Narada Purana· Nārada Purāṇa
30
अध्याय 30 / 167

Book 1 - Adhyaya 31

71 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ71 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३०

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे प्रायश्चित्तविधिर्नाम घत्रिंशो ऽध्यायः नारद उवाच कथितो भवता सम्यग्वर्णाश्रमविधिर्मुने ।इदानीं श्रोतुमिच्छामि यममार्गं सुदुर्गमम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde prāyaścittavidhirnāma ghatriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca kathito bhavatā samyagvarṇāśramavidhirmune / idānīṃ śrotumicchāmi yamamārgaṃ sudurgamam

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम, इनमें दूसरा श्रेष्ठ है। जप और ध्यानके बिना जो प्राणायाम किया जाता है, वह अगर्भ है और जप तथा ध्यानके सहित किये जानेवाले

English

O sage, the rules governing the discipline and conduct of life of the different castes and stages of life have been duly narrated by you. Now I wish to hear the extremely impassable path of Yama.

अध्याय ३०

श्लोक 2

सनक उवाच शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यममार्गं सुदुर्गमम् ।सुखदं पुण्यशीलानां पापिनां भयदायकम्

sanaka uvāca śṛṇu vipra pravakṣyāmi yamamārgaṃ sudurgamam / sukhadaṃ puṇyaśīlānāṃ pāpināṃ bhayadāyakam

हिन्दी अर्थ

प्राणायामको सगर्भ कहते हैं। मनीषी पुरुषोंने इस दो भेदोंवाले प्राणायामको रेचक, पूरक, कुम्भक और शून्यकके भेदसे चार प्रकारका बताया है। जीवोंकी दाहिनी नाड़ीका नाम पिड़ला है।

English

Listen O Brahma, I shall recount to you the impassable path of Yama that bestows happiness to men of meritorious deeds and that is awe-inspiring unto the sinners.

अध्याय ३०

श्लोक 3

षडशीतिसहस्राणि योजनार्निनि मुनीश्वर ।यममार्गस्य विस्तारः कथैतः पूर्वसूरिभिः

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanārnini munīśvara / yamamārgasya vistāraḥ kathaitaḥ pūrvasūribhiḥ

हिन्दी अर्थ

उसके देवता सूर्य हैं। उसे पितृयोनि भी कहते हैं। इसी प्रकार बायीं नाड़ीका नाम इडा है, जिसे देवयोनि भी कहते हैं। मुनिश्रेष्ठ! चन्द्रमाको उसका अधिदेवता समझो । इन दोनोंके मध्यभागमें

English

It has been mentioned by the earlier sages (i.e. phUo- sophers) that the extent of the path of Yama is, O leading sage, eightysix thousand Tojanas.

अध्याय ३०

श्लोक 4

ये नरा दानशीलास्तु ते यान्ति सुखिनो द्विज ।धर्मशून्या नरा यान्ति दुःखेन भृशमर्दिताः

ye narā dānaśīlāstu te yānti sukhino dvija / dharmaśūnyā narā yānti duḥkhena bhṛśamarditāḥ

हिन्दी अर्थ

सुषुम्ना नाड़ी है। यह अत्यन्त सूक्ष्म और परम गुहा है। ब्रह्माजीको इसका अधिदेवता जानना चाहिए। नासिकाके बायें छिद्रसे वायुको बाहर निकाले। रेचन करने (निकालने)-के कारण

English

O Brahmam, men who habitually give charitable gifts go through it with great pleasure and happiness. Men devoid of righteous activities go through it miserably as they are pounded and thrashed roundly on the way.

अध्याय ३०

श्लोक 5

अतिभीता विवश्त्राश्च शुष्ककण्ठौष्ठतालुकाः ।क्रदन्तो विस्तरं दीनाः पापिनो यान्ति तत्पथि

atibhītā vivaśtrāśca śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukāḥ / kradanto vistaraṃ dīnāḥ pāpino yānti tatpathi

हिन्दी अर्थ

इसका नाम 'रेचक' है, फिर नासिकाके दाहिने छिद्गरसे वायुकी अपने भीतर भरे। वायुको पूर्ण करने (भरने)-के कारण इसे “पूरक” कहा गया है। अपने देहमें भरी हुई वायुको रोके रहे, छोड़े

English

Extremely terriiied, devoid of garments and with their throats, lips and palates parched up, the sinners traverse that way crying bitterly and pitiably.

अध्याय ३०

श्लोक 6

हन्यमाना यमभटैः प्रतोदाद्यैस्तथायुधैः

hanyamānā yamabhaṭaiḥ pratodādyaistathāyudhaiḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं और भरे हुए कुम्भ (घड़े)-की भाँति स्थिरभावसे बैठा रहे। कुम्भकी भाँति स्थित होनेके कारण इस प्राणायामका नाम “कुम्भक' है। बाहरकी वायुको न तो भीतरकी ओर ग्रहण

English

Yama's soldiers strike them with whips, goads and other weapons.

अध्याय ३०

श्लोक 7

इतस्ततः प्रधावन्तो यान्ति दुःखेन तत्पथि ।क्वचित्पङ्कः क्वचिदूह्निः क्वचित्सेतत्पसैकतम् ।क्वचिद्वै दावरुपेणः तीक्ष्णधाराः शिलाः क्वचित्

itastataḥ pradhāvanto yānti duḥkhena tatpathi / kvacitpaṅkaḥ kvacidūhniḥ kvacitsetatpasaikatam / kvacidvai dāvarupeṇaḥ tīkṣṇadhārāḥ śilāḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

करे और न भीतरकी वायुको बाहर निकाले। जैसे हो, वैसे ही स्थित रहे। इस तरहके प्राणायामको 'शून्यक” समझो। जैसे मतवाले गजराजको धीरे-धीरे वशमें किया जाता है, उसी

English

They run about here and there along that path with great pain and misery. In some places there is deep mud; in some places there is fire; in some places there is red-hot sand; at some places there is forest-fire; vdiile there are sharp-edged rocks elsewhere.

अध्याय ३०

श्लोक 8

क्वचित्कण्टकवृक्षाश्च दुःखारोहशिला नगाः ।गाढान्धकाराशअच गुहाः कण्टकावरणं महत्

kvacitkaṇṭakavṛkṣāśca duḥkhārohaśilā nagāḥ / gāḍhāndhakārāśaaca guhāḥ kaṇṭakāvaraṇaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

प्रकार प्राणको धीरे-धीरे जीतना चाहिए। अन्यथा बड़े-बड़े भयद्डूर रोग हो जाते हैं। जो योगी क्रमश: वायुको जीतनेका अभ्यास करता है, वह निष्पाप हो जाता है और सब पापोंसे मुक्त होनेपर

English

In some places there are thorny trees and rocky mountains very difficult to climb; there are many caves with pitch darkness, there are great coverii hedges of thorny bushes.

अध्याय ३०

श्लोक 9

वप्राग्रारोहणं चैव कन्दरस्य प्रवेशनम् ।शर्कराश्च तथा लोष्टाः सूचीतुल्याश्च कण्टकाः

vaprāgrārohaṇaṃ caiva kandarasya praveśanam / śarkarāśca tathā loṣṭāḥ sūcītulyāśca kaṇṭakāḥ

हिन्दी अर्थ

वह ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है।

English

In many places, people have to climb to the top of steep bunds and mounds and enter long caves. The path is strewn wifh gravels, pebbles and clods, as well as thorns pointed like needles.

अध्याय ३०

श्लोक 10

शैवालं च क्वचिन्मार्गे क्वचित्कीचकपङ्क्तयः ।क्वचिव्द्याव्राश्च गर्जन्ते वर्धन्ते च क्वचिज्ज्वराः

śaivālaṃ ca kvacinmārge kvacitkīcakapaṅktayaḥ / kvacivdyāvrāśca garjante vardhante ca kvacijjvarāḥ

हिन्दी अर्थ

'मुनीश्वर! जो विषयोंमें फँसी हुई इन्द्रियोंको

English

Some places on the way are made slippery with mosses; in some places there are rows of bamboos; tigers roar in some places; in some places paroxysms of fever (overwhelm the people).

अध्याय ३०

श्लोक 11

एवं बहुविधक्लेशाः पापिनो यान्ति नारद ।क्रोशन्तश्च रुदन्तश्च म्लायन्तश्चैव पापिनः

evaṃ bahuvidhakleśāḥ pāpino yānti nārada / krośantaśca rudantaśca mlāyantaścaiva pāpinaḥ

हिन्दी अर्थ

है, उसके इस प्रयत्रका नाम 'प्रत्याहार' है। ब्रह्मन्! जिन्होंने प्रत्याहारद्वारा अपनी इन्द्रियोंको जीत लिया है, वे महात्मा पुरुष ध्यान न करनेपर भी

English

O Narada, the sinners undergo much distress and move ahead slowly. Crying loudly and weeping they fade and languish.

अध्याय ३०

श्लोक 12

पाशेन यन्त्रिताः केचित्कृष्यमाणास्तथाङ्कुशैः ।शास्त्रास्त्रैस्ताड्यमानाश्च पृष्टतो यान्ति पापिनः

pāśena yantritāḥ kecitkṛṣyamāṇāstathāṅkuśaiḥ / śāstrāstraistāḍyamānāśca pṛṣṭato yānti pāpinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनरावृत्तिरहित परब्रह्म पदको प्राप्त कर लेते हैं। जो इन्द्रियसमुदायको वशमें किये बिना ही ध्यानमें तत्पर होता है, उसे मूर्ख समझो; क्योंकि उसका ध्यान सिद्ध नहीं होता। मनुष्य जिस-जिस वस्तुको

English

Some of the sinners are bound with nooses; some are dragged with goads and hooks; some are beaten and hit with diverse weapons on their backs—in this way the sinners wend their way.

अध्याय ३०

श्लोक 13

नासाग्रपाशकृष्टाश्च केचिदन्त्रैश्च बधिताः ।वहॄन्तश्चायसां भारं शिश्राग्रेण प्रयान्ति वै

nāsāgrapāśakṛṣṭāśca kecidantraiśca badhitāḥ / vahṝntaścāyasāṃ bhāraṃ śiśrāgreṇa prayānti vai

हिन्दी अर्थ

देखता है, उसे अपने आत्मामें आत्मस्वरूप समझे और प्रत्याहारद्वारा वशमें की हुई इन्द्रियोंको अपने आत्मामें ही अन्तर्मुख करके धारण करे। इस प्रकार इन्द्रियोंको जो आत्मामें धारण करना है,

English

Some are dragged with nooses at the tip of their noses, some are bound with entrails. Some go ahead bearing weighty iron mass with the tip of their penis.

अध्याय ३०

श्लोक 14

अयोभारद्वयं केचिन्नासाग्रेण तथापरे ।कर्णाभ्यां च तथा केचिद्वहॄन्तो यान्ति पापिनः

ayobhāradvayaṃ kecinnāsāgreṇa tathāpare / karṇābhyāṃ ca tathā kecidvahṝnto yānti pāpinaḥ

हिन्दी अर्थ

उसीको “धारणा” कहते हैं। योग (प्रत्याहार)-से इन्द्रियोंके समुदायको जीतकर धारणाद्वारा उन इन्द्रियॉंको दृढ़तापूर्वक हृदयमें धारण कर लेनेके पश्चात् साधक उन परमात्माका ध्यान करे, जो सबका धारण-

English

Some sinners bear two weighty iron balls by means of the tips of their noses; some sinners bear the same with their ears and go ahead.

अध्याय ३०

श्लोक 15

केचिच्च स्खलिता यान्ति ताड्यमानास्तथापरे ।अत्यर्थोच्ङ्वसिताः केचित्केचिदाच्छत्रलोचनाः

kecicca skhalitā yānti tāḍyamānāstathāpare / atyarthocṅvasitāḥ kecitkecidācchatralocanāḥ

हिन्दी अर्थ

पोषण करनेवाले हैं और जो कभी अपनी महिमासे च्युत नहीं होते। सम्पूर्ण विश्व उन्हींका स्वरूप है। वे सर्वत्र व्यापक होनेसे विष्णु कहलाते हैं। समस्त लोकोंके एकमात्र कारण वे ही हैं। उनके नेत्र

English

Some falter at every step and plod on. Others, on being struck, slip down. Some leave deep sighs and some keep their eyes closed.

अध्याय ३०

श्लोक 16

छायाजलविहीने तु पथि यान्त्यतिदुःखिताः ।शोचन्तः स्वानि कर्मणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च

chāyājalavihīne tu pathi yāntyatiduḥkhitāḥ / śocantaḥ svāni karmaṇi jñānājñānakṛtāni ca

हिन्दी अर्थ

विकसित कमलदलके समान सुशोभित हैं। मनोहर कुण्डल उनके कानोंकी शोभा बढ़ाते हैं। उनकी भुजाएँ विशाल हैं। अज्भग-अड्भसे उदारता सूचित होती है। सब प्रकारके आभूषण उनके सुन्दर

English

Along the path that contains no shady place to rest nor water to drink, they miserably plod on lamenting their sins committed knowingly or unknowingly.*

अध्याय ३०

श्लोक 17

ये तु नारद धर्मिष्ठा दानशीला सुबुद्धयः ।अतीव सुखसंपन्नास्ते यान्ति धर्ममन्दिरम्

ye tu nārada dharmiṣṭhā dānaśīlā subuddhayaḥ / atīva sukhasaṃpannāste yānti dharmamandiram

हिन्दी अर्थ

विग्रहकी शोभा बढ़ाते हैं। उन्होंने पीताम्बर धारण कर रखा है। वे दिव्यशक्तिसे सम्पन्न हैं। उन्होंने स्वर्णमय यज्ञोपवीत धारण किया है। गलेमें तुलसीकी माला पहन रखी है। कौस्तुभभमणिसे उनकी शोभा

English

O Nada, those who are pious and righteous, those who are habitual givers of gifts, those who are of good intention, go to the palace of Dharma (god of death) with great pleasure and happiness.

अध्याय ३०

श्लोक 18

अन्नदास्तु मुनुश्रेष्ठ भुञ्जन्तः स्वादु यान्ति वै ।नीरदा यान्ति सुखिनः पिबन्तः क्षीरमुत्तममम् ।तक्रदा दधिदाश्चैव तत्तद्भोगं लभन्ति वै ।घृतदा मधुदाश्चैव क्षीरदाश्च द्विजोत्तम

annadāstu munuśreṣṭha bhuñjantaḥ svādu yānti vai / nīradā yānti sukhinaḥ pibantaḥ kṣīramuttamamam / takradā dadhidāścaiva tattadbhogaṃ labhanti vai / ghṛtadā madhudāścaiva kṣīradāśca dvijottama

हिन्दी अर्थ

और बढ़ गयी है। वक्ष:स्थलमें श्रीवत्सका चिह्न सुशोभित है। देवता और असुर सभी भगवान्के चरणोंमें मस्तक नवा रहे हैं। बारह अंगुल विस्तृत तथा आठ दलोंसे विभूषित अपने हृदयकमलके

English

O leading sage, the giver of robes and cloth goes clad in divine garments. He who has given a mine previously goes along the path eulogised by the immortal ones.

अध्याय ३०

श्लोक 19

सुधापानं प्रकुर्वन्तो यान्ति वै धर्ममन्दिरम् ।शाकदाः पायसं भुञ्जंन्दीपदो ज्वलयन्दिशः

sudhāpānaṃ prakurvanto yānti vai dharmamandiram / śākadāḥ pāyasaṃ bhuñjaṃndīpado jvalayandiśaḥ

हिन्दी अर्थ

परात्पर परमात्माका उपर्युक्तरूपसे ध्यान करना चाहिए। ध्येय वस्तुमें चित्तकी वृत्तिका एकाकार हो जाना ही साधु पुरुषोंद्वारा ' ध्यान' कहा गया है। दो घड़ी ध्यान करके भी मनुष्य परम मोक्षको

English

The giver of fruits and flowers goes with great conten¬ tedness. The man who gives betel-leaves to chew goes to the abode of Dharma with great delight.

अध्याय ३०

श्लोक 20

वस्त्रदो मुनुशार्दूल याति दिव्याम्बरावृतः ।पुराकरप्रदो याति स्तूयमानो ऽमरैः पथि

vastrado munuśārdūla yāti divyāmbarāvṛtaḥ / purākaraprado yāti stūyamāno 'maraiḥ pathi

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेता है। ध्यानसे पाप नष्ट होते हैं।

English

The excellent man who had rendered service to his father and mother (while on the Earth), walks ahead with a delighted soul honoured and worshipped by the heaven- dwellers.

अध्याय ३०

श्लोक 21

गोदानेन नरो याति सर्वसौख्यसमन्वितः ।भूमिदो गृहदश्चैव विमाने सर्वसंपदि

godānena naro yāti sarvasaukhyasamanvitaḥ / bhūmido gṛhadaścaiva vimāne sarvasaṃpadi

हिन्दी अर्थ

ध्यानसे मोक्ष मिलता है। ध्यानसे भगवान् विष्णु प्रसन्न होते हैं तथा ध्यानसे सम्पूर्ण मनोरथोंकी सिद्धि हो जाती है। भगवान् महाविष्णुके जो- जो स्वरूप हैं, उनमेंसे किसीका भी एकाग्रतापूर्वक

English

He who renders great service to ascetics who perform great holy rites, and to leading Brahmanas, goes (to Dharma's palace) with great pleasure.

अध्याय ३०

श्लोक 22

अप्सरोगणसंकीर्णे क्रीडन्याति वृषालयम् ।हयदो यानदश्चापि गजदश्च द्विजोत्तम

apsarogaṇasaṃkīrṇe krīḍanyāti vṛṣālayam / hayado yānadaścāpi gajadaśca dvijottama

हिन्दी अर्थ

ध्यान करे। उस ध्यानसे संतुष्ट होकर भगवान् विष्णु निश्चय ही मोक्ष देते हैं। साधुशिरोमणे ! ध्येय वस्तुमें मनको इस प्रकार स्थिर कर देना चाहिए कि ध्याता, ध्यान और ध्येयकी त्रिपुटीका

English

A person engaged in the gift of learning goes ahead while he is being worshipped by lotus-bom deities. The regular reader of the Pur&ras goes ahead as he is being eulogised by leading sages. Thus, those who are engaged in righteousness go to the abode of Dharma with great pleasure.

अध्याय ३०

श्लोक 23

धर्मालयं विमानेन याति भोगान्वितेन वै ।अनडुद्दो मुनिश्रेष्ठ यानारुढः प्रयाति वै

dharmālayaṃ vimānena yāti bhogānvitena vai / anaḍuddo muniśreṣṭha yānāruḍhaḥ prayāti vai

हिन्दी अर्थ

तनिक भी भान न रह जाय। तब ज्ञानरूपी अमृतके सेवनसे अमृतत्व (परमात्मा)-को प्राप्त होता है।

English

Men arc most excellent among the intellectual beings; among men the Brahmai are most excellent; the scholars are most excellent among the Brahmanas; really wise ones are most excellent among scholars.

अध्याय ३०

श्लोक 24

फलदः पुष्पदश्चापि याति संतोषसंयुतः ।तांबूलदो नरो याति प्रहृष्टोर् धममन्दिरम्

phaladaḥ puṣpadaścāpi yāti saṃtoṣasaṃyutaḥ / tāṃbūlado naro yāti prahṛṣṭor dhamamandiram

हिन्दी अर्थ

निरन्तर ध्यान करनेसे ध्येय वस्तुके साथ अपना अभेदभाव स्पष्ट अनुभव हो जाता है। जिसकी सब इन्द्रियाँ विषयोंसे निवृत्त हो जाती हैं और वह परमानन्दसे पूर्ण हो वायुशून्य स्थानमें

English

Among the wise ones the performers of holy rites are most excellent, the expounders of the Brahmana (or the Veda) are most excellent among them. The person who has no feeling of myness is said to be most excellent among the expounders of Brahman.

अध्याय ३०

श्लोक 25

मातापित्रोश्च शुश्रूषां कृतवान्यो नरोत्तमः ।स याति परितुष्टात्मा पूज्यमानो दिविस्थितैः

mātāpitrośca śuśrūṣāṃ kṛtavānyo narottamaḥ / sa yāti parituṣṭātmā pūjyamāno divisthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

जलते हुए दीपककी भाँति अविचलभावसे ध्यानमें स्थित हो जाता है, तो उसकी इस ध्येयाकार स्थितिको 'समाधि' कहते हैं। नारदजी! योगी पुरुष समाधि-अवस्थामें न देखता है, न सुनता

English

Having summoned the sinners, he would threaten

अध्याय ३०

श्लोक 26

शुश्रूषां कुरुते यस्तु यतीनां व्रतचारिणाम् ।द्विजग्र्यब्राह्मणानां च स यात्वतिसुखान्वितः

śuśrūṣāṃ kurute yastu yatīnāṃ vratacāriṇām / dvijagryabrāhmaṇānāṃ ca sa yātvatisukhānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

है, न सूँघता है, न स्पर्श करता है और न वह कुछ बोलता ही है। उस अवस्थामें योगियोंको सम्पूर्ण उपाधियोंसे मुक्त, शुद्ध, निर्मल, सच्चिदानन्दस्वरूप तथा अविचल आत्माका

English

He appears terrific due to his weapons glittering like lightning. He has thirtytwo arms and his girth is three Tojanas. His nose is long and his eyes are red.

अध्याय ३०

श्लोक 27

सर्वभूतदयायुक्तः पूज्यमानो ऽमरैर्द्विजः ।सर्वभोगान्वितेनासौ विमानेन प्रयाति च

sarvabhūtadayāyuktaḥ pūjyamāno 'marairdvijaḥ / sarvabhogānvitenāsau vimānena prayāti ca

हिन्दी अर्थ

साक्षात्कार होता है। विद्वान् नारदजी ! यह आत्मा परम ज्योतिर्ममय तथा अमेय है। जो मायाके अधीन हैं, उन्हींको वह मायायुक्त-सा प्रतीत होता है। उस मायाका निवारण होनेपर वह

English

All the emissaries roar. They too are as terrible as Yama. Thereafter, Citragpta addresses at the behest of Yama all sinners who quake with fear and who bewail their own sinful fate.

अध्याय ३०

श्लोक 28

विद्यादानरतो याति पूज्यमानो ऽब्जसूनुभिः ।पुराणपठको याति स्तूयमानो मुनीश्वरैः

vidyādānarato yāti pūjyamāno 'bjasūnubhiḥ / purāṇapaṭhako yāti stūyamāno munīśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मल ब्रह्मरूपसे प्रकाशित होता है। वह ब्रह्म

English

Why did you not consider before that Yama would mete out punishment? Yama is equal and impartial to the rich and the poor, the fool and the learned, the daring one and the dastard."

अध्याय ३०

श्लोक 29

एवं धर्मपरा यान्ति सुखं धर्मस्य मन्दिरम् ।यमश्चतुर्मुखो भूत्वा शङ्खचक्रगदासिभृत्

evaṃ dharmaparā yānti sukhaṃ dharmasya mandiram / yamaścaturmukho bhūtvā śaṅkhacakragadāsibhṛt

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण प्राणियोंके अन्तर्यामी आत्मारूपसे स्थित है। परमात्मा सूक्ष्मससे भी अत्यन्त सूक्ष्म और महान्से भी अत्यन्त महान् है। वह सनातन परमेश्वर समस्त विश्वका कारण है। ज्ञानियोंमें श्रेष्ठ

English

At the end of two Pardrdhas, the annihilation of the whole CSosmic egg (is going to take place as mentioned by you). O son of Brahma, it has been mentioned by you yourself that the enjoyment of the pleasures of the merits, thanks to the charitable gifts of villages, etc., isgpreat and lasts for thou¬ sands and crores of Kalpas.

अध्याय ३०

श्लोक 30

पुण्यकर्मरतं सम्यक्स्नेहान्मित्रमिवार्चति ।भो भो बुद्धिमतां श्रेष्ठानरकक्लेषभीरवः

puṇyakarmarataṃ samyaksnehānmitramivārcati / bho bho buddhimatāṃ śreṣṭhānarakakleṣabhīravaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष परम पवित्र परात्पर ब्रह्मरूपमें उसका दर्शन करते हैं। अकारसे लेकर हकारतकके भिन्न-भिन्न वर्णोंके रूपमें स्थित अनादि पुराणपुरुष परमात्माको ही शब्दब्रह्य कहा गया है और जो विशुद्ध,

English

He appears to be differentiated through the forms of Brahma, Visnu, liva, etc. The eternal lord appears to be differ¬ ently conditioned by these three different Gunas.

अध्याय ३०

श्लोक 31

युष्माभिः साधितं पुण्यमत्रामुत्रसुखावहम् ।मनुषथ्य जन्म यः प्राप्य सुकृतं न करोति च

yuṣmābhiḥ sādhitaṃ puṇyamatrāmutrasukhāvaham / manuṣathya janma yaḥ prāpya sukṛtaṃ na karoti ca

हिन्दी अर्थ

अक्षर, नित्य, पूर्ण, हृदयाकाशके मध्य विराजमान अथवा आबकाशमें व्याप्त, आनन्दमय, निर्मल एवं शान्त तत्त्व है, उसीको 'परब्रह्म परमात्मा” कहते हैं, योगीलोग अपने हृदयमें जिन अजन्मा, शुद्ध,

English

By employing the entire Maya-power, He per¬ forms the function of the universe. He cfeates (the imiverse) in the form of Brahma and protects it in the form of Viu. It is certain that in the end he swallows everything in the form of Rudra.

अध्याय ३०

श्लोक 32

स एव पापिनां श्रेष्ठ आत्मघातं करोति च ।अनित्यं प्राप्य मानुष्यं नित्यं यस्तु न साधयेत्

sa eva pāpināṃ śreṣṭha ātmaghātaṃ karoti ca / anityaṃ prāpya mānuṣyaṃ nityaṃ yastu na sādhayet

हिन्दी अर्थ

विकाररहित, सनातन परमात्माका दर्शन करते हैं, उन्हींका नाम परब्रह्म है।

English

The action performed, whether auspicious or inaus¬ picious must, of necessity, be enjoyed. He who is the lord of all worlds is the immanent soul of all and is identical with the universe. He is perfect and eternal and he enjoys through all the fruits of all actions.*

अध्याय ३०

श्लोक 33

स याति नरकं घोरं को ऽन्यस्तस्मादचेतनः ।शरीरं यातनारुपं मलाद्यैः परिदूषितम्

sa yāti narakaṃ ghoraṃ ko 'nyastasmādacetanaḥ / śarīraṃ yātanārupaṃ malādyaiḥ paridūṣitam

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ट! अब दूसरा ध्यान बतलाता हूँ, सुनो। परमात्माका यह ध्यान संसार-तापसे संतप्त मनुष्योंको अमृतकी वर्षके समान शान्ति प्रदान करनेवाला है। परमानन्दस्वरूप भगवान् नारायण

English

The God who pervades all universe and who is endowed with different Gunas, creates, protects and swallows up everything. The immutable Lord is the enjoyer of everything.

अध्याय ३०

श्लोक 34

तस्मिन्यो याति विश्वासं तं विद्यादात्मघातकम् ।सर्वेषु प्राणिनः श्रेष्ठास्तेषु वै बुद्धिजीविनः

tasminyo yāti viśvāsaṃ taṃ vidyādātmaghātakam / sarveṣu prāṇinaḥ śreṣṭhāsteṣu vai buddhijīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणवमें स्थित हैं--ऐसा चिन्तन करे। उनकी

English

This horrible description of the journey of the departed soul to the capital of Yama has little basis in the Vedk literature. The medieval authors of the Purdpas used this deterrence against immoral tendencies to maintain a certain standard of morality in the public and their success can be gauged from the fact that the illiterate Hindu masses are still under the Pur&tdc influence of Yama and his emissaries.

अध्याय ३०

श्लोक 35

बुद्धिमस्तु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणास्तथा ।ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः

buddhimastu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāstathā / brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

कहीं उपमा नहीं है। वे प्रणबकी अर्धमात्राके ऊपर विराजमान नादस्वरूप हैं। अकार ब्रह्माजीका रूप है, उकार भगवान् विष्णुका स्वरूप है,

English

W 5-16 graphically depict the crude tortures of those times. But this Puranic author seems to be unaware that the departed soul has no physical body of gross elements as the two gross elements, viz. the earth and water are lefl behind and the body that goes ahead consists of fire, wind and ether and as such many of the tortures are not applicable to such a body.

अध्याय ३०

श्लोक 36

कृतबुद्धिषु कर्त्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः ।ब्रह्मवादिष्वपि तथा श्रेष्ठो निर्मम उच्यते

kṛtabuddhiṣu karttāraḥ kartṛṣu brahmavādinaḥ / brahmavādiṣvapi tathā śreṣṭho nirmama ucyate

हिन्दी अर्थ

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विन्दति। ध्यानात्प्रसीदति हरिर्यानात्सरवार्थसाधनम्॥

English

Cf. Manu XI1.54 ff and Yajflavalkya. 111.206 ff which state that sinnera after serving their term in hells are bom as lower animals, insects, trees,, shrubs, etc.

अध्याय ३०

श्लोक 37

एतेभ्यो ऽपि परो ज्ञेयो नित्यं ध्यानपरायणः ।तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो धर्मसंग्रहः

etebhyo 'pi paro jñeyo nityaṃ dhyānaparāyaṇaḥ / tasmātsarvaprayatnena karttavyo dharmasaṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

मकार रुद्ररूप है तथा अर्धमात्रा निर्गुण परब्रह्म परमात्मस्वरूप है। अकार, उकार और मकार-- ये प्रणवकी तीन मात्राएँ कही गयी हैं। ब्रह्मा, विष्णु और शिव--ये तीन क्रमश: उनके देवता

English

Greater than these is to be known the one who is always devoted to meditation; therefore with all effort the collection of dharma should be made.

अध्याय ३०

श्लोक 38

सर्वत्र पूज्यते जन्तुर्धर्मवान्नात्र संशयः ।गच्छ स्वपुण्यैर्मत्स्थानं सर्वभोगसमन्वितम्

sarvatra pūjyate janturdharmavānnātra saṃśayaḥ / gaccha svapuṇyairmatsthānaṃ sarvabhogasamanvitam

हिन्दी अर्थ

हैं। इन सबका समुच्चयरूप जो 3३»कार है, वह परब्रह्म परमात्माका बोध करानेवाला है। परब्रह्म परमात्मा वाच्य हैं और प्रणव उनका वाचक माना गया है। नारदजी! इन दोनोंमें वाच्य-वाचक-

English

The righteous creature is honoured everywhere, without doubt. "Go by your own merits to my abode, endowed with every enjoyment.

अध्याय ३०

श्लोक 39

अस्ति चेद्दुष्कृतं किञ्चित्पश्चादत्रैव भोक्ष्यसे ।एवं यमस्तमभ्यर्च्य प्रापयित्वा च सद्गतिम्

asti cedduṣkṛtaṃ kiñcitpaścādatraiva bhokṣyase / evaṃ yamastamabhyarcya prāpayitvā ca sadgatim

हिन्दी अर्थ

सम्बन्ध उपचारसे ही कहा गया है। जो प्रतिदिन प्रणवका जप करते हैं, वे सम्पूर्ण पातकोंसे मुक्त हो जाते हैं तथा जो निरन्तर उसीके अभ्यासमें लगे रहते हैं, वे परम मोक्ष पाते हैं। जो ब्रह्मा,

English

If there is any wrongdoing left, you will enjoy its fruit later, right here." Thus Yama, honouring him and sending him to a good state,

अध्याय ३०

श्लोक 40

आहूय पापिनश्चैव कालदण्डेन तर्जयेत् ।प्रलयांबुदनिर्घोषो ह्यञ्जनाद्रिसमप्रभः

āhūya pāpinaścaiva kāladaṇḍena tarjayet / pralayāṃbudanirghoṣo hyañjanādrisamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु और शिवरूप प्रणव-मन्त्रका जप करता है, उसे अपने अन्तःकरणमें कोटि-कोटि सूय्योके समान निर्मल तेजका ध्यान करना चाहिए अथवा प्रणव-जपके समय शालग्रामशिला या किसी

English

summons sinners and threatens them with the staff of Time. His voice is like the roar of the clouds of dissolution; he is dark as a collyrium mountain,

अध्याय ३०

श्लोक 41

विद्युत्प्र भायुर्घोर्भीमो द्वात्रिंशद्भुजसंयुतः ।योजनत्रयविस्तारो रक्ताक्षो दीर्घनासिकः

vidyutpra bhāyurghorbhīmo dvātriṃśadbhujasaṃyutaḥ / yojanatrayavistāro raktākṣo dīrghanāsikaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवत्प्रतिमाके स्वरूपका ध्यान करना चाहिए। अथवा जो-जो पापनाशक तीर्थादिक वस्तु है, उसी-उसीका अपने हृदयमें चिन्तन करना चाहिए। मुनीश्वर! यह वैष्णवज्ञान तुम्हें बताया गया है।

English

flashing like lightning, terrible, fearsome, with thirty-two arms, three yojanas broad, red-eyed, long-nosed,

अध्याय ३०

श्लोक 42

दंष्ट्राकरालवदनो वापीतुल्योग्रलोचनः ।मृत्युज्वरादिभिर्युक्तश्चित्रगुत्पो ऽपि भीषणः

daṃṣṭrākarālavadano vāpītulyogralocanaḥ / mṛtyujvarādibhiryuktaścitragutpo 'pi bhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इसे जानकर योगीश्वर पुरुष उत्तम मोक्ष पा लेता है। जो एकाग्रचित्त होकर इस प्रसंगको पढ़ता अथवा सुनता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो भगवान् विष्णुका सालोक्य प्राप्त कर लेता है।

English

with a face made fearful by tusks, and eyes fierce as wells; joined by Death-fever and the rest. Chitragupta too is terrifying.

अध्याय ३०

श्लोक 43

सर्वे दूताश्च गर्जन्ति यमतुल्यविभीषणाः ।ततो ब्रवीति तान्सर्वान्कंपमानांश्च पापिनः

sarve dūtāśca garjanti yamatulyavibhīṣaṇāḥ / tato bravīti tānsarvānkaṃpamānāṃśca pāpinaḥ

हिन्दी अर्थ

भवबन्धनसे मुक्तिके लिये भगवान् विष्णुके भजनका उपदेश

English

All the messengers roar, as fearsome as Yama. Then to all the trembling sinners

अध्याय ३०

श्लोक 44

शोचन्तः स्वानि कर्माणि चित्रगुत्पो यमाज्ञया ।भो भो पापा दुराचारा अहॄङ्कारप्रदूषिताः

śocantaḥ svāni karmāṇi citragutpo yamājñayā / bho bho pāpā durācārā ahṝṅkārapradūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--हे सर्वज्ञ महामुने! सबके स्वामी देवदेव भगवान् जनार्दन जिस प्रकार संतुष्ट होते हैं, वह उपाय मुझे बताइये।

English

who grieve over their deeds, Chitragupta speaks by Yama's command: "O wicked sinners, of bad conduct, corrupted by pride,

अध्याय ३०

श्लोक 45

किमर्थमर्जितं पापं युष्माभिरविवेकिभिः ।कामक्तोधादिदृष्टेन सगर्वेण तु चेतसा

kimarthamarjitaṃ pāpaṃ yuṣmābhiravivekibhiḥ / kāmaktodhādidṛṣṭena sagarveṇa tu cetasā

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी बोले--नारदजी ! यदि मुक्ति चाहते हो तो सच्चिदानन्दस्वरूप परमदेव भगवान् नारायणका सम्पूर्ण चित्तसे भजन करो। भगवान् विष्णुकी शरण लेनेवाले मनुष्यको शत्रु मार नहीं सकते,

English

why did you, without discernment, earn sin, seen with desire, anger and the rest, with a proud mind?

अध्याय ३०

श्लोक 46

यद्यत्पापतरं तत्तत्किमर्थं चरितं जनाः ।कृतवन्तः पुरा पापान्यत्यन्तहर्षिताः

yadyatpāpataraṃ tattatkimarthaṃ caritaṃ janāḥ / kṛtavantaḥ purā pāpānyatyantaharṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रह पीड़ा नहीं दे सकते तथा राक्षस उसकी ओर आँख उठाकर देख नहीं सकते। भगवान् जनार्दनमें जिसकी दृढ़ भक्ति है, उसके सम्पूर्ण श्रेय सिद्ध हो जाते हैं। अत: भक्त पुरुष सबसे बढ़कर है।

English

Whatever was the more sinful, why did you do that, people? You did those sins before with great delight.

अध्याय ३०

श्लोक 47

तथैव यातना भोज्याः किं वृथा ह्यतिदुरिवताः ।भृत्यमित्रकलत्रार्थं दुष्कृतं चरितं यथा

tathaiva yātanā bhojyāḥ kiṃ vṛthā hyatidurivatāḥ / bhṛtyamitrakalatrārthaṃ duṣkṛtaṃ caritaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंके उन्हीं पैरोंकोी सफल जानना चाहिए, जो भगवान् विष्णुके मन्दिरमें दर्शनके लिये जाते हैं। उन्हीं हाथोंको सफल समझना चाहिए, जो भगवान्

English

So now you must experience the torments; why in vain are you so miserable? As you did evil for servants, friends and wives,

अध्याय ३०

श्लोक 48

तथा कर्मवशात्प्रात्पा यूयमत्रातिदुःखिताः ।युष्माभिः पोषिता ये तु पुत्राद्या अन्यतोगताः

tathā karmavaśātprātpā yūyamatrātiduḥkhitāḥ / yuṣmābhiḥ poṣitā ye tu putrādyā anyatogatāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी पूजामें तत्पर होते हैं। पुरुषोंके उन्हीं शास्त्रोंका सार बतलाता हँ--इस असार संसारमें नेत्रोंको पूर्ण: सफल जानना चाहिए, जो भगवान् केवल श्रीहरिकी आराधना ही सत्य है। यह जनार्दनका दर्शन करते हैं। साधुपुरुषोंने उसी जिह्लाको संसारबन्धन अत्यन्त दृढ़ है और महान् मोहमें सफल बताया है, जो निरन्तर हरिनामके जप डालनेवाला है। भगवद्धक्तिरूपी कुठारसे इसको

English

so by the force of your karma you have reached here, in great misery. The sons and others you nourished have gone elsewhere;

अध्याय ३०

श्लोक 49

युष्माकमेव तत्पापं प्रात्पं किं दुःखकारणम् ।यथा कृतानि पापानि युष्माभिः सुबहूनि वै

yuṣmākameva tatpāpaṃ prātpaṃ kiṃ duḥkhakāraṇam / yathā kṛtāni pāpāni yuṣmābhiḥ subahūni vai

हिन्दी अर्थ

और कीर्तनमें लगी रहती है। मैं सत्य कहता हूँ, काटकर अत्यन्त सुखी हो जाओ। वही मन सार्थक हितकी बात कहता हूँ और बार-बार सम्पूर्ण है, जो भगवान् विष्णुके चिन्तनमें लगता है, तथा

English

that sin has come to you alone; why the cause of grief? As you did many sins,

अध्याय ३०

श्लोक 50

तथा प्रात्पानि दुःखानि किमर्थमिह दुःखिताः ।विचारयध्वं यूयं तु युष्माभिश्चारितं पुरा

tathā prātpāni duḥkhāni kimarthamiha duḥkhitāḥ / vicārayadhvaṃ yūyaṃ tu yuṣmābhiścāritaṃ purā

हिन्दी अर्थ

वे ही दोनों कान समस्त जगत्के लिये वन्दनीय हैं, जो भगवत्कथाकी सुधाधारासे परिपूर्ण रहते हैं। नारदजी ! जो आनन्दस्वरूप, अक्षर एवं जाग्रत् आदि तीनों अवस्थाओंसे रहित तथा हृदयमें

English

so you have received sufferings; why are you grieving here? Reflect on what you did before.

अध्याय ३०

श्लोक 51

यमः करिष्यते दण्डमिति किं न विचारितम् ।दरिद्रे ऽपि च मूर्खे च पण्डिते वा श्रियान्विते

yamaḥ kariṣyate daṇḍamiti kiṃ na vicāritam / daridre 'pi ca mūrkhe ca paṇḍite vā śriyānvite

हिन्दी अर्थ

विराजमान हैं, उन्हीं भगवान्का तुम निरन्तर भजन करो। मुनिश्रेष्ठ। जिनका अन्तःकरण शुद्ध नहीं है--ऐसे लोग भगवान्के स्थान या स्वरूपका न तो वर्णन कर सकते हैं और न दर्शन ही।

English

'Yama will inflict punishment' — did you not think of this? Whether poor or foolish, learned or wealthy,

अध्याय ३०

श्लोक 52

कान्दिशीके च वीरे च समवर्तीः यमः स्मृतः ।चित्रगुत्पेरितं वाक्यं श्रुत्वा ते पापिनस्तदा

kāndiśīke ca vīre ca samavartīḥ yamaḥ smṛtaḥ / citragutperitaṃ vākyaṃ śrutvā te pāpinastadā

हिन्दी अर्थ

विप्रवर! यह स्थावर-जंगमरूप जगत् केवल भावनामय है और बिजलीके समान चज्चल है। अत: इसकी ओरसे विरक्त होकर भगवान् जनार्दनका

English

a coward or a hero, Yama is held to be impartial." Hearing Chitragupta's words, the sinners then

अध्याय ३०

श्लोक 53

शौचन्तः स्वानि कर्मणि तूष्णीं तिष्टन्ति भीषिताः ।यमाज्ञाकारिणः क्रूरश्चण्डा दूता भयानकाः

śaucantaḥ svāni karmaṇi tūṣṇīṃ tiṣṭanti bhīṣitāḥ / yamājñākāriṇaḥ krūraścaṇḍā dūtā bhayānakāḥ

हिन्दी अर्थ

जिनमें अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह विद्यमान हैं, उन्हींपर जगदीश्वर श्रीहरि संतुष्ट होते हैं। जो सम्पूर्ण प्राणियोंके प्रति दयाभाव रखता है और ब्राह्मणोंके आदर-सत्कारमें तत्पर

English

grieving over their deeds, stay silent, terrified. The cruel, fierce, fearsome messengers who carry out Yama's orders,

अध्याय ३०

श्लोक 54

चण्डलाद्याः प्रसह्यैतान्नरकेषु क्षिपन्ति च ।स्वदुष्कर्मफलं ते तु भुक्त्वान्ते पापशेषतः

caṇḍalādyāḥ prasahyaitānnarakeṣu kṣipanti ca / svaduṣkarmaphalaṃ te tu bhuktvānte pāpaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

रहता है, उसपर जगदीश्वर भगवान् विष्णु प्रसन्न होते हैं। जो भगवान् और उनके भक्तोंकी कथामें प्रेम रखता है, स्वयं भगवान्की कथा कहता है, साधु-महात्माओंका संग करता है और मनमें

English

Chanda and others, forcibly hurl them into the hells. Having enjoyed the fruit of their evil deeds, at the end, with the remainder of sin,

अध्याय ३०

श्लोक 55

महीतलं च संप्राप्य भवन्ति स्थआवरादयः ।नारद उवाच भगवन्संशयो जातो मच्चेतसि दयानिधे

mahītalaṃ ca saṃprāpya bhavanti sthaāvarādayaḥ / nārada uvāca bhagavansaṃśayo jāto maccetasi dayānidhe

हिन्दी अर्थ

अहड्ढार नहीं लाता, उसपर भगवान् विष्णु प्रसन्न रहते हैं। जो भूख-प्यास और लड़खड़ाकर गिरने आदिके अवसरोंपर भी सदा भगवान् विष्णुके नामका उच्चारण करता है, उसपर भगवान् अधोक्षज

English

they reach the earth and become immovable things and the like. Narada said: "Lord, a doubt has arisen in my mind, O ocean of compassion;

अध्याय ३०

श्लोक 56

त्वं समर्थो ऽसि तच्छेत्तुं यतो नो ह्यग्रजो भवान् ।धर्माश्च विविधाः प्रोक्ताः पापान्यपि बहूनि च

tvaṃ samartho 'si tacchettuṃ yato no hyagrajo bhavān / dharmāśca vividhāḥ proktāḥ pāpānyapi bahūni ca

हिन्दी अर्थ

(विष्णु) प्रसन्न होते हैं। मुने! जो स्त्री पतिको प्राणके समान समझकर उनके आदर-सत्कारमें सदा लगी रहती है, उसपर प्रसन्न हो जगदीश्वर श्रीहरि उसे अपना परम धाम दे देते हैं। जो ईर्ष्या

English

you are able to cut it, for you are our elder. Various dharmas have been taught, and many sins as well.

अध्याय ३०

श्लोक 57

चिरभोज्यं फलं तेषामुक्तं बहुविदा त्वया ।दिनान्ते ब्रह्मणः प्रोक्तो नाशो लोकत्रयस्य वै

cirabhojyaṃ phalaṃ teṣāmuktaṃ bahuvidā tvayā / dinānte brahmaṇaḥ prokto nāśo lokatrayasya vai

हिन्दी अर्थ

तथा दोषदृष्टिसे रहित होकर अहड्ढारसे दूर रहते हैं और सदा देवाराधन किया करते हैं, उनपर भगवान् केशव प्रसन्न होते हैं। अतः देवर्षे! सुनो, तुम सदा श्रीहरिका भजन करो। शरीर मृत्युसे

English

You, knowing much, have said their fruit is enjoyed for a long time. At the end of Brahma's day, destruction of the three worlds is declared;

अध्याय ३०

श्लोक 58

परार्द्धद्वितयान्ते तु ब्रह्माण्डस्यापि संक्षयः ।ग्रामदानादिपुण्यानां त्वयैव विधिनन्दन

parārddhadvitayānte tu brahmāṇḍasyāpi saṃkṣayaḥ / grāmadānādipuṇyānāṃ tvayaiva vidhinandana

हिन्दी अर्थ

जुड़ा हुआ है। जीवन अत्यन्त चञ्चल है। धनपर राजा आदिके द्वारा बराबर बाधा आती रहती है

English

at the end of two parardhas, the destruction of the cosmic egg too. Of the merit of gifts of villages and the like, you yourself, son of Brahma,

अध्याय ३०

श्लोक 59

कल्पकोटिसहस्रेषु महान्भोग उदाहृतः ।सर्वेषामेव लोकानां विनाशः प्राकृते लये

kalpakoṭisahasreṣu mahānbhoga udāhṛtaḥ / sarveṣāmeva lokānāṃ vināśaḥ prākṛte laye

हिन्दी अर्थ

और सम्पत्तियाँ क्षणभरमें नष्ट हो जानेवाली हैं। देवर्षे! क्या तुम नहीं देखते कि आधी आयु तो नींदसे ही नष्ट हो जाती है और कुछ आयु भोजन आदिमें समाप्त हो जाती है। आयुका कुछ भाग

English

have said the great enjoyment lasts for a thousand crores of kalpas. At the natural dissolution all worlds are destroyed.

अध्याय ३०

श्लोक 60

एकः शिष्यत एवेति त्वया प्रोक्तं जनार्दनः ।एष मे संशयो जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति

ekaḥ śiṣyata eveti tvayā proktaṃ janārdanaḥ / eṣa me saṃśayo jātastaṃ bhavāñchettumarhati

हिन्दी अर्थ

बचपनमें, कुछ विषय-भोगोंमें और कुछ बुढ़ापेमें व्यर्थ बीत जाता है। फिर तुम धर्मका आचरण कब करोगे? बचपन और बुढ़ापेमें भगवान्की आराधना नहीं हो सकती, अत: अहड्ढार छोड़कर

English

You said that only one remains, Janardana. This is my doubt; may you resolve it:

अध्याय ३०

श्लोक 61

पुण्यपापोपभोगानां समात्पिर्नास्य संप्लवे ।सनक उवाच साधु साधौ महाप्राज्ञ गुह्याद्गुह्यतमं त्विदम्

puṇyapāpopabhogānāṃ samātpirnāsya saṃplave / sanaka uvāca sādhu sādhau mahāprājña guhyādguhyatamaṃ tvidam

हिन्दी अर्थ

युवावस्थामें ही धर्मोका अनुष्ठान करना चाहिए। मुने! यह शरीर मृत्युका निवासस्थान और आपत्तियोंका सबसे बड़ा अड्डा है। शरीर रोगोंका घर है। यह मल आदिसे सदा दूषित रहता है। फिर मनुष्य

English

for the enjoyments of merit and sin, in the flood of dissolution, is there no completion?" Sanaka said: "Well asked, O greatly wise one; this is the most secret of secrets.

अध्याय ३०

श्लोक 62

पृष्टं तत्ते ऽभिधास्यामि शृणुष्व सुसमाहितः ।नारायणो ऽक्षरो ऽनन्तः परं ज्योतिः सनातनः

pṛṣṭaṃ tatte 'bhidhāsyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ / nārāyaṇo 'kṣaro 'nantaḥ paraṃ jyotiḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

इसे सदा रहनेवाला समझकर व्यर्थ पाप क्‍यों करते हैं। यह संसार असार है। इसमें नाना प्रकारके दुःख भरे हुए हैं। निश्चय ही यह मृत्युसे व्याप्त है, अत: इसपर विश्वास नहीं करना चाहिए।

English

I shall tell you what you ask; listen with attention. Narayana is imperishable, infinite, the supreme eternal light,

अध्याय ३०

श्लोक 63

विशुद्धो निर्गुणो नित्यो मायामोहविवर्जितः ।निर्गुणो ऽपि परानन्दो गुणवानिव भाति यः

viśuddho nirguṇo nityo māyāmohavivarjitaḥ / nirguṇo 'pi parānando guṇavāniva bhāti yaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये विप्रवर ! सुनो, मैं यह सत्य कहता हँ-- देह-बन्धनकी निवृत्तिके लिये भगवान् विष्णुकी ही पूजा करनी चाहिए। अभिमान और लोभ त्यागकर काम-क्रोधसे रहित होकर सदा भगवान्

English

pure, without qualities, eternal, free of the delusion of maya; though without qualities, he shines as supreme bliss as if with qualities,

अध्याय ३०

श्लोक 64

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैस्तु भेदवानिव लक्ष्यते ।गुणोपाधिकभेदेषु त्रिष्वेतेषु सनातन

brahmaviṣṇuśivādyaistu bhedavāniva lakṣyate / guṇopādhikabhedeṣu triṣveteṣu sanātana

हिन्दी अर्थ

विष्णुका भजन करो; क्योंकि मनुष्यजन्म अत्यन्त

English

and appears as if divided into Brahma, Vishnu, Shiva and the rest. In these three, divided by the limiting adjunct of qualities, O eternal one,

अध्याय ३०

श्लोक 65

संयोज्य मायामखिलं जगत्कार्यं करोति च ।ब्रह्मरुपेण सृजति विष्णुरुपेण पाति च

saṃyojya māyāmakhilaṃ jagatkāryaṃ karoti ca / brahmarupeṇa sṛjati viṣṇurupeṇa pāti ca

हिन्दी अर्थ

सत्तम! (अधिकांश) जीवोंको कोटि सहख्र जन्मोंतक स्थावर आदि योनियोंमें भटकनेके बाद कभी किसी प्रकार मनुष्य-शरीर मिलता है। साधु- शिरोमणे ! मनुष्य-जन्ममें भी देवाराधनकी बुद्धि,

English

uniting maya he does the work of the whole world: in the form of Brahma he creates, in the form of Vishnu he protects,

अध्याय ३०

श्लोक 66

अन्ते च रुद्ररुपेण सर्वमत्तीति निश्चितम् ।प्रसयान्ते समुत्थाय ब्रह्मरुपी जनार्दनः

ante ca rudrarupeṇa sarvamattīti niścitam / prasayānte samutthāya brahmarupī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

दानकी बुद्धि और योगसाधनाकी बुडद्धिका प्राप्त होना मनुष्योंके पूर्वजन्मकी तपस्याका फल है। जो दुर्लभ मानव-शरीर पाकर एक बार भी श्रीहरिकी पूजा नहीं करता, उससे बढ़कर मूर्ख, जड़बुद्धि

English

and at the end, in the form of Rudra, he devours all — this is certain. At the end of dissolution Janardana arises in Brahma's form

अध्याय ३०

श्लोक 67

चराचरात्मकं विश्वं यथापूर्वमकल्पयत् ।स्थावराद्याशअच विप्रेन्द्र यत्र यत्र व्यवस्थिताः

carācarātmakaṃ viśvaṃ yathāpūrvamakalpayat / sthāvarādyāśaaca viprendra yatra yatra vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कौन है ? दुर्लभ मानव-जन्म पाकर जो भगवान् विष्णुकी पूजा नहीं करते, उन महामूर्ख मनुष्योंमें विवेक कहाँ है ? ब्रह्मन्! जगदीश्वर भगवान् विष्णु आराधना करनेपर मनोवाज्छित फल देते हैं।

English

and fashions the universe, moving and unmoving, as before. Whatever the immovable and others were and wherever they were placed, O best of Brahmins,

अध्याय ३०

श्लोक 68

ब्रह्मा तत्तज्जगत्सर्वं यथापूर्वं करोति वै ।तस्मात्कृतानां पापानां पुण्यानां चैव सत्तम

brahmā tattajjagatsarvaṃ yathāpūrvaṃ karoti vai / tasmātkṛtānāṃ pāpānāṃ puṇyānāṃ caiva sattama

हिन्दी अर्थ

नारदजी ! बाँह उठाकर यह सत्य-सत्य और पुन: सत्य बात दुहरायी जाती है कि पाखण्डपूर्ण आचरणका त्याग करके मनुष्य भगवान् वासुदेवकी आराधनामें लग जाय। क्रोध मानसिक संतापका

English

Brahma makes the whole world as before. Therefore of sins and merits done, O best,

अध्याय ३०

श्लोक 69

अवश्यमेव भोक्तव्यं कर्मणां ह्यक्षयं फलम् ।नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि

avaśyameva bhoktavyaṃ karmaṇāṃ hyakṣayaṃ phalam / nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi

हिन्दी अर्थ

कारण है। क्रोध संसारबन्धनमें डालनेवाला है और क्रोध सब धर्मोका नाश करनेवाला है। अतः क्रोधको छोड़ देना चाहिए। काम इस जन्मका मूल कारण है, काम पाप करानेमें हेतु है और

English

the imperishable fruit of actions must be enjoyed without fail. Karma is not exhausted unenjoyed even in hundreds of crores of kalpas.

अध्याय ३०

श्लोक 70

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।यो देवः सर्वलोकानामन्तरात्मा जगन्मयः ।सर्वकर्मफलं भुक्ते परिपूर्णः सनातनः

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham / yo devaḥ sarvalokānāmantarātmā jaganmayaḥ / sarvakarmaphalaṃ bhukte paripūrṇaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

काम यशका नाश करनेवाला है। अत: कामको भी त्याग देना चाहिए। मात्सर्य समस्त दुःख- समुदायका कारण माना गया है, वह नरकोंका भी साधन है, अत: उसे भी त्याग देना चाहिए'।

English

Action done, good or bad, must certainly be enjoyed. The God who is the inner Self of all worlds, the world's essence, full and eternal, enjoys the fruit of all actions.

अध्याय ३०

श्लोक 71

यो ऽसौ विश्वंभरो देवो गुणमेदव्यवस्थितः ।सूजत्यवति चात्त्येतत्सर्वं सर्वभुगव्ययः

yo 'sau viśvaṃbharo devo guṇamedavyavasthitaḥ / sūjatyavati cāttyetatsarvaṃ sarvabhugavyayaḥ

हिन्दी अर्थ

मन ही मनुष्योंके बन्धन और मोक्षका कारण है। अत: मनको परमात्मामें लगाकर सुखी हो जाना चाहिए। अहो! मनुष्योंका धेर्य कितना अद्भुत, कितना विचित्र तथा कितना आश्चर्यजनक है कि

English

That God who supports the universe, established in the distinction of qualities, creates, protects and devours all this; he is all-enjoying and imperishable."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 30
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.