Narada Purana· Nārada Purāṇa
32
अध्याय 32 / 167

Book 1 - Adhyaya 33

162 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ162 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भवाटवीनिरुपणं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया ।संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde bhavāṭavīnirupaṇaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca bhagavansarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ viduṣā tvayā / saṃsārapāśabaddhānāṃ duḥkhāni subahūni ca

हिन्दी अर्थ

जहाँ बहुत-से ऋषि-मुनि रहते थे। फल और फूलोंसे भरे हुए वृक्षसमूह उस आश्रमकौ शोभा बढ़ा रहे थे। शास्त्र-चिन्तनमें तत्पर भगवत्सेवापरायण तथा परब्रह्म परमेश्वरकी स्तुतिमें संलग्न अनेक

English

After the terrible description of Sahsdra, N&rada naturally asks Sanaka the way out of this terrific cycle of births and deaths. It is on the background of the last chapter that this Vmftfooa-JIUUta is explained by Sanaka. Though the heading of the chapter is *A discourse on Yoga*, the Yoga path of Pataii- jali finds a secondary place here. It is a synthesis of spiritual knowledge, Bhakti & Kama. Yoga is the means of realization of the identity between the individual soul and the Supreme soul. It is this realization which relieves a person from Sathsira.

अध्याय ३२

श्लोक 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः ।येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन

asya saṃsārapāśasya cchedakaḥ katamaḥ smṛtaḥ / yenopāyena mokṣaḥ syāttanme brūhi tapodhana

हिन्दी अर्थ

वृद्ध महर्षि उस आश्रमकी श्रीवृद्धि कर रहे थे। वेदमालिने वहाँ जाकर जानन्ति नामवाले एक मुनिका दर्शन किया, जो शिष्योंसे घिरे बैठे थे और उन्हें परब्रह्म तत््वका उपदेश कर रहे थे।

English

W.22.23 echo the Upaniadic epithets of the Brahman, vide Tmt.U 6.1, Bhaddranyaka 4.4,25, etc.

अध्याय ३२

श्लोक 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियन्ते प्रत्यहं भृशम् ।भुज्यन्ते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत्

prāṇibhiḥ karmajālāni kriyante pratyahaṃ bhṛśam / bhujyante ca muniśreṣṭha teṣāṃ nāśaḥ kathaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

वे मुनि महान् तेजके पुञ्न-से जान पड़ते थे। उनमें शम, दम आदि सभी गुण विराजमान थे। राग आदि दोषोंका सर्वथा अभाव था। वे सूखे पत्ते खाकर रहा करते थे। वेदमालिने मुनिको

English

W 41-44 emphasize that devotion to and worship of Viu is the Kriyd- Toga and it absolves one of all accumulated sins.

अध्याय ३२

श्लोक 4

कर्मणा देहमान्पोति देही कामेन बध्यते ।कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः

karmaṇā dehamānpoti dehī kāmena badhyate / kāmāllobhābhibhūtaḥ syāllobhātkrodhaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

देखकर उन्हें प्रणाम किया। मुनि जानन्तिने

English

This rdTers to the Mdtrdyanl Up. and not to the Mmtri Up. as given in Jacob's Coneordanct. But the Maitrdyani 6.22 states that $abda and Para are two Brahmans and one who is expert in Sabda brahman attains to Para Brahman:

अध्याय ३२

श्लोक 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः ।प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च

krodhāñca dharmanāśaḥ syāddharmanāśānmatibhramaḥ / pranaṣṭabuddhirmanujaḥ punaḥ pāpaṃ karoti ca

हिन्दी अर्थ

बुद्धिसि अतिथि वेदमालिका पूजन किया। आतिथ्य- सत्कार हो जानेपर वेदमालिने हाथ जोड़ विनयसे मस्तक झुकाकर वक्ताओंमें श्रेष्ठ महर्षिसे कहा--

English

Mahdvdla literally means *a sentence conveying great import' {mahadsB mahadartha—prakdiakarh vdfyam). And the term is used according to the main interest of the user. Thus to Vivan&tha (in the Sdhitya darpana) it connotes 'any long continuous composition or literary work.' The NP., however, implies the 12 sacred utterances of the Upanifods, e.g.

अध्याय ३२

श्लोक 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा ।यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद

tasmāddehaṃ pāpamūlaṃ pāpakarmarataṃ tathā / yathā dehabhramatyaktvā mokṣabhāksyāttathā vada

हिन्दी अर्थ

पाप दूर हो गये। महाभाग! आप दिद्वान् हैं। ज्ञान देकर मेरा उद्धार कीजिये। ऐसा कहनेपर मुनिश्रेष्ठ जानन्ति बोले--

English

vide YS.IL29.

अध्याय ३२

श्लोक 7

सनक उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता ।यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि

sanaka uvāca sādhu sādhu mahāprājña matiste vimalorjitā / yasmātsaṃsāraduḥkhānno mokṣopāyamabhīpsasi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! तुम प्रतिदिन सर्वश्रेष्ठ भगवान् विष्णुका भजन करो। सर्वशक्तिमान् श्रीनारायणका चिन्तन करते रहो। दूसरोंकी निन्दा और चुगली कभी न करो। महामते! सदा परोपकारमें लगे रहो।

English

YS.II.30 gives only five Tomas to which the NP. adds two more, vtZtokrodha (absence of anger) and anasyd (non-jealousy),

अध्याय ३२

श्लोक 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत ।हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः

yasyājñayā jagatsarvaṃ brahmnā sṛjati suvrata / hariśca pālako rudro nāśakaḥ sa hi mokṣadaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुकी पूजामें मन लगाओ और मूर्खोंसे मिलना-जुलना छोड़ दो। काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद और मात्सर्य छोड़कर लोकको अपने आत्माके समान देखो--इससे तुम्हें शान्ति

English

Gf. aueorsantofOiapa-svdiAjyeitwaatfudaSm aiyamd, YS.II.32. The NP. adds here 'performance of SantUiyi prayers* as a niyama.

अध्याय ३२

श्लोक 9

अहमादिविशेषान्ता जातायस्य प्रभावतगः ।तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम्

ahamādiviśeṣāntā jātāyasya prabhāvatagaḥ / taṃ vidyānmokṣadaṃ viṣṇuṃ nārāyaṇamanāmayam

हिन्दी अर्थ

मिलेगी। ईर्ष्या, दोषदृष्टि तथा दूसरेकी निन्दा

English

An echo of king YaySti's famous words of repentance:

अध्याय ३२

श्लोक 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गद्यञ्च नेङ्गति ।तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते

yasyābhinnamidaṃ sarvaṃ yacceṅgadyañca neṅgati / tamugramajaraṃ devaṃ dhyātvā duḥkhātpramucyate

हिन्दी अर्थ

भूलकर भी न करो। पाखण्डपूर्ण आचार, अहड्ढार और क्रूरताका सर्वथा त्याग करो। सब प्राणियोंपर दया तथा साधु पुरुषोंकी सेवा करते रहो। अपने किये हुए धर्मोको पूछनेपर भी दूसरोंपर

English

The bodily postures mentioned here are described (sometimes under diffe¬ rent names) in hand books on yogic practice like the Togorpradfpikd and others and as such thrir description here is superfluous. It is interesting to note that Vyasa in his com. on YS.II.46 recommends most of these.

अध्याय ३२

श्लोक 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरञ्जनम् ।ज्ञानरुपं सदानन्दं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम्

avikāramajaṃ śuddhaṃ svaprakāśaṃ nirañjanam / jñānarupaṃ sadānandaṃ prāhurvaimokṣasādhanam

हिन्दी अर्थ

प्रकट न करो। दूसरोंको अत्याचार करते देखो, यदि शक्ति हो तो उन्हें रोको, लापरवाही न करो। अपने कुटुम्बका विरोध न करते हुए सदा अतिथियोंका स्वागत-सत्कार करो। पत्र,

English

Gf.YS.II.48 which states that as a result of mastering the postures, he is unassailed by extremes (like heat and cold).

अध्याय ३२

श्लोक 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः ।समर्चयन्ति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम्

yasyāvatārarupāṇi brahmādyā devatāgaṇāḥ / samarcayanti taṃ vidyācchāśvatasthānadaṃ harim

हिन्दी अर्थ

पुष्प, फल, दूर्वा अथवा पलल्‍लवोंद्वारा निष्कामभावसे जगदीश्वर भगवान् नारायणकी पूजा करो। देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका विधिपूर्वक तर्पण करो। विप्रवर! विधिपूर्वक अग्निकी सेवा भी करते

English

Gf. YS.I1.54: "The withdrawal of the senses is, as it were, the imitation of the mind-stuff itself on the part of the organs, by disjoining themselves from their objects."

अध्याय ३२

श्लोक 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः ।हृदि पश्यन्ति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम्

jitaprāṇā jitāhārāḥ sadā dhyānaparāyaṇāḥ / hṛdi paśyanti yaṃ satyaṃ taṃ jāmīhi sukhāvaham

हिन्दी अर्थ

रहो। देवमन्दिरमें प्रतिदिन झाड़ लगाया करो और एकाग्रचित्त होकर उसकी लिपाई-पुताई भी किया करो। देवमन्दिरकी दीवारमें जहाँ- कहीं कुछ टूट-फूट गया हो, उसकी मरम्मत

English

W 133-137 describe what form of god VUqu should be the object d meditation.

अध्याय ३२

श्लोक 14

निर्गुणो ऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् ।आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम्

nirguṇo 'pi guṇādhāro lokānugraharupadhṛk / ākāśamadhyagaḥ pūrṇastaṃ prāhurmokṣadaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

कराते रहो। मन्दिरमें प्रवेशका जो मार्ग हो उसे पताका और पुष्प आदिसे सुशोभित करो तथा भगवान् विष्णुके गृहमें दीपक जलाया करो। प्रतिदिन यथाशक्ति पुराणकी कथा सुनो। उसका

English

Gf. YS.1II.2. UOra pratyayatkaUbuM dkydaam /

अध्याय ३२

श्लोक 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः ।अनूपमो ऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत्

adhyakṣaḥ sarvakāryāṇāṃ dehino hṛdaye sthitaḥ / anūpamo 'khilādhārastāṃ devaṃ śaraṇaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

पाठ करो और वेदान्तका स्वाध्याय करते रहो। परम बुद्धिमान्ू वेदमालि उसी प्रकार ज्ञानके ऐसा करनेपर तुम्हें परम उत्तम ज्ञान प्राप्त होगा। साधनमें लगे रहे। वे अपने-आपमें ही परमात्मा ज्ञाससे समस्त पापोंका निश्चय ही निवारण एवं भगवान् अच्युतका दर्शन करके बहुत प्रसन्न हुए। मोक्ष हो जाता है। मैं ही उपाधिरहित स्वयंप्रकाश निर्मल ब्रह्म हँ--

English

Gf. Aa/Aa U 20,.iwt.3.20, Mahdn&riyatya UpJ6.%

अध्याय ३२

श्लोक 16

सर्वं संगृह्य कल्पान्ते शेते यस्तु जले स्वयम् ।तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

sarvaṃ saṃgṛhya kalpānte śete yastu jale svayam / taṃ prāhurmokṣadaṃ viṣṇuṃ munayastattvadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

जानन्ति मुनिके इस प्रकार उपदेश देनेपर ऐसा निश्चय करनेपर उन्हें परम शान्ति प्राप्त हुई।

English

The identity of the trinity of gods (Brahmi, Vifpu, and Siva) with the three mitrds of Om has been a popular concept in later Upanifads like the Pffsiriiha Uttara-Tspaia and in Pur&as.

अध्याय ३२

श्लोक 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः ।स एव कर्मफलदो मोक्षदो ऽकामकर्मणाम्

vedārthavidbhiḥ karmajñairijyate vividhairmakhaiḥ / sa eva karmaphalado mokṣado 'kāmakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके भजनकी महिमा--सत्सड्र तथा भगवानके चरणोदकसे एक व्याधका उद्धार

English

O great sage, all the anciilaries of the Yoga have been recounted by you. Now once again, O ominiscient one, what I ask may be narrated to me.

अध्याय ३२

श्लोक 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् ।भुङ्क्ते य ईश्वरो ऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम्

havyakavyādidāneṣu devatāpitṛrūpadhṛk / bhuṅkte ya īśvaro 'vyaktastaṃ prāhurmokṣadaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

.. कहते हैं--विप्रवर! भगवान् भयसे, लोभसे अथवा अज्ञानसे भी भगवान् लक्ष्मीपति विष्णुके माहात्म्यका वर्णन फिर सुनो। विष्णुकी उपासना करता है, वह अक्षय सुखका भगवान्की अमृतमयी कथा सुननेके लिये किसके भागी होता है'। जो भगवान् विष्णुके चरणोदकका मनमें प्रेम और उत्साह नहीं होता ? जो विषयभोगमें एक कण भी पी लेता है, वह सब तीथेोंमें स््रान

English

O Brahmana, if you desire to attain liberation from sarhsdra worship (with your heart and soul) the great lord Narayana whose body is constituted of existence {sat)y conscious¬ ness {cit) and Bliss {dnarula).

