Narada Purana· Nārada Purāṇa
33
अध्याय 33 / 167

Book 1 - Adhyaya 34

77 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ77 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३३

श्लोक 1

इति श्रीबृन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे योगनिरुपणं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः नारद उवाच समाख्यातानि सर्वाणि योगाङ्गानि महामुने ।इदानीमपि सर्वज्ञ यत्पृच्छामि तदुच्यताम्

iti śrībṛnnāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde yoganirupaṇaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca samākhyātāni sarvāṇi yogāṅgāni mahāmune / idānīmapi sarvajña yatpṛcchāmi taducyatām

हिन्दी अर्थ

यथायोग्य पूजा की। सुधर्मसे पूजित हो इन्द्रने विनयपूर्वक कहा।

English

Caula or C&ddkarava:

अध्याय ३३

श्लोक 2

योगोभक्तिमतामेव सिध्यतीति त्वयोदितम् ।यस्य तुष्यति सर्वेशस्तस्य भक्तिश्च शाश्वतम्

yogobhaktimatāmeva sidhyatīti tvayoditam / yasya tuṣyati sarveśastasya bhaktiśca śāśvatam

हिन्दी अर्थ

इन्द्र बोले--विद्वन! यदि आप बीते हुए ब्रह्मकल्पका तवृत्तान्त जानते हैं तो बताइये। मैं यही पूछनेके लिये गुरुजीके साथ आया हूँ।

English

The topic of holidays or days on which the Veda should not be taught, is discussed in the Grhya and Dharma Sutras and most of the Smrtis. A refe¬ rence to SC. on Anadhydya (I.p -61) shows the difference of opinion among these authorities. Many of the verses in NP. are found in VP.III. 14.13 ff, Af/. 4-8, M. Nfsirnha P. ch.56. The list of holidays is stupendous. But the anadhydya is limited to learning (new) Vedic mantras and not to their appli* cation or self study {Jaimini XII.3.18-19, Apastamba Srauta Sutra 24.1.37. Hence, normal studies of other lores were not affected.

अध्याय ३३

श्लोक 3

यथा तुष्यति सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः ।तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ मुने कारुण्यवारिधे

yathā tuṣyati sarveśo devadevo janārdanaḥ / tanmamākhyāhi sarvajña mune kāruṇyavāridhe

हिन्दी अर्थ

और उसने विनयपूर्वक पूर्वकल्पकी सब बातोंका

English

As long as the Vedas are being learned, he (the reli¬ gious student) should remain with the preceptor, rendering service to him with purity invariably. After being permitted by him (to return to his house), he should take up the sacrificial fires.

अध्याय ३३

श्लोक 4

सनक उवाच नारायणं परं देवं सच्चिदानन्दविग्रहम् ।भज सर्वात्मना विप्र यदि मुक्तिमभीप्ससि

sanaka uvāca nārāyaṇaṃ paraṃ devaṃ saccidānandavigraham / bhaja sarvātmanā vipra yadi muktimabhīpsasi

हिन्दी अर्थ

सुधर्मने कहा--इन्द्र एक सहसख््र चतुर्युगीका बह्याजीका एक दिन होता है और उनके एक दिनमें चौदह मनु, चौदह इन्द्र तथा पृथक्ू-पृथक् अनेक प्रकारके देवता हुआ करते हैं। वासव !

English

A twice-born person should study the Vedas, the Dharma-sastras (i.e. Smrtis, etc.) and the Vedahgas (accessories to Vedic studies)® and give DaksinS. to the preceptor and then enter the householder's life.

अध्याय ३३

श्लोक 5

रिपवस्तं न हिंसन्ति न बाधन्ते ग्रहाश्चतम् ।राक्षसाश्च न चेक्षन्ते नरं विष्णुपरायणम्

ripavastaṃ na hiṃsanti na bādhante grahāścatam / rākṣasāśca na cekṣante naraṃ viṣṇuparāyaṇam

हिन्दी अर्थ

और बलनमें समान ही होते हैं। मैं उन सबके नाम बतलाता हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो। सबसे पहले स्वायम्भुव मनु हुए। तदनन्तर क्रमशः स्वारोचिष,

English

The intelligent Brahmana should marry a girl beyond the seventh remove from his father and fifth remove from his mother; otherwise he is on a par with the defiler of the preceptor's bed.*

अध्याय ३३

श्लोक 6

भक्तर्दृढा भवेद्यस्य देवदेवे जनार्दने ।श्रेयांसि तस्य सिध्यन्ति भक्तिमन्तो ऽधिकास्ततः

bhaktardṛḍhā bhavedyasya devadeve janārdane / śreyāṃsi tasya sidhyanti bhaktimanto 'dhikāstataḥ

हिन्दी अर्थ

आठवें सूर्यसावर्णि और नवें दक्षसावर्णि हैं। दसवें मनुका नाम ब्रह्मसावर्णि और ग्यारहवेंका धर्मसावर्णि है। तदनन्तर बारहवें रुद्रसावर्णि तथा तेरहवें रोचमान हुए। चौदहवें मनुका नाम भौत्य

English

A sensible man should not marry a girl who is sickly, whose eyes are round, who is born in a family of ailing persons (i.e. with unhealthy heredity), who has too much of hair or who has no hair at all or who is garrulous.®

अध्याय ३३

श्लोक 7

पादौ तौ सफलौ पुंसां यौ विष्णुगृहगामिनौ ।तौ करौ लफलौ ज्ञेयौ विष्णुपूजापरौ तु यौ

pādau tau saphalau puṃsāṃ yau viṣṇugṛhagāminau / tau karau laphalau jñeyau viṣṇupūjāparau tu yau

हिन्दी अर्थ

बताया गया है। ये चौदह मनु हैं।

English

One should not marry a girl with heavy, big ankles or long shanks or has masculine features with traces of mous¬ tache and beard and is hunchbacked.

