Narada Purana· Nārada Purāṇa
29
अध्याय 29 / 167

Book 1 - Adhyaya 30

114 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ114 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे तिथ्यादिनिर्णयो नाम एकोनत्रिंशो ऽध्यायः सनक उवाच प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये शृणु नारद सांप्रतम् ।प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde tithyādinirṇayo nāma ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca prāyaścittavidhiṃ vakṣye śṛṇu nārada sāṃpratam / prāyaścittaviśuddhātmā sarvakarmaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

निर्धन ही रह गया। मेरे विचार न करनेसे खेती- बारी नष्ट हो गयी। बच्चे रोज रोया करते हैं। मेरा घर टूट-फूट गया। कोई जीविका भी नहीं मिलती। राजाकी ओरसे भी अत्यन्त दुःसह दुःख

English

O Narada, I shall now explain the rules regarding the expiatory rites.' Listen. One who has purified his soul by means of expiatory rites shall attain the benefit of all holy observances.

अध्याय २९

श्लोक 2

प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने ।तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम्

prāyaścittavihīnaistu yatkarma kriyate mune / tatsarvaṃ niṣphalaṃ proktaṃ rākṣasaiḥ parisevitam

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो रहा है। शत्रु रोज मेरा पीछा करते हैं। मैं इन्हें कैसे जीतूँगा। इस प्रकार चिन्तासे व्याकुल तथा अपने दुःखको दूर करनेमें असमर्थ हो, वे कहते हैं--विधाताको धिक्कार है। उसने मुझ

English

O sage, all the rites performed by those who are devoid of (i.e. do not perform) expiatory rites are said to be futile. They are resorted to by Raksasas.

अध्याय २९

श्लोक 3

कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः ।प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः

kāmakrodhavihīnaiśca dharmaśāstraviśāradaiḥ / praṣṭavyā brāhmaṇā dharmaṃ sarvadharmaphalecchubhiḥ

हिन्दी अर्थ

भाग्यहीनको पैदा ही क्‍यों किया? इसी तरह जीव जब वृद्धावस्थाको प्राप्त होता है तो उसका बल घटने लगता है। बाल सफेद हो जाते हैं और जरावस्थाके कारण सारे शरीरमें झुर्रियाँ पड़ जाती

English

Brahmanas must be consulted about Dharma by those who arc desirous of the benefits of all dharmaSj are devoid of lust and fury and are experts in the scriptures on Dharma.

अध्याय २९

श्लोक 4

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः ।न निष्पुनन्ति विप्रेन्द्र सुराभाण्डमिवापगाः

prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukhaiḥ / na niṣpunanti viprendra surābhāṇḍamivāpagāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। अनेक प्रकारके रोग उसे पीड़ा देने लगते हैं। उसका एक-एक अड्ज काँपता रहता है। दमा और खाँसी आदिसे वह पीड़ित होता है। कीचड़्से मलिन हुई आँखें चञ्ल एवं कातर हो

English

O leading Brahmana, the expiatory rites performed by those who are averse to Narayana do not sanctify the people even as the rivers cannot purify the pot of wine.

अध्याय २९

श्लोक 5

ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ।महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः

brahmahā ca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ / mahāpātakinanastvete tatsaṃsargī ca pañcamaḥ

हिन्दी अर्थ

उठती हैं। कफसे कण्ठ भर जाता है। पुत्र और पत्नी आदि भी उसे ताड़ना करते हैं। मैं कब मर जाऊँगा--इस चिन्तासे वह व्याकुल हो उठता है और सोचने लगता है कि मेरे मर जानेके बाद

English

These are the five great sinners* — the slayer of a Brahmana, the wine addict, the thief, the defiler of the pre¬ ceptor's bed and those who associate with any or all of these sinners.

अध्याय २९

श्लोक 6

यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः ।संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु

yastu saṃvatsaraṃ hyataiḥ śayanāsanabhojanaiḥ / saṃvasetsaha taṃ vidyātpatitaṃ sarvakarmasu

हिन्दी अर्थ

आदिका जीवन-निर्वाह कैसे होगा? इस प्रकार ममता और दुःखमें डूबा हुआ वह लंबी साँस खींचता है और अपनी आयूुमें किये हुए कर्मोको बार-बार स्मरण करता है तथा क्षण-क्षणमें भूल

English

If any one associates oneself with them by sharing their beds, seats or foodstuffs for a year, he shall be known as. Patita (a fallen man) in regard to all holy rites.

अध्याय २९

श्लोक 7

अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत् ।स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत्

ajñānādvāhmaṇaṃ hatvā cīravāsā jaṭī bhavet / svenaiva hataviprasya kapālamapi dhārayet

हिन्दी अर्थ

जाता है। फिर जब मृत्युकाल निकट आता है तो वह रोगसे पीड़ित हो आन्तरिक संतापसे व्याकुल हो जाता है। मेरे कमाये हुए धन आदि किसके अधिकारमें होंगे--इस चिन्तामें पड़कर

English

If anyone slays a Brahmana unknowingly,* he should wear bark garments and matted hair. He should also hold the skull of the Brahmana killed by him.

अध्याय २९

श्लोक 8

तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा ।तद्द्रव्यं ध्वजदण्डे तु धृत्वा वनचरो भवेत्

tadabhāve muniśraṣṭa kapālaṃ vānyameva vā / taddravyaṃ dhvajadaṇḍe tu dhṛtvā vanacaro bhavet

हिन्दी अर्थ

उसकी आँखोंमें आँसू भर आते हैं। कण्ठ घुरघुराने लगता है और इस दशामें शरीरसे प्राण निकल जाते हैं। फिर यमदूतोंकी डॉट-फटकार सुनता हुआ वह जीव पाशमें बँधकर पूर्ववत्

English

If that skull, or any othef article belonging to this man is not available, he should roam the forest holding up that material on a staff like a banner displaying his crime.

अध्याय २९

श्लोक 9

वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः ।सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत्

vanyāhāro vasetatra vāramekaṃ mitāśanaḥ / samyaksaṃdhyāmupāsīta trikālaṃ snānamācaret

हिन्दी अर्थ

नरक आदिके कष्ट भोगता है। जिस प्रकार सुवर्ण आदि धातु तबतक आगममें तपाये जाते हैं, जबतक कि उनकी मैल नहीं जल जाती। उसी प्रकार सब जीवधारी कमके क्षय होनेतक

English

He should take to things available in the forest for his diet. He should stay there on limited diet for one time per day. He should take bath thrice a day and f>erform SandhyS, rite duly.

अध्याय २९

श्लोक 10

अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम् ।ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गन्धमाल्यादि वर्जयेत्

adhyayanādhyāpanādūnvarjayetsaṃsmareddharim / brahmacārī bhavennityaṃ gandhamālyādi varjayet

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठ। इसलिये संसाररूपी दावानलके तापसे संतप्त मनुष्य परम ज्ञानका अभ्यास करे। ज्ञासे वह मोक्ष प्राप्त कर लेता है। ज्ञानशून्य मनुष्य पशु कहे गये हैं। अत: संसार-बन्धनसे

English

He should give up study and teaching of the

अध्याय २९

श्लोक 11

तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा ।यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत्

tīrthānyanuvaseccaiva puṇyāścāvāśramāṃstathā / yadi vanyairna jīveta grāme bhikṣāṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

मुक्त होनेके लिये परम ज्ञानका अभ्यास करे। सब कर्मोको सिद्ध करनेवाले मानव-जन्मको पाकर भी जो भगवान् विष्णुकी सेवा नहीं करता, उससे बढ़कर मूर्ख कौन हो सकता है ? मुनिश्रेष्ठ !

English

He should visit and stay at holy places and sacred hermitages. If he cannot maintain himself by means of the arti¬ cles available in forests, he should beg for alms in the villages.

अध्याय २९

श्लोक 12

द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः ।ब्रह्महा शुद्धिमान्पोति कर्मार्हश्चैव जायते

dvādaśābdaṃ vrataṃ kuryādevaṃ hariparāyaṇaḥ / brahmahā śuddhimānpoti karmārhaścaiva jāyate

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण मनोवाज्छित फलोंके दाता जगदीश्वर भगवान् विष्णुके रहते हुए भी मनुष्य ज्ञानरहित होकर नरकोंमें पकाये जाते हैं--यह कितने आश्चर्यकी बात है। जिससे मल-मूत्रका स्रोत

English

He should perform the expiatory rite thus for twelve years and be devoted to Hari. The slayer of a Brahmana then attains purity and becomes worthy of and eligible to perform holy rites.

अध्याय २९

श्लोक 13

व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः ।गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत्

vratamadhye mṛgairvāpi rogairvāpi niṣūditaḥ / gonimittaṃ dvijārthaṃ vā prāṇānvāpi parityajet

हिन्दी अर्थ

बहता रहता है, ऐसे इस शरीरमें अज्ञानी पुरुष महान् मोहसे आस होगेके कारण

English

On killing a ksatriya who has been consecrated (for the performance of sacrifices, etc.*), the sinner should perform the expiatory rite of a Brahmana-slayer, or enter the funeral pyre or jump off a lofty cliff.

अध्याय २९

श्लोक 14

यद्वा दद्याद्द्विजेन्द्राणां गवामयुतमुत्तसम् ।एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमान्पुयात्

yadvā dadyāddvijendrāṇāṃ gavāmayutamuttasam / eteṣvanyatamaṃ kṛtvā brahmahā śuddhimānpuyāt

हिन्दी अर्थ

नित्यताकी भावना करते हैं। जो मनुष्य मांस तथा रक्त आदिसे भरे हुए उस घृणित शरीरको पाकर संसार-बन्धनका नाश करनेवाले भगवान् विष्णुका भजन नहीं करता, वह अत्यन्त पातकी है।

English

On killing a Brahmana who has been so consecreted, the sinner should perform twice the expiatory rites. In the event of killing a preceptor and others, the expiatory rites cited are four times the former.

अध्याय २९

श्लोक 15

दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम् ।अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा

dīkṣitaṃ kṣatriyaṃ hatvā careddhi brahmahavratam / agnipraveśanaṃ vāpi marutprapatanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! मूर्खता या अज्ञान अत्यन्त कष्टकारक है, महान् दुःख देनेवाला है, परंतु भगवान्के ध्यानमें लगा हुआ चाण्डाल भी ज्ञान प्राप्त करके महान् सुखी हो जाता है। मनुष्यका जन्म दुर्लभ है।

English

On killing an ordinary Brahmana (by birth only who has not studied the Vedas, etc.), he should perform the expiatory rite for one year. O Brahmana, thus the mode of expiation for killing a Brahmana has been stated.