अध्याय ३२

श्लोक 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः ।ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत्

dhyātaḥ praṇamito vāpi pūjito vāpi bhaktitaḥ / dadāti śāśvataṃ sthānaṃ taṃ dayāluṃ samarcayet

हिन्दी अर्थ

अन्धे हो रहे हैं, जिनका चित्त ममतासे व्याकुल कर चुका। भगवान्को वह अत्यन्त प्रिय होता है। है, उन मनुष्योंके सम्पूर्ण पापोंका नाश भगवान्के भगवान् विष्णुका चरणोदक अकालमृत्युका एक ही नामका स्मरण कर देता है। जो निवारण, समस्त रोगोंका नाश और सम्पूर्ण भगवान्की पूजासे दूर रहते, वेदोंका विरोध करते दुःखोंकी शान्ति करनेवाला माना गया हैर।

English

The enemies do not molest him; the planets do not affect him adversely; the Rasas do not look at the man devoted to Vi9nu.

अध्याय ३२

श्लोक 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः ।जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सो ऽव्ययो हरिः

ādhāraḥ sarvabhūtānāṃmeko yaḥ puruṣaḥ paraḥ / jarāmaraṇanirmukto mokṣadaḥ so 'vyayo hariḥ

हिन्दी अर्थ

और गौ तथा ब्राह्मणोंसे द्वेष रखते हैं, वे राक्ष इस विषयमें भी ज्ञानी पुरुष यह प्राचीन कहे गये हैं'। जो भगवान् विष्णुकी आराधनामें इतिहास कहा करते हैं, इसे पढ़ने और सुननेवालोंके लगे रहकर सम्पूर्ण लोकोंपर अनुग्रह रखते तथा सम्पूर्ण पापोंका नाश हो जाता है। प्राचीन सत्ययुगकी धर्मकार्यमें सदा तत्पर रहते हैं, वे साक्षात् बात है, गुलिक नामसे प्रसिद्ध एक व्याध था;

English

He whose devotion to Janardana, the lord of Devas, is firm and unswerving, realises all welfare and happiness. Hence, those who are devotees are superior to all.

अध्याय ३२

श्लोक 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनो ऽपि मुनीश्वर ।अमृतत्वं भजन्त्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम्

saṃpūjya yasya pādābjaṃ dehino 'pi munīśvara / amṛtatvaṃ bhajantyāśu taṃ viduḥ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके स्वरूप माने गये हैं। जिनका वह परायी स्त्री और पराये धनको हड़प लेनेके चित्त भगवान् विष्णुकी आराधनामें लगा हुआ है, लिये सदा उद्यत रहता था। वह सदा दूसरोंकी उनके करोड़ों जन्मोंका पाप क्षणभरमें नष्ट हो निन्दा किया करता था। जीव-जन्तुओंको भारी जाता है; फिर उनके मनमें पापका विचार कैसे सड्डूटमें डालना उसका नित्यका काम था। उसने

English

Those two legs which proceed towards the abode (temple) of Vinu are fhiitfiil. Those two hands which are engaged in the worship of Vinu should be known as the most fruitful.

अध्याय ३२

श्लोक 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् ।परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम्

ānandamajaraṃ brahma paraṃ jyotiḥ sanātanam / parātparataraṃ yañca tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

उठ सकता है? भगवान् विष्णुकी आराधना सैकड़ों गौओं और हजारों ब्राह्मणोंकी हत्या की

English

Those two eyes of men which perceive Janirdana are the most fhiitful; that tongue which is engaged in (repeat¬ ing the) names of Hari is mentioned by good people (as the real tongue).

अध्याय ३२

श्लोक 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् ।परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम्

advayaṃ niguṇaṃ nityamadvitīyamanaupamam / paripūrṇaṃ jñānamayaṃ vidurmokṣapratādhakam

हिन्दी अर्थ

करनेवाली कही गयी है। वह भोग और मोक्ष हड़पने तथा दूसरोंका धन लूट लेनेके लिये सदा देनेवाली है। जो मनुष्य किसीके सड्गसे, स्नेहसे, कमर कसे रहता था। उसने बहुत-से बड़े भारी-

English

I am speaking the truth. I am telling you the most

अध्याय ३२

श्लोक 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः ।य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम्

evaṃbhūtaṃ paraṃ vastu yogamārgavidhānataḥ / ya upāste sadā yogī sa yāti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

१. हरिपूजाविहीनाश्च वेदविद्वेषिणस्तथा। गोद्विजद्वेषनितता राक्षसा:. परिकीर्तिता:॥

English

Be supremely happy by cutting off with the axe of devotion to Hari, the extremely strong entangled noose of worldly existence which causes great delusion.

अध्याय ३२

श्लोक 25

परिसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः ।कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम्

parisarvasaṃgaparityāgī śamādiguṇasaṃyutaḥ / kāmardyaivarjitoyogī labhate paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

३. अकालमृत्युशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्। सर्वदुःखोपशमनं हरिपादोदक॑ स्मृतम्॥

English

O Narada, worship continuously the imperishable Bliss that is devoid of the three forms of Avasthds (states),* the lord who is stationed in the middle of AkaSa (the firmament).

अध्याय ३२

श्लोक 26

नारद उवाच कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् ।तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर

nārada uvāca karmaṇā kena yogasya siddhirbhavati yoginām / tadupāyaṃ yathātattvaṃ brūhi me vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

. पाप किये थे। जीव-जन्तुओंके लिये वह पापियोंकों भी अकारण नहीं मारते हैं। जिनके यमराजके समान था। एक दिन वह महापापी चित्तमें शान्ति विराज रही है, वे साधु पुरुष व्याध सौवीर नरेशके नगरमें गया, जो सम्पूर्ण । अपनेसे विरोध रखनेवाले मूर्खोंमें भी जो गुण ऐश्वर्योंसे भरा-पूरा था। उसके उपवनमें भगवान् विद्यमान हैं, उन्हींपर दृष्टि रखकर उनका विरोध

English

O leading Brahmana this universe consisting of the mobile and immobile beings is merely the product of imagination. It is as unsteady as the lightning. Hence worship Janardana.

अध्याय ३२

श्लोक 27

सनक उवाच ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिन्तकाः ।यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा

sanaka uvāca jñānalabhyaṃ paraṃ mokṣaṃ prāhustattvārthacintakāḥ / yajjñānaṃ bhaktimūlaṃ ca bhaktiḥ karmavatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

विष्णुका एक बड़ा सुन्दर मन्दिर था, जो सोनेके नहीं करते हैं। जो मनुष्य अनेक बार सताये कलशोंसे छाया गया था। उसे देखकर व्याधको जानेपर भी क्षमा करता है, उसे उत्तम कहा गया बड़ी प्रसन्नता हुई। उसने निश्चय किया, यहाँ है। वह भगवान् विष्णुको सदा ही अत्यन्त प्रिय बहुत-से सुवर्ण-कलश हैं, उन सबको चुराऊँगा। है। जिनकी बुद्धि सदा दूसरोंके हितमें लगी हुई

English

If a person takes delight in the stories of the good, if

अध्याय ३२

श्लोक 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः ।येन जन्मसहस्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ

dānāni yajñā vividhāstīrthayātrādayaḥ kṛtāḥ / yena janmasahasreṣu tasya bhaktirbhaveddharau

हिन्दी अर्थ

ऐसा विचारकर व्याध चोरीके लिये लोलुप हो है, वे साधु पुरुष मृत्युकाल आनेपर भी किसीसे उठा और मन्दिरके भीतर गया। वहाँ उसने एक वैर नहीं करते। चन्दनका वृक्ष काटे जानेपर भी श्रेष्ठ ब्राह्मणको देखा, जो परम शान्त और तत्त्वार्थज्ञाममें कुठारकी धारकों सुगन्धित ही करता है। मृग निपुण थे। उनका नाम उत्तद्डू था। वे भगवान् तृणसे, मछलियाँ जलसे तथा सज्जन पुरुष संतोषसे

English

On the occasions of hunger, thirst and commission of blunders, if anyone always repeats the names of Visnu in¬ cessantly, Visnu becomes pleased with him.

अध्याय ३२

श्लोक 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते ।श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति

akṣayaḥ paramo dharmo bhaktileśena jāyate / śraddhayā parayā caiva sarvaṃ pāpaṃ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी सेवा-पूजा कर रहे थे । उत्तड़ तपस्याकी जीवन-निर्वाह करते हैं, परंतु संसारमें क्रमशः निधि थे। वे एकान्तवासी, दयालु, निःस्पृह तथा तीन प्रकारके व्यक्ति इनके साथ भी अकारण वैर भगवानके ध्यानमें परायण थे। मुने! उस व्याधने रखनेवाले होते हैं--व्याध, धीवर और चुगलखोर' उन्हें अपनी चोरीमें विज्न डालनेवाला समझा। वह अहो! माया बड़ी प्रबल है। वह समस्त जगत्को

English

If a woman loves her husband like her own PrSnas (vital breath), if she is engaged in the worship of her husband, O sage, the lord of the universe becomes pleased with her and bestows his own region on her.

अध्याय ३२

श्लोक 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला ।सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः

sarvapāpeṣu naṣṭeṣu buddhirbhavati nirmalā / saiva buddhiḥ samākhyātā jñānaśabdena sūribhiḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ अत्यन्त साहसी लुटेरा था और मदसे उन्मत्त स्त्रीके लिये सबको दुःखी करते रहते हैं। तुमने हो रहा था। उसने हाथमें तलवार उठा ली और दूसरोंका धन लूटकर अपनी स्त्रीका पालन- उत्तड्डजीको मार डालनेका उद्योग आरम्भ किया। पोषण किया है, परंतु अन्तकालमें मनुष्य सबको मुनि (-को भूमिपर गिराकर उन)-की छातीको छोड़कर अकेला ही परलोककी यात्रा करता है।

English

Hence, O celestial sage, listen. Always worship Hari. Do not be egotistic and arrogant in vain, due to the prosperity and glory that are as unsteady as the lightning.

अध्याय ३२

श्लोक 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् ।योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः

jñānaṃ ca mokṣadaṃ prāhustajjñānaṃ yogināṃ bhavet / yogastu dvividhaḥ proktaḥ karmajñānaprabhedataḥ

हिन्दी अर्थ

एक पैरसे दबाकर उसने एक हाथसे उनकी मेरी माता, मेरे पिता, मेरी पत्नी, मेरे पुत्र और जटाएँ पकड़ लीं और उन्हें मार डालनेका विचार मेरी यह वस्तु--इस प्रकारकी ममता प्राणियोंको किया। इस अवस्थामें उस व्याधको देखकर व्यर्थ पीड़ा देती रहती है। पुरुष जबतक धन उत्तड्डूजीने कहा। कमाता है, तभीतक भाई-बन्धु उससे सम्बन्ध

English

Don't you see, O celestial sage, half the span of life is wasted in sleep? How much of life is lost in such activities as taking food, etc.!

अध्याय ३२

श्लोक 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति ।क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत्

kriyāyogaṃ vinā nṝṇāṃ jñānayogo na sidhyati / kriyāyogaratastasmācchraddhayā harimarcayet

हिन्दी अर्थ

उत्तड्नु बोले--अरे, ओ साधु पुरुष! तुम रखते हैं, परंतु इहलोक और परलोकमें केवल व्यर्थ ही मुझे मार रहे हो। मैं तो निरपराध हूँ। धर्म और अधर्म ही सदा उसके साथ रहते हैं, महामते! बताओ तो सही, मैंने तुम्हारा क्या वहाँ दूसरा कोई साथी नहीं है'। धर्म और अपराध किया है। लोकमें शक्तिशाली पुरुष अधर्मसे कमाये हुए धनके द्वारा जिसने जिन

English

The worship of Acyuta may not be possible in child¬ hood or in the old age. Hence, you perform the holy rites during the period of youth itself, refraining from egotistic feelings.

अध्याय ३२

श्लोक 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः ।प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः

dvijabhūmyagnisūryāmbudhātuhṛñcitrasaṃjñitāḥ / pratimāḥ keśavasyaitā pūjya etāsu bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपराधियोंको दण्ड देते हैं, किंतु सज्जन पुरुष लोगोंका पालन-पोषण किया है, वे ही मरनेपर

English

O sage, do not suffer destruction by being submerged in the deep cavity of worldly existence. The body is the abode of ruination (and death), the greatest receptacle of adversities.

अध्याय ३२

श्लोक 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः ।तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः

karmaṇā manasā vācā paripīḍāparāṅmukhaḥ / tasmātsarvagataṃ viṣṇuṃ pūjayedbhaktisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

१. मृगमीनसज्जनानां तृणजलसंतोषविहितवृत्तीनाम्। लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति॥

English

No faith or belief should be placed in this worldly existence that is worthless, that is accompanied by various kinds of miseries, and that is definitely rendered more disorderly through death.

अध्याय ३२

श्लोक 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः

ahiṃsā satyamakrodho brahmacaryāparigrahau / anīrṣyā ca dayā caiva yogayorūbhayoḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

२. यावदर्जयति द्र॒व्यं बान्धवास्तावदेव हि। धर्माधमों सहैवास्तामिहामुत्र॒ न॒ चापरः ॥

English

Even there, O excellent one, the inclination of the intellect towards the (worship, etc. of) deities, charitable gifts and enjoyment of pleasures is the fruit of austerities performed by men in the course of previous births.