अध्याय ३३

श्लोक 8

ते नेत्रे सुफले पुंसां पश्यतो ये दनार्दनम् ।सा जिह्वा प्रोच्यते सद्भिर्हरिनामपरा तु या

te netre suphale puṃsāṃ paśyato ye danārdanam / sā jihvā procyate sadbhirharināmaparā tu yā

हिन्दी अर्थ

देवराज! अब मैं देवताओं और इन्द्रोंका वर्णन करता हूँ, सुनो। स्वयम्भू मन्वन्तरमें देवतालोग यामके नामसे विख्यात थे। उनके परम बुद्धिमान् इन्द्रकी शचीपति नामसे प्रसिद्धि थी। स्वारोचिष

English

A prudent person should not marry a girl who laughs without reason, who stays in others' houses always, is habitually contentious, wayward and ruthless.

अध्याय ३३

श्लोक 9

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुत्यते ।तत्त्वं गुरुसमं नारित नत देवः केशवात्परः

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhṛtya bhujamutyate / tattvaṃ gurusamaṃ nārita nata devaḥ keśavātparaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरमें पारावत और तृषित नामके देवता थे। उनके स्वामी इन्द्रका नाम विपश्चित था। वे सब प्रकारकी सम्पदाओंसे समृद्ध थे। तीसरे उत्तम नामक मन्वन्तरमें सुधामा, सत्य, शिव तथा

English

A sensible man should not marry a voracious girl, whose teeth and lips are too large and thick, who snorts and

अध्याय ३३

श्लोक 10

सत्यं वच्मिहितं वाच्मि सारं वच्मि पुनः पुनः ।असारे ऽस्मिंस्त संसारे सत्यं हरिसमर्चनम्

satyaṃ vacmihitaṃ vācmi sāraṃ vacmi punaḥ punaḥ / asāre 'smiṃsta saṃsāre satyaṃ harisamarcanam

हिन्दी अर्थ

प्रतर्दन नामवाले देवता थे। उनके इन्द्र सुशान्ति नामसे प्रसिद्ध थे। चौथे तामस मन्वन्तरमें सुपार, हरि, सत्य और सुधी--ये देवता हुए। शक्र! उन देवताओंके इन्द्रका नाम उस समय शिबि था।

English

A sagacious man should not marry a girl who habi¬ tually speaks worthless and meaningless words who is interested in antagonizing the world, who is in the habit of scandalising others or is a thief.

अध्याय ३३

श्लोक 11

संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् ।हरिभक्तिकुटारेण च्छित्त्वात्यन्तसुखी भव

saṃsārapāśaṃ sudṛḍhaṃ mahāmohapradāyakam / haribhaktikuṭāreṇa cchittvātyantasukhī bhava

हिन्दी अर्थ

देवराज इन्द्रके ऐसा कहनेपर सुधर्म हँस पड़ा पाँचवें (रैवत) मन्वन्तरमें अमिताभ आदि देवता विष्णुपुराणमें भी तामस मन्वन्तरके ये ही देवता बताये गये हैं। बहाँका मूल पाठ इस प्रकार है--

English

A worldly-wise man should by no means marry a girl whose nose is too long, who is a liar and a cheat, whose body is covered with hair, who is arrogant or a religious hypocrite.

अध्याय ३३

श्लोक 12

तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा ।ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते

tanmanaḥ saṃyutaṃ viṣṇau sā vāṇī yatparāyaṇā / te śrotre tatkathāsārapūrite lokavandite

हिन्दी अर्थ

सुपारा: हरयस्तथा। सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गुणा: ॥

English

If the marriage had taken place during childhood when the real nature had not been realised and if her defect is realized after maturity, he should by all means forsake her.*

अध्याय ३३

श्लोक 13

आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि ।आकाशमध्यगं देवं भज नारद संततम्

ānandamakṣaraṃ śūnyamavasthātritayairapi / ākāśamadhyagaṃ devaṃ bhaja nārada saṃtatam

हिन्दी अर्थ

थे और पाँचवें देवराजका नाम विभु कहा गया है। छठे (चाक्षुष) मन्वन्तरमें आर्य आदि देवता बताये गये हैं। उन सबके इन्द्रका नाम मनोजव था। इस सातवें वैवस्वत मन्वन्तरमें आदित्य, वसु

English

O excellent sage, it should be known that marriages are of eight types such as the Brahma'' etc. The previous one should be understood to be better than the latter one; if the preceding form of marriage is not possible the latter one may be adopted.

अध्याय ३३

श्लोक 14

स्थानं न शक्यते यस्य स्वरुपं वा कदाचन ।निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्रष्टुं वाप्यकृतात्मभिः

sthānaṃ na śakyate yasya svarupaṃ vā kadācana / nirdeṣṭuṃ muniśārdūla draṣṭuṃ vāpyakṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

तथा रुद्र आदि देवता हैं और सम्पूर्ण भोगोंसे सम्पन्न आप ही इन्द्र हैं। आपका विशेष नाम पुरन्दर बताया गया है। आठवें सूर्यसावर्णि मन्वन्तरमें अप्रमेषय तथा सुतप आदि होनेवाले

English

The eight types of marriages are: the Brahma, Daiva, Arsa, Prajapatya, Asura, Gandharva, Raksasa and Paisaca which is considered the eighth one.