अध्याय २९

श्लोक 16

दीक्षीतं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् ।आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम्

dīkṣītaṃ brāhmaṇaṃ hatvā dviguṇaṃ vratamācaret / ācāryādivadhe caiva vratamuktaṃ caturguṇam

हिन्दी अर्थ

पाकर विद्वान् पुरुष परलोक सुधारनेका यत्र करे'। जो अध्यात्मज्ञानसे सम्पन्न तथा भगवान्की आराधनामें तत्पर रहनेवाले हैं, वे पुनरावृत्तिरहित परम धामको पा लेते हैं। जिनसे यह सम्पूर्ण विश्व

English

By killing a Brahmana boy not invested with the sacred thread, one should perform one-fourth of the expia¬ tory rite. A Brahmana who kills a Ksatriya should perform the Krcchra penance for six years, for three years if it is a Vaifya who is killed and for one year if a Sudra is killed. On killing the

अध्याय २९

श्लोक 17

हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम् ।एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज

hatvā tu vipramātraṃ ca caretsaṃvatsaraṃ vratam / evaṃ viprasya gaditaḥ prāyaścittavidhirdvija

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुआ है, जिनसे चेतना पाता है और जिनमें ही इसका लय होता है, वे भगवान् विष्णु ही संसार-बन्धनसे छुड़ानेवाले हैं। जो अनन्त परमेश्वर निर्गुण होते हुए भी सगुण-से प्रतीत होते हैं, उन

English

No Brahmana should at any time drink any of these spirituous liquors. If any Brahmana drinks any of these due to ignorance, he is to be invested with the sacred thread once again. He should perform the expiatory penance called Tapta-Krcchra.

अध्याय २९

श्लोक 18

।द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम् ।ब्राह्मणं हॄन्ति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विर्दुर्बुधाः

/ dviguṇaṃ kṣatriyasyoktaṃ triguṇaṃ tu viśaḥ smṛtam / brāhmaṇaṃ hṝnti yaḥ śūdrastaṃ muśalyaṃ virdurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

देवेश्वर श्रीहरिकी पूजा-अर्चा करके मनुष्य संसार- बन्धनसे मुक्त हो जाता है।

English

Three Rdjasarapas make one Gaurasarfapa. Six Gaurasarfapas make what is called Tava. Three Tavas make one Kffnala and five Krrialas make one Md?a. O Narada, sixteen Mdfos shall make the mass of one Suvama.

अध्याय २९

श्लोक 19

राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या इति शास्तेषु निश्चयः ।ब्राह्मणीनां वधे त्वर्द्धं पादः स्यात्कन्यकावधे

rājñaiva śikṣā kartavyā iti śāsteṣu niścayaḥ / brāhmaṇīnāṃ vadhe tvarddhaṃ pādaḥ syātkanyakāvadhe

हिन्दी अर्थ

मोक्षप्राप्तिका उपाय, भगवान् विष्णु ही मोक्षदाता हैं--इसका प्रतिपादन, योग तथा उसके अड्भोंका निरूपण

English

For stealing gold of the size of a Rdjasarsapa he should perform four Prdndydmas. On stealing gold of the size of Gmrasarapa the shrewd man should take bath and duly perform the Japa of a thousand and eight Gdyatris.

अध्याय २९

श्लोक 20

हत्वा त्वनुपनीतांश्च तथा पादव्रतं चरेत् ।हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः षडब्दं कुच्छ्रमाचरेत्

hatvā tvanupanītāṃśca tathā pādavrataṃ caret / hatvā tu kṣatriyaṃ vipraḥ ṣaḍabdaṃ kucchramācaret

हिन्दी अर्थ

निया मय पूछा-- भगवन्! कर्मसे देह मिलता जिसकी बुद्धि नष्ट हो जाती है, वह मनुष्य पुनः

English

The expiation for the theft of gold of the size of a Mdga is now enjoined. He should regularly eat barley cooked in cow's urine. He will be purified of his sin in a year.

अध्याय २९

श्लोक 21

संवत्सरं त्रयं वेश्यं शूर्द्रं हत्वा तु वत्सरम् ।दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणी चाष्टवत्सरान्

saṃvatsaraṃ trayaṃ veśyaṃ śūrdraṃ hatvā tu vatsaram / dīkṣitasya striyaṃ hatvā brāhmaṇī cāṣṭavatsarān

हिन्दी अर्थ

है। देहधारी जीव कामनासे बँधता है। कामसे पाप करने लगता है। अतः देह ही पापकी जड़

English

O leading sage, on stealing gold of the complete size of Suvama, he should perform the BrcJma-hatyd expiatory rite with great attention for twelve years.

अध्याय २९

श्लोक 22

ब्रह्महत्याव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम् ।प्रावश्चित्तं विधानं तु सर्वत्र मुनिसत्तम

brahmahatyāvrataṃ kṛtvā śuddho bhavati niścitam / prāvaścittaṃ vidhānaṃ tu sarvatra munisattama

हिन्दी अर्थ

वह लोभके वशीभूत होता है और लोभसे क्रोधके है तथा उसीकी पापकर्ममें प्रवृत्ति होती है, इसलिये

English

O sage, a person who knowingly steals between four and ten JVifkas of silver should perform the Cdndrdyana penance.

अध्याय २९

श्लोक 23

वृद्धातुरस्त्रीबालानामर्द्धमुक्तं मनीषिभिः ।गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा

vṛddhāturastrībālānāmarddhamuktaṃ manīṣibhiḥ / gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā

हिन्दी अर्थ

अधीन हो जाता है। क्रोधसे धर्मका नाश होता मनुष्य इस देहके भ्रमको त्यागकर जिस प्रकार

English

If any one steals silver of the size ranging from ten to hundred Mfkas, two Candrdyanas constitute the expiation for his sin.

अध्याय २९

श्लोक 24

चातुर्वर्ण्यारपेया स्यात्तथा स्त्रीभिश्च नारद ।क्षीरं घृतं वा गोमूत्रमेतेष्वन्यतमं मुने

cāturvarṇyārapeyā syāttathā strībhiśca nārada / kṣīraṃ ghṛtaṃ vā gomūtrameteṣvanyatamaṃ mune

हिन्दी अर्थ

है। धर्मके नाशसे बुद्धि बिगड़ जाती है और मोक्षका भागी हो सके, वह उपाय बताइये।

English

Between a hundred and a thousand NifkaSy he should perform three Cdndrdyanas. If the stolen quantity exceeds a thousand Nifkas he should perform Brahmahatyd expiatory penance.

अध्याय २९

श्लोक 25

स्नात्वर्द्रवासा नियतो नारायणमनुस्मरन् ।पक्वायसनिभं कृत्वा पिबेज्चैवोदकं ततः

snātvardravāsā niyato nārāyaṇamanusmaran / pakvāyasanibhaṃ kṛtvā pibejcaivodakaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

१. तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम। अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवापतुयात्॥

English

In the case of theft of jewels, the expiation is the same as that of silver. Now the expiatory penance of persons who defile the preceptors' bed is being stated.

अध्याय २९

श्लोक 26

तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेनाथवा पिबेत् ।ताम्रेण वाथं पात्रेण तत्पीत्वा मरणं व्रजेत्

tattu lauhena pātreṇa hyāyasenāthavā pibet / tāmreṇa vāthaṃ pātreṇa tatpītvā maraṇaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशव: परिकोर्तिता:। तस्मात्संसारमोक्षाय पर॑ ज्ञानं समभ्यसेत्॥

English

If due to inadvertence one cohabits with one's mother or her co-wife one should cut off one's own testicles proclaiming one's own sin*®.

अध्याय २९

श्लोक 27

सुरापी शुद्धिमान्पोति नान्यथा शुद्धिरिष्यते ।अज्ञानादात्मबुद्द्या तु सुरां पीत्वा द्विजश्चरेत्

surāpī śuddhimānpoti nānyathā śuddhiriṣyate / ajñānādātmabuddyā tu surāṃ pītvā dvijaścaret

हिन्दी अर्थ

२. दुर्लभ॑ मानु्ष॑ जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि। तल्लब्ध्वा परलोकार्थ यत्रं कुर्याद् विचक्षण: ॥

English

He should hold the testicle in his hand and proceed towards the South west. While going, he should never consider what is pleasant or what is miserable.

अध्याय २९

श्लोक 28

ब्रह्महत्याव्रतं सम्यक्तच्चिह्नपरिवर्जितः ।यदि रोगानिवृत्त्यर्थमौषधार्थं सुरां पिबेत्

brahmahatyāvrataṃ samyaktaccihnaparivarjitaḥ / yadi rogānivṛttyarthamauṣadhārthaṃ surāṃ pibet

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजीने कहा--महाप्राज्ञ ! सुब्रत ! जिनकी आज्ञासे ब्रह्माजी सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि, विष्णु पालन तथा रुद्र संहार करते हैं, महत्तत्त्व्से लेकर विशेषपर्यन्त सभी तत्त्व जिनके प्रभावसे उत्पन्न

English

He should go ahead without seeing the other persons who go about here and there. He who walks thus till death becomes purified. Or he should fall from a promontory pro¬ claiming his own sin.

अध्याय २९

श्लोक 29

तस्योपनयनं भूयस्तथा चान्द्रायणद्वयम् ।सुरासंस्पृष्टपात्रं तु सुराभाण्डोदकं तथा

tasyopanayanaṃ bhūyastathā cāndrāyaṇadvayam / surāsaṃspṛṣṭapātraṃ tu surābhāṇḍodakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हुए हैं, उन रोग-शोकसे रहित सर्वव्यापी भगवान् नारायणको ही मोक्षदाता जानना चाहिए। सम्पूर्ण चराचर जगत् जिनसे भिन्न नहीं है तथा जो जरा और मृत्युसे परे हैं, उस तेज प्रभाववाले भगवान्

English

On cohabiting with a woman of a higher caste un¬ thinkingly the sinner should with great attention perform Brahma-hatya expiatory rite for twelve years.

अध्याय २९

श्लोक 30

सुरापानसमं प्राहुस्तथा चन्द्रस्य भक्षणम् ।तालं च पानसं चैव द्राक्षं खार्जूरसंभवम्

surāpānasamaṃ prāhustathā candrasya bhakṣaṇam / tālaṃ ca pānasaṃ caiva drākṣaṃ khārjūrasaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

नारायणका ध्यान करके मनुष्य दुःखसे मुक्त हो जाता है। जो विकाररहित, अजन्मा, शुद्ध, स्वयंप्रकाश, निरञ्न, ज्ञानरूप तथा सच्चिदानन्दमय हैं, ब्रह्मा आदि देवता जिनके अवतारस्वरूपोंकी सदा

English

O excellent Brahmana, either unthinkingly or as a regular practice if one cohabits with a woman of his own caste or a higher caste one attains purity on being burned in the fire of dried cow dung balls.