अध्याय ३२

श्लोक 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः ।इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत्

carācarātmakaṃ viśvaṃ viṣṇureva sanātanaḥ / iti niścitya manasā yogadvitayamabhyaset

हिन्दी अर्थ

उसे आगके मुखमें झोंककर स्वयं घी मिलाया हुआ अन्न खाते हैं। पापी मनुष्योंकी कामना रोज बढ़ती है और पुण्यात्मा पुरुषोंकी कामना प्रतिदिन क्षीण होती है। लोग सदा धन आदिके उपार्जनमें

English

Who can be more stupid than he who after attaining the rare human life (i.e. birth as a human being) does not worship Hari even once? He is insentient and of sluggish intellect.

अध्याय ३२

श्लोक 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यन्ते मनीषिणः ।ते जानन्ति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः

ātmavatsarvabhūtāni ye manyante manīṣiṇaḥ / te jānanti paraṃ bhāvaṃ devadevasya cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यर्थ ही व्याकुल रहते हैं। 'जो होनेवाला है, वह होकर ही रहता है और जो नहीं होनेवाला है, वह कभी नहीं होता” जिनकी बुद्धिमें ऐसा निश्चय होता है, उन्हें चिन्ता कभी नहीं सताती'। यह

English

The lord of the universe, if propitiated, grants the desired benefits. O Brahmana which person who is being scorched by the fire of worldly existence, shall not worship him?

अध्याय ३२

श्लोक 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् ।न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः

yadi krodhādiduṣṭātmā pūjādhyānaparo bhavet / na tasya tuṣyate viṣṇuryato dharmapatiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण चराचर जगत् हैवके अधीन है; अतः हैव ही जन्म और मृत्युको जानता है, दूसरा नहीं। अहो! ममतासे व्याकुल चित्तवाले मनुष्योंका दुःख महान् है; क्योंकि वे बड़े-बड़े पाप करके

English

Hence, one should eschew lust and other (base emotions) and worship the unchanging Hari. If he is pleased everything is pleased, since Hari is omnipresent.

अध्याय ३२

श्लोक 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् ।दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः

yadi kāmādiduṣṭātmā deva pūjāparo bhavet / daṃbhācāraḥ sa vijñeyaḥ sarvapātakibhiḥ samaḥ

हिन्दी अर्थ

भी दूसरोंका यत्रपूर्वक पालन करते हैं। मनुष्यके कमाये हुए सम्पूर्ण धनको सदा सब भाई-बन्धु भोगते हैं, किंतु वह मूर्ख अपने पापोंका फल स्वयं अकेला ही भोगता है'।

English

Just as all other foot-prints get merged in the big ibot-print of an elephant so also the universe consisting of the mobile and Immobile beings gets merged in Vinu alone.

अध्याय ३२

श्लोक 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् ।तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम्

tapaḥ pūjādhyānaparoyastvasūyārato bhavet / tattapaḥ sā ca pūjā ca taddhyānaṃ hi nirarthakam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहते हुए महर्षि उत्तड्डको गुलिकने छोड़ दिया। फिर वह भयसे व्याकुल हो उठा और हाथ जोड़कर बार-बार कहने लगा--' मेरा अपराध क्षमा कीजिये।' सत्सड्रके प्रभावसे तथा

English

Just as the universe consisting of the mobile and immobile beings is pervaded by the firmament, so also it is pervaded by Hari.

अध्याय ३२

श्लोक 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः ।मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः

tasmātsarvātmakaṃ viṣṇuṃ śamādiguṇatatparaḥ / muktayarthamarcayetsamyak kriyāyogaparo naraḥ

हिन्दी अर्थ

भगवद्दिग्रहका सामीप्य मिल जानेसे व्याधका सारा पाप नष्ट हो गया। उसे अपनी करनीपर बड़ा पश्चात्ताप हुआ और वह इस प्रकार बोला-- “विप्रवर! मैंने बहुत बड़े-बड़े पाप किये हैं। वे

English

If meditated upon, remembered, worshipped or bowed-to, Janardana severs the bondage of worldly existence who then would not worship him?

अध्याय ३२

श्लोक 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः ।समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते

karmaṇā manasā vācā sarvalokahite rataḥ / samarcayati deveśaṃ kriyāyogaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

सब आपके दर्शनसे नष्ट हो गये। अहो! मेरी बुद्धि सदा पापमें ही लगी रही और में शरीरसे भी सदा महान् पापोंका ही आचरण करता रहा। अब मेरा उद्धार कैसे होगा ? भगवन्! मैं किसकी

English

O Brahmanical sage, by the mere utterance of his names, great sins are destroyed; on worshipping him a man attains salvation.

अध्याय ३२

श्लोक 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वान्तयर्यामिणं हरिम् ।स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते

nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sarvāntayaryāmiṇaṃ harim / stotrādyaiḥ stauti yo viṣṇuṃ karmayogī sa ucyate

हिन्दी अर्थ

शरणमें जाऊँ? पूर्वजन्ममें किये हुए पापोंके कारण मेरा व्याधके कुलमें जन्म हुआ। अब इस

English

O ascetic, I shall aver you the truth again and again. As one is being led by the soldiers of Yama, one is incapable of achieving Dharma.

अध्याय ३२

श्लोक 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः ।पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः

upavāsādibhiścaiva purāṇaśravaṇādibhiḥ / puṣpādyaiścārcanaṃ viṣṇoḥ kriyāyoga udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

0 ० ७ मन्की न 'उलाााोकननारी,

English

If one wishes for salvation, one should worship Visnu as long as there is no defect in the sense organs and as long as no sickness harasses one.

अध्याय ३२

श्लोक 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् ।सर्वपापानि नश्यन्ति पूर्वजन्मार्जितानि वै

evaṃ bhaktimatāṃ viṣṇau kriyāyogaratātmanām / sarvapāpāni naśyanti pūrvajanmārjitāni vai

हिन्दी अर्थ

गतिको प्राप्त होऊँगा ? अहो ! मेरी आयु शीघ्रतापूर्वक नष्ट हो रही है। मैंने पापोंके निवारणके लिये कोई प्रायश्वित्त नहीं किया, अत: उन पापोंका फल मैं

English

O Narada, I raise my arm and repeatedly proclaim what is beneficial. Eschewing completely envy and false-hood, Visnu should be worshipped with heart and Soul.

अध्याय ३२

श्लोक 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वाञ्छति ज्ञानमुत्तमम् ।ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते

pāpakṣayācchudvamatirvāñchati jñānamuttamam / jñānaṃ hi mokṣadaṃ jñeyaṃ tadupāyaṃ vadāmi te

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्वयं ही अपनी निन्दा करते हुए उस व्याधने आन्तरिक संतापकी अग्नरिसे झुलसकर तुरंत प्राण त्याग दिये। व्याधको गिरा हुआ देख महर्षि उत्तड़को बड़ी दया आयी और उन

English

The cause of bondage and liberation of men is their mind itself. Hence, one should be happy after dedicating it to the Supreme Atman.

अध्याय ३२

श्लोक 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च ।सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः

carācarātmake loke nityaṃ cānityameva ca / samyag vicārayeddhīmānsadbhiḥ śāstrārthakovidaiḥ

हिन्दी अर्थ

महाबुद्धिमान् मुनिने भगवान् विष्णुके चरणोदकसे उसके शरीरको सींच दिया। भगवानके चरणोदकका स्पर्श पाकर उसके पाप नष्ट हो गये और वह व्याध दिव्य शरीरसे दिव्य विमानपर

English

O the dare-devilry of men! O the fool-hardiness of

अध्याय ३२

श्लोक 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः ।अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत्

anityāstu padārthā vai nityameko hariḥ smṛtaḥ / anityāni parityajya nityameva samāśrayet

हिन्दी अर्थ

बैठकर मुनिसे इस प्रकार बोला।

English

Without propitiating Acyuta, the lord of all worlds, the creator of everything, how do they who are submerged in the ocean of worldly existence, cross the same?

अध्याय ३२

श्लोक 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् ।अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते

ihāmutra ca bhogeṣu viraktaśca tathā bhavet / avirakto bhavedyastu sa saṃsāre pravartate

हिन्दी अर्थ

गुलिकने कहा--उत्तम व्रतका पालन करनेवाले मुनिश्रेष्ठ उत्तड्डजी ! आप मेरे गुरु हैं। आपके ही

English

I solemnly assert the truth repeatedly that all ail¬ ments perish, thanks to the medicine in the form of uttering the Names of the Lord like Acyuta, Ananta, Gk>vinda.

अध्याय ३२

श्लोक 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः ।तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते

anityeṣu padārtheṣu yastu rāgī bhavennaraḥ / tasya saṃsāravicchittiḥ kadācinnaiva jāyate

हिन्दी अर्थ

प्रसादसे मुझे इन महापातकोंसे छुटकारा मिला है। मुनीधर! आपके उपदेशसे मेरा संताप दूर हो गया और सम्पूर्ण पाप भी तुरंत नष्ट हो गये। मुने ! आपने मेरे ऊपर जो भगवान्का चरणोदक छिड़का

English

*'0 Narayana, O Jagannatha, O Vasudeva, O Janardana.** Those who continuously utter these names of Crod are honoured everywhere.

अध्याय ३२

श्लोक 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् ।शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति

śamādiguṇasaṃpanno mumukṣurjñānamabhyaset / śamādiguṇahīnasya jñānaṃ naiva ca sidhyati

हिन्दी अर्थ

है, उसके प्रभावसे आज मुझे आपने भगवान् विष्णुके परम पदको पहुँचा दिया। विप्रवर! आपके द्वारा इस पापमय शरीरसे मेरा उद्धार हो गया; इसलिये मैं आपके चरणोंमें मस्तक नवाता हूँ।

English

O leading sage, seek refuge in that deity whose prowess, Brahma and other deities have not understood even till to-day.

अध्याय ३२

श्लोक 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः ।हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते

rāgadveṣavihīno yaḥ śamādiguṇasaṃyutaḥ / haridhyānaparo nityaṃ mumukṣurabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

विट्वन्! मेरे किये हुए अपराधको आप क्षमा करें।

English

Alas, the foolishness of the wicked-minded ones! Alas, the stupidity! O the idioticness (of people), O Narada, they do not know that Viiu is stationed in the lotus of the heart (and nowhere else).

अध्याय ३२

श्लोक 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते ।सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः

caturbhiḥ sādhanairebhirviśuddhamatirucyate / sarvagaṃ bhāvayedviṣṇuṃ sarvabhūtadayāparaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर उसने मुनिवर उत्तड्भपर दिव्य

English

O leading sage, listen to what I repeatedly say. Hari is delighted with those who possess faith. He is not pleased with or enamoured of riches or kinsmen.

अध्याय ३२

श्लोक 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ।इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः

kṣarākṣarātmakaṃ viśvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ / iti jānāti yo vipratajjñānaṃ yogajaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्पोंकी वर्षा की और विमानसे उतरकर तीन बार परिक्रमा करके उन्हें नमस्कार किया। तदनन्तर पुन: उस दिव्य विमानपर चढ़कर गुलिक भगवान् विष्णुके धामको चला गया। यह

English

O excellent one, in every birth, men endowed with devotion to Visnu, shall possess the good fortune of having plenty of kinsmen, riches and sons.

अध्याय ३२

श्लोक 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् ।योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः

yogopāyamato vakṣye saṃsāravinivarttakam / yogo jñānaṃ viśuddhaṃ syāttajjñānaṃ mokṣadaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सब प्रत्यक्ष देखकर तपोनिधि उत्तड्डूजी बड़े विस्मयमें पड़े और उन्होंने सिरपर अझलि रखकर लक्ष्मीपति भगवान् विष्णुका स्तवन किया। उनके द्वारा स्तुति करनेपर भगवान् महाविष्णुने

English

Fie upon the life of those who are devoid of devotion to Janardana, the lord of Devas. Again and again fie upon that wealth (which is not donated in the charitable gift to the deserving persons).

अध्याय ३२

श्लोक 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः ।द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः

ātmānaṃ dvividhaṃ prāhuḥ parāparavibhedataḥ / dve brahmaṇī veditavye iti cātharvarṇī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें उत्तम वर दिया और उस वरसे उत्तड्डूजी भी परम पदको प्राप्त हो गये।

English

O excellent sage, that body should be known as the

अध्याय ३२

श्लोक 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहॄङ्कारयुतो ऽपरः ।तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते

parastu nirguṇaḥ prokto hyahṝṅkārayuto 'paraḥ / tayorabhedavijñānaṃ yoga ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

उत्तड्डुके द्वारा भगवान् विष्णुकी स्तुति और भगवान्की आज्ञासे उनका नारायणाश्रममें जाकर मुक्त होना

English

If anyone hoards and preserves wealth that has not been distributed among deserving persons, know that it is certainly like that wealth which is preserved by a thief in the world.

अध्याय ३२

श्लोक 58

पञ्चभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः ।अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः

pañcabhūtātmake dehe yaḥ sākṣī hṛdaye sthitaḥ / aparaḥ procyate sadbhiḥ paramātmā paraḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा--महाभाग! वह कौन-सा स्तोत्र था और उसके द्वारा भगवान् विष्णु किस प्रकार संतुष्ट हुए? पुण्यात्मा पुरुष उत्तड्ुजीने भगवानूसे कैसा वर प्राप्त किया ?

English

Those who are proud and arrogant due to the wealth that is as unsteady as lightning, and that is momentary do not propitiate the lord of the universe, the deity who separates the Jiva from its bonds of Scahsdra.

अध्याय ३२

श्लोक 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः

śarīraṃ kṣevramityāhustatsthaḥ kṣetrajña ucyate / avyaktaḥ paramaḥ śuddhaḥ paripūrṇa udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजीने कहा-- भगवान् विष्णुके ध्यानमें

English

Hence, O leading Brahmana, listen. Those who are absorbed in devotion to Hari are the excellent ones and are well known everywhere since Bhakti is extremely rare.

अध्याय ३२

श्लोक 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः ।भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदो ऽपरात्मनः

yadā tvabhedavijñānaṃ jīvātmaparamātmanoḥ / bhavettadā muniśreṣṭha pāśacchedo 'parātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्के चरणोदकका माहात्म्य देखकर उनकी भक्तिभावसे स्तुति की।

English

Those who are engaged in serving Visnu by sweeping (the premises of the temple) and other activities and those who are eager to bestow charitable gifts on the deserving persons attain the greatest region.

अध्याय ३२

श्लोक 61

एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः ।नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ paramātmā jaganmayaḥ / nṛṇāṃ vijñānabhedena bhedavāniva lakṣyate

हिन्दी अर्थ

उत्तड्जी बोले--जो सम्पूर्ण जगत्के निवासस्थान और उसके एकमात्र बन्धु हैं, उन आदिदेव भगवान् नारायणको मैं नमस्कार करता हूँ। जो स्मरण करनेमात्रसे भक्तजनोंकी सारी

English

One pure, imperishable, eternal Supreme Self, the substance of the world, appears divided in men by differences of understanding.

अध्याय ३२

श्लोक 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् ।गीयमानं च वेदान्तैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज

ekamevādvitīyaṃ yatparaṃ brahma sanātanam / gīyamānaṃ ca vedāntaistasmānnāsti paraṃ dvija

हिन्दी अर्थ

पीड़ा नष्ट कर देते हैं, अपने हाथोंमें चक्र, कमल, शार्ज््धघनूुष॒ और खड्ग धारण करनेवाले उन महाविष्णुकी मैं शरण लेता हूँ। जिनकी नाभिसे प्रकट हुए कमलसे उत्पन्न होकर ब्रह्माजी इन

English

The one without a second is the supreme Brahman, eternal, sung by the Vedanta; therefore there is nothing higher, O Brahmin.

अध्याय ३२

श्लोक 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा ।कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः

na tasya karma kāryaṃ vā rupaṃ varṇamathāpi vā / karttṛtvaṃ vāpi bhoktṛtvaṃ nirguṇasya parātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण लोकोंके समुदायकी सृष्टि करते हैं और जिनके क्रोधसे प्रकट हुए भगवान् रुद्र इस जगतू्का संहार किया करते हैं, उन आदिदेव भगवान् विष्णुको मैं प्रणाम करता हूँ। जो

English

The Supreme Self without qualities has no action or duty, form or colour, doer-hood or enjoyer-hood.

अध्याय ३२

श्लोक 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् ।किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे

nidānaṃ sarvahetūnāṃ tejo yattejasāṃ param / kimapyanyadyato nāsti tajjñeyaṃ muktihetave

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीजीके पति हैं, जिनके कमलदलके समान

English

The ground of all causes, the light beyond lights, beyond which there is nothing else — that is to be known for liberation.

अध्याय ३२

श्लोक 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज ।तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम्

śabdabrahmamayaṃ yattanmahāvākyādikaṃ dvija / tadvicārodbhavaṃ jñānaṃ paraṃ mokṣasya sādhanam

हिन्दी अर्थ

विशाल नेत्र हैं, जिनकी शक्ति अद्भुत है, जो सम्पूर्ण जगत्के एकमात्र कारण तथा वेदान्तवेद्य पुराणपुरुष हैं, उन तेजोराशि भगवान् विष्णुकी मैं शरण लेता हूँ। जो सबके आत्मा, अविनाशी और

English

What is made of the Word-Brahman, the great sayings and the rest — knowledge born of reflecting on them is the highest means of liberation.

अध्याय ३२

श्लोक 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् ।परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज

samyagjñānavihīnānāṃ dṛśyate vividhaṃ jagatag / paramajñānināmetatparabrahmātmakaṃ dvija

हिन्दी अर्थ

सर्वव्यापी हैं, जिनका नाम अच्युत है, जो ज्ञानस्वरूप तथा ज्ञानियोंको शरण देनेवाले हैं, एकमात्र ज्ञानसे ही जिनके तत्त्वका बोध होता है, जिनका कोई आदि नहीं है, यह व्यष्टि और

English

For those without right knowledge the world appears manifold; for the supremely wise, this is all of the nature of Supreme Brahman.

अध्याय ३२

श्लोक 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः ।भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरो ऽव्ययः

eka eva parānando nirguṇaḥ parataḥ paraḥ / bhāti vijñānabhedena bahurupadharo 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

समष्टि जगत् जिनका ही स्वरूप है, वे भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों। जिनके बल और पराक्रमका अन्त नहीं है, जो गुण और जातिसे हीन तथा गुणस्वरूप हैं, ज्ञानियोंमें श्रेष्ठ, नित्य

English

The one, supreme bliss, without qualities, higher than the highest, imperishable, appears bearing many forms by difference of understanding.

अध्याय ३२

श्लोक 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि ।तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम्

māyino māyayā bhedaṃ paśyanti paramātmani / tasmānmāyāṃ tyajedyogānmumukṣurdvijasattam

हिन्दी अर्थ

तथा शरणागतोंकी पीड़ा दूर करनेवाले हैं, वे दयासागर परमात्मा मुझे वर प्रदान करें। जो स्थूल और सूक्ष्म आदि विशेष भेदोंसे युक्त जगत्को यथायोग्य रचना करके अपने बनाये हुए उस

English

Those under maya see difference in the Supreme Self by maya; therefore the seeker of liberation should give up maya through yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका ।अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी

nāsadrūpāna sadrūpā māyā naivobhayātmikā / anirvācyā tato jñeyā bhedabuddhipradāryinī

हिन्दी अर्थ

जगत्में स्वयं ही अन्तर्यामीरूपसे प्रविष्ट हुए हैं, वह परमेश्वर आप ही हैं। है अनन्त शक्ति-सम्पन्न परमात्मन्! वह सब जगत् आप ही हैं; क्‍योंकि आपसे भिन्न दूसरी कोई वस्तु नहीं है। भगवन्!

English

Maya is neither of the nature of being nor non-being, nor both; it is to be known as indescribable, giver of the notion of difference.

अध्याय ३२

श्लोक 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम ।तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम्

māyaiva jñānaśabdena buddhyate munisattama / tasmādajñānavicchedo bhavedraujitamāyinām

हिन्दी अर्थ

आपका जो शुद्ध स्वरूप है वह इन्द्रियातीत,

English

Maya itself is understood by the word "ignorance"; thus for those who have conquered maya there is the cutting of ignorance.

अध्याय ३२

श्लोक 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते ।ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम्

sanātanaṃ paraṃ brahma jñānaśabdena kathyate / jñānināṃ paramātmā vai hṛdi bhāti nirantaram

हिन्दी अर्थ

मायाशून्य, गुण और जाति आदिसे रहित, निरञ्जन, निर्मल और अप्रमेय है। ज्ञानी संत- महात्मा उस परमार्थस्वरूपका दर्शन करते हैं। जैसे एक ही सुवर्णसे अनेक आभूषण बनते हैं

English

The eternal Supreme Brahman is called by the word "knowledge"; to the knowers the Supreme Self shines constantly in the heart.

अध्याय ३२

श्लोक 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम ।अष्टाङ्गैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

ajñānaṃ nāśayedyogī yogena munisattama / aṣṭāṅgaiḥ siddhyate yogastāni vakṣyāmi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

और उपाधिके भेदसे उनके नाम और रूपमें भेद हो जाता है, उसी प्रकार सबके आत्मस्वरूप एक ही सर्वेश्वर उपाधि-भेदसे मानो भिन्न-भिन्न रूपोंमें दृष्टिगोचर होते हैं। जिनकी मायासे मोहित

English

The yogi destroys ignorance by yoga, O best of sages. Yoga is accomplished by eight limbs; I shall tell them truly.

अध्याय ३२

श्लोक 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम ।प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च

yamāśca niyamāścaiva āsanāni ca sattama / prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca

हिन्दी अर्थ

चित्तवाले अज्ञानी पुरुष आत्मारूपसे प्रसिद्ध होते हुए भी उनका दर्शन नहीं कर पाते और मायासे रहित होनेपर वे ही उन सर्वात्मा परमेश्वरको

English

Yamas and niyamas, postures, pranayama, pratyahara, dharana, dhyana,

अध्याय ३२

श्लोक 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ठ योगाङ्गानि यथाक्रमम् ।एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर

samādhiśca muniśreṣṭha yogāṅgāni yathākramam / eṣāṃ saṃkṣepato vakṣye lakṣaṇāni munīśvara

हिन्दी अर्थ

अपने ही आत्माके रूपमें देखने लगते हैं, जो:

English

and samadhi — these are the limbs of yoga in order, O best of sages. I shall tell their characteristics in brief.

अध्याय ३२

श्लोक 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।अक्रोधश्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau / akrodhaścānasūyā ca proktāḥ saṃkṣepato yamāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, उन विष्णुभगवान्को मैं प्रणाम करता हूँ। यह सारा जगत् जिनसे प्रकट हुआ है, जिनके ही आधारपर स्थित है और जिनसे ही इसे चेतनता प्रात हुई है और जिनका ही यह स्वरूप है,

English

Non-violence, truth, non-stealing, celibacy, non-possession, freedom from anger and from envy are briefly declared as the yamas.

अध्याय ३२

श्लोक 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् ।अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी

sarveṣāmeva bhūtānāmakleśajananaṃ hi yat / ahiṃsā kathitā sadbhiryogasiddhipradāyinī

हिन्दी अर्थ

उनको नमस्कार है। जो प्रमाणकी पहुँचसे परे हैं, जिनका दूसरा कोई आधार नहीं है, जो स्वयं ही आधार और आधेयरूप हैं, उन परमानन्दमय चैतन्यस्वरूप भगवान् वासुदेवको मैं नमस्कार

English

That which causes no pain to any beings is called non-violence by the good, and gives success in yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः ।सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ठ अस्तेयं शृणु साम्प्रतम्

yathārthakathanaṃ yañca dharmādharmavivekataḥ / satyaṃ prāhurmuniśreṣṭha asteyaṃ śṛṇu sāmpratam

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। सबकी हृदयगुहामें जिनका निवास है, जो देवस्वरूप तथा योगियोंद्वारा सेवित हैं और प्रणबमें उसके अर्थ एवं अधिदेवतारूपमें जिनकी स्थिति है, उन योगमार्गके आदिकारण परमात्माको

English

Speaking in accordance with fact, with discrimination between dharma and adharma, they call truth. Now hear non-stealing.

अध्याय ३२

श्लोक 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् ।स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम्

cauryeṇa vā balenāpi parasvaharaṇaṃ hi yat / steyamityucyate sadbhirasteyaṃ tadviparyayam

हिन्दी अर्थ

मैं नमस्कार करता हूँ। जो नादस्वरूप, नादके

English

The taking of another's property by theft or force is called stealing by the good; non-stealing is its opposite.

अध्याय ३२

श्लोक 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् ।ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी

sarvatra maithunatyāgo brahmacaryaṃ prakīrttitam / brahmacaryaparityāgājjñānavānapi pātakī

हिन्दी अर्थ

सच्चिदानन्दमय हैं, उन तीक्ष्ण चक्र धारण करनेवाले भगवान् विष्णुको मैं प्रणाम करता हूँ। जो जरा आदिसे रहित, इस जगत्के साक्षी, मन- वाणीके अगोचर, निरझन तथा अनन्त नामसे

English

Renunciation of sexual union everywhere is declared celibacy. Through abandoning celibacy, even a learned man becomes a sinner.

अध्याय ३२

श्लोक 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते ।स चण्डालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः

sarvasaṃgaparityāgī maithuneyastu varttate / sa caṇḍālasamo jñeyaḥ sarvavarṇabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध हैं, उन विष्णुरूप भगवान्को मैं प्रणाम करता हूँ। इन्द्रिय, मन, बुद्धि, सत्त्व, तेज, बल, धृति, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ--इन सबको भगवान्

English

One who has renounced all attachment but engages in sexual union is to be known as equal to a Chandala, cast out from all classes.