अध्याय ३३

श्लोक 15

समस्तैः करणैर्युक्तो वर्त्ते ऽसौ यदा तदा ।जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः

samastaiḥ karaṇairyukto vartte 'sau yadā tadā / jāgradityucyate sadbhirantaryāmī sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे राजा बलि उनके इन्द्र होंगे। नवें दक्षसावर्णि मन्वन्तरमें पार आदि देवता होंगे और उनके इन्द्रका नाम अद्भुत बताया जाता है। दसवें ब्रह्मसावर्णि मन्वन्तरमें सुवासन आदि देवता कहे

English

O Brahmana, an excellent Brahmana should be united in wedlock by means of the Brahma form of marriage or by means of Daiva type. Some recommend the Ar$a type also.

अध्याय ३३

श्लोक 16

यदान्तः करणैर्ंयुक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ ।स्वपन्निच्युच्यते ह्यात्मा यदा स्वापविवर्जितः

yadāntaḥ karaṇairṃyuktaḥ svecchayā vicaratyasau / svapannicyucyate hyātmā yadā svāpavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

गये हैं। उनके इन्द्रका नाम शान्ति होगा। ग्यारहवें धर्मसावर्णि मन्वन्तरमें विहड्रम आदि देवता होंगे और उनके इन्द्र वृष नामसे प्रसिद्ध होंगे। बारहवें रुद्रसावर्णि मन्वन्तरमें हरित आदि देवता तथा

English

O Brahmana, the five types of marriage beginning with the Prajapatya are censurable. If the earlier types arc not possible, (then only) a wise person should adopt the latter ones.

अध्याय ३३

श्लोक 17

न बाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तः करणैस्तथा ।अस्वरुपो यदात्मासौ पुण्यापुण्यविवर्जितः

na bāhyakaraṇairyukto na cāntaḥ karaṇaistathā / asvarupo yadātmāsau puṇyāpuṇyavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

रौच्य नामक मन्वन्तरमें सुत्रामा आदि देवता होंगे। उनके महापराक्रमी इन्द्रका नाम दिवस्पति कहा जाता है। चौदहवें भौत्य मन्वन्तरमें चाक्षुष आदि देवता होंगे और उनके इन्द्रकी शुचि नामसे

English

(After marriage) he should wear two sacred threads, the upper garment and two golden ear-rings. The two clothes (he wears) should be well washed and white.

अध्याय ३३

श्लोक 18

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दो निर्गुणो विभुः ।परब्रह्ममयो देवः सुषुत्प इति गीयते

sarvopādhivinirmukto hyānando nirguṇo vibhuḥ / parabrahmamayo devaḥ suṣutpa iti gīyate

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्धि होगी। देवराज ! इस प्रकार मैंने भूत और भविष्य मनु, इन्द्र तथा देवताओंका यथार्थ वर्णन किया है। ये सब ब्रह्माजीके एक दिनमें अपने अधिकारका उपभोग करते हैं। सम्पूर्ण लोकों

English

He should smear his limbs with unguents. Hair and nails must be well cut. He should remain pure and clean. He shall hold a bamboo stick and a Kamandalu filled with water.

अध्याय ३३

श्लोक 19

भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् ।विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र भघज तस्माज्जनार्दनम्

bhāvanāmayametadvai jagatsthāvarajaṅgamam / vidyudvilolaṃ viprendra bhaghaja tasmājjanārdanam

हिन्दी अर्थ

तथा सभी स्वगोमें एक ही तरहकी सृष्टि कही गयी है। उस सृष्टिके विधाता बहुत हैं। उनकी संख्या यहाँ कौन जानता है? देवराज! मेरे ब्रह्मलोकमें रहते समय बहुत-से ब्रह्मा आये और

English

He should appear neat and pleasing. He should put

अध्याय ३३

श्लोक 20

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।वर्तते यस्य तस्यैव तुष्यते जगतां पतिः

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau / vartate yasya tasyaiva tuṣyate jagatāṃ patiḥ

हिन्दी अर्थ

चले गये। आज मैं उनकी संख्या बतानेमें असमर्थ

English

He should regularly read and study the Vedas and maintain the religious and prescribed (or conventional) con¬ duct of life. He should not subsist on others* food. He should avoid rumour-mongering.

अध्याय ३३

श्लोक 21

सर्वभघूतदयायुक्तो विप्रपूजापरायणः ।तस्य तुष्टो जगन्नाथो मधुकैटभमर्द्दनः

sarvabhaghūtadayāyukto viprapūjāparāyaṇaḥ / tasya tuṣṭo jagannātho madhukaiṭabhamarddanaḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ। इस स्वर्गलोकमें आकर भी मेरा जितना समय बीता है, उसको सुनो--' अबतक चार मनु बीत गये, किंतु मेरी समृद्धिका विस्तार बढ़ता ही गया। प्रभो। अभी मुझे सौ करोड़ युगोंतक यहीं

English

He should not keep one leg mounted over another nor should he step across the leavings of food. He should not scratch his head with the combined pair of his hands.

अध्याय ३३

श्लोक 22

सत्कथायां च रमते सत्कथां च करोति यः ।सत्सङ्गो निरहं कारस्तस्य प्रीतो रमापतिः

satkathāyāṃ ca ramate satkathāṃ ca karoti yaḥ / satsaṅgo nirahaṃ kārastasya prīto ramāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

रहना है। तत्पश्चात् मैं कर्मभूमिको जाऊँगा।' महात्मा सुधर्मके ऐसा कहनेपर देवराज मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और निरन्तर भगवान् विष्णुकी आराधनामें लग गये। यद्यपि देवतालोग

English

He should not carnally approach another man's wife, and should avoid backbiting. O Brahmana, he should never go anticlockwise round cows, holy fig-trees, fire and mountains.