अध्याय २९

श्लोक 31

माधुक शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् ।गौडी माध्वी सुरा मद्यमेवमेकादश स्मृताः

mādhuka śailamāriṣṭaṃ maireyaṃ nālikerajam / gauḍī mādhvī surā madyamevamekādaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

आराधना करते हैं, वे श्रीहरि ही सनातन स्थान (परम धाम या मोक्ष)-के दाता हैं। ऐसा जानना चाहिए। जो निर्गुण होकर भी सम्पूर्ण गुणोंके आधार हैं, लोकोंपर अनुग्रह करनेके लिये

English

If after the sexual intercourse with his mother, the sinner withdraws before the discharge of the semen virile, he should perform the Brakmahatyd expiatory rite. If he discharges the semen virile, he should burn himself in the fire.

अध्याय २९

श्लोक 32

एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन ।एतेष्वन्यतमं यस्तु पिवेदज्ञानतो द्विजः

eteṣvanyatamaṃ vipro na pibedvai kadācana / eteṣvanyatamaṃ yastu pivedajñānato dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

विविध रूप धारण करते हैं और सबके हृदयाकाशमें विराजमान तथा सर्वत्र परिपूर्ण हैं, जिनकी कहीं भी उपमा नहीं है तथा जो सबके आधार हैं, उन भगवान्की शरणमें जाना चाहिए। जो कल्पके

English

If any one withdraws before the discharge of semen virile in a woman of his own caste or of a higher caste he should perform Brahmahatyd expiatory rite for nine years and be devoted to Visnu.

अध्याय २९

श्लोक 33

तस्योपनयनं भूयस्तत्पकृच्छ्रं चरेत्तथा ।समक्षं वा परोक्षं वा बलाच्चौयण वा तथा

tasyopanayanaṃ bhūyastatpakṛcchraṃ carettathā / samakṣaṃ vā parokṣaṃ vā balāccauyaṇa vā tathā

हिन्दी अर्थ

अन्तमें सबको अपने भीतर समेटकर स्वयं जलमें शयन करते हैं, वेदार्थके ज्ञाता तथा कर्मकाण्डके विद्वान् नाना प्रकारके यक्ञोंद्वारा जिनका यजन करते हैं, वे ही भगवान् कर्मफलके दाता हैं और

English

If one cohabits with the Vaisya wife of one's own father, one should perform the expiatory rite for six years. On cohabiting with the udra wife of the preceptor, one should perform the expiatory rite for three years.

अध्याय २९

श्लोक 34

परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधैः ।सुवर्णस्य प्रमाणं तु मन्वाद्यैः परिभाषितम्

parasvānāmupādānaṃ steyamityucyate budhaiḥ / suvarṇasya pramāṇaṃ tu manvādyaiḥ paribhāṣitam

हिन्दी अर्थ

निष्कामभावसे कर्म करनेवालोंको वे ही मोक्ष देते हैं। जो ध्यान, प्रणाम अथवा भक्तिपूर्वक पूजन करनेपर अपना सनातन स्थान वैकुण्ठ प्रदान करते हैं, उन दयालु भगवान्की आराधना करनी

English

The expiatory rite for associating with great sinners is being mentioned.* A person whose soul is sanctified, thanks to the expiatory rite, should attain the benefit of all religious rites.

अध्याय २९

श्लोक 35

वक्ष्ये शृणुष्व विप्रेन्द्र प्रायश्चजितोक्तिसाधनम् ।गवाक्षागतमार्तण्डरश्मिमध्ये प्रदृश्यते

vakṣye śṛṇuṣva viprendra prāyaścajitoktisādhanam / gavākṣāgatamārtaṇḍaraśmimadhye pradṛśyate

हिन्दी अर्थ

चाहिए। मुनीश्वर! जिनके चरणारविन्दोंकी पूजा करके देहाभिमानी जीव भी शीघ्र ही अमृतत्व (मोक्ष) प्राप्त कर लेते हैं, उन्हींको ज्ञानीजन पुरुषोत्तम मानते हैं। जो आनन्दस्वरूप, जरारहित,

English

Persons who associate with the great sinners have to perform the respective expiatory rites of those sinners, to be undoubtedly free from those impurities.

अध्याय २९

श्लोक 36

त्रसरेणुप्रमाणं तु रज इत्युच्यते बुधैः ।त्रसरेण्वष्टकं निष्कस्तत्रयं राजसर्षपः

trasareṇupramāṇaṃ tu raja ityucyate budhaiḥ / trasareṇvaṣṭakaṃ niṣkastatrayaṃ rājasarṣapaḥ

हिन्दी अर्थ

परमज्योतिर्मय, सनातन एवं परात्पर ब्रह्म हैं, वही भगवान् विष्णुका सुप्रसिद्ध परम पद है। जो

English

He who associates with these unknowingly for five days, should perform physical Krcchra rite. Otherwise, he be¬ comes fallen.

अध्याय २९

श्लोक 37

मौरसर्षपस्तर्त्रयं स्यात्तत्षट्कं यव उच्यते ।यवत्रयं कृष्णलः स्यान्माषस्तत्पञ्चकं स्मृतः

maurasarṣapastartrayaṃ syāttatṣaṭkaṃ yava ucyate / yavatrayaṃ kṛṣṇalaḥ syānmāṣastatpañcakaṃ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा ज्ञानमय ब्रह्म है, उसीको साधु पुरुष मोक्षका साधन मानते हैं। जो योगी पुरुष योगमार्गको विधिसे ऐसे परम तत्त्वकी उपासना करता है, वह परम पदको प्राप्त होता है। जो सब प्रकारकौ

English

If the association lasts for twelve days, the expiatory penance called Maha-sdntapana must be performed. If the association continues for half a month he should observe fast for twelve days.

अध्याय २९

श्लोक 38

माषषोडषमानं स्यात्सुवर्णमिति नारद ।हत्वा ब्रह्मस्वमज्ञानाद्द्वादशांब्दं तु पूर्ववत्

māṣaṣoḍaṣamānaṃ syātsuvarṇamiti nārada / hatvā brahmasvamajñānāddvādaśāṃbdaṃ tu pūrvavat

हिन्दी अर्थ

आसक्तियोंका त्याग करनेवाला, शम-दम आदि गुणोंसे युक्त और काम आदि दोषोंसे रहित है, वह योगी परम पदको पाता है।

English

If the association lasts for a month the expiatory rite is Pqr&ka and if the association is for three months the rite of C&ndrdyana has to be performed. If the association is for six months, two CSndr&yana penances are to be performed.

अध्याय २९

श्लोक 39

कपालध्वजहीनं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।गुरुणां यज्ञकतॄणां धार्मिष्टानां तथैव च

kapāladhvajahīnaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret / guruṇāṃ yajñakatṝṇāṃ dhārmiṣṭānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा--वक्ताओंमें श्रेष्ठ किस कर्मसे योगियोंके योगकी सिद्धि होती है? वह उपाय यथार्थरूपसे मुझे बताइये।

English

If the association lasts for* a period slightly less than a year he should perform the expiatory rite for six months. All these expiatory rites are to be performed three times if the association is knowingly pursued.

अध्याय २९

श्लोक 40

श्रोत्रियाणां द्विजानां तु हृत्वा हेमैवमाचरेत् ।कृतानुतापो देहे च संपूर्णे लेपयेद् धृतम्

śrotriyāṇāṃ dvijānāṃ tu hṛtvā hemaivamācaret / kṛtānutāpo dehe ca saṃpūrṇe lepayed dhṛtam

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजीने कहा--तत्त्वार्थका विचार करनेवाले ज्ञानी पुरुष कहते हैं कि परम मोक्ष ज्ञानसे ही प्राप्त होने योग्य है। उस ज्ञानका मूल है भक्ति और भक्ति प्राप्त होती है (भगवदर्थ)

English

O Brahmaia, the man of purified soul should perform the Japa of Gdyatri Mantra one hundred and eight times. On touching any of the above-mentioned persons unwit¬ tingly at the time of taking food, one should observe fast for three nights and take in Fancagavya. He should then be puri¬ fied, O Narada.

अध्याय २९

श्लोक 41

करीषच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते ।ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापमवाप्य च

karīṣacchādito dagdhaḥ steyapāpādvimucyate / brahmasvaṃ kṣatriyo hṛtvā paścāttāpamavāpya ca

हिन्दी अर्थ

कर्म करनेवालोंको। भक्तिका लेशमात्र होनेसे भी अक्षय परम धर्म सम्पन्न होता है। उत्तकृष्ट श्रद्धासे सब पाप नष्ट हो जाते हैं। सब पापोंका नाश होनेपर निर्मल बुद्धिका उदय होता है। वह निर्मल

English

O Narada, he should take in ghee on the next day after which he shall attain purity. If in the midst of holy rites, even the sound of these is heard, he should perform the Japa of the Gdyatri Mantra a thousand and eight times.

अध्याय २९

श्लोक 42

पुनर्ददाति तत्रैव तद्विधानं शृणुष्व मे ।तत्र सांतपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासतः

punardadāti tatraiva tadvidhānaṃ śṛṇuṣva me / tatra sāṃtapanaṃ kṛtvā dvādaśāhopavāsataḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धि ही ज्ञानी पुरुषोंद्वारा ज्ञाकेक नामसे बतायी गयी है। ज्ञानको मोक्ष देनेवाला कहा गया है। वैसा ज्ञान योगियोंको होता है। कर्मयोग और ज्ञानयोग--इस प्रकार दो प्रकारका योग कहा गया

English

One only increases one's mberies by hopes. Liberation is too rare and inaccessible. Even the great sinner who worships Visu with devotion attains the greatest abode on reaching which none is subjected to affliction.

अध्याय २९

श्लोक 43

शुद्धिमाप्नोति देवर्षे ह्यन्यथा पतितो भवेत् ।रन्तासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिकेषु च

śuddhimāpnoti devarṣe hyanyathā patito bhavet / rantāsanamanuṣyastrīdhenubhūmyādikeṣu ca

हिन्दी अर्थ

है। कर्मयोगके बिना मनुष्योंका ज्ञानयोग सिद्ध नहीं होता; अतः क्रिया (कर्म)-योगमें तत्पर होकर श्रद्धापूर्वक भगवान् श्रीहरिकी पूजा करनी चाहिए। ब्राह्मण, भूमि, अग्नि, सूर्य, जल, धातु,

English

Those men who worship Vi§iu of infinite forms, comprehensible through Vedantas, attain the region of Acyuta. Those who see the excellent deity as pervasive as the firma¬ ment, who is the plysician that cures the illness of worldly existence, attain the region of Acyuta.

अध्याय २९

श्लोक 44

सुवर्णसहृशेष्वेषु प्रायश्चितार्द्धमुच्यते ।त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा कुर्यात्समाहितः

suvarṇasahṛśeṣveṣu prāyaścitārddhamucyate / trasareṇusamaṃ hema hṛtvā kuryātsamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

हृदय तथा चित्र नामवाली--ये भगवान् केशवकौ आठ प्रतिमाएँ हैं। इनमें भक्तिपूर्वक भगवान्का पूजन करना चाहिए। अत: मन, वाणी और क्रियाद्वारा दूसरोंको पीड़ा न देते हुए भक्तिभावसे

English

On remembering the primordial Atman who possesses infinite power, who is the support of Universe, who is worthy of being worshipped by Devas, whose form is brilliant and who is called Acyuta, a man attains to his true firiend.

अध्याय २९

श्लोक 45

प्राणायामद्वयं सम्यक् तेन शुद्धच्चति मानवः ।प्राणायामत्रयं कुर्याद्धृत्वा निष्कप्रमाणकम्

prāṇāyāmadvayaṃ samyak tena śuddhaccati mānavaḥ / prāṇāyāmatrayaṃ kuryāddhṛtvā niṣkapramāṇakam

हिन्दी अर्थ

संयुक्त हो सर्वव्यापी भगवान् विष्णुकी पूजा करे। अहिंसा, सत्य, क्रोधका अभाव, ब्रह्मचर्य, अपरियग्रह, ईर्ष्यका त्याग तथा दया--ये सदगुण ज्ञानयोग

English

The term prifyaScitta ia variously derived but most digest-writers and com¬

अध्याय २९

श्लोक 46

प्राणायामाश्च चत्वारो राजसर्ष पमात्रके ।गौरसर्षपमानं तु हृत्वा हेम विचक्षणः

prāṇāyāmāśca catvāro rājasarṣa pamātrake / gaurasarṣapamānaṃ tu hṛtvā hema vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

और कर्मयोग--दोनोंमें समानरूपसे आवश्यक हैं । यह चराचर विश्व सनातन भगवान् विष्णुका ही स्वरूप है। ऐसा मनसे निश्चय करके उक्त दोनों योगोंका अभ्यास करे। जो मनीषी पुरुष

English

Sins are classified in three categories (1) Mahd-p&takas (Great rins), (2) Ati~ p&takas (Super-sins) and (3) Uporpiuduu (minor sins). This verse enume¬ rates the mahi-p&takas. It is worth noting that wine drinking is a 'great sin* and association with the sirmers is also a great sin.

अध्याय २९

श्लोक 47

स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्रकम् ।यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयाच्छुद्धो भवेद्दिजः

snātvā ca vidhivajjapyādgāyatryaṣṭasahasrakam / yavamātrasuvarṇasya steyācchuddho bhaveddijaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियोंको अपने आत्माके ही समान मानते हैं, वे ही देवाधिदेव चक्रसुदर्शनधारी भगवान् विष्णुके परम भावको जानते हैं। जो असूया (दूसरोंके दोष देखने)-में संलग्न हो

English

W. 7-17 deal mainly with the homicide of a Br&hmana. The act can be esqjiated if done unknowingly. W 7-12 refer to slaying a Br&hmana whose death tdfects the continuity of the Vedic lore. For killing an ordiiuuy Brfth- mana, the expiation is for one year only, i.e. 1/12 of the expiation of killing a knower of a Veda. This is the precaution taken by the society, topreserveour literary and cultural tradition by prescribing a deterrent punishment. Dhanna Sutras of Gautama, Apsutamba, Vinu and Smrtis of Manu (X1.72-82)» Y&jfiavalkya (III.243-50) and A 1.4, 173. 7-8 prescribe practically the same type of penances for slaying a Brkhmana suid cover the penances given in the NP., though he (Manu) gives some other penances as well.

अध्याय २९

श्लोक 48

आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम् ।हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत्

āsāyaṃ prātarārabhya japtvā vai vedamātaram / hema kṛṣṇalamātraṃ tu hṛtvā sāṃtapanaṃ caret

हिन्दी अर्थ

तपस्या, पूजा और ध्यानमें प्रवृत्त होता है, उसकी वह तपस्या, पूजा और ध्यान सब व्यर्थ होते हैं। इसलिये शम, दम आदि गुणोंके साधनमें लगकर विधिपूर्वक क्रियायोगमें तत्पर हो मनुष्य अपनी

English

W. 23b—33a deal with the expiatiems for the second Mahdp —wine¬ drinking. The varieties of wines are detailed in Verses 23b-24a and SOb-31. It appears that wine-drinldng was regarded worse than BrAhmana-slaughter, and death-penaltv in a painful way is prescribed for it. For drinking spirituous liquor inadvertently, the penance of a Br&hmana-slaughter is laid down in W. 24-28.

अध्याय २९

श्लोक 49

माषप्रमाणे हेम्नस्तु प्रायश्चित्तं निगद्यते ।गोमूत्रपक्वयवभुग्वर्षेणैकेन शुद्ध्यति

māṣapramāṇe hemnastu prāyaścittaṃ nigadyate / gomūtrapakvayavabhugvarṣeṇaikena śuddhyati

हिन्दी अर्थ

मुक्तिके लिये सर्वस्वरूप भगवान् विष्णुकी पूजा करे। जो सम्पूर्ण लोकोंके हितसाधनमें तत्पर हो मन, वाणी और क्रियाद्वारा देवेश्वर भगवान् विष्णुका भलीभाँति पूजन करता है, जो जगत्के

English

The second upanajfona (investiture of sacred thread) seems to be symbolic. Aval&yana Gr. S. (1.22.22-26) prescribes cutting of hair and nudhdjanana as optional; there is no mention of rules regarding time of this upanqyana and the verse to be recited as Sivitri is RV.V.82.1 and not the regular Gdyatrt Mantra (RV.III.62.10.}

अध्याय २९

श्लोक 50

संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर ।ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्द्वादशाब्दं समाहितः

saṃpūrṇasya suvarṇasya steyaṃ kṛtvā munīśvara / brahmahatyāvrataṃ kuryāddvādaśābdaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कारणभूत, सर्वान्तर्यामी एवं सर्वपापहारी सर्वव्यापी भगवान् विष्णुकी स्तोत्र आदिके द्वारा स्तुति करता है, वह कर्मयोगी कहा जाता है। उपवास आदि ब्रत, पुराणश्रवण आदि सत्कर्म तथा पुष्प

English

Vide Supra fh.

अध्याय २९

श्लोक 51

सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि ।कुर्यात्सांतपनं सम्यगन्यथा पतितो भवेत्

suvarṇamānānnyūne tu rajatasteyakarmaṇi / kuryātsāṃtapanaṃ samyaganyathā patito bhavet

हिन्दी अर्थ

आदि सामग्रियोंसे जो भगवान् विष्णुकी पूजा की जाती है, उसे क्रियायोग कहा गया है। इस प्रकार जो भगवान् विष्णुमें भक्ति रखकर क्रियायोगमें मन लगानेवाले हैं, उनके पूर्वजन्मोंके किये हुए

English

W 35b-38a give the weights used for weighing gold. It is the same as in Manu VIII. 132-135.

अध्याय २९

श्लोक 52

दशनिष्कान्तपर्यन्तमूर्द्धूं निष्कचतुष्टयात् ।हत्वा च रजतं विद्वान्कुर्याच्चान्द्रायणं मुने

daśaniṣkāntaparyantamūrddhūṃ niṣkacatuṣṭayāt / hatvā ca rajataṃ vidvānkuryāccāndrāyaṇaṃ mune

हिन्दी अर्थ

समस्त पाप नष्ट हो जाते हैं। पापोंके नष्ट होनेसे जिसकी बुद्धि शुद्ध हो जाती है, वह उत्तम ज्ञानकी इच्छा रखता है; क्‍योंकि ज्ञान मोक्ष देनेवाला है--ऐसा जानना चाहिए। अब में तुम्हें

English

The NP. (W. 44b-50) has decided the punishment or PrdyaScitta for steal¬

अध्याय २९

श्लोक 53

दशादिशतिष्कान्तं यः स्तेयी रजतस्य तु ।चान्द्रायणद्वयं तस्य प्रोक्तं पापविशोधकम्

daśādiśatiṣkāntaṃ yaḥ steyī rajatasya tu / cāndrāyaṇadvayaṃ tasya proktaṃ pāpaviśodhakam

हिन्दी अर्थ

ज्ञान-प्राप्तिका उपाय बतलाता हूँ।

English

W. 51-54 declare the Pr&yaicitta to be performed by a thief of silver

अध्याय २९

श्लोक 54

शतादूर्द्धूं सहस्रान्तं प्रोक्तं चान्द्रायणत्रयम् ।सहस्रादधिकस्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत्

śatādūrddhūṃ sahasrāntaṃ proktaṃ cāndrāyaṇatrayam / sahasrādadhikasteye brahmahatyāvrataṃ caret

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् पुरुषको चाहिए कि वह शास्त्रार्थविशारद साधुपुरुषोंके सहयोगसे इस चराचर विश्वमें स्थित नित्य और अनित्य वस्तुका भलीभाँति विचार

English

Incest with one's preceptor's wife or one's mother or step-moUier is to be expiated with the incision of the organ and to go on walking with his testicles in one's hand and proclaiming the sins till one falls dead. This has been prescribed since the days of Dharma SOtras. For example:

अध्याय २९

श्लोक 55

कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कान्ते तथैव च ।सहस्रनिष्कमाने तु पराकं परिकीर्तितम्

kāṃsyapittalamukhyeṣu hyayaskānte tathaiva ca / sahasraniṣkamāne tu parākaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्य च दया चैव योगयोरुभयो: समा: ॥

English

As stated above, association with the four types of grave sinners mentioned above, is regarded as a serious sin and Manu XI. 181, Yfijhavalkya 111. 261 provided that a person associadng with a person guilty ci serious sins (AfoAd- pdtakas) should undergo the same Pr&yaSeitta aa is prescribed for the Mahd- pdpa. NP. voices the same view but he takes a lenient view and prescribes milder prdyaicittas of shorter duration as compiared with those for the original sinners. KullQka, Vijii&nesvara and other commentators state that the PrdyaS- citta in such ceases is a Vrata and au such should not be extended to or involve death of the performer of the Prate.