अध्याय ३२

श्लोक 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः ।तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम्

yastu yogarato vipra viṣayeṣu spṛhānvitaḥ / tatsaṃbhāṣaṇamātreṇa brahmahatyā bhavennṛṇām

हिन्दी अर्थ

वासुदेवका स्वरूप कहा गया है। विद्या और अविद्या भी उन्हींके रूप हैं। वे ही परात्पर परमात्मा कहे गये हैं। जिनका आदि और अन्त नहीं है तथा जो सबका धारण-पोषण करनेवाले

English

A person devoted to yoga who longs for sense-objects — merely by speaking with him, men incur the guilt of Brahmin-slaying.

अध्याय ३२

श्लोक 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि ।तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक्

sarvasaṃgaparityāgī punaḥ saṃgī bhavedyadi / tatsaṃgasaṃgināṃ saṃgānmahāpātakadoṣabhāk

हिन्दी अर्थ

हैं, उन शान्तस्वरूप भगवान् अच्युतकी जो महात्मा शरण लेते हैं, उन्हें सनातन मोक्ष प्राप्त होता है। जो श्रेष्ठ, वरण करनेयोग्य, वरदाता, पुराण, पुरुष, सनातन, सर्वगत तथा सर्वस्वरूप

English

If one who has renounced all attachment becomes attached again, those who associate with his company share the fault of great sin.

अध्याय ३२

श्लोक 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर ।अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः

anādānaṃ hi dravyāṇāmāpadyapi munīśvara / aparigraha ityukto yogasaṃsiddhikārakaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, उन भगवान्को मैं पुनः प्रणाम करता हूँ, पुनः प्रणाम करता हूँ, पुनः प्रणाम करता हूँ, पुनः प्रणाम करता हूँ। जिनका चरणोदक संसाररूपी रोगको दूर करनेवाला वैद्य है, जिनके चरणोंकी

English

Not taking property even in distress, O lord of sages, is called non-possession, which brings accomplishment of yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् ।क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः

ātmanastu samutkarṣādatiniṣṭhurabhāṣaṇam / krodhamāhurdharmavido hyakrodhastadviparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

धूल निर्मलता (अन्तःशुद्धि)-का साधन है तथा जिनका नाम समस्त पापोंका निवारण करनेवाला है, उन अप्रमेय पुरुष श्रीहरिकी मैं आराधना करता हूँ। जो सद्रूप, असद्रूप, सदसद्रूप

English

Harsh speech out of self-exaltation they call anger — the knowers of dharma; non-anger is its opposite.

अध्याय ३२

श्लोक 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् ।असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता

dhanādyairadhikaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ manasi tāpanam / asūyā kīrtitā sadbhistattyāgo hyanasūyatā

हिन्दी अर्थ

और उन सबसे विलक्षण हैं तथा जो श्रेष्ठ एवं श्रेष्ठछे भी श्रेष्ठठटर हैं, उन अविनाशी भगवान् विष्णुका मैं भजन करता हूँ। जो निरज्जन, निराकार, सर्वत्र परिपूर्ण परमव्योममें विराजमान,

English

Great mental burning on seeing another richer in wealth and the like is declared by the good as envy; giving it up is freedom from envy.

अध्याय ३२

श्लोक 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम ।नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद

evaṃ saṃkṣepataḥ proktā yamā vibudhasattama / niyamānapi vakṣyāmitubhyaṃ tāñchṛṇu nārada

हिन्दी अर्थ

विद्या और अविद्यासे परे तथा हृदयकमलनमें अन्तर्यामीरूपसे निवास करनेवाले हैं, जो स्वयंप्रकाश, अनिर्देश्य (जाति, गुण और क्रिया आदिसे रहित), महानसे भी परम महान्, सूक्ष्मसे भी

English

Thus in brief the yamas have been told, O best of the wise. I shall also tell you the niyamas; hear them, Narada.

अध्याय ३२

श्लोक 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् ।संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः

tapaḥsvādhyāyasaṃtoṣāḥ śaucaṃ ca haripūjanam / saṃdhyopāsanamukhyāśca niyamāḥ parikīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त सूक्ष्म, अजन्मा, सब प्रकारकी उपाधियोंसे रहित, नित्य, परमानन्द और सनातन परक्रह्म हैं, उन जगन्निवास भगवान् विष्णुकी में शरण लेता हूँ। क्रियानिष्ठ भक्त जिनका भजन करते हैं,

English

Austerity, study, contentment, purity, worship of Hari, and chiefly the twilight worship are declared the niyamas.

अध्याय ३२

श्लोक 88

चान्द्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् ।तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम्

cāndrāyaṇādibhiryatra śarīrasya viśoṣaṇam / tapo nigaditaṃ sadbhiryogasādhanamuttamam

हिन्दी अर्थ

योगीजन समाधिमें जिनका दर्शन करते हैं तथा जो पूज्यसे भी परम पृज्य एवं शान्त हैं, उन भगवान् श्रीहरिकी मैं शरण लेता हूँ। विद्वान् पुरुष भी जिन्हें देख नहीं पाते, जो इस सम्पूर्ण

English

Where there is drying up of the body by the Chandrayana and the like, that is called austerity by the good, the best means to yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज ।अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य महावाक्यचयस्य च

praṇavasyopaniṣadāṃ dvādaśārṇasya ca dvija / aṣṭākṣarasya mantrasya mahāvākyacayasya ca

हिन्दी अर्थ

जगतको व्याप्त करके स्थित और सबसे श्रेष्ठ हैं, उन नित्य अविनाशी विभुको मैं प्रणाम करता हूँ।

English

Chanting Om, the Upanishads, the twelve-syllable and eight-syllable mantras and the group of great sayings, O Brahmin,

अध्याय ३२

श्लोक 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् ।स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति

japaḥ svādhyāya udito yogasādhanamuttamam / svādhyāyaṃ yastyajenmūḍhastasya yogo na sidhyati

हिन्दी अर्थ

अन्त:करणके संयोगसे जिन्हें जीव कहा जाता है और अविद्याके कार्यसे रहित होनेपर जो परमात्मा कहलाते हैं, यह सम्पूर्ण जगत् जिनका स्वरूप है, जो सबके कारण, समस्त कर्मोंके फलदाता,

English

is called study and is the best means to yoga. The fool who gives up study does not succeed in yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् ।स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदन्ति हि देवताः

yogaṃ vināpi svādhyāyātpāpanāśo bhavennṛṇām / svādhyāyaistoṣyamāṇāśca prasīdanti hi devatāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेन्‍् बरण करनेयोग्य तथा अजन्मा हैं, उन परात्पर भगवान्को मैं प्रणाम करता हूँ। जो सर्वज्ञ, सर्वगत, सर्वान्तर्यामी, ज्ञानस्वरूप, ज्ञानके आश्रय तथा ज्ञानमें स्थित हैं, उन सर्वव्यापी

English

Even without yoga, by study men's sins are destroyed; and the gods, pleased by study, become gracious.

अध्याय ३२

श्लोक 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः ।त्रिविधे ऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः

japastu trividhaḥ prokto vācikopāṃśumānasaḥ / trividhe 'pi ca viprendra pūrvātpūrvātparo varaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिका मैं भजन करता हूँ। जो वेदोंके निधि हैं, वेदान्तके विज्ञानद्वारा जिनके परमार्थस्वरूपका भलीभाति निश्चय होता है, सूर्य और चन्द्रमाके तुल्य जिनके प्रकाशमान नेत्र हैं, जो ऐश्वर्यशाली

English

Chanting is said to be threefold: spoken, whispered and mental. Among the three, each earlier is lower than the later, O best of Brahmins.

अध्याय ३२

श्लोक 93

मन्त्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा ।जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः

mantrasyoccāraṇaṃ samyaksphuṭākṣarapadaṃ yathā / japastu vācikaḥ proktaḥ sarvayajñaphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्ररूप हैं, आकाशमें विचरनेवाले पक्षी एवं ग्रह-नक्षत्र आदि जिनके स्वरूप हैं तथा जो खगपति (गरुड़)- स्वरूप हैं, उन भगवान् मुरारिको मैं प्रणाम करता हूँ। जो सबके ईश्वर,

English

Properly pronouncing the mantra with clear syllables and words is called spoken chanting, giving the fruit of all sacrifices.

अध्याय ३२

श्लोक 94

मन्त्रस्योच्चारणे किञ्चित्पदात्पदविवेचनम् ।स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणो ऽधिकः

mantrasyoccāraṇe kiñcitpadātpadavivecanam / sa tūpāṃśurjapaḥ proktaḥ pūrvasmāddviguṇo 'dhikaḥ

हिन्दी अर्थ

सबमें व्यापक, महान् वेदस्वरूप, वेद-वेत्ताओंमें श्रेष्ठ वाणी और मनकी पहुँचसे परे, अनन्त शक्तिसम्पन्न तथा एकमात्र ज्ञानके ही द्वारा जाननेयोग्य हैं, उन परम पुरुष श्रीहरिका मैं भजन

English

Pronouncing the mantra with some separation of word from word is called whispered chanting, twice better than the former.

अध्याय ३२

श्लोक 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् ।स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः

vidhāya hyakṣaraśreṇyāṃ tattadarthavicāraṇam / sa japomānasaḥ prokto yogasiddhipradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। जिनकी सत्ता सर्वत्र परिपूर्ण है, जो

English

Arranging the syllables in a row and reflecting on their meaning is called mental chanting, which gives success in yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति ।तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान्

japena devatā nityaṃ stuvataḥ saṃprasīdati / tasmātsvādhyāyasaṃpanno labhetsarvānmanorathān

हिन्दी अर्थ

ईशान, सूर्य तथा पुरन्दर आदिके द्वारा स्वयं ही सब लोकोंकी रक्षा करते हैं, उन अप्रमेय

English

By chanting, the god is pleased with one who constantly praises; therefore one endowed with study obtains all desires.

अध्याय ३२

श्लोक 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते ।संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित्

yadṛcchālābhasaṃtuṣṭiḥ saṃtoṣa iti gīyate / saṃtoṣahīnaḥ puruṣo na labheccharma kutracit

हिन्दी अर्थ

परमेश्वरकी मैं शरण लेता हूँ। जिनके सहसीरो

English

Satisfaction with what comes by chance is called contentment. A man without contentment finds happiness nowhere.

अध्याय ३२

श्लोक 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।इतो ऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते

na jātukāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati / ito 'dhikaṃ kadā lapsya iti kāmastu varddhate

हिन्दी अर्थ

नेत्र हैं, जो सम्पूर्ण यज्ञोंसे सेवित तथा सबको संतोष प्रदान करनेवाले हैं, उन उग्रशक्तिसम्पन्न आदिपुरुष श्रीहरिको मैं प्रणाम करता हूँ। जो कालस्वरूप, काल-विभागके हेतु, तीनों गुणोंसे

English

Desire is never quieted by the enjoyment of desires; "When shall I get more than this?" — thus desire increases.

अध्याय ३२

श्लोक 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् ।यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः

tasmātkāmaṃ parityajya dehasaṃśoṣakāraṇam / yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo bhaveddharmaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अतीत, गुणज्ञ, गुणप्रिय, कामना पूर्ण करनेवाले,

English

Therefore, giving up desire, which dries up the body, one should be content with what comes by chance and devoted to dharma.

अध्याय ३२

श्लोक 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् ।मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम्

bāhyābhyantarabhedena śaucaṃ tu dvividhaṃ smṛtam / mṛjjalābhyāṃ bahiḥ śuddhirbhāvaśuddhistathāntaram

हिन्दी अर्थ

निरीह, श्रेष्ठ, मनके द्वारा भी अगम्य, मनोमय और अन्नमय स्वरूप, सबमें व्याप्त, विज्ञानसे सम्पन्न तथा शक्तिशाली हैं, जो वाणीके विषय नहीं हो सकते तथा जो सबके प्राणस्वरूप हैं,

English

Purity is held to be twofold, outer and inner: outer purity is by earth and water; inner is purity of feeling.

अध्याय ३२

श्लोक 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु ये ऽध्वरा विविधाः कृताः ।न फलन्ति मुनीश्रेष्ठ भस्मनि न्यस्तहव्यवत्

antaḥśuddhivihīnaistu ye 'dhvarā vividhāḥ kṛtāḥ / na phalanti munīśreṣṭha bhasmani nyastahavyavat

हिन्दी अर्थ

उन भगवान्का मैं भजन करता हूँ। जिनके रूपको, जिनके बल और प्रभावको, जिनके विविध कर्मोंको तथा जिनके प्रमाणको ब्रह्मा आदि देवता भी नहीं जानते, उन आत्मस्वरूप

English

The various sacrifices performed by those lacking inner purity bear no fruit, O best of sages, like oblations put into ashes.