अध्याय ३३

श्लोक 23

नामसंकीर्त्तनं विष्णो क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिषु ।करोति सततं यस्तु तस्य प्रीतो ह्यधोक्षजः

nāmasaṃkīrttanaṃ viṣṇo kṣuttṛṭpraskhalitādiṣu / karoti satataṃ yastu tasya prīto hyadhokṣajaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गका सुख भोगते हैं तथापि वे सब इस भारतवर्षमें जन्म पानेके लिये लालायित रहते हैं। जो भगवान् नारायणकी पूजा करते हैं, उन महात्माओंकी पूजा सदा ब्रह्मा आदि देवता

English

Nor should he go round the four-cross roads, a holy fig-tree standing on a sacred spot, a natural lake or a king, in that manner. He should avoid jealousy, rivalry and diurnal slumber.

अध्याय ३३

श्लोक 24

यातु नारीपतिप्राणा पतिपूजापरायणा ।तस्यास्तुष्टो जगन्नाथो ददाति स्वपदं मुने

yātu nārīpatiprāṇā patipūjāparāyaṇā / tasyāstuṣṭo jagannātho dadāti svapadaṃ mune

हिन्दी अर्थ

किया करते हैं। जो महात्मा सब प्रकारके संग्रह-परिग्रहका त्याग करके निरन्तर भगवान् नारायणके चिन्तनमें लगे रहते हैं, उन्हें भयड्डर संसारका बन्धन कैसे प्राप्त हो सकता है? यदि

English

He should not speak about other men's sins nor should he boast about his own merit. (He should not reveal his merit). He should keep his own name, the constellation (at the time of his birth) star and honour well-protected.

अध्याय ३३

श्लोक 25

असूयारहिता ये तु ह्यहङ्कारविवर्जिताः ।देवपूजापराश्चैव तेषां तुष्यति केशवः

asūyārahitā ye tu hyahaṅkāravivarjitāḥ / devapūjāparāścaiva teṣāṃ tuṣyati keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई उन महापुरुषोंके सड़का लोभ रखते हैं तो वे भी मोक्षके भागी हो जाते हैं। जो मानव प्रतिदिन सब प्रकारकी आसक्तियोंका त्याग करके गरुड़वाहन भगवान् नारायणकी अर्चना

English

A twice-born should never live in the company of wicked men nor should he pay heed to anything contrary to the scriptural texts. He should never be interested in wine¬ drinking, gambling and low music.

अध्याय ३३

श्लोक 26

तस्माच्छृणुष्व देवर्शे भजस्वं सततं हरिम् ।मा कुरुष्व ह्यहङ्कारं विद्युल्लोलश्रिया वृथा

tasmācchṛṇuṣva devarśe bhajasvaṃ satataṃ harim / mā kuruṣva hyahaṅkāraṃ vidyullolaśriyā vṛthā

हिन्दी अर्थ

करते हैं, वे सम्पूर्ण पापराशियोंसे सर्वथा मुक्त होकर हर्षपूर्ण हृदयसे भगवान् विष्णुके कल्याणमय पदको प्राप्त होते हैं। जो मनुष्य आसक्तिरहित तथा पर-अवर (उत्तम-मध्यम, शुभ-अशुभ)-के

English

If he touches a wet bone, leavings of food, a Sudra, a fallen man, a serpent or a do, he should bathe along with the clothes he is wearing.

अध्याय ३३

श्लोक 27

शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवितं चाति चञ्चलम् ।राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः

śarīraṃ mṛtyusaṃyuktaṃ jīvitaṃ cāti cañcalam / rājādibhirdhanaṃ bādhyaṃ sampadaḥ kṣaṇabhaṅgurāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाता हैं और निरन्तर देवगुरु भगवान् नारायणका चिन्तन करते रहते हैं, उस ध्यानसे उनके अन्त:करणकी सारी पापराशि नष्ट हो जाती है और वे फिर कभी माताके स्तनोंका दूध नहीं

English

After touching the funeral pyre, a piece of wood there¬ on, the sacrificial pole, a Cancjala and a professional worshipper of idols, he should plunge into water along with the clothes he is wearing.

अध्याय ३३

श्लोक 28

किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्रया ।हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम्

kiṃ na paśyasi devarṣe hyāyuṣārddhaṃ tu nidrayā / hataṃ ca bhojanādyaiśca kiyadāyuḥ samāhṛtam

हिन्दी अर्थ

पीते। जो मानव भगवान्की कथा श्रवण करके अपने समस्त दोष-दुर्गुण दूर कर चुके हैं और जिनका चित्त भगवान् श्रीकृष्णके चरणारविन्दोंकी

English

The shadow of the lamp, cot or a body (one's own body?), the water dripping from the hair, clothes, or a mat

अध्याय ३३

श्लोक 29

कियदायुर्बालभावात्कियद्वृथा ।कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति

kiyadāyurbālabhāvātkiyadvṛthā / kiyadviṣayabhogaiśca kadā dharmānkariṣyati

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयपुराणमें तामस मन्वन्तरके देवता सत्य, सुधी, हरि तथा सुरूप बताये गये हैं और इन्द्रका नाम 'शिखी'

English

One should avoid even from a distance, the wind from the winnowing basket, the smoke from the burning corpse, eating the cooked food of a 3udra and the contact with the paramour of a Sudra woman.