अध्याय २९

श्लोक 56

प्रायश्चित्तं तु रन्तानां स्तेये राजतवत्स्मृतम् ।गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते

prāyaścittaṃ tu rantānāṃ steye rājatavatsmṛtam / gurutalpagatānāṃ ca prāyaścittamudīryate

हिन्दी अर्थ

करे। संसारके सभी पदार्थ अनित्य हैं। केवल भगवान् श्रीहरि नित्य माने गये हैं। अत: अनित्य वस्तुओंका परित्याग करके नित्य श्रीहरिका ही आश्रय लेना चाहिए। इहलोक और परलोकके

English

W 76-92a deal with miscellaneous sins. Smiti-writers (e.g. Manu XI. 133-37, Y&jA III. 269-74) have prescribed various expiatory rites for them. The NP. agrees with some. The NP. emphasizes that slandering gods and Bralmuq is a great sin from which there is no absolution (89b-90). The main point is that if one is devoted to Lord N&rfiyaa and undergoes expia¬ tory rites, he becomes free from sins. In extolling devotion to Viu, NP. asserts that all siru are destroyed by remembering (or worshipping or medi¬ tating on) Hari. He concludes: AU heaps of miseries instantly disappear if Lord Vi 99 u is remembered but once (V. 97).

अध्याय २९

श्लोक 57

अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा ।स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिन्द्यात्पापमुदीरयन्

ajñānānmātaraṃ gatvā tatsapatnīmathāpi vā / svayameva svamuṣkaṃ tu cchindyātpāpamudīrayan

हिन्दी अर्थ

जितने भोग हैं, उनकी ओरसे विरक्त होना चाहिए। जो भोगोंसे विरक्त नहीं होता, वह संसारमें फँस जाता है। जो मानव जगत्के अनित्य पदार्थोमें आसक्त होता है, उसके संसार-बन्धनका

English

One who unknowingly has gone to his mother or her co-wife should himself cut off his own testicles, proclaiming his sin,

अध्याय २९

श्लोक 58

हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छन्द्वै नैऋतीं दिशम् ।गच्छन्मार्गै सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत्

haste gṛhītvā muṣkaṃ tu gacchandvai naiṛtīṃ diśam / gacchanmārgai sukhaṃ duḥkhaṃ na kadācidvicārayet

हिन्दी अर्थ

नाश कभी नहीं होता। अत: शम, दम आदि गुणोंसे सम्पन्न हो मुक्तिकी इच्छा रखकर ज्ञान- प्राप्तिेके लिये साधन करे। जो शम (दम, तितिक्षा, उपरति, श्रद्धा और समाधान) आदि गुणोंसे शून्य

English

and holding them in his hand, go toward the south-west; on the road he should never consider pleasure or pain.

अध्याय २९

श्लोक 59

अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति ।मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन्

apaśyangacchato gacchetpāṇāntaṃ yaḥ sa śuddhyati / marutprapatanaṃ vāpi kuryātpāpamudāharan

हिन्दी अर्थ

है, उसे ज्ञानकी प्राप्ति नहीं होती। जो राग-द्वेषसे रहित, शमादि गुणोंसे सम्पन्न तथा प्रतिदिन भगवान् विष्णुके ध्यानमें तत्पर है, उसीको 'मुमुक्षु' कहते हैं। इन चार (नित्यानित्यवस्तुविचार, वैराग्य, षट्

English

He who goes, not looking behind, until death is purified; or he may throw himself down from a height, declaring the sin.

अध्याय २९

श्लोक 60

स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः ।ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः

svavarṇottamavarṇastrīgamane tvavicārataḥ / brāhmahatyāvrataṃ kuryādvādaśābdaṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पत्ति और मुमुक्षुत्व--) साधनोंसे मनुष्य विशुद्धबुद्धि कहा जाता है। ऐसा पुरुष सम्पूर्ण

English

For going without discrimination to a woman of his own class or a higher class, he should attentively perform the Brahmin-slayer's vow for twelve years.

अध्याय २९

श्लोक 61

अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा ।कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम

amatyābhyāsato gacchetsavarṇāṃ cottamāṃ tathā / kārīṣavahninā dagdhaḥ śuddhiṃ yāti dvijottama

हिन्दी अर्थ

.। रूप है, न रंग है, न कर्तव्य कर्म है और न कर्तृत्व या भोक्तृत्व ही है। वे सब कारणोंके भी आदिकारण हैं, सम्पूर्ण तेजोंके प्रकाशक परम तेज हैं। उनसे भिन्न दूसरी कोई वस्तु नहीं है। मुक्तिके

English

One who by repeated habit but unintentionally goes to a woman of his own or a higher class is purified, O best of twice-born, by burning in a fire of dried dung.

अध्याय २९

श्लोक 62

रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि ।ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेके ऽग्निदाहनम्

retaḥsekātpūrvameva nivṛtto yadi mātari / brahmahatyāvrataṃ kuryādretaḥ seke 'gnidāhanam

हिन्दी अर्थ

लिये उन्हीं परमात्माका ज्ञान प्राप्त करना चाहिए। ब्रह्मन् ! शब्दब्रह्ममय जो महावाक्य आदि हैं अर्थात्

English

If he turns back from his mother before the discharge of semen, he should perform the Brahmin-slayer's vow; if after discharge, death by fire.

अध्याय २९

श्लोक 63

सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् ।ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः

savarṇottamavarṇāsu nivṛtto vīryasecanāt / brahmahatyāvrataṃ kuryānnavābdānviṣṇutatparaḥ

हिन्दी अर्थ

महावाक्य हैं, उनपर विचार करनेसे जीवात्मा और परमात्माका अभेद ज्ञान प्रकाशित होता है, वह मुक्तिका सर्वश्रेष्ठ साधन है। नारदजी! जो उत्तम ज्ञानसे हीन हैं, उन्हें यह जगत् नाना भेदोंसे युक्त

English

If he stops before discharge with women of his own or higher class, he should perform the Brahmin-slayer's vow for nine years, devoted to Vishnu.

अध्याय २९

श्लोक 64

वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षडब्दं व्रतमाचरेत् ।गत्वा शूद्वां गुरोर्भार्यां त्रिवर्षं व्रतमाचरेत्

vaiśyāyāṃ pitṛpatnyāṃ tu ṣaḍabdaṃ vratamācaret / gatvā śūdvāṃ gurorbhāryāṃ trivarṣaṃ vratamācaret

हिन्दी अर्थ

दिखायी देता है, परंतु परम ज्ञानियोंकी दृष्टिमें यह सब परजब्रह्मरूप है। परमानन्दस्वरूप, परात्पर, अविनाशी एवं निर्गुण परमात्मा एक ही हैं, किंतु बुद्धिभेदसे वे भिन्न-भिन्न अनेक रूप धारण करनेवाले

English

With a Vaishya woman or his father's wife he should keep the vow six years; having gone to a Shudra woman or his teacher's wife, three years.

अध्याय २९

श्लोक 65

मातृष्वसारं च पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम् ।पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च गच्छेद्यदि काममुग्धः

mātṛṣvasāraṃ ca pitṛṣvasāramācāryabhāryāṃ śvaśurasya patnīm / pitṛvyabhāryāmatha mātulānīṃ putrīṃ ca gacchedyadi kāmamugdhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होते हैं। द्विजश्रेष्ठ जिनके ऊपर मायाका पर्दा पड़ा है, वे मायाके कारण परमात्मामें भेद देखते हैं, अत: मुक्तिकी इच्छा रखनेवाला पुरुष योगके बलसे मायाको निस्सार समझकर त्याग

English

If, infatuated by desire, he goes to his maternal aunt, paternal aunt, teacher's wife, father-in-law's wife, uncle's wife, maternal uncle's wife, or his daughter,

अध्याय २९

श्लोक 66

दिनद्वये ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्यथाविधि ।एकस्मिन्नेव दिवसे बहुवारं त्रिवार्षिकम्

dinadvaye brahmahatyāvrataṃ kuryādyathāvidhi / ekasminneva divase bahuvāraṃ trivārṣikam

हिन्दी अर्थ

दे। माया न सद्रप है, न असद्रूप, न सद्ू-असद् उभयरूप है, अतः उसे अनिर्वाच्य (किसी रूपमें भी न कहने योग्य) समझना चाहिए। वह केवल भेदबुद्धि प्रदान करनेवाली है। मुनिश्रेष्ठ! अज्ञान

English

he should perform the Brahmin-slayer's vow properly on two days; if many times in a single day, for three years.

अध्याय २९

श्लोक 67

एकवारं गते ह्यब्दंव्रतं कृत्वा विशुद्ध्यति ।दिनत्रये गते वह्निदग्धः शुध्येत नान्यथा

ekavāraṃ gate hyabdaṃvrataṃ kṛtvā viśuddhyati / dinatraye gate vahnidagdhaḥ śudhyeta nānyathā

हिन्दी अर्थ

शब्दसे मायाका ही बोध होता है, अत: जो मायाको

English

If once, he is purified by a vow of a year; if over three days, he is purified only by burning in fire, not otherwise.

अध्याय २९

श्लोक 68

चाञ्जालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा ।मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यस्तु वै कामतो व्रजेत्

cāñjālīṃ puṣkasīṃ caiva snuṣāṃ ca bhaginīṃ tathā / mitrastriyaṃ śiṣyapatnīṃ yastu vai kāmato vrajet

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके प्रति दयाभाव रखते हुए सदा सर्वव्यापी भगवान् विष्णुका ध्यान करे। ब्रह्मन्! क्षर-अक्षर (जड-चेतन) स्वरूप सम्पूर्ण विश्वको व्याप्त करके भगवान् नारायण विराजमान हैं।

English

One who goes by desire to a Chandali, a Pukkasi, a daughter-in-law, a sister, a friend's wife or a disciple's wife,

अध्याय २९

श्लोक 69

ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्स षडब्दं मुनीश्वर ।अकामतो व्रजेद्यस्तु सो ऽब्दकृच्छ्रं समाचरेत्

brahmahatyāvrataṃ kuryātsa ṣaḍabdaṃ munīśvara / akāmato vrajedyastu so 'bdakṛcchraṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

ऐसा जो जानता है, उसका ज्ञान योगज माना गया है। अतः: मैं योगका उपाय बतलाता हूँ। जो संसार-बन्धनको दूर करनेवाला है। पर और अपर-भेदसे आत्मा दो प्रकारका

English

should keep the Brahmin-slayer's vow for six years, O lord of sages; if unintentionally, the year-long Krichchhra.

अध्याय २९

श्लोक 70

महापातकिसंसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते ।प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत्

mahāpātakisaṃsarge prāyaścittaṃ nigadyate / prāyaścittaviśuddhātmā sarvakarmaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। अथर्ववेदकी श्रुति भी कहती है कि दो ब्रह्म जानने योग्य हैं। पर आत्मा अथवा परब्रह्मको निर्गुण बताया गया है तथा अपर आत्मा या अपरब्रह्म अहंकारयुक्त (जीवात्मा) कहा गया

English

Expiation is declared for association with great sinners; one purified by expiation obtains the fruit of all rites.

अध्याय २९

श्लोक 71

यस्य येन भवेत्संगो ब्रह्महान्दिचतुर्ष्वपि ।तत्तद्व्रतं स निव्रर्त्य शुद्धिमान्पोत्यसंशयम्

yasya yena bhavetsaṃgo brahmahāndicaturṣvapi / tattadvrataṃ sa nivrartya śuddhimānpotyasaṃśayam

हिन्दी अर्थ

है। इन दोनोंके अभेदका ज्ञान 'ज्ञानयोग” कहलाता है। इस पाञ्नभौतिक शरीरके भीतर हृदयदेशमें जो साक्षीरूपमें स्थित है, उसे साधु पुरुषोंने अपरात्मा कहा है तथा परमात्मा पर (श्रेष्ठ) माने गये हैं।

English

With whichever of the four, beginning with the Brahmin-slayer, one associates, by performing that vow he is purified, without doubt.

अध्याय २९

श्लोक 72

अज्ञानात्पञ्चरात्रं तु संगमेभिः करोतियः ।कायकृच्छ्रं चरेत्सम्यगन्यथा पतितो भवेत्

ajñānātpañcarātraṃ tu saṃgamebhiḥ karotiyaḥ / kāyakṛcchraṃ caretsamyaganyathā patito bhavet

हिन्दी अर्थ

शरीरको क्षेत्र कहते हैं। जो क्षेत्रमें स्थित आत्मा है, वह क्षेत्रत्ष कहलाता है। परमात्मा अव्यक्त, शुद्ध एवं सर्वत्र परिपूर्ण कहा गया है। मुनिश्रेष्ठ ! जब जीवात्मा और परमात्माके अभेदका ज्ञान हो

English

One who unknowingly associates with them for five nights should perform the Kayakrichchhra properly; otherwise he falls.

अध्याय २९

श्लोक 73

द्वादशाहेतु संसर्गे महासांतपनं स्मृतम् ।संगङ्कृत्वार्द्धमासं तु द्वादशाहमुपावसेत्

dvādaśāhetu saṃsarge mahāsāṃtapanaṃ smṛtam / saṃgaṅkṛtvārddhamāsaṃ tu dvādaśāhamupāvaset

हिन्दी अर्थ

जाता है, तब अपरात्माके बन्धनका नाश होता है।

English

For association of twelve days, the Mahasantapana is declared; after association of half a month, fasting twelve days.

अध्याय २९

श्लोक 74

पराको माससंसर्गे चान्द्रमासत्रयेस्मृतम् ।कृत्वा संगं तु षण्मासं चरेच्चान्द्रायणद्वयम्

parāko māsasaṃsarge cāndramāsatrayesmṛtam / kṛtvā saṃgaṃ tu ṣaṇmāsaṃ careccāndrāyaṇadvayam

हिन्दी अर्थ

हैं। वे मनुष्योंके बुद्धिभेदसे भेदवान्ू-से दिखायी देते हैं। ब्रह्मनन्! उपनिषदोंद्वारा वर्णित जो एक अद्वितीय सनातन परनब्रह्म परमात्मा हैं, उनसे भिन्न जीत लेते हैं, उनके अज्ञानका नाश हो जाता है। कोई वस्तु नहीं है'। उन निर्गुण परमात्माका न ज्ञान शब्दसे सनातन परब्रह्मका ही प्रतिपादन किया

English

The Parakas for association of a month; for three months, the Chandrayana; having associated six months, two Chandrayanas.

अध्याय २९

श्लोक 75

किञ्चिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत् ।एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम्

kiñcinnyūnābdasaṃge tu ṣaṇmāsavratamācaret / etacca triguṇaṃ proktaṃ jñānātsaṃge yathākramam

हिन्दी अर्थ

१.यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनो:। भवेत्ताा मुनिश्रेष्ठ. पाशच्छेदो5परात्मन: ॥

English

For association of slightly less than a year, a six-month vow; this is said threefold if done knowingly, in order.

अध्याय २९

श्लोक 76

मण्डूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा ।मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा

maṇḍūkaṃ nakulaṃ kākaṃ varāhaṃ mūṣakaṃ tathā / mārjārājāvikaṃ śvānaṃ hatvā kukkuṭakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

एकमेवाद्धितीयंयत्परं ब्रह्म सनातनम्। गीयमानं च वेदान्तैस्तस्मान्नास्ति पर द्विज॥

English

Having killed a frog, mongoose, crow, boar, mouse, cat, goat, sheep, dog or cock,

अध्याय २९

श्लोक 77

कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रो ऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत् ।जत्पकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम्

kṛcchrārddhamācaredvipro 'tikṛcchraṃ cāśvaha caret / jatpakṛcchraṃ karivadhe parākaṃ govadhe smṛtam

हिन्दी अर्थ

नासद्रपा न सद्रुपा माया नैवोभयात्मिका। अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदायिनी॥ मायैवाज्ञानशब्देन. बुद्धघते मुनिसत्तम। तस्मादज्ञानविच्छेदी. भवेद्दे जितमायिनाम्॥

English

a Brahmin should do half a Krichchhra; the Atikrichchhra for a horse; the Taptakrichchhra for killing an elephant; the Paraka for killing a cow.

अध्याय २९

श्लोक 78

कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्द्दष्टा मनीषिभिः ।पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च

kāmato govadhe naiva śuddhirddaṣṭā manīṣibhiḥ / pānaśayyāsanādyeṣu puṣpamūlaphaleṣu ca

हिन्दी अर्थ

जाता है, क्योंकि ज्ञानियोंके हृदयमें निरन्तर परमात्मा प्रकाशित होते रहते हैं। मुनिश्रेष्ठ ! योगी पुरुष योगके द्वारा अज्ञानका नाश करे। योग आठ अड्जोंसे सिद्ध होता है; अत: मैं उन आदठों

English

For killing a cow intentionally, the wise see no purification. For things such as drink, bed, seat, flowers, roots and fruit,

अध्याय २९

श्लोक 79

भक्ष्यभोज्यापहारेषु पञ्चगव्यविशोधनम् ।शुष्ककाष्टतृणानां च द्रुमाणां च गुडस्य च

bhakṣyabhojyāpahāreṣu pañcagavyaviśodhanam / śuṣkakāṣṭatṛṇānāṃ ca drumāṇāṃ ca guḍasya ca

हिन्दी अर्थ

अड्रोंका यथार्थरूपसे वर्णन करता हूँ।

English

and for theft of food and eatables, purification is by the five cow-products. For dry wood, grass, trees and jaggery,

अध्याय २९

श्लोक 80

चर्मवस्त्रामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ।टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारण्डवं तथा

carmavastrāmiṣāṇāṃ ca trirātraṃ syādabhojanam / ṭiṭṭibhaṃ cakravākaṃ ca haṃsaṃ kāraṇḍavaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मुनिवर नारद! यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान और समाधि--ये योगके आठ अड्ड हैं'। मुनीधर! अब क्रमश: संक्षेपसे इनके लक्षण बतलाता हूँ। अहिंसा, सत्य, अस्तेय,

English

and for leather, cloth and meat, three days' fasting. Having killed a lapwing, ruddy goose, swan, karandava,

अध्याय २९

श्लोक 81

उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम् ।शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपम्

ulūkaṃ sārasaṃ caiva pakotaṃ jalapādakam / śukaṃ cāṣaṃ balākaṃ ca śiśumāraṃ ca kacchapam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, अक्रोध और अनसूया--ये संक्षेपसे यम बताये गये हैं। सम्पूर्ण प्राणियोंमेंसे किसीको (कभी किंचिन्मात्र) भी जो कष्ट न पहुँचानेका भाव है, उसे सत्पुरुषोंने 'अहिंसा'

English

owl, crane, pigeon, water-fowl, parrot, chasha, heron, porpoise or tortoise,

अध्याय २९

श्लोक 82

एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनम् ।प्राजापत्यव्रतं कुर्याद्रेतोविण्मूत्रभोजने

eteṣvanyatamaṃ hatvā dvādaśāhamabhojanam / prājāpatyavrataṃ kuryādretoviṇmūtrabhojane

हिन्दी अर्थ

कहा है। 'अहिंसा' योगमार्गमें सिद्धि प्रदान करनेवाली है। मुनिश्रेष्ठ) धर्म और अधर्मका विचार रखते हुए जो यथार्थ बात कही जाती है, उसे श्रेष्ठ पुरुष “सत्य” कहते हैं। चोरीसे या

English

one should fast twelve days; for eating semen, faeces or urine, he should keep the Prajapatya vow.

अध्याय २९

श्लोक 83

चान्द्रायणत्रयं प्रोक्तं शूद्रोच्छिष्टस्य भोजने ।रजस्वलां च चाण्डालं महापातकिनं तथा

cāndrāyaṇatrayaṃ proktaṃ śūdrocchiṣṭasya bhojane / rajasvalāṃ ca cāṇḍālaṃ mahāpātakinaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

बलपूर्वक जो दूसरेके धनको हड़प लेना है, वह साधु पुरुषोंद्वारा 'स्तेय” कहा गया है। इसके विपरीत किसीकी वस्तुको न लेना “अस्तेय' है। सब प्रकारसे मैथुनका त्याग 'ब्रह्मचर्य' कहा गया

English

Three Chandrayanas are declared for eating a Shudra's leavings. A menstruating woman, a Chandala, a great sinner,

अध्याय २९

श्लोक 84

सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् ।स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत घृतं संप्राशेयत्तथा

sūtikāṃ patitaṃ caiva ucchiṣṭaṃ rajakādikam / spṛṣṭvā sacailaṃ snāyīta ghṛtaṃ saṃprāśeyattathā

हिन्दी अर्थ

है। मुनीधर ! आपत्तिकालमें भी द्र॒व्योंका संग्रह न करना “अपरिग्रह' कहा गया है। वह योगमार्गमें उत्तम सिद्धि प्रदान करनेवाला है। जो अपना उत्कर्ष जताते हुए किसीके प्रति अत्यन्त कठोर

English

a woman in childbirth, an outcaste, leavings, a washerman and the like — having touched them one should bathe with clothes on and taste ghee,

अध्याय २९

श्लोक 85

गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं द्विज ।एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा अज्ञानाधद्यदि भोजने

gāyatrīṃ ca viśuddhātmā japedaṣṭaśataṃ dvija / eteṣvanyatamaṃ spṛṣṭvā ajñānādhadyadi bhojane

हिन्दी अर्थ

वचन बोलता है, उसके उस क्रूरतापूर्ण भावको धर्मज्ञ पुरुष “क्रोध” कहते हैं, इसके विपरीत शान्तभावका नाम “अक्रोध' है। धन आदिके द्वारा किसीको बढ़ते देखकर डाहके कारण जो

English

and the pure-minded, O Brahmin, should chant the Gayatri a hundred and eight times. If one touches any of these unknowingly or eats after,

अध्याय २९

श्लोक 86

त्रिरात्रो पोषणाच्छुद्ध्ये त्पञ्चगव्याशनाद्विज ।स्नानदानजपादौ च भोजनादौ च नारद

trirātro poṣaṇācchuddhye tpañcagavyāśanādvija / snānadānajapādau ca bhojanādau ca nārada

हिन्दी अर्थ

मनमें संताप होता है, उसे साधु पुरुषोंने ' असूया ' (ईर्ष्या) कहा है; इस “असूया' का त्याग ही

English

he is purified in three nights, by fasting and the five cow-products, O Brahmin. In bathing, giving, chanting, and in eating, O Narada,

अध्याय २९

श्लोक 87

एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः शृणुयाद्वदेत् ।उद्वमेद्धुक्तमंन्नतत्स्त्रात्वा चोपवसेत्तथा

eṣāmanyatamasyāpi śabdaṃ yaḥ śṛṇuyādvadet / udvameddhuktamaṃnnatatstrātvā copavasettathā

हिन्दी अर्थ

“अनसूया” है। देवर्षे! इस प्रकार संक्षेपसे “यम” बताये गये हैं। नारदजी! अब मैं तुम्हें 'नियम!'

English

one who hears or speaks the word of any of these should vomit the food eaten, bathe and fast;

अध्याय २९

श्लोक 88

द्वितीये ऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमान्पोति नारद ।व्रतादिमध्ये यद्येषा शृणुयाद्धूनिमप्युत

dvitīye 'hni ghṛtaṃ prāśya śuddhimānpoti nārada / vratādimadhye yadyeṣā śṛṇuyāddhūnimapyuta

हिन्दी अर्थ

शौच, भगवान् विष्णुकी आराधना तथा संध्योपासन आदि नियम कहे गये हैं। जिसमें चान्द्रायण आदि ब्रतोंके द्वारा शरीरको कृश किया जाता है, उसे साधु पुरुषोंने 'तप” कहा है। वह योगका उत्तम

English

on the second day, having tasted ghee, he becomes pure, O Narada. If in the middle of a vow one hears even the sound of one of these,

अध्याय २९

श्लोक 89

अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्रै वेदमातरम् ।पापानामधिकं पापं द्विजदैवतनिन्दनम्

aṣṭottarasahasraṃ tu japedrai vedamātaram / pāpānāmadhikaṃ pāpaṃ dvijadaivatanindanam

हिन्दी अर्थ

साधन है। ब्रह्मन्! ३»कार, उपनिषद्, द्वादशाक्षर-

English

he should chant the mother of the Vedas (Gayatri) a thousand and eight times. Of sins, the greatest is reviling Brahmins and gods;

अध्याय २९

श्लोक 90

न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद ।महापातकतुल्यानि यानि प्रोक्तानि सूरिभिः

na dṛṣṭvā niṣkṛtistasya sarvaśāstreṣu nārada / mahāpātakatulyāni yāni proktāni sūribhiḥ

हिन्दी अर्थ

आदि महावाक्योंके समुदायका जो जप, अध्ययन एवं विचार है, उसे 'स्वाध्याय”' कहा गया है। वह भी योगका उत्तम साधन है। जो मूढ़ उपर्युक्त स्वाध्याय छोड़ देता है, उसका योग सिद्ध नहीं

English

no atonement for it is seen in any scripture, O Narada. Those said by the wise to be equal to great sins —

अध्याय २९

श्लोक 91

प्रायश्चित्तं तु तेषां च कुर्यादेवं यथाविधि ।प्रायश्चित्तानि यः कुर्यान्नारायणपरायणः

prāyaścittaṃ tu teṣāṃ ca kuryādevaṃ yathāvidhi / prāyaścittāni yaḥ kuryānnārāyaṇaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

होता। किंतु योगके बिना भी केवल स्वाध्यायमात्रसे मनुष्योंके पापका नाश हो जाता है। स्वाध्यायसे संतुष्ट किये हुए इष्टदेवता प्रसन्न होते हैं। विप्रवर ! जप तीन प्रकारका कहा गया है--वाचिक, उपांशु

English

their expiation should be done thus by rule. One who performs expiations devoted to Narayana

अध्याय २९

श्लोक 92

तस्य पापानि नश्यन्तिह्यन्यथा पतितो भवेत् ।यस्तु रागादिनिर्मुक्तो ह्यनुतापसमन्वितः

tasya pāpāni naśyantihyanyathā patito bhavet / yastu rāgādinirmukto hyanutāpasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

और मानस। इन तीन भेदोंमें भी पूर्व-पूर्वकी अपेक्षा उत्तर-उत्तर श्रेष्ठ है। विधिपूर्वक अक्षर और पदको स्पष्ट बोलते हुए जो मन्त्रका उच्चारण किया जाता है, उसे “वाचिक' जप बताया गया

English

has his sins destroyed; otherwise he falls. One who is free of passion and the like, filled with remorse,

अध्याय २९

श्लोक 93

सर्वभूतययायुक्तो विष्णुस्मरणतत्परः ।महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः

sarvabhūtayayāyukto viṣṇusmaraṇatatparaḥ / mahāpātakayukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

है। वह सम्पूर्ण यज्ञोंका फल देनेवाला है। कुछ मन्द स्वरमें मन्त्रका उच्चारण करते समय एक पदसे दूसरे पदका विभाग करते जाना “उपांशु! जप कहा गया है। वह पहलेकी अपेक्षा दूना

English

full of compassion for all beings, devoted to remembering Vishnu, whether joined with great sins or all sins,

अध्याय २९

श्लोक 94

विमुक्त एव पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः ।नारायणमनान्द्यन्तं विश्वाकारमनामयम्

vimukta eva pāpebhyo jñeyo viṣṇuparo yataḥ / nārāyaṇamanāndyantaṃ viśvākāramanāmayam

हिन्दी अर्थ

महत्त्व रखता है। मन-ही-मन अक्षरोंकी श्रेणीका चिन्तन करते हुए जो उसके अर्थपर विचार किया जाता है, वह “मानस” जप कहा गया है। मानस जप योगसिद्धि देनेवाला है' जपसे स्तुति करनेवाले

English

is to be known as already freed from sins, since he is devoted to Vishnu. The man who remembers Narayana, without beginning or end, of universal form, faultless,

अध्याय २९

श्लोक 95

यस्तु संस्मरते मर्त्यः स मुक्तः पापकोटिभिः ।स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितो ऽपि वा

yastu saṃsmarate martyaḥ sa muktaḥ pāpakoṭibhiḥ / smṛto vā pūjito vāpi dhyātaḥ praṇamito 'pi vā

हिन्दी अर्थ

पुरुषपर इष्टदेव नित्य प्रसन्न रहते हैं, इसलिये

English

is freed from ten million sins. Remembered, worshipped, meditated on or bowed to,

अध्याय २९

श्लोक 96

नाशयत्येव पापानि विष्णुर्हृद्गमनः सताम् ।संपर्काद्यदि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम्

nāśayatyeva pāpāni viṣṇurhṛdgamanaḥ satām / saṃparkādyadi vā mohādyastu pūjayate harim

हिन्दी अर्थ

समाधिश्र मुनिश्रेष्ठ॒ योगाज्ञानि यथाक्रमम्।

English

Vishnu, who goes into the hearts of the good, destroys sins. Whoever worships Hari even by chance contact or through delusion

अध्याय २९

श्लोक 97

सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्रयाति हरेः पदम् ।सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यन्ति क्लेशसंचयाः

sarvapāpavinirmuktaḥ sa prayāti hareḥ padam / sakṛtsaṃsmaraṇādviṣṇornaśyanti kleśasaṃcayāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायपरायण मनुष्य सम्पूर्ण मनोरथोंको पा लेता है। प्रारब्धके अनुसार जो कुछ मिल जाय, उसीसे प्रसन्न रहना 'संतोष' कहलाता है। संतोषहीन पुरुष कहीं सुख नहीं पाता। भोगोंकी कामना

English

is freed from all sins and goes to Hari's abode. By a single remembrance of Vishnu the mass of troubles is destroyed;

अध्याय २९

श्लोक 98

स्वर्गादिभोगप्रात्पिस्तु तस्य विप्रानुमीयते ।मानुषं दुर्लभं जन्म प्राप्यते यैर्मुनीश्वर

svargādibhogaprātpistu tasya viprānumīyate / mānuṣaṃ durlabhaṃ janma prāpyate yairmunīśvara

हिन्दी अर्थ

भोग्य वस्तुओंको भोग लेनेसे शान्त नहीं होती, अपितु इससे भी अधिक भोग मुझे कब मिलेगा-- इस प्रकार कामना बढ़ती रहती है। अतः कामनाका त्याग करके हैवात् जो कुछ मिले,

English

for him, O Brahmin, the attainment of heavenly and other enjoyments is to be inferred. A human birth, hard to get, is gained by those, O lord of sages,

अध्याय २९

श्लोक 99

तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा परिकीर्त्तिता ।तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्

tatrāpi haribhaktistu durlabhā parikīrttitā / tasmāttaḍillatālolaṃ mānuṣyaṃ prāpya durlabham

हिन्दी अर्थ

उसीसे संतुष्ट रहकर मनुष्यको धर्मके पालनमें लगे रहना चाहिए। बाहद्यशौच और आशभ्यन्तर शौचके भेदसे 'शौच' दो प्रकारका माना गया है। मिट्टी और जलसे जो शरीरको शुद्ध किया जाता

English

and even then devotion to Hari is declared hard to attain. Therefore, having obtained this human birth, hard to get and fleeting as lightning,