अध्याय ३२

श्लोक 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् ।तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत्

bhāvaśuddhivihīnānāṃ samastaṃ karmaniṣphalam / tasmādrāgādikaṃ sarvaṃ parityajya sukhī bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिकी स्तुति मैं कैसे कर सकता हूँ? मैं संसार-समुद्रमें गिरा हुआ एक दीन मनुष्य हूँ, मोहसे व्याकुल हूँ, सैकड़ों कामनाओंने मुझे बाँध रखा है। मैं अकीर्तिभागी, चुगला, कृतप्न, सदा

English

For those lacking purity of feeling all action is fruitless; therefore, abandoning passion and the rest, one should be happy.

अध्याय ३२

श्लोक 103

मृदाभारसहस्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा ।कृतशौचो ऽपि दुष्टात्मा चण्डालसदृशः स्मृतः

mṛdābhārasahasraistu kumbhakoṭijalaistathā / kṛtaśauco 'pi duṣṭātmā caṇḍālasadṛśaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अपवित्र, पापपरायण तथा अत्यन्त क्रोधी हूँ। दयासागर! मुझ भयभीतकी रक्षा कीजिये। में बार-बार आपकी शरण लेता हूँ।

English

Even one who has purified himself with thousands of loads of clay and ten million jars of water, if wicked in mind, is held to be like a Chandala.

अध्याय ३२

श्लोक 104

अन्तःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि ।तमेव दैवतं हॄन्ति नरकं च प्रपद्यते

antaḥśuddhivihīnastu devapūjāparo yadi / tameva daivataṃ hṝnti narakaṃ ca prapadyate

हिन्दी अर्थ

महर्षि उत्तड्डके द्वारा इस प्रकार प्रसन्न किये

English

If one lacking inner purity is devoted to worship of gods, that very god destroys him and he falls into hell.

अध्याय ३२

श्लोक 105

अन्तःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः ।अलङ्कृतः सुराभाण्ड इव शान्तिं न गच्छति

antaḥśuddhivihīnaśca bahiḥśuddhiṃ karoti yaḥ / alaṅkṛtaḥ surābhāṇḍa iva śāntiṃ na gacchati

हिन्दी अर्थ

नतो5स्मि नारायणमादिदेव॑ जगन्निवासं जगदेकबन्धुम्। चक्राब्जशार्ड्रासिधरं महान्तं स्मृतार्तिनिघ्नं शरणं प्रपद्ये ॥

English

One lacking inner purity who practises outer purity, like a decorated liquor-jar, does not attain peace.

अध्याय ३२

श्लोक 106

मनःशुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते ।न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभाण्डमिवापगा

manaḥśuddhivihīnā ye tīrthayātrāṃ prakurvate / na tānpuṃnati tīrthāni surābhāṇḍamivāpagā

हिन्दी अर्थ

यन्नाभिजाब्जप्रभवो विधाता सृजत्यमुं लोकसमुच्चयं च। यत्क्राधजो हन्ति जगच्च रुद्रस्तमादिदेवं प्रणतो5स्मि विष्णुम्॥ पद्मापतिं पद्मदलायताक्ष॑ विचित्रवी्य॑ निखिलैकहेतुम्। वेदान्तवेद्यं पुरुष॑ पुराणं तेजोनिधिं विष्णुमहं प्रपन्न: ॥ आत्माक्षर: सर्वगतो5च्युताख्यो ज्ञानात्मको ज्ञानविदां शरण्य:। ज्ञानैकवेद्यो भगवाननादि: प्रसीदतां व्यष्टिसमष्टिरूप: ॥ अनन्तवीर्यों गुणजातिहीनो गुणात्मको ज्ञानविदां वरिष्ठ: । नित्य: प्रपन्नार्तिहर: परात्मा दयाम्बुधिमें वरदस्तु भूयात्॥

English

Rivers do not purify those without purity of mind who go on pilgrimage, any more than a liquor-jar.

अध्याय ३२

श्लोक 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति ।जानीयात्तं मुनिश्रेष्ठ महापातकिनां वरम्

vācā dharmānpravaladati manasā pāpamicchati / jānīyāttaṃ muniśreṣṭha mahāpātakināṃ varam

हिन्दी अर्थ

यः स्थूलसूक्ष्मादिविशेषभेहैर्जगद्यथावत्स्वकृतं प्रविष्ट: त्वमेव तत्सर्वमनन्तसार: त्वत्त: परं नास्ति यतः परात्मन्॥

English

One who speaks dharma with his speech but desires sin in mind should be known as the foremost of great sinners.

अध्याय ३२

श्लोक 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् ।कुर्वन्ति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम्

viśuddhamānasā ye tu dharmamātramanuttamam / kurvanti tatphalaṃ vidyādakṣayaṃ sukhadāyakam

हिन्दी अर्थ

एकेन हेग्रैव विभूषणानि यातानि भेदत्त्वमुपाधिभेदातू्। तथैव सर्वेश्वर एक एव प्रदृश्यते भिन्न इवाखिलात्मा॥ यन्मायया मोहितचेतसस्तं पश्यन्ति नात्मानमपि प्रसिद्धम्।त एवं मायारहितास्तदेव पश्यन्ति सर्वात्मिकमात्मरूपम्॥ विभु ज्योतिरनौपम्यं विष्णुसंशं नमाम्यहम्। समस्तमेतदुद्धां यतो यत्र प्रतिष्ठितम्॥

English

Those of pure mind who do even only the highest dharma — know their fruit to be imperishable and happiness-giving.

अध्याय ३२

श्लोक 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः ।हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते

karmaṇā manasā vācā stutiśravaṇa pūjanaiḥ / haribhaktirdṛḍhā yasya haripūjeti gīyate

हिन्दी अर्थ

न मद । सुवर्णमय यज्ञोपवीत उनके बायें कंधेपर सुशोभित हो रहा था। नाकमें पहनी हुई मुक्तामणिकी प्रभासे उनके श्रीअड्रोंकी श्याम कान्ति और बढ़ गयी थी। वे श्रीनारायणदेव पीताम्बर धारण

English

He whose devotion to Hari is firm in deed, mind and word, by praise, hearing and worship, is said to perform "worship of Hari".

अध्याय ३२

श्लोक 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः ।एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः

yamāśca niyamāścaiva saṃkṣepeṇa prabodhitāḥ / ebhirviśuddhamanasāṃ mokṣaṃ hastagataṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

करके वनमालासे विभूषित हो रहे थे। तुलसीके कोमल दलोंसे उनके चरणारविन्दोंकी अर्चना की गयी थी। उनके श्रीविग्रहका महान् प्रकाश सब ओर छा रहा था। कटियप्रदेशमें किंकिणी और

English

The yamas and niyamas have been taught in brief; for those of pure mind they know liberation to be in hand.

अध्याय ३२

श्लोक 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः ।अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम्

yamaiśca niyamaiścaiva sthirabuddhirjitendriyaḥ / abhyasedāsanaṃsamyagyogasādhanamuttamam

हिन्दी अर्थ

परमानन्दचिन्सात्र वासुदेवं नतोअस्म्यहम्। हृदुगुहानिलयं देव॑ योगिभि: परिसेवितम्॥

English

With the yamas and niyamas, the steady-minded, master of senses should well practise posture, the best means to yoga.

अध्याय ३२

श्लोक 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकैञ्जरे ।कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम्

padmakaṃ svastikaṃ pīṭhaṃ saiṃhaṃ kaukkuṭakaiñjare / kaurmaṃvajrāsanaṃ caiva vārāhaṃ mṛgacailikam

हिन्दी अर्थ

निरञ्ञनमनन्ताख्य॑ विष्णुरूपं नतोस्म्यहम्। इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सत्तवं तेजो बल॑ धृति:॥ वासुदेवात्मकान्याहु: क्षेत्र. क्षेत्रज्ञमेव च। विद्याविद्यात्मक॑ प्राहु: परात्परतरं तथा॥

English

Lotus, svastika, pitha, lion, cock, elephant, tortoise, thunderbolt (vajra), boar, deer and cloth postures;

अध्याय ३२

श्लोक 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च ।वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचन्द्रकम्

krauñcaṃ ca nālikaṃ caiva sarvatobhadrameva ca / vārṣabhaṃ nāgamātsye ca vaiyānghaṃ cārddhacandrakam

हिन्दी अर्थ

वरं वरेण्यं वरदं पुराणं सनातन सर्वगतं समस्तम्।

English

heron, tube, all-auspicious, bull, serpent, fish, tiger and half-moon;

अध्याय ३२

श्लोक 114

दण्डवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च ।माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा

daṇḍavātāsanaṃ śailaṃ svabhraṃ maudgarameva ca / mākaraṃ traipathaṃ kāṣṭhaṃ sthāṇuṃ vaikarṇikaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

यत्पादतोयं भवरोगवैद्यो यत्पादपांशुर्विमलत्वसिद्धयै। यन्नाम दुष्कर्मनिवारणाय तमप्रमेयं पुरुषं॑ं भजामि॥

English

staff, wind, mountain, sky, mudga, crocodile, three-path, wood, post, and "vaikarnika";

अध्याय ३२

श्लोक 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् ।त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै

bhaumaṃ vīrāsanaṃ caiva yogasādhanakāraṇam / triṃśatsaṃkhyānyāsanāni munīndraiḥ kathitāni vai

हिन्दी अर्थ

जानेपर परम दयालु तथा तेजोनिधि भगवान् लक्ष्मीपतिने उन्हें प्रत्यक्ष दर्शन दिया। उनके श्रीअड्रोंकी कान्ति अलसीके फूलकी भाँति श्याम थी। दोनों नेत्र खिले हुए कमलकी शोभा

English

earth and hero postures — causes for accomplishing yoga. Thirty postures have been taught by the great sages.

अध्याय ३२

श्लोक 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः ।उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः

eṣāmekatamaṃ baddhā gurubhaktiparāyaṇaḥ / upāsako jayetprāṇāndvandvātīto vimatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करते थे। मस्तकपर किरीट, दोनों कानोंमें कुण्डल, गलेमें हार और भुजाओंमें केयूरकी

English

Having taken up one of these, devoted to the teacher, the practitioner should conquer the breaths, beyond dualities and free of envy.

अध्याय ३२

श्लोक 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखो ऽपि वा ।अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते

prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā pratyaṅmukho 'pi vā / abhyāsena jayetprāṇānniḥśabde janavarjite

हिन्दी अर्थ

श्रीवत्सचिह् और कौस्तुभभणि धारण कर रखी

English

Facing east, north or west, in a silent place without people, he should conquer breath by practice.

अध्याय ३२

श्लोक 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः ।प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः

prāṇo vāyuḥ śarīrastha āyāmastasya nigrahaḥ / prāṇāyāma iti prokto dvividhaḥ sa prakīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

निरञ्ञनं निराकारं पूर्णणाकाशमध्यगम्। पर च.विद्याविद्याभ्यां . हृदम्बुजनिवासिनम्॥ स्वप्रकाशमनिर्देश्य॑ महतां च महत्तरम्। अणोरणीयांसमजं सर्वोपाधिविवर्जितम्॥

English

Prana is the wind in the body; its control is "ayama"; thus it is called pranayama, declared twofold.

अध्याय ३२

श्लोक 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः ।जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः

agarbhaśca sagarbhaśca dvitīyastu tayorvaraḥ / jayadhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्नित्यं परमानन्दं परं॑ ब्रह्म सनातनमू। विष्णुसंज्धं जगद्धाम तमस्मि शरणं गतः॥

English

It is "agarbha" and "sagarbha"; the second is the better of the two. Without chanting and meditation it is agarbha; with them, sagarbha.

अध्याय ३२

श्लोक 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा ।एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः

recakaḥ pūrakaścaiva kuṃbhakaḥ śūnyakastathā / evaṃ caturvidhaḥ proktaḥ prāṇāyāmo manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरणसंयोगाज्ीव इत्युच्यते. च यः अविद्याकार्यरहित: परमात्मेति गीयते॥ सर्वात्मक॑ सर्वहेतु सर्वकर्मफलप्रदम्। वर वरेण्यमजनं प्रणतोइस्मि परात्परम्॥

English

Exhalation, inhalation, retention and emptiness: thus pranayama is declared fourfold by the wise.

अध्याय ३२

श्लोक 121

जन्तूनां दक्षिणा नाडी पिङ्गला परिकीर्तिता ।सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता

jantūnāṃ dakṣiṇā nāḍī piṅgalā parikīrtitā / sūryadaivatakā caiva pitṛyoniriti śrutā

हिन्दी अर्थ

नमाम्यहं वेदनिधिं मुरारि वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थम्। सूर्येन्दुवत्प्रोज्वलनेत्रमिन्द्रं खगस्वरूपं च पतिस्वरूपम्॥

English

In creatures the right channel is called pingala, presided over by the sun, and heard to be the womb of the ancestors.

अध्याय ३२

श्लोक 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा ।तत्राधिदैवत चन्द्रं जानीहि मुनिसत्तमं

devayoniriti khyātā iḍā nāḍī tvadakṣiṇā / tatrādhidaivata candraṃ jānīhi munisattamaṃ

हिन्दी अर्थ

इन्द्राग्रकालासुरपाशिवायुसोमेशमार्त्तण्डपुरन्दराद्यै: । य: पाति लोकान्परिपूर्णभावस्तमप्रमेयं शरणं प्रपच्चे॥

English

The left channel is known as ida, the womb of the gods; know the moon as its presiding deity, O best of sages.

अध्याय ३२

श्लोक 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता ।अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता

etayorubhayormadhye suṣumṇā nāḍikā smṛtā / atisūkṣmā guhyatamā jñeyā sā brahmadaivatā

हिन्दी अर्थ

कालात्मक॑ कालविभागहेतुं गुणत्रयातीतमहं गुणज्ञम्। गुणप्रियं कामदमस्तसड्भमतीन्द्रियं विश्वभुजं वितृष्णम्॥

English

Between these two lies the channel called sushumna, very subtle, most secret, to be known as presided over by Brahma.

अध्याय ३२

श्लोक 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः ।पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः

vāmena recayedvāyuṃ recanādrecakaḥ smṛtaḥ / pūrayeddakṣiṇenaiva pūraṇātpūrakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

न यस्य रूप॑ न बलप्रभावौ न यस्य कर्माणि न यत्प्रमाणम्। जानन्ति देवा: कमलोद्धवाद्या:स्तोष्याम्यहं त॑ कथमात्मरूपम्॥ संसारसिन्धौ पतितं कदय॑ मोहाकुलं कामशतेन बद्धम्। अकीर्तिभाजं पिशुनं कृतघ्नं सदाशुचिं पापरतं प्रमन्युम्।

English

He should exhale the wind through the left; from exhaling it is "rechaka". He should inhale through the right; from filling it is "puraka".

अध्याय ३२

श्लोक 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृञ्चति ।संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः

svadehapūritaṃ vāyaṃ nigṛhya na vimṛñcati / saṃpūrṇakuṃbhavattiṣṭetkumbhakaḥ sa hi viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

ला नूपुर आदि आभूषण उनकी शोभा बढ़ा रहे थे। उनकी फहराती हुई ध्वजामें गरुड़का चिह्न सुशोभित था। इस रूपमें भगवान्का दर्शन करके विप्रवर उत्तड्डने पृथ्वीपर दण्डकी भाँति

English

Holding the wind filling his body and not releasing it, remaining like a full jar — that is the famed "kumbhaka".

अध्याय ३२

श्लोक 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् ।विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम्

na gṛhṇāti na tyajati vāyumantarbahiḥ sthitam / viddhi tacchūnyakaṃ nāma prāṇāyāmaṃ yathāsthitam

हिन्दी अर्थ

पड़कर उन्हें साष्टाड़ प्रणाम किया और आनन्दके आँसुओंसे श्रीहरिके दोनों चरणोंको नहला दिया। फिर वे एकाग्रचित्त होकर बोले--- मुरारे! मेरी रक्षा कीजिये, रक्षा कीजिये।' तब परम दयालु

English

Neither taking in nor letting out the wind, staying inside and outside — know that as the pranayama called "shunyaka" (void).

अध्याय ३२

श्लोक 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् ।अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयङ्कराः

śanaiḥśanairvijetavyaḥ prāṇo mattagajendravat / anyathā khalu jāyante mahārogā bhayaṅkarāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् महाविष्णुने मुनिश्रेष्ठ उत्तड़ूको उठाकर छातीसे लगा लिया और कहा--' व॒त्स ! कोई वर

English

Breath must be conquered slowly, like a mad elephant; otherwise dreadful great diseases arise.

अध्याय ३२

श्लोक 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः ।स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमान्पुयात्

krameṇa yojayedvāyuṃ yogī vigatakalmaṣaḥ / sa sarvapāpanirmukto brahmaṇaḥ padamānpuyāt

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे लिये कुछ भी असम्भव नहीं है।' भगवान् चक्रपाणिके इस कथनको सुनकर महर्षि उत्तड्डने पुनः प्रणाम किया और उन देवाधिदेव जनार्दनसे

English

The yogi, free of sin, should join the wind gradually; freed from all sins, he attains Brahma's abode.

अध्याय ३२

श्लोक 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः ।समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः

viṣayeṣu prasaktāni cendriyāṇi munīśvaraḥ / samāmāhṛtya nigṛhṇāti pratyāhārastu sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार कहा--'भगवन्! मुझे मोहमें क्यों डालते हैं ? देव! मुझे दूसरे वरोंसे कया प्रयोजन है? मेरी तो जन्म-जन्मान्तरोंमें भी आपके चरणोंमें ही अविचल भक्ति बनी रहे।' तब

English

Drawing back all the senses attached to sense-objects, the lord of sages restrains them — this is called "pratyahara".

अध्याय ३२

श्लोक 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज ।प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम्

jitendriyā mahātmāno dhyānaśūnyā api dvija / prayānti paramaṃ brahma punarāvṛttidurlabham

हिन्दी अर्थ

जगदीश्वर भगवान् विष्णुने 'एवमस्तु” (ऐसा हो होगा) यह कहकर शट्डके सिरेसे उत्तड्डूजीके शरीरका स्पर्श कराया और उन्हें वह दिव्य ज्ञान दे दिया जो योगियोंके लिये भी दुर्लभ है।

English

Great souls with conquered senses, even without meditation, go to the Supreme Brahman, from which return is hard.

अध्याय ३२

श्लोक 131

अनिर्जितेन्द्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् ।मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति

anirjitendriyagrāmaṃ yastu dhyānaparo bhavet / mūḍhātmānaṃ ca taṃ vidyāddhyānaṃ cāsya na sidhyati

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पुनः स्तुति करते हुए विप्रवर उत्तड्डूसे देवदेव जनार्दनने उनके सिरपर हाथ रखकर मुसकराते हुए कहा।

English

One who is devoted to meditation without having conquered the host of senses is to be known as of deluded mind, and his meditation does not succeed.

अध्याय ३२

श्लोक 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि ।प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा

yadyatpaśyati tatsarvaṃ paśyedātmavadātmani / pratyāhṛtānīndriyāṇi dhārayetsā tu dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--जो मनुष्य तुम्हारे द्वारा किये हुए स्तोत्रका सदा पाठ करेगा, वह सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त करके अन्तमें मोक्षका भागी

English

Whatever he sees, he should see all as like the self in the self; holding the withdrawn senses is "dharana".

अध्याय ३२

श्लोक 133

योगाज्जितेन्द्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि ।आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम्

yogājjitendriyagrāmastāni hṛtvā dṛḍhaṃ hṛdi / ātmānaṃ paramaṃ dhyāyetsarvadhātāramacyutam

हिन्दी अर्थ

नारदजी! ब्राह्मणसे ऐसा कहकर भगवान् लक्ष्मीपति वहीं अन्तर्धान हो गये। फिर उत्तड्डूजी भी वहाँसे बदरिकाश्रमको चले गये। अत: सदा देवाधिदेव भगवान् विष्णुकी भक्ति करनी चाहिए।

English

Through yoga, with the host of senses conquered, he should firmly draw them in the heart and meditate on the Supreme Self, the sustainer of all, Achyuta.

अध्याय ३२

श्लोक 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वसोकैककारणम् ।विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम्

sarvaviśvātmakaṃ viṣṇuṃ sarvasokaikakāraṇam / vikasatpadyapatrākṣaṃ cārukuṇḍalabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

हरिभक्ति श्रेष्ठ कही गयी है। वह सम्पूर्ण मनोवाज्छित फलोंको देनेवाली है। मुने। नरनारायणके आश्रममें जाकर उत्तड्डूजी क्रियायोगमें तत्पर हो प्रतिदिन भक्तिभावसे भगवान् माधवकी आराधना करने

English

Vishnu, the Self of the whole universe, the single cause of all, with eyes like open lotus petals, adorned with lovely earrings,

अध्याय ३२

श्लोक 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् ।पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम्

dīrghabāhumudārāṅgaṃ sarvālaṅkārabhṛṣitam / pītāmbaradharaṃ devaṃ hemayajñopavītinam

हिन्दी अर्थ

लगे। वे ज्ञान-विज्ञानसे सम्पन्न थे। उनका द्वैतभ्रम नाश हो चुका था। अत: उन्होंने भगवान् विष्णुके दुर्लभ परम पदको प्राप्त कर लिया। भक्तोंका सम्मान बढ़ानेवाले जगदीश्वर भगवान् नारायण

English

long-armed, of noble limbs, adorned with all ornaments, wearing yellow garments, with a golden sacred thread,

अध्याय ३२

श्लोक 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् ।श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम्

bibhrataṃ tulasīmālāṃ kaustubhena virājitam / śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ surāsuranamaskṛtam

हिन्दी अर्थ

पूजन, नमस्कार अथवा स्मरण कर लेनेपर भी

English

bearing a garland of tulsi, shining with the Kaustubha, with the Shrivatsa on his chest, saluted by gods and demons —

अध्याय ३२

श्लोक 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशाङ्गुलविस्तृते ।ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुमट्

aṣṭāre hṛtsaroje tu dvādaśāṅgulavistṛte / dhyāyedātmānamavyaktaṃ parātparataraṃ vibhumaṭ

हिन्दी अर्थ

अतसीपुष्यसंकाशं फुल्लपड्डूजलोचनम्। किरीटिनं कुण्डलिनं॑ हारकेयूरभूषितम्॥

English

in the heart-lotus of eight spokes, twelve finger-breadths wide, he should meditate on the unmanifest Self, the all-pervading, higher than the highest.

अध्याय ३२

श्लोक 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता ।ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः

dhyānaṃ sadbhinirgaditaṃ pratyayasyaikatānatā / dhyānaṃ kṛtvā muhurttaṃ vā paraṃ mokṣaṃ labhennaraḥ

हिन्दी अर्थ

पीताम्बरधरं देव॑ वनमालाविभूषितम्। तुलसीकोमलदलैरचिंताडूष्रिं महाद्युतिम्॥

English

Meditation is declared by the good as one-pointedness of cognition. Having meditated even for a moment, a man gains supreme liberation.

अध्याय ३२

श्लोक 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विन्दति ।ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम्

dhyānātpāpāni naśyanti dhyānānmokṣaṃ ca vindati / dhyānātprasīdati hariddharyānātsarvārthasādhanam

हिन्दी अर्थ

जीवको मोक्ष प्रदान करते हैं'। अत: इहलोक करे। जो इस उपाख्यानको पढ़ता अथवा एकाग्रचित्त और परलोकमें सुख चाहनेवाला मनुष्य अनन्त, होकर सुनता है, वह भी सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो अपराजित श्रीनारायणदेवका भक्तिपूर्वक पूजन भगवान् विष्णुके धाममें जाता है।

English

By meditation sins are destroyed; by meditation one gains liberation; by meditation Hari is pleased; meditation accomplishes all aims.

अध्याय ३२

श्लोक 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् ।तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै

yadyadrūpaṃ mahāviṣṇostattaddhyāyetsamāhitam / tena dhyānena tuṣṭātmā harirmokṣaṃ dadāti vai

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके भजन-पूजनकी महिमा

English

Whatever form of Mahavishnu he wishes, he should meditate on attentively; pleased by that meditation, Hari gives liberation.

अध्याय ३२

श्लोक 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम ।ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम्

acañcalaṃ manaḥ kuryāddhyeye vastuni sattama / dhyānaṃ dhyeyaṃ dhyātṛbhāvaṃ yathā naśyati nirbharam

हिन्दी अर्थ

.... कहते हैं--विप्रवर नारद! अब दुर्लभ मुक्ति उन भक्तोंके हाथमें ही रहती है'। पुन: भगवान् विष्णुका माहात्म्य सुनो; वह सर्व- विप्रवर नारद! जानकर या बिना जाने भी पापहारी, पवित्र तथा मनुष्योंको भोग और मोक्ष जो लोग भगवान्की पूजा करते हैं, उन्हें देनेवाला है। अहो! संसारमें भगवान् विष्णुकी अविनाशी भगवान् नारायण अवश्य मोक्ष देते

English

He should make the mind steady on the object of meditation, O best, so that meditation, the object and the meditator disappear utterly.

अध्याय ३२

श्लोक 142

ततो ऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् ।भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम्

tato 'mṛtatvaṃ bhavati jñānāmṛtaniṣevaṇāt / bhavennirantaraṃ dhyānādabhedapratipādanam

हिन्दी अर्थ

कथा अद्भुत है। वह श्रोता, वक्ता तथा विशेषत: हैं। सब भाई-बन्धु अनित्य हैं। धन-वैभव भी भक्तजनोंके पापोंका नाश और पुण्यका सम्पादन सदा रहनेवाला नहीं है और मृत्यु सदा समीप करनेवाली है। जो श्रेष्ठ मानव भगवद्धक्तिका खड़ी रहती है--यह सोचकर धर्मका संचय रसास्वादन करके प्रसन्न होते हैं, उन्हें मैं नमस्कार करना चाहिए'। मूर्खलोग मदसे उन्मत्त होकर

English

Then immortality arises through partaking of the nectar of knowledge; through constant meditation, non-difference is established.

अध्याय ३२

श्लोक 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः ।निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते

suṣutpivatparānandayuktaścoparatendriyaḥ / nirvātadīpavatsaṃsthaḥ samādhirabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। उनका सद्भ करनेसे साधारण मनुष्य व्यर्थ गर्व करते हैं। जब शरीरका ही विनाश भी मोक्षका भागी होता है। मुनिश्रेष्ठ! जो संसार- निकट है तो धन आदिकी तो बात ही क्‍या सागरके पार जाना चाहता हो, वह भगवद्धक्तोंक कही जाय? तुलसीकी सेवा दुर्लभ है, साधु भक्तोंकी सेवा करे, क्योंकि वे सब पापोंको हर पुरुषोंका सड्भ दुर्लभ है और सम्पूर्ण भूतोंके प्रति

English

Joined with supreme bliss as in deep sleep, senses stilled, steady like a lamp in a windless place, he is said to be in samadhi.

अध्याय ३२

श्लोक 144

योगी समाध्यवस्थायां न शृणोति न पश्यति ।न जिघ्रति न स्पृशति न किञ्चद्वक्ति सत्तम

yogī samādhyavasthāyāṃ na śṛṇoti na paśyati / na jighrati na spṛśati na kiñcadvakti sattama

हिन्दी अर्थ

लेनेवाले हैं। दर्शन, स्मरण, पूजन, ध्यान अथवा दयाभाव भी किसी विरलेको ही सुलभ होता प्रणाममात्र कर लेनेपर भगवान् गोविन्द दुस्तर है। सत्सदड्ग, तुलसीकी सेवा तथा भगवान् भवसागरसे उद्धार कर देते हैं। जो सोते, खाते, विष्णुकी भक्ति-ये सभी दुर्लभ हैं। दुर्लभ चलते, ठहरते, उठते और बोलते हुए भी भगवान् मनुष्य-शरीरको पाकर विद्वान् पुरुष उसे व्यर्थ न

English

In the state of samadhi the yogi neither hears, sees, smells, touches, nor speaks anything, O best.

अध्याय ३२

श्लोक 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः ।सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः

ātmā tu nirmalaḥ śuddhaḥ sañcidānandavigrahaḥ / sarvopādhivinirmukto yogināṃ bhātyacañcalaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुके नामका चिन्तन करता है, उसे प्रतिदिन गँवाये। जगदीश्वर श्रीहरिकी पूजा करे। द्विजोत्तम ! बारम्बार नमस्कार है। जिनका मन भगवान् इस संसारमें यही सार है। मनुष्य यदि दुस्तर विष्णुकी भक्तिमें अनुरक्त है, उनका अहोभाग्य भवसागरके पार जाना चाहता है तो वह है, अहोभाग्य है; क्योंकि योगियोंके लिये भी भगवान्के भजनमें तत्पर हो जाय। यही रसायन

English

The Self is stainless, pure, of the form of being-consciousness-bliss, free of all limiting adjuncts, and shines steadily to yogis.

अध्याय ३२

श्लोक 146

निर्गुणो ऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव ।विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम्

nirguṇo 'pi paro devo hyajñānādguṇavāniva / vibhātyajñānanāśe tu yathāpūrvaṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

१. पूजितो नमितो वापि संस्मृतों वापि मोक्षद:। नारायणो जगन्नाथो भक्तानां मानवर्द्धन:॥

English

The Supreme God, though without qualities, seems through ignorance to have qualities; when ignorance is destroyed, he shines as he stood before.

अध्याय ३२

श्लोक 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् ।तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पण्डितं

paraṃ jyotirameyātmā māyāvāniva māyinām / tannāśe nirmalaṃ brahma prakāśayati paṇḍitaṃ

हिन्दी अर्थ

२. संसारसागरं ततुँ य छच्छेन्मुनिपुड़्व।स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वे॑ पापहारिण: ॥

English

The supreme light, of immeasurable nature, seems to possess maya for those under maya; at its destruction it reveals the stainless Brahman to the wise.

अध्याय ३२

श्लोक 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरञ्जनम् ।सर्वेषामेव भूतानामन्तर्यामितया स्थितम्

ekamevādvitīyaṃ ca paraṃ jyotirnirañjanam / sarveṣāmeva bhūtānāmantaryāmitayā sthitam

हिन्दी अर्थ

अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णुभक्तिरतात्मनाम्। येषां मुक्ति: करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा॥

English

One without a second, the supreme light, taintless, stands as the inner controller of all beings.

अध्याय ३२

श्लोक 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः ।पश्यन्ति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम्

aṇoraṇīyānmahato mahīyānsanātanātmākhilaviśvahetuḥ / paśyanti yajjñānavidāṃ variṣṭāḥ parātparasmātparamaṃ pavitram

हिन्दी अर्थ

३. अनित्या बान्धवा: सर्वे विभवो नैव शाश्वत: । नित्यं सम्निहितो . मृत्यु: कर्तब्यो धर्मसंग्रह:॥

English

Subtler than the subtle, greater than the great, the eternal Self, cause of the whole universe — the best of the knowers see him, the highest of the highest, the supreme purifier.

अध्याय ३२

श्लोक 150

अकारादिक्षकारान्तवर्णभेदव्यवस्थितः ।पुराणपुरुषो ऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते

akārādikṣakārāntavarṇabhedavyavasthitaḥ / purāṇapuruṣo 'nādiḥ śabdabrahmeti gīyate

हिन्दी अर्थ

है। भेया! भगवान् गोविन्दका आश्रय लो। प्रिय मित्र! इस कार्यमें विलम्ब न करो; क्‍योंकि यमराजका नगर निकट ही है। जो महात्मा पुरुष सबके आधार, सम्पूर्ण जगत्के कारण तथा

English

He who stands in the differences of letters from "a" to "ksha", the ancient Person, beginningless, is sung as the Word-Brahman.

अध्याय ३२

श्लोक 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् ।आनन्दं निर्मलशान्तं परं ब्रह्मेति गीयते

viśuddamakṣaraṃ nityaṃ pūrṇamākāśamadhyagam / ānandaṃ nirmalaśāntaṃ paraṃ brahmeti gīyate

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियोंके अन्तर्यामी भगवान् विष्णुकी शरण ले चुके हैं, वे निस्संदेह कृतार्थ हो गये हैं। जो लोग प्रणतजनोंकी पीड़ाका नाश करनेवाले भगवान् महाविष्णुकी पूजा करते हैं, वे वन्दनीय

English

Pure, imperishable, eternal, full, in the midst of space, bliss, stainless, peaceful — he is sung as the Supreme Brahman.

अध्याय ३२

श्लोक 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् ।अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते

yogino hṛdi paśyanti parātmānaṃ sanātanam / avikāramajaṃ śuddhaṃ paraṃ brahmeti gīyate

हिन्दी अर्थ

हैं। जो विष्णुभक्त पुरुष निष्कामभावसे परमेश्वर श्रीहरिका यजन करते हैं, वे इक्कीस पीढ़ियोंके साथ वैकुण्ठधाममें जाते हैं। जो कुछ भी न चाहनेवाले महात्मा भगवद्धक्तको जल अथवा

English

Yogis see in the heart the eternal Supreme Self, changeless, unborn, pure, who is sung as the Supreme Brahman.

अध्याय ३२

श्लोक 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व मुनि सत्तम ।संसारतापतत्पानां सुधावृष्टिसमं नृणाम्

dhyānamanyatpravakṣyāmi śṛṇuṣva muni sattama / saṃsāratāpatatpānāṃ sudhāvṛṣṭisamaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

फल देते हैं, वे ही भगवान्के प्रेमी हैं। जो कामनारहित होकर भगवान् विष्णुके भक्तों तथा भगवान् विष्णुका भी पूजन करते हैं, वे ही अपने चरणोंकी धूलसे सम्पूर्ण विश्वको पवित्र

English

I shall tell another meditation; hear, O best of sages — like a rain of nectar for men scorched by the heat of samsara.

अध्याय ३२

श्लोक 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् ।नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम्

nārāyaṇaṃ parānandaṃ smaretpraṇavasaṃsthitam / nādarupamanaupamyamarddhamātroparisthitam

हिन्दी अर्थ

करते हैं'। जिसके घरमें सदा भगवत्पूजापरायण पुरुष निवास करता है, वहीं सम्पूर्ण देवता तथा साक्षात् श्रीहरि विराजमान होते हैं। ब्रह्मन्! जिसके घरमें तुलसी पूजित होती हैं, वहाँ

English

He should remember Narayana, supreme bliss, abiding in Om, of the form of sound, incomparable, standing above the half-measure.

अध्याय ३२

श्लोक 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् ।मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम्

akāraṃ brahmaṇo rupamukāraṃ viṣṇurupavat / makāraṃ rudrarupaṃ syādardhdamātraṃ parātmakam

हिन्दी अर्थ

प्रतिदिन सब प्रकारके श्रेयकी वृद्धि होती है। जहाँ शालग्रामशिलारूपमें भगवान् केशव निवास करते हैं, वहाँ भूत, वेताल आदि ग्रह बाधा नहीं

English

"A" is Brahma's form, "u" is like Vishnu's form, "m" is Rudra's form, and the half-measure is the Supreme Self.

अध्याय ३२

श्लोक 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः ।तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम्

mātrāstistraḥ samākhyātā brahmaviṣṇu śivādhipāḥ / teṣāṃ samuccayaṃ vipra parabrahmaprabodhakam

हिन्दी अर्थ

पहुँचाते। जहाँ शालग्रामशिला विद्यमान है, वह स्थान तीर्थ है, तपोवन है, क्योंकि शालग्रामशिलामें साक्षात् भगवान् मधुसूदन निवास करते हैं। ब्रह्मनन्! पुराण, न्याय, मीमांसा, धर्मशास्त्र तथा

English

The three measures are said to be presided over by Brahma, Vishnu and Shiva; their combination, O Brahmin, awakens to the Supreme Brahman.

अध्याय ३२

श्लोक 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः ।वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा

vācyaṃ tu paramaṃ brahma vācakaḥ praṇavaḥ smṛtaḥ / vācyavācakasaṃbandho hyupacārāttayordvijā

हिन्दी अर्थ

छ: अड्भरोंसहित वेद--ये सब भगवान् विष्णुके स्वरूप कहे गये हैं। जो भक्तिपूर्वक भगवान् विष्णुकी चार बार परिक्रमा कर लेते हैं, वे भी

English

The Supreme Brahman is what is denoted, and Om is the denoter; the relation of denoted and denoter is, O Brahmins, figurative.

अध्याय ३२

श्लोक 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः ।तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च

japantaḥ praṇavaṃ nityaṃ mucyante sarvapātakaiḥ / tadabhyāsena saṃyuktāḥ paraṃ mokṣaṃ labhanti ca

हिन्दी अर्थ

उस परम पदको प्रास होते हैं, जहाँ समस्त कर्मबन्धनोंका नाश हो जाता है'।

English

Those who constantly chant Om are freed from all sins; joined with its practice they gain supreme liberation.

अध्याय ३२

श्लोक 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम्

japaṃśca praṇavaṃ mantraṃ brahmaviṣṇuśivātmakam / koṭisūryasamaṃ tejo dhyāyedātmani nirmalam

हिन्दी अर्थ

२. भकत्या कुर्वन्ति ये विष्णो:प्रदक्षिणचतुष्टयम्। तेडपि यान्ति परं स्थान सर्वकर्मनिबर्हणम्॥

English

Chanting the Om mantra, whose nature is Brahma, Vishnu and Shiva, he should meditate within on a stainless splendour like ten million suns.

अध्याय ३२

श्लोक 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा ।यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि

śālagrāmaśilārupaṃ pratimārupameva vā / yadyatpāpaharaṃ vastu tattadvā cintayeddhṛdi

हिन्दी अर्थ

इन्द्र और सुधर्मका संवाद, विभिन्न मन्वन्तरोंके इन्द्र और देवताओंका वर्णन तथा भगवत्-भजनका माहात्म्य

English

Or in the form of the Shaligrama stone or an image, or whatever sin-removing object, he should contemplate in the heart.

अध्याय ३२

श्लोक 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर ।एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम्

yadetaddaiṣṇavaṃ jñānaṃ kathitaṃ te munīśvara / etadviditvā yogīndro labhate mokṣamuttamam

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजी कहते हैं--मुने ! इसके बाद में भगवान् विष्णुकी विभूतिस्वरूप मनु और इन्द्र आदिका वर्णन करूँगा। इस वैष्णवी विभूतिका श्रवण अथवा कीर्तन करनेवाले पुरुषोंका पाप

English

This Vaishnava knowledge, which has been told to you, O lord of sages — knowing this the best of yogis gains supreme liberation.

अध्याय ३२

श्लोक 162

यस्त्वेतच्छृआणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः ।स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात्

yastvetacchṛāṇuyādvāpi paṭhedvāpi samāhitaḥ / sa sarvapāpanirmukto harisālokyamānpuyāt

हिन्दी अर्थ

एक समय वैवस्वत मन्वन्तरके भीतर ही गुरु बृहस्पति और देवताओंसहित इन्द्र सुधर्मके निवास-स्थानपर गये। देवर्षे ! बृहस्पतिजीके साथ देवराजको आया देख सुधर्मने आदरपूर्वक उनकी

English

Whoever attentively hears or reads this is freed from all sins and attains Hari's world (salokya).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.