अध्याय ३३

श्लोक 30

बालभावे च वार्द्धक्येन घटेताच्युतार्चनम् ।वयस्येव ततो धर्मान्कुरु त्वमनहङ्कृतः

bālabhāve ca vārddhakyena ghaṭetācyutārcanam / vayasyeva tato dharmānkuru tvamanahaṅkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधनामें अनुरक्त है, वे अपने शरीरके सड़् अथवा सम्भाषणसे भी संसारंको पवित्र करते हैं, अतः सदा श्रीहरिकी ही पूजा करनी चाहिए। ब्रह्मन्! जेसे नीची भूमिमें इधर-उधरका सारा

English

He should always avoid musing over heterodox doc¬ trines, biting the nail 2 ind hair and going to sleep in a nude state.

अध्याय ३३

श्लोक 31

मा विनाशं व्रज मुने मग्नः संसारगह्वरे ।वरुर्विनाशनिलयमापदां परमं पदम्

mā vināśaṃ vraja mune magnaḥ saṃsāragahvare / varurvināśanilayamāpadāṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

जल (सिमट-सिमटकर) एकत्र हो जाता है, उसी प्रकार जहाँ भगवत्पूजापरायण शुद्धचित्त महापुरुष रहते हैं, वहीं सम्पूर्ण कल्याणका वास

English

He should not apply over the body the oil that is left over after applying on the head; he should not chew unclean betel leaves; he should not wake up a sleeping person,

अध्याय ३३

श्लोक 32

शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम् ।किमर्थं शाश्वतधिया कुर्यात्पापं नरो वृथा

śarīraṃ bhoganilayaṃ malādyaiḥ paridūṣitam / kimarthaṃ śāśvatadhiyā kuryātpāpaṃ naro vṛthā

हिन्दी अर्थ

होता है। भगवान् विष्णु ही सबसे श्रेष्ठ बन्धु हैं। वे ही सर्वोत्तम गति हैं। अतः उन्हींकी निरन्तर पूजा करनी चाहिए, क्‍योंकि वे ही सबकी चेतनाके कारण हैं। मुनिश्रेष्ठ! तुम स्वर्ग

English

No unclean person should perform rites in (sacri¬ ficial) fire or worship the preceptor and deities. No one should drink water with the left hand only applied to the mouth.

अध्याय ३३

श्लोक 33

आसारभूते संसारे नानादुः खसमन्विते ।विश्वासो नात्र कर्त्तव्यो निश्चितं मृत्युसंकुले

āsārabhūte saṃsāre nānāduḥ khasamanvite / viśvāso nātra karttavyo niścitaṃ mṛtyusaṃkule

हिन्दी अर्थ

और मोक्षफलके दाता सदानन्दस्वरूप निरामय भगवान् श्रीहरिकी पूजा करो। इससे तुम्हें परम कल्याणकी प्राप्ति होगी।

English

O leading sage, no one should tread on the shadow of his preceptor, nor should one transgress the command of his preceptor or censure the Yogins, the Brahmanas, the ascetics and those who observe sacred vows.

अध्याय ३३

श्लोक 34

तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र सत्यमेतद्व्रवीम्यहम् ।देहयोगनिवृत्त्यर्थं सद्य एव जनार्दनम्

tasmācchṛṇuṣva viprendra satyametadvravīmyaham / dehayoganivṛttyarthaṃ sadya eva janārdanam

हिन्दी अर्थ

चारों युगोंकी स्थितिका संक्षेपसे तथा कलिधर्मका विस्तारसे वर्णन एवं भगवतन्नामकी अद्भुत महिमाका प्रतिपादन

English

Brahmanas should not expose or speak of mutual defects and weaknesses. He should duly perform the sacrifice on the new moon and full moon days.

अध्याय ३३

श्लोक 35

मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः ।भजस्व सततं विष्णुं मानुष्यमतिदुर्लभम्

mānaṃ tyaktvā tathā lobhaṃ kāmakrodhavivarjitaḥ / bhajasva satataṃ viṣṇuṃ mānuṣyamatidurlabham

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमें निपुण हैं। अब मैं युगोंकी स्थितिका

English

The worship and Homa should be performed by the twice-born both in the morning and evening. He who eschews Updsana (worship) is called a wine-addict by the learned.

अध्याय ३३

श्लोक 36

कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु सत्तम ।संभ्रान्तस्य तु मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते

koṭijanmasahasreṣu sthāvarādiṣu sattama / saṃbhrāntasya tu mānuṣyaṃ kathañcitparilabhyate

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजीने कहा--महाप्राज्ञ! साधुवाद, तुमने बहुत अच्छी बात पूछी है। मुने! तुम सम्पूर्ण लोकोंका उपकार करनेवाले हो। अच्छा, अब में समस्त जगत्के लिये उपकारी युग-

English

After ten million thousand births in immovable forms and the like, to one wandering, a human birth is somehow obtained.

अध्याय ३३

श्लोक 37

तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम ।भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम्

tatrāpi devatābuddhirdānabuddhiśca sattama / bhogabuddhistathā nṝṇāṃ janmāntaratapaḥ phalam

हिन्दी अर्थ

धर्मका वर्णन आरम्भ करता हूँ। किसी समय तो पृथ्वीपर उत्तम धर्मकी वृद्धि होती है और किसी समय वही विनाशको प्राप्त होने लगता है।

English

Even there, O best, the idea of the divine, of giving, and of enjoyment in men is the fruit of austerity from other births.