अध्याय २९

श्लोक 100

हरिं संपूजयेद्भक्त्या पशुपाशविमोचनम् ।सर्वे ऽन्तराया नश्यन्ति मनःशुद्धिश्च जायते

hariṃ saṃpūjayedbhaktyā paśupāśavimocanam / sarve 'ntarāyā naśyanti manaḥśuddhiśca jāyate

हिन्दी अर्थ

है, वह बाह्यशौच है और अन्त:करणके भावकी जो शुद्धि है, उसे आभ्यन्तरशौच कहा गया है। मुनिश्रेष्ठटी आन्तरिक शुद्धिसे हीन पुरुषोंद्वारा जो नाना प्रकारके यज्ञ किये जाते हैं, वे राखमें डाली

English

one should worship Hari with devotion, who frees from the bonds of the bound animal; all obstacles vanish and purity of mind arises,

अध्याय २९

श्लोक 101

परं मोक्षं लभेश्चैव पूजिते तु जनार्दने ।धर्मार्थकामोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः

paraṃ mokṣaṃ labheścaiva pūjite tu janārdane / dharmārthakāmokṣākhyāḥ puruṣārthāḥ sanātanāḥ

हिन्दी अर्थ

हुई आहुतिके समान निष्फल होते हैं। अत: राग आदि सब दोषोंका त्याग करके सुखी होना चाहिए। हजारों भार मिट्टी और करोड़ों घड़े जलसे शरीरकी शुद्धि कर लेनेपर भी जिसका

English

and one gains supreme liberation when Janardana is worshipped. The aims of life — dharma, wealth, desire and liberation — are eternal;

अध्याय २९

श्लोक 102

हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति नात्र संशयः ।पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याभिधावतीम्

haripūjāparāṇāṃ tu sidhyanti nātra saṃśayaḥ / putradāragṛhakṣetradhanadhānyābhidhāvatīm

हिन्दी अर्थ

अन्त:करण दूषित है, वह चाण्डालके ही समान अपवित्र माना गया है। जो आन्तरिक शुद्धिसे रहित होकर केवल बाहरसे शरीरको शुद्ध करता है, वह ऊपरसे सजाये हुए मदिरापात्रकी भाँति

English

for those devoted to worship of Hari they are accomplished, without doubt. Having obtained this human life, running after sons, wives, house, fields, wealth and grain,

अध्याय २९

श्लोक 103

लब्ध्वेमां मानुषीं वृत्तिं रेरे दर्पं तु मा कृथाः ।संत्यज्य कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं तथा

labdhvemāṃ mānuṣīṃ vṛttiṃ rere darpaṃ tu mā kṛthāḥ / saṃtyajya kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ mohaṃ madaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अपवित्र ही है, उसे शान्ति नहीं मिलती। जो मानसिक शुद्धिसे हीन होकर तीर्थयात्रा करते हैं, उन्हें वे तीर्थ उसी तरह पवित्र नहीं करते जैसे मदिरासे भरे हुए पात्रको नदियाँ। मुनिश्रेष्ठ! जो

English

O fools, do not be proud. Abandoning desire, anger, greed, delusion and pride,

अध्याय २९

श्लोक 104

परापवादं निन्दां च भजध्वं भक्तितो हरिम् ।व्यापारान्सकलांस्त्क्त्वा पूजयध्वं जनार्दनम्

parāpavādaṃ nindāṃ ca bhajadhvaṃ bhaktito harim / vyāpārānsakalāṃstktvā pūjayadhvaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

वाणीसे धर्मोका उपदेश करता और मनसे पापकी इच्छा रखता है, उसे महापातकियोंका सिस्मौर समझना चाहिए। जिनका अन्तःकरण शुद्ध है, वे यदि परम उत्तम धर्ममार्गका आचरण करते हैं तो

English

slander of others and blame, worship Hari with devotion. Leaving all business, worship Janardana.

अध्याय २९

श्लोक 105

निकटा एव दृश्यन्ते कृतान्तनगरद्रुमाः ।यावन्नायाति मरणं यावन्नायाति वै जरा

nikaṭā eva dṛśyante kṛtāntanagaradrumāḥ / yāvannāyāti maraṇaṃ yāvannāyāti vai jarā

हिन्दी अर्थ

उसका फल अक्षय एवं सुखदायक जानना चाहिए। मन, वाणी और क्रियाद्वारा स्तुति,

English

The trees of Yama's city are seen near. As long as death does not come, as long as old age does not come,

अध्याय २९

श्लोक 106

यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचर्येद्धरिम् ।धीमान्नकुर्याद्विश्वासं शरीरे ऽस्मिन्विनश्वरे

yāvannendriyavaikalyaṃ tāvadevācaryeddharim / dhīmānnakuryādviśvāsaṃ śarīre 'sminvinaśvare

हिन्दी अर्थ

कथाश्रवण तथा पूजा करनेसे भगवान विष्णुमें जिसकी दृढ़ भक्ति हो गयी है, उसकी वह भक्ति भी भगवान् विष्णुकी “आराधना” कही गयी है (तथा संध्योपासना तो प्रसिद्ध ही है)। नारदजी!

English

as long as the senses are not impaired, so long worship Hari. The wise should not trust this perishable body.

अध्याय २९

श्लोक 107

नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यन्तचञ्चला ।आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्प्पं विमुचत

nityaṃ sannihito mṛtyuḥ saṃpadatyantacañcalā / āsannamaraṇo dehastasmāddarppaṃ vimucata

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मैंने यम और नियमोंको संक्षेपसे समझाया। इनके द्वारा जिनका चित्त शुद्ध हो गया है, उनके मोक्ष हस्तगत ही है--ऐसा माना जाता है। यम और नियमोंद्वारा बुद्धिको स्थिर करके

English

Death is always near; wealth is extremely fickle; the body is close to death; therefore give up pride.

अध्याय २९

श्लोक 108

संयोगा विप्रयोगान्ताः सर्वं च घक्षणभङ्गुरम् ।एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम्

saṃyogā viprayogāntāḥ sarvaṃ ca ghakṣaṇabhaṅguram / etajjñātvā mahābhāga pūjayasva janārdanam

हिन्दी अर्थ

जितेन्द्रिय पुरुष योग-साधनाके अनुकूल उत्तम आसनका विधिपूर्वक अभ्यास करे।

English

Unions end in separation; everything is perishable in a moment. Knowing this, O fortunate one, worship Janardana.

अध्याय २९

श्लोक 109

आशया व्यथते चैव मोक्षस्त्वत्यन्तदुर्लभः ।भक्त्या यजति यो विष्णुं महापातकवानपि

āśayā vyathate caiva mokṣastvatyantadurlabhaḥ / bhaktyā yajati yo viṣṇuṃ mahāpātakavānapi

हिन्दी अर्थ

पद्मासन, स्वस्तिकासन, पीठासन, सिंहासन,

English

One is troubled by hope; liberation is extremely hard to get. One who worships Vishnu with devotion, though a great sinner,

अध्याय २९

श्लोक 110

सो ऽपि याति परं स्थानं यत्रघ गत्वा न शोचति ।सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सांगा वेदाश्च सत्तम

so 'pi yāti paraṃ sthānaṃ yatragha gatvā na śocati / sarvatīrthāni yajñāśca sāṃgā vedāśca sattama

हिन्दी अर्थ

वाराहासन, मृगासन, चैलिकासन, क्रौश्ञासन, नालिकासन, सर्वतोभद्रासन, वृषभासन, नागासन,

English

also goes to the highest place, from which he does not grieve. All holy places, sacrifices and the Vedas with their limbs, O good one,

अध्याय २९

श्लोक 111

नारायणार्चनस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।किं वै वेदैर्मखैः शास्त्रैः किंवा तीर्थनिषेवणैः

nārāyaṇārcanasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / kiṃ vai vedairmakhaiḥ śāstraiḥ kiṃvā tīrthaniṣevaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

शैलासन, खड्गासन, मुदूरासन, मकरासन, त्रिपथासन, काष्ठासन, स्थाणु-आसन, वैकर्णिकासन, भौमासन और वीरासन--ये सब योगसाधनके हेतु हैं। मुनीश्चरोंने ये तीस आसन बनाये हैं। साधक पुरुष

English

do not equal a sixteenth part of the worship of Narayana. What use are Vedas, sacrifices, scriptures, or visits to holy places,

अध्याय २९

श्लोक 112

विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिर्व्रतैरपि

viṣṇubhaktivihīnānāṃ kiṃ tapobhirvratairapi

हिन्दी अर्थ

शीत-उष्ण आदि दन्होंसे पृथक् हो ईर्ष्या-द्वेष छोड़कर गुरुदेवके चरणोंमें भक्ति रखते हुए उपर्युक्त आसनोंमेंसे किसी एकको सिद्ध करके प्राणोंको जीतनेका अभ्यास करे। जहाँ मनुष्योंकी

English

what use are austerities and vows to those without devotion to Vishnu?

अध्याय २९

श्लोक 113

यजन्ति ये विष्णुमनन्तमृर्तिं निरीक्ष्य चाकारगतं वरेण्यम् ।वेदान्तवेद्यं भवरोगवैद्यं ते यान्ति मर्त्याः पदमच्युतस्य

yajanti ye viṣṇumanantamṛrtiṃ nirīkṣya cākāragataṃ vareṇyam / vedāntavedyaṃ bhavarogavaidyaṃ te yānti martyāḥ padamacyutasya

हिन्दी अर्थ

भीड़ न हो और किसी प्रकारका कोलाहल न होता हो, ऐसे एकान्त स्थानमें पूर्व, उत्तर अथवा पश्चिमकी ओर मुँह करके अभ्यासपूर्वक प्राणोंको जीते--प्राणायामका अभ्यास करे। शरीरके भीतर

English

Those who worship Vishnu of infinite form, having seen him in an image, the best, known by Vedanta, physician for the disease of worldly existence — those mortals go to Achyuta's abode.

अध्याय २९

श्लोक 114

अनादिमात्मानमनन्तशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् ।ज्योतिः स्वरुपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा समभ्येति नरः सखायम्

anādimātmānamanantaśaktimādhārabhūtaṃ jagataḥ sureḍyam / jyotiḥ svarupaṃ paramacyutākhyaṃ smṛtvā samabhyeti naraḥ sakhāyam

हिन्दी अर्थ

स्थित वायुका नाम प्राण है। उसके विग्रह (वशमें करनेकी चेष्टा)-को आयाम कहते हैं। यही प्राणायाम” कहा गया है। उसके दो भेद बताये गये हैं--एक अगर्भ प्राणायाम और दूसरा सगर्भ

English

Remembering the beginningless Self of infinite power, the support of the world, the one praised by the gods, light by nature, supreme, called Achyuta, a man comes to a friend.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.