḥkhārditāṃ dṛṣṭvā jātā me vipulā dayā

हिन्दी अर्थ

है। यह मनुष्योंको उनकी समस्त अभीष्ट वस्तुएँ प्रदान करता है। विप्रवर! सब प्रकारसे इस ब्रतका पालन करना चाहिए; क्योंकि यह भगवान् विष्णुको प्रसन्न करनेवाला है। दोनों पक्षकी

English

At the time of death, she performed a dance (before Lord Visnu) and he installed the banner in the abode of Visnu. Hence, they have attained freedom from sins.

अध्याय १९

श्लोक 43

दत्तं मया जलं चास्यै मांसं वन्यफलानि च ।गतश्रमात्वियं ब्रह्मन्मया पृष्टा यथा तयम्

dattaṃ mayā jalaṃ cāsyai māṃsaṃ vanyaphalāni ca / gataśramātviyaṃ brahmanmayā pṛṣṭā yathā tayam

हिन्दी अर्थ

एकादशीको भोजन न करे। जो भोजन कर लेता है, वह इस लोकमें बड़ा भारी पापी है। परलोकमें उसे नरककी प्राप्ति होती है। मुनीश्वर ! मनुष्य यदि मुक्तिकी अभिलाषा रखता है तो वह

English

Either by bearing or by uttering his name even for once, at the time of death, one attains the greatest abode. What then if one is engaged in service of that Lord?

अध्याय १९

श्लोक 44

अवेदयत्स्ववृत्तान्तं तच्छृणुष्व महामुने ।नान्मावकोकिला चाहं निषादकुलसभ्भवा

avedayatsvavṛttāntaṃ tacchṛṇuṣva mahāmune / nānmāvakokilā cāhaṃ niṣādakulasabhbhavā

हिन्दी अर्थ

दशमी और द्वादशीको एक समय भोजन करे और एकादशीको सर्वथा निराहार रहे महापातकों अथवा सब प्रकारके पातकोंसे युक्त मनुष्य भी यदि एकादशीको निराहार रहे तो वह परम

English

Though he be vitiated with great sins or minor sins, a man who serves Krsna, attains the greatest goal at the end.

अध्याय १९

श्लोक 45

दारुकस्य सुता चाहं विन्ध्यपर्वतवासिनी ।परस्वहारिणी नित्यं सदा पैशुन्यवादिनी

dārukasya sutā cāhaṃ vindhyaparvatavāsinī / parasvahāriṇī nityaṃ sadā paiśunyavādinī

हिन्दी अर्थ

गतिको प्राप्त होता है। एकादशी परम पुण्यमयी तिथि है। यह भगवान् विष्णुको बहुत प्रिय है। संसार-बन्धनका उच्छेद करनेकी इच्छावाले ब्राह्मणोंको सर्वथा इसका सेवन करना चाहिए। दशमीको

English

O messengers, those who are engrossed in the service of ascetics or the devotees of Visnu instantaneously attain the supreme goal, even though they be sinners.

अध्याय १९

श्लोक 46

पुंश्चलूत्येवमुक्त्वा तु बन्धुवर्गैः समुज्झिता ।कियत्कालं ततः पत्या भृताहं लोकनिन्दिता

puṃścalūtyevamuktvā tu bandhuvargaiḥ samujjhitā / kiyatkālaṃ tataḥ patyā bhṛtāhaṃ lokaninditā

हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल उठकर दन्तधावनपूर्वक स्नान करे और

English

He who stays in the temple of Hari even for a MuhUrta (48 minutes) or half that time, goes to the geatest abode (Vaikuntha). What then of a person who has stayed for thirty-two years?

अध्याय १९

श्लोक 47

दैवात्सो ऽपि गतो लोकं यमस्यात्र विहाय माम् ।कान्तारे विजने चैका भ्रमन्ती दुःखपीडिता

daivātso 'pi gato lokaṃ yamasyātra vihāya mām / kāntāre vijane caikā bhramantī duḥkhapīḍitā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए विधिपूर्वक भगवान् विष्णुका पूजन करे। रातमें भगवान् नारायणका चिन्तन करते हुए उन्हींके समीप शयन करे। एकादशीको सबेरे उठकर शौच-स््रनानके अनन्तर

English

These two had been engaged in sweeping and cleaning and smearing in the abode of Hari. They had been looking after its maintenance by repairing the decay and the ruins.

अध्याय १९

श्लोक 48

दैवात्त्वत्सविधं प्रात्पा जीविताहं त्वयाधुना ।इत्येवं स्वकृतं कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत्

daivāttvatsavidhaṃ prātpā jīvitāhaṃ tvayādhunā / ityevaṃ svakṛtaṃ karma mahyaṃ sarvaṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

गन्ध, पुष्प आदि सामग्रियोंद्वारा भगवान् विष्णुकी विधिपूर्वक पूजा करके इस प्रकार कहे-- एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परेडहनि। भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत॥

English

They had been sprinkling water and they had lighted lamps in Hari's abode. How can these blessed ones deserve the experience of tortures in the hell?

अध्याय १९

श्लोक 49

ततो देवालये तस्मिन्दमपतीभावमाश्रितौ ।स्थितौ वर्षाणि दश च आवां मांसफलाशिनौ

tato devālaye tasmindamapatībhāvamāśritau / sthitau varṣāṇi daśa ca āvāṃ māṃsaphalāśinau

हिन्दी अर्थ

“कमलनयन अच्युत! आज एकादशीको निराहार रहकर मैं दूसरे दिन भोजन करूँगा। आप मेरे

English

After saying this and cutting off our bonds, the emis¬ saries of Visnu took us in an excellent aerial chariot and went to the greatest region of Visnu.

अध्याय १९

श्लोक 50

एकदा मद्यपानेन प्रमत्तौ निर्भरैमुने ।तत्र देवालये राघत्रौ मुदितौ मांसभोजनात्

ekadā madyapānena pramattau nirbharaimune / tatra devālaye rāghatrau muditau māṃsabhojanāt

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनचक्रधारी देवदेव भगवान् विष्णुके समीप भक्तिभावसे उक्त मन्त्रका उच्चारण करके संतुष्टचित्त हो उन्हें एकादशीका उपवास समर्पित करे। ब्रती पुरुष नियमपूर्वक रहकर भगवान्

English

O leading sage, there we attained the Sdmipya (nearness) of the discus-bearing Lord of Devas. We enjoyed the exquisite divine pleasures throughout that period.

अध्याय १९

श्लोक 51

तनुवस्त्रापरिज्ञानौ नृत्यं चकृव मोहितौ ।प्रारब्धकर्म भोगान्तमावां युगपदागतौ

tanuvastrāparijñānau nṛtyaṃ cakṛva mohitau / prārabdhakarma bhogāntamāvāṃ yugapadāgatau

हिन्दी अर्थ

विष्णुके समक्ष गीत, वाद्य, नृत्य तथा पुराणश्रवण आदिके द्वारा रातमें जागरण करे। तदनन्तर द्वादशीके दिन प्रातः:काल उठकर ब्रतधारी पुरुष स्नान करे और इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए

English

After enjoying the divine pleasures there, we came back to this earth. Here also, our wealth is incomparable due to the grace of service to Hari.

अध्याय १९

श्लोक 52

यमदूतास्तदायाताः पाशहस्ता भयङ्कराः ।नेतुमावां नृत्यरतौ सुधोरां यमयातनाम्

yamadūtāstadāyātāḥ pāśahastā bhayaṅkarāḥ / netumāvāṃ nṛtyaratau sudhorāṃ yamayātanām

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक भगवान् विष्णुकी पूजा करे। विप्रवर! जो एकादशीके दिन भगवान् जनार्दनको पश्चामृतसे स्नान कराकर द्वादशीको दूधसे नहलाता है, वह श्रीहरिका सारूप्य प्राप्त कर लेता है। (पूजनके

English

O sage through services rendered to Hari without entertaining any special desire for return, such a fruit has been attained which is difficult to access even to Devas, O Brahmana.

अध्याय १९

श्लोक 53

ततः प्रसन्नो भगवान्कर्मणा मम मानद ।देवावसथसंस्कारसंज्ञितेन कृतेन नः

tataḥ prasanno bhagavānkarmaṇā mama mānada / devāvasathasaṃskārasaṃjñitena kṛtena naḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चात् इस प्रकार प्रार्थना करे--)

English

We shall attain the greatest elegance and welfare by propitiating Mahadeva the Lord of the Universe (by offering service for some object) willingly and with devotional feelings. For this purpose, the cause (of our prosperity etc.) is explained.

अध्याय १९

श्लोक 54

स्वदूतान्प्रेपयामास स्वभक्तावनतत्परः ।ते दूता देवदेवस्य शङ्खचक्र गदाधराः

svadūtānprepayāmāsa svabhaktāvanatatparaḥ / te dūtā devadevasya śaṅkhacakra gadādharāḥ

हिन्दी अर्थ

अज्ञानतिमिरान्धस्य ब्रतेनानेन केशव।

English

If any holy rite, performed by one due to helpless¬ ness, bears great fruit, O leading Brahmana, what doubt is there that a rite performed with faith becomes so?

अध्याय १९

श्लोक 55

सहस्रसूर्यासंकाशाः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।किरीटकुण्डलधरा हारिणो वनमालिनः

sahasrasūryāsaṃkāśāḥ sarve cārucaturbhujāḥ / kirīṭakuṇḍaladharā hāriṇo vanamālinaḥ

हिन्दी अर्थ

'केशव! मैं अज्ञानरूपी तिमिर रोगसे अन्धा हो रहा हूँ। मेरे इस ब्रतसे आप प्रसन्न हों और

English

On hearing what has been thus narrated, the leading

अध्याय १९

श्लोक 56

दिशो वितिमिरा विप्र कुर्वन्तः स्वेन तेजसा ।भयङ्करान्याशहस्तान्दंष्ट्रिणो यमकिङ्करान्

diśo vitimirā vipra kurvantaḥ svena tejasā / bhayaṅkarānyāśahastāndaṃṣṭriṇo yamakiṅkarān

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नमुख होकर मुझे ज्ञानदृष्टि प्रदान करें।' विप्रवर! इस प्रकार द्वादशीके दिन भगवान् लक्ष्मीपतिसे निवेदन करके एकाग्रचित्त हो यथाशक्ति ब्राह्मगोॉंको भोजन करावे और उन्हें दक्षिणा दे।

English

Hence, O celestial sage, know that the service of the discusbearing lord of Devas is remembered as something comparable to the wish-yielding cow.

अध्याय १९

श्लोक 57

आवयोग्राहणे यत्तानृचुः कृष्णपरायणाः

āvayogrāhaṇe yattānṛcuḥ kṛṣṇaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अपने भाई-बन्धुओंके साथ भगवान् नारायणका चिन्तन करते हुए पश्ञमहायज्ञ (बलिवैश्वदेव) करके स्वयं भी मौनभावसे भोजन करे। जो इस प्रकार संयमपूर्वक पवित्र एकादशी-

English

To those who are devoted to the worship of Hari, it is eternal Hari himself who grants the highest beatitude. He is the bestower of all desired benefits.

अध्याय १९

श्लोक 58

विष्णुदूता ऊचुः भो भो क्रूरा दूराचारा विवेकपरिवर्जिताः ।मुञ्चध्वमेतौ निष्पापौ दम्पती हरिवल्लभौ

viṣṇudūtā ūcuḥ bho bho krūrā dūrācārā vivekaparivarjitāḥ / muñcadhvametau niṣpāpau dampatī harivallabhau

हिन्दी अर्थ

ब्रतका पालन करता है, वह पुनरावृत्तिरहित वैकुण्ठधाममें जाता है। उपवास-ब्रतमें तत्पर तथा धर्मकार्यमें संलग्न मनुष्य चाण्डालों और पतितोंकी ओर कभी न देखे। जो नास्तिक हैं, जिन्होंने

English

He who reads or listens to this meritorious narrative,, that is destructive of all sins, attains the greatest goal.

अध्याय १९

श्लोक 59

विवेकस्त्रिषु लोकेषु संपदामादिकारणम् ।अपापे पापधीर्यस्तु तं विद्यात्पुरुषाधमम्

vivekastriṣu lokeṣu saṃpadāmādikāraṇam / apāpe pāpadhīryastu taṃ vidyātpuruṣādhamam

हिन्दी अर्थ

मर्यादा भड़ की है तथा जो निन्दक और चुगले हैं, ऐसे लोगोंसे उपवास-ब्रत करनेवाला पुरुष कभी बातचीत न करे। जो यज्ञके अनधिकारियोंसे यज्ञ करानेवाला है, उससे भी ब्रती पुरुष कभी

English

Sumati (a person with excellent intellectual capacity) is a popular name in Puranas. The Puranic Encyclopaedia records Sumatis, male, female, kings, sages, demons ( ) but this Sumati in the NP. is a different person. As this legend is given to illustrate the eflicacy of the merit in hoisting a fl on the temple of Visnu and is not found elsewhere, it is presumably a new contribution of the NP.

अध्याय १९

श्लोक 60

पापे त्वपापधीर्यस्तु तं विद्यादधमाधमम्

pāpe tvapāpadhīryastu taṃ vidyādadhamādhamam

हिन्दी अर्थ

न बोले। जो कुण्ड (पतिके जीते-जी परपुरुषसे उत्पन्न किये हुए पुरुष)-का अन्न खाता, देवता और ब्राह्मणसे विरोध रखता, पराये अन्नके लिये लालायित रहता और परायी स्त्रियोंमें आसक्त

English

One who has an unsinful mind toward sin should be known as the lowest of the low.

अध्याय १९

श्लोक 61

यमदूता ऊचुः युष्माभिः सत्यमेवोक्तं किं त्वेतौ पापिसत्तमौ ।यमेन पापिनो दण्ड्यास्तन्नेष्यामो वयं त्विमौ

yamadūtā ūcuḥ yuṣmābhiḥ satyamevoktaṃ kiṃ tvetau pāpisattamau / yamena pāpino daṇḍyāstanneṣyāmo vayaṃ tvimau

हिन्दी अर्थ

होता है, ऐसे मनुष्यका ब्रती पुरुष वाणीमात्रसे भी आदर न करे। जो इस प्रकारके दोषोंसे रहित, शुद्ध, जितेन्द्रिय तथा सबके हितमें तत्पर है, वह उपवासपरायण होकर परम सिद्धिको प्राप्त कर

English

Yama's messengers said: "What you say is true; but these two are the worst of sinners. Sinners are to be punished by Yama; we shall take these two.

अध्याय १९

श्लोक 62

श्रुतिप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।धर्माधर्मविवेको ऽयं तन्नेष्यामो यमान्तिकम्

śrutipraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ / dharmādharmaviveko 'yaṃ tanneṣyāmo yamāntikam

हिन्दी अर्थ

लेता है। गड़ाके समान कोई तीर्थ नहीं है। माताके समान कोई गुरु नहीं है। भगवान् विष्णुके

English

Dharma is what the Veda enjoins, and adharma is its opposite; this is the discernment of dharma and adharma. We shall take them to Yama."

अध्याय १९

श्लोक 63

एतच्त्छुवातिकुपिता विष्णुदूता महौजसः ।प्रत्यूचूस्तान्यमभटानधर्मे धर्ममानिनः

etactchuvātikupitā viṣṇudūtā mahaujasaḥ / pratyūcūstānyamabhaṭānadharme dharmamāninaḥ

हिन्दी अर्थ

नास्ति गड्भासमं तीर्थ नास्ति मातृसमो गुरु:।नास्ति विष्णुसमं

English

Hearing this, the mighty messengers of Vishnu, angered, replied to Yama's soldiers, who thought adharma was dharma.

अध्याय १९

श्लोक 64

विष्णदूता ऊचुः अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् ।सम्यग्विवेकशून्यानां निदानं ह्यापदां महत्

viṣṇadūtā ūcuḥ aho kaṣṭaṃ dharmadṛśāmadharmaḥ spṛśate sabhām / samyagvivekaśūnyānāṃ nidānaṃ hyāpadāṃ mahat

हिन्दी अर्थ

समान कोई देवता नहीं है और उपवाससे बढ़कर कोई तप नहीं है। क्षमाके समान कोई माता नहीं है। कीर्तिक समान कोई धन नहीं है। ज्ञानके समान कोई लाभ नहीं है। धर्मके समान कोई

English

Vishnu's messengers said: "Alas, adharma touches even the assembly of those who see dharma; it is the great root of misfortunes for those lacking right discrimination.

अध्याय १९

श्लोक 65

तर्काणाद्यविशेषेण नरकाध्यक्षतां गताः ।यूयं किमर्थमद्यापि कर्त्तुं पापानि सोद्यमाः

tarkāṇādyaviśeṣeṇa narakādhyakṣatāṃ gatāḥ / yūyaṃ kimarthamadyāpi karttuṃ pāpāni sodyamāḥ

हिन्दी अर्थ

पिता नहीं है। विवेकके समान कोई बन्धु नहीं है और एकादशीसे बढ़कर कोई ब्रत नहीं है।

English

Having become overseers of hell indiscriminately, why are you even now eager to commit sins?

अध्याय १९

श्लोक 66

स्वकर्मक्षयपर्यन्तं महापातकिनो ऽपि च ।तिष्टन्ति नरके घोरे यावच्चन्द्रार्कतारकम्

svakarmakṣayaparyantaṃ mahāpātakino 'pi ca / tiṣṭanti narake ghore yāvaccandrārkatārakam

हिन्दी अर्थ

इस विषयमें लोग भद्रशील और गालवमुनिके पुरातन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं। पूर्वकालकी बात है, नर्मदांके तटपर गालव नामसे प्रसिद्ध एक सत्यपरायण मुनि रहते थे। वे

English

Until their karma is exhausted even great sinners stay in dreadful hell as long as the moon, sun and stars last.

अध्याय १९

श्लोक 67

पूर्वसंचितपापानामदृष्ट्वा निष्कृतिं वृथा ।किमर्थं पापकर्माणि करिष्ये ऽथ पुनः पुनः

pūrvasaṃcitapāpānāmadṛṣṭvā niṣkṛtiṃ vṛthā / kimarthaṃ pāpakarmāṇi kariṣye 'tha punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

शम (मनोनिग्रह) और दम (इन्द्रियसंयम)-से सम्पन्न तथा तपस्याकी निधि थे। सिद्ध, चारण, गन्धर्व, यक्ष और विद्याधर आदि देवयोनिके लोग भी वहाँ विहार करते थे। वह स्थान कंद,

English

Not seeing atonement for sins previously accumulated, why shall I commit sinful deeds again and again?

अध्याय १९

श्लोक 68

श्रुतिप्रणिहितो धर्मः सत्यं सत्यं न संशयः ।किन्त्वाभ्यां चरितान्धर्मान्प्रवक्ष्यामो यथातथम्

śrutipraṇihito dharmaḥ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ / kintvābhyāṃ caritāndharmānpravakṣyāmo yathātatham

हिन्दी अर्थ

मूल, फलोंसे परिपूर्ण था। वहाँ मुनियोंका बहुत बड़ा समुदाय निवास करता था। विप्रवर गालव वहाँ चिरकालसे निवास करते थे। उनके एक पुत्र हुआ, जो भद्रशील नामसे विख्यात हुआ। वह

English

The dharma enjoined by the Veda is true, true, without doubt; but we shall tell you truly the dharmas these two performed.

अध्याय १९

श्लोक 69

एतौ पापविनिर्मुक्तौ हरिशुश्रूषणे रतौ ।हरिणा त्रायमाणौ च मुञ्चध्वमविलम्बितम्

etau pāpavinirmuktau hariśuśrūṣaṇe ratau / hariṇā trāyamāṇau ca muñcadhvamavilambitam

हिन्दी अर्थ

नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम्। नास्ति ज्ञाससममो लाभो न च धर्मसमः पिता॥ न विवेकसमो बन्‍्धुनैकादश्या: परं ब्रतम्। (ना० पूर्व० २३। ३०--३२)

English

These two are freed from sin, devoted to serving Hari, protected by Hari; release them without delay.

अध्याय १९

श्लोक 70

एषा च नर्तनं चक्रे तथैव ध्वजरोषणम् ।अन्तकाले विष्णुगृहे तेन निष्पापतां गतौ

eṣā ca nartanaṃ cakre tathaiva dhvajaroṣaṇam / antakāle viṣṇugṛhe tena niṣpāpatāṃ gatau

हिन्दी अर्थ

बालक अपने मन और इन्द्रियोंको वशमें रखता था। उसे अपने पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण था। वह महान् भाग्यशाली ऋषिकुमार निरन्तर भगवान् नारायणके भजन-चिन्तनमें ही लगा रहता था।

English

She danced, and he raised a flag; at the hour of death, in Vishnu's house, by that they became sinless.

अध्याय १९

श्लोक 71

अन्तकाले तु यन्नाम श्रुत्वोक्त्वापि च वै सकृत् ।लभते परमं स्थानं किमु शूश्रूषणे रताः

antakāle tu yannāma śrutvoktvāpi ca vai sakṛt / labhate paramaṃ sthānaṃ kimu śūśrūṣaṇe ratāḥ

हिन्दी अर्थ

महामति भद्रशील बालोचित्त क्रीोड़ाके समय भी मिट्टीसे भगवान् विष्णुकी प्रतिमा बनाकर उसकी पूजा करता और अपने साथियोंको समझाता कि 'मनुष्योंकी सदा भगवान् विष्णुकी आराधना

English

At the hour of death, even one who hears or speaks the Name once obtains the highest place; what of those devoted to service?

अध्याय १९

श्लोक 72

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः ।।।कृष्णसेवी नरो ऽन्ते ऽपि लभते परमां गतिम्

mahāpātakayukto vā yukto vāpyupapātakaiḥ /./ kṛṣṇasevī naro 'nte 'pi labhate paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए और विद्दवानोंको एकादशी-ब्रतका भी पालन करना चाहिए।' मुनीश्वर! भद्रशीलद्वारा इस प्रकार समझाये जानेपर उसके साथी शिशु भी मिट्टीसे भगवान्की प्रतिमा बनाकर एकत्र या

English

Whether joined with great sins or lesser sins, the man who serves Krishna, even at the end, obtains the highest goal.

अध्याय १९

श्लोक 73

यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्या परायणाः ।ते दूताः सहसा यान्ति पापिनो ऽपि परां गतिम्

yatīnāṃ viṣṇubhaktānāṃ paricaryā parāyaṇāḥ / te dūtāḥ sahasā yānti pāpino 'pi parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

अलग-अलग बैठ जाते और प्रसन्नतापूर्वक उसकी पूजा करते थे। इस तरह वे परम सौभाग्यशाली बालक भगवान् विष्णुके भजनमें तत्पर हो गये। भद्रशील भगवान् विष्णुको नमस्कार करके यही

English

Those devoted to serving ascetics and devotees of Vishnu — their messengers go quickly; even sinners reach the highest goal.

अध्याय १९

श्लोक 74

मुहुर्तं वा मुहुर्तार्द्धं यस्तिष्टोद्धरिमन्दिरे ।सो ऽपि याति परं स्थानं किमुद्वात्रघिंशवत्सरान्

muhurtaṃ vā muhurtārddhaṃ yastiṣṭoddharimandire / so 'pi yāti paraṃ sthānaṃ kimudvātraghiṃśavatsarān

हिन्दी अर्थ

प्रार्था करता था कि “सम्पूर्ण जगत्का कल्याण हो।' खेलके समय वह दो घड़ी या एक घड़ी भी ध्यानस्थ हो एकादशी-ब्रतका संकल्प करके भगवान् विष्णुकोी समर्पित करता था। अपने

English

He who stays in Hari's temple for a moment or half a moment goes to the highest place; what of thirty years?

अध्याय १९

श्लोक 75

उपलेपनकर्त्तारौ संमार्जनपरायणौ ।एतौ हरिगृहे नित्यं जीर्णशीर्णाधिरोपकौ

upalepanakarttārau saṃmārjanaparāyaṇau / etau harigṛhe nityaṃ jīrṇaśīrṇādhiropakau

हिन्दी अर्थ

पुत्रको इस प्रकार उत्तम चरित्रसे युक्त देखकर तपोनिधि गालव मुनि बड़े विस्मित हुए और उसे हृदयसे लगाकर पूछने लगे।

English

These two plastered the floor and swept it constantly; always in Hari's house they repaired the worn and broken.

अध्याय १९

श्लोक 76

जलसेचनकर्त्तारौ दीपदौ हरिमन्दिरे ।कथमेतौ महाभागौ यातनाभोगमर्हथ

jalasecanakarttārau dīpadau harimandire / kathametau mahābhāgau yātanābhogamarhatha

हिन्दी अर्थ

गालव बोले--उत्तम ब्रतका पालन करनेवाले

English

These two sprinkled water and gave lamps in Hari's temple; how, O fortunate ones, do they deserve the experience of torture?"

अध्याय १९

श्लोक 77

इत्युक्ता विष्णुदूतास्ते च्छित्वा पाशांस्तदैव हि ।आरोप्यावां विमानाग्रयं ययुर्विष्णोः परं पदम्

ityuktā viṣṇudūtāste cchitvā pāśāṃstadaiva hi / āropyāvāṃ vimānāgrayaṃ yayurviṣṇoḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

स्वभावके कारण सचमुच भद्रशील हो। तुम्हारा जो मद्भलमय चरित्र है, वह योगियोंके लिये भी दुर्लभ है। तुम सदा भगवानूकी पूजामें तत्पर, सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें संलग्र तथा एकादशी-

English

Thus addressed, Vishnu's messengers cut their bonds at once, placed the two on the best aerial car, and went to Vishnu's supreme abode.

अध्याय १९

श्लोक 78

तत्र सामीप्यमापन्नौ देवदेवस्य चक्रिणः ।दिव्यान्भोगान्भुक्तवन्तौ तावत्कालं मुनीश्वर

tatra sāmīpyamāpannau devadevasya cakriṇaḥ / divyānbhogānbhuktavantau tāvatkālaṃ munīśvara

हिन्दी अर्थ

ब्रतके पालनमें लगे रहनेवाले हो। शास्त्रनिषिद्ध कर्मोंसे तुम सदा दूर रहते हो। तुमपर सुख-दुःख आदि द्वन्द्वोंका प्रभाव नहीं पड़ता। तुममें ममता नहीं दिखायी देती और तुम शान्तभावसे भगवान्के

English

There, having attained nearness to the God of gods who bears the discus, O lord of sages, the two enjoyed divine pleasures for that period.

अध्याय १९

श्लोक 79

दिव्यान्भोगांस्तु तत्रापि भुक्त्वा यातौ महीमिमाम् ।अत्रापि संपदतुला हरिसेवाप्रसादतः

divyānbhogāṃstu tatrāpi bhuktvā yātau mahīmimām / atrāpi saṃpadatulā harisevāprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यानमें मग्र रहते हो। बेटा! अभी तुम बहुत छोटे हो तो भी तुम्हारी बुद्धि ऐसी किस प्रकार हुई;

English

Having enjoyed divine pleasures there too, they came to this earth; here too they have incomparable wealth by grace of serving Hari.

अध्याय १९

श्लोक 80

अनिच्छया कृतेनापि सेवनेन हरेर्मुने ।प्रात्पमीदृक् फलं विप्र देवानामपि दुर्लभम्

anicchayā kṛtenāpi sevanena harermune / prātpamīdṛk phalaṃ vipra devānāmapi durlabham

हिन्दी अर्थ

क्योंकि महापुरुषोंकी सेवाके बिना भगवान्की भक्ति प्राय: दुर्लभ होती है। इस जीवकी बुद्धि स्वभावत: अज्ञानयुक्त सकाम कर्मोमें लगती है। तुम्हारी सब क्रिया अलौकिक कैसे हो रही है?

English

By service to Hari done even unwillingly, O sage, they obtained such a fruit, hard to get even for the gods.

अध्याय १९

श्लोक 81

इच्छयाराध्य विश्वेशं भक्तिभावेन माधवम् ।प्राप्स्यावः परमं श्रेय इति हेतुर्निरुपितः

icchayārādhya viśveśaṃ bhaktibhāvena mādhavam / prāpsyāvaḥ paramaṃ śreya iti heturnirupitaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्संग होनेपर भी पूर्व पुण्यकी अधिकतासे ही मनुष्योंमें भगवद्धक्तिका उदय होता है। अतः तुम्हारी अद्भुत स्थिति देखकर मैं बड़े विस्मयमें पड़ा हूँ और प्रसन्नतापूर्वक इसका कारण पूछता

English

Worshipping the Lord of the universe, Madhava, willingly and with devotion, we two shall attain supreme good: that cause has been shown.

अध्याय १९

श्लोक 82

अवशेनापि यत्कर्म कृतं स्यात्सुमहत्फलम् ।जायते भूमिदेवेन्द्र किं पुनः श्रद्धया कृतम्

avaśenāpi yatkarma kṛtaṃ syātsumahatphalam / jāyate bhūmidevendra kiṃ punaḥ śraddhayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

हूँ। अतः तुम्हें यह बताना चाहिए।

English

A very great fruit comes even from a deed done without will, O lord of the earth; what then of one done with faith?

अध्याय १९

श्लोक 83

एतदुक्तं निशम्यासौ स मुनीन्द्रो विभण्डकः ।प्रशस्य दम्पती तौ तु प्रययौ स्वतपेवनम्

etaduktaṃ niśamyāsau sa munīndro vibhaṇḍakaḥ / praśasya dampatī tau tu prayayau svatapevanam

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठट पिताके द्वारा इस प्रकार पूछे जानेपर पूर्वजन्मका स्मरण रखनेवाला पुण्यात्मा भद्रशील बहुत प्रसन्न हुआ। उसके मुखपर हास्यको छटा छा गयी। उसने अपने अनुभवमें आयी हुई

English

Hearing this, the chief of sages Vibhandaka praised that couple and went to his penance-grove.

अध्याय १९

श्लोक 84

तस्माज्जानीहि देवर्षे देवदेवस्य चक्रिणः ।परिचर्या तु सर्वेषां कामधेनूपमा स्मृता

tasmājjānīhi devarṣe devadevasya cakriṇaḥ / paricaryā tu sarveṣāṃ kāmadhenūpamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

सब बातें पिताको ठीक-ठीक कह सुनायीं।

English

Therefore know, O divine sage, that serving the God of gods who bears the discus is held to be like a wish-granting cow for all.

अध्याय १९

श्लोक 85

हरिपूजापराणां तु हरिरेव सनातनः ।ददाति परमं श्रेयः सर्वकामफलमप्रदः

haripūjāparāṇāṃ tu harireva sanātanaḥ / dadāti paramaṃ śreyaḥ sarvakāmaphalamapradaḥ

हिन्दी अर्थ

भद्रशील बोला--पिताजी ! सुनिये। पूर्वजन्ममें मैंने जो कुछ अनुभव किया है, वह जातिस्मर होनेके कारण अब भी जानता हूँ। मुनिश्रेष्ठ ! मैं पूर्वजन्ममें चन्द्रवंशी राजा था। मेरा नाम धर्मकीर्ति

English

For those devoted to Hari's worship, Hari himself, the eternal, gives the highest good, the fruit of all desires.

अध्याय १९

श्लोक 86

य इदं पुण्यमाख्यानं सर्वपापप्रणाशनम् ।पठेच्च शृणुयाद्वापि सो ऽपि याति परां रातिम्

ya idaṃ puṇyamākhyānaṃ sarvapāpapraṇāśanam / paṭhecca śṛṇuyādvāpi so 'pi yāti parāṃ rātim

हिन्दी अर्थ

नौ हजार वर्षोतक सम्पूर्ण पृथ्वीका पालन किया। पहले मैंने पुण्यकर्म भी बहुत-से किये थे, परंतु पीछे पाखण्डियोंसे बाधित होकर मैंने वैदिकमार्गको त्याग दिया। पाखण्डियोंकी कूट युक्तिका अवलम्बन

English

He who reads or hears this holy account that destroys all sins also reaches the highest goal.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 19
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.