अध्याय ३३

श्लोक 38

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् ।मूर्खः को ऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः

mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya yo hariṃ nārcayetsakṛt / mūrkhaḥ ko 'sti parastasmājjaḍabuddhiracetanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये चार युग माने गये हैं; इनकी आयु बारह हजार दिव्य वर्षोकी समझनी चाहिए। वे चारों युग उतने ही सौ वर्षोकी संध्या और संध्यांशसे युक्त होते हैं। इनकी कला-संख्या सदा एक-सी ही

English

Having obtained a rare human birth, one who does not worship Hari even once — who is a greater fool than he, dull-witted and unconscious?

अध्याय ३३

श्लोक 39

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् ।तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति

durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ nārcayanti ca ye harim / teṣāmatīva mūrkhāṇāṃ vivekaḥ kutra tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

जाननी चाहिए। पहले युगको सत्ययुग कहते हैं, दूसरेका नाम त्रेता है, तीसरेका नाम द्वापर है और अन्तिम युगको कलियुग कहते हैं। इसी क्रमसे इनका आगमन होता है। विप्रवर! सत्ययुगमें

English

Those who, having got a human birth so hard to get, do not worship Hari — where does the discrimination of such utter fools stand?

अध्याय ३३

श्लोक 40

आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् ।कस्तं न पूजयेद्विप्रसंसाराप्रिप्रदीपितः

ārādhito jagannātho dadātyabhimataṃ phalam / kastaṃ na pūjayedviprasaṃsārāpripradīpitaḥ

हिन्दी अर्थ

भेद नहीं था। उस समय सब-के-सब देवताओंके समान स्वभाववाले थे। सब प्रसन्न और धर्मनिष्ठ थे। कृतयुगमें क्रय-विक्रयका व्यापार और वेदोंका विभाग नहीं था। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा

English

Worshipped, the Lord of the world grants the desired fruit. Who, burned by samsara, would not worship him, O Brahmin?

अध्याय ३३

श्लोक 41

चण्डालो ऽपि मुनिश्रेष्ट विष्णुभक्तो द्विजाधिकः ।विष्णुभक्तिविहीनश्च द्विजो ऽपि श्वपचाधमः

caṇḍālo 'pi muniśreṣṭa viṣṇubhakto dvijādhikaḥ / viṣṇubhaktivihīnaśca dvijo 'pi śvapacādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

शूद्र--सभी अपने-अपने कर्तव्यके पालनमें तत्पर रहकर सदा भगवान् नारायणकी उपासना करते थे। सभी अपनी योग्यताके अनुसार तपस्या और ध्यानमें लगे रहते थे। उनमें काम, क्रोध आदि

English

Even a Chandala who is a devotee of Vishnu is above a Brahmin, O best of sages; and a Brahmin without devotion to Vishnu is lower than a dog-cooker.

अध्याय ३३

श्लोक 42

तस्मात्कामादिकं त्यक्त्वा भजेत हरिमव्ययम् ।यस्मिंस्तुष्टे ऽखिलं तुष्येद्यतः सर्वगतो हरिः

tasmātkāmādikaṃ tyaktvā bhajeta harimavyayam / yasmiṃstuṣṭe 'khilaṃ tuṣyedyataḥ sarvagato hariḥ

हिन्दी अर्थ

दोष नहीं थे। सब लोग शम-दम आदि सदगुणोंमें तत्पर थे। सबका मन धर्मसाधनमें लगा रहता था। किसीमें ईर्ष्या तथा दूसरोंके दोष देखनेका स्वभाव नहीं था। सभी लोग दम्भ और पाखण्डसे

English

Therefore, abandoning desire and the like, one should worship the imperishable Hari, by whose pleasing all is pleased, since Hari is all-pervading.

अध्याय ३३

श्लोक 43

यथा हस्तिपदे सर्वं पदमात्रं प्रलीयते ।तथःआ चराचरं विश्वं विष्णाविव प्रलीयते

yathā hastipade sarvaṃ padamātraṃ pralīyate / tathaḥā carācaraṃ viśvaṃ viṣṇāviva pralīyate

हिन्दी अर्थ

दूर रहते थे। सत्ययुगके सभी द्विज सत्यवादी, चारों आश्रमोंके धर्मका पालन करनेवाले, वेदाध्ययनसम्पन्न तथा सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञानमें निपुण थे। चारों आश्रमोंवाले अपने-अपने करम्मोके

English

As in an elephant's footprint all footprints are absorbed, so the moving and unmoving universe is absorbed in Vishnu.

अध्याय ३३

श्लोक 44

आकाशेन यथा व्यात्पं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।तथैव हरिणा व्यात्पं विश्वमेतच्चराचरम्

ākāśena yathā vyātpaṃ jagatsthāvarajaṅgamam / tathaiva hariṇā vyātpaṃ viśvametaccarācaram

हिन्दी अर्थ

द्वारा कामना और फलासक्तिका त्याग करके परम गतिको प्राप्त होते थे। सत्ययुगमें भगवान् नारायणका

English

As the world, moving and unmoving, is pervaded by space, so this whole moving and unmoving universe is pervaded by Hari.

अध्याय ३३

श्लोक 45

जन्मनो मरणं नॄणां जन्म वै मृत्युसाधनम् ।उभे ते निकटे विद्धि तन्नाशो हरिसेवया

janmano maraṇaṃ nṝṇāṃ janma vai mṛtyusādhanam / ubhe te nikaṭe viddhi tannāśo harisevayā

हिन्दी अर्थ

ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषा: कृष्णाड्प्रिपद्मभजने रतचेतनाश्व।

English

Death follows birth for men, and birth is the means to death; know both are near. Their destruction is by serving Hari.

अध्याय ३३

श्लोक 46

ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः ।संसारपाशविच्छेदीकस्तं न प्रतिपूजयेत्

dhyātaḥ smṛtaḥ pūjito vā praṇato vā janārdanaḥ / saṃsārapāśavicchedīkastaṃ na pratipūjayet

हिन्दी अर्थ

श्रीविग्रह अत्यन्त निर्मल एवं शुक्लवर्णका होता है। मुनिश्रेष्ठ! त्रेतामें धर्म एक पादसे हीन हो जाता है। (सत्ययुगकी अपेक्षा एक चौथाई कम लोग धर्मका पालन करते हैं।) भगवान्के शरीरका

English

Meditated on, remembered, worshipped or bowed to, who would not worship Janardana, cutter of the noose of samsara?

अध्याय ३३

श्लोक 47

यन्नामोच्चांरणादेव महापातकनाशनम् ।यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः

yannāmoccāṃraṇādeva mahāpātakanāśanam / yaṃ samabhyarcya viprarṣe mokṣabhāgī bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्ण लाल हो जाता है। उस समय जनताको कुछ क्लेश भी होने लगता है। त्रेतामें सभी द्विज क्रियायोगमें तत्पर रहते हैं। यज्ञ-कर्ममें उनकी निष्ठा होती है। वे नियमपूर्वक सत्य बोलते,

English

By merely uttering whose name great sins are destroyed, and by worshipping whom, O Brahmin sage, a man becomes a sharer in liberation —

अध्याय ३३

श्लोक 48

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज ।हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्त्तते

aho citramaho citramaho citramidaṃ dvija / harināmni sthite lokaḥ saṃsāre parivarttate

हिन्दी अर्थ

भगवान्का ध्यान करते, दान देते और न्याययुक्त प्रतिग्रह भी स्वीकार करते हैं। मुनीश्वर! द्वापरमें धर्मके दो ही पैर रह जाते हैं। भगवान् विष्णुका वर्ण पीला हो जाता है और वेदके चार विभाग

English

Ah, wonder! Ah, wonder! Ah, wonder, O Brahmin: while Hari's name exists, people still whirl in samsara!

अध्याय ३३

श्लोक 49

भूयोभूयो ऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन ।नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः

bhūyobhūyo 'pi vakṣyāmi satyametattapodhana / nīyamāno yamabhaṭairaśakto dharmasādhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं। द्विजोत्तम! उस समय कोई-कोई असत्य भी बोलने लगते हैं। ब्राह्मण आदि वर्णोमेंसे कुछ लोगोंमें राग-द्वेष आदि दुर्गुण आ जाते हैं। विप्रवर ! कुछ लोग स्वर्ग और अपवर्गके

English

I shall say it again and again, O rich in austerity, and it is true: led by Yama's soldiers, powerless by means of dharma...

अध्याय ३३

श्लोक 50

यावन्नेन्द्रियवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते ।तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति

yāvannendriyavaikalyaṃ yāvadvyādhirna bādhate / tāvadevārcayedviṣṇuṃ yadi muktimabhīpsati

हिन्दी अर्थ

लिये यज्ञ करते हैं, कोई धनादिकी कामनाओंमें आसक्त हो जाते हैं और कुछ लोगोंका हृदय पापसे मलिन हो जाता है। द्विजश्रेष्ठ ! द्वापरमें धर्म और अधर्म दोनोंकी स्थिति समान होती है।

English

As long as the senses are not impaired and disease does not trouble, so long should one worship Vishnu, if he desires liberation.

अध्याय ३३

श्लोक 51

मातुर्गर्भाद्विनिः मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि ।मृत्युः संनिहितो भूयात्तस्माद्धर्मपरो भवेत्

māturgarbhādviniḥ māturgarbhādviniṣkrānto yadā jantustadaiva hi / mṛtyuḥ saṃnihito bhūyāttasmāddharmaparo bhavet

हिन्दी अर्थ

अधर्मके प्रभावसे उस समयकी प्रजा क्षीण होने लगती है। मुनीश्वर! कितने ही लोग द्वापर आनेपर अल्पायु भी होंगे। ब्रह्म! कुछ लोग दूसरोंको पुण्यमें तत्पर देखकर उनसे डाह करने

English

The moment a creature emerges from its mother's womb, death is close at hand; therefore one should be devoted to dharma.

अध्याय ३३

श्लोक 52

अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः ।विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम्

aho kaṣṭamaho kaṣṭamahokaṣṭamidaṃ vapuḥ / vinaśvaraṃ samājñāya dharmaṃ naivācaratyayam

हिन्दी अर्थ

लगेंगे। कलियुग आनेपर धर्मका एक ही पैर शेष रह जाता है। इस तामस युगके प्राप्त होनेपर भगवान् श्रीहरि श्याम रंगके हो जाते हैं। उसमें कोई विरला ही धर्मात्मा यज्ञोंका अनुष्ठान करता

English

Alas, alas, alas — this body! Knowing it to be perishable, this man still does not practise dharma.

अध्याय ३३

श्लोक 53

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ।दम्भाचारं परित्यज्यं वासुदेवं समर्चयेत्

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhṛtya bhujamucyate / dambhācāraṃ parityajyaṃ vāsudevaṃ samarcayet

हिन्दी अर्थ

है और कोई महान् पुण्यात्मा ही क्रियायोगमें तत्पर रहता है। उस समय धर्मपरायण मनुष्यको देखकर सब लोग ईर्ष्या और निन्दा करते हैं। कलियुगमें ब्रत और सदाचार नष्ट हो जाते हैं।

English

True, true, again true, with arm raised I say it: abandoning hypocrisy, one should worship Vasudeva.

अध्याय ३३

श्लोक 54

भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद ।विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम्

bhūyo bhūyo hitaṃ vacmi bhujamuddhṛtya nārada / viṣṇuḥ sarvātmanā pūjyastyājyāsūyā tathānṛtam

हिन्दी अर्थ

ज्ञान और यज्ञ आदिकी भी यही दशा होती है।

English

Again and again, with arm raised, I tell you what is good, Narada: Vishnu is to be worshipped with all one's being; give up envy and falsehood.

अध्याय ३३

श्लोक 55

क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् ।धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत्

krodhamūlo manastāpaḥ krodhaḥ saṃsārabandhanam / dharmakṣayakaraḥ krodhastasmāttaṃ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

उस समय अधर्मका प्रचार होनेसे जगतूमें उपद्रव होते रहते हैं। सब लोग दूसरोंके दोष बतानेवाले और स्वयं पाखण्डपूर्ण आचारमें तत्पर होते हैं।

English

Anger is the root of mental torment; anger is the bond of samsara. Anger destroys dharma; therefore avoid it.

अध्याय ३३

श्लोक 56

काममूलमिदं जन्म कामः पापस्य कारणम् ।यशः क्षयकरः कामस्तस्मात्तं परिवर्जयेत्

kāmamūlamidaṃ janma kāmaḥ pāpasya kāraṇam / yaśaḥ kṣayakaraḥ kāmastasmāttaṃ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--मुने! आपने संक्षेपसे ही युगधर्मोंका वर्णन किया है, कृपया कलिका विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये; क्योंकि आप धर्मज्ञोमें श्रेष्ठ हैं। मुनिश्रेष्ठ) कलियुगमें ब्राह्मण, क्षत्रिय,

English

This birth has desire as its root; desire is the cause of sin. Desire destroys fame; therefore avoid it.

अध्याय ३३

श्लोक 57

समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम् ।नरकाणां साधनं च तस्मात्तदपि संत्यजेत्

samastaduḥkhajālānāṃ mātsaryaṃ kāraṇaṃ smṛtam / narakāṇāṃ sādhanaṃ ca tasmāttadapi saṃtyajet

हिन्दी अर्थ

वैश्य तथा शूद्रोंका खान-पान और आचार- व्यवहार कैसा होगा?

English

Malice is held the cause of the whole net of sorrows and the means to hells; therefore give it up too.

अध्याय ३३

श्लोक 58

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।तस्मात्तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत्

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / tasmāttadabhisaṃyojya parātmani sukhī bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रीसनकजीने कहा--सब लोकोंका उपकार करनेवाले मुनिश्रेष्ठ। सुनो, मैं कलि-धर्मोंका यथार्थ एवं विस्तारपूर्वक वर्णन करता हूँ। कलि बड़ा भयद्भूर युग है। उसमें सब प्रकारके

English

The mind alone is the cause of bondage and liberation for men; therefore, joining it to the Supreme Self, be happy.

अध्याय ३३

श्लोक 59

अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम् ।विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः

aho dhairyamaho dhairyamaho dhairyamaho nṛṇām / viṣṇau sthite jagannāthe na bhajanti madoddhatāḥ

हिन्दी अर्थ

पातकोंका सम्मिश्रण होता है अर्थात् पापोंको बहुलता होनेके कारण एक पापमें दूसरा पाप शामिल हो जाता है। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र धर्मसे मुंह मोड़ लेते हैं। घोर कलियुग प्राप्त

English

Ah, the audacity! Ah, the audacity of men: though Vishnu, Lord of the world, is present, the pride-swollen do not worship him.

अध्याय ३३

श्लोक 60

अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् ।संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि

anārādhya jagannāthaṃ sarvadhātāramacyutam / saṃsārasāgare magnāḥ kathaṃ pāraṃ prayānti hi

हिन्दी अर्थ

होनेपर सभी ट्विज वेदोंसे विमुख हो जाते हैं। सभी किसी-न-किसी बहानेसे धर्ममें लगते हैं। सब दूसरोंके दोष बताया करते हैं। सबका अन्त:करण व्यर्थ अहड्ढ्शारसे दूषित होता है।

English

Without worshipping the Lord of the world, Achyuta, the sustainer of all, how do those sunk in the ocean of samsara cross to the other shore?

अध्याय ३३

श्लोक 61

अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् ।नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

acyutānantagovindanāmoccāraṇabheṣajāt / naśyanti sakalā rogāḥ satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

पण्डित लोग भी सत्यसे दूर रहते हैं। “मैं ही सबसे बड़ा हूँ” इस प्रकार सभी परस्पर विवाद करते हैं। सब मनुष्य अधर्ममें आसक्त और वितण्डावादी होते हैं। इन्हीं कारणोंसे कलियुगमें

English

By the medicine of uttering the names Achyuta, Ananta, Govinda, all diseases are destroyed; I speak true, true.

अध्याय ३३

श्लोक 62

नारायण जगन्नाथ वासुदेव जनार्द्दन ।इतीरयन्ति ये नित्यं ते वै सर्वत्र वन्दिताः

nārāyaṇa jagannātha vāsudeva janārddana / itīrayanti ye nityaṃ te vai sarvatra vanditāḥ

हिन्दी अर्थ

सब लोग स्वल्पायु होंगे। ब्रह्मन्! थोड़ी आयु होनेके कारण मनुष्य शास्त्रोंका अध्ययन नहीं कर सकेंगे और विद्याध्ययनशून्य होंगे। उनके द्वारा बार-बार अधर्मपूर्ण बर्ताव होता है। उस समयकी

English

Those who always say "Narayana, Jagannatha, Vasudeva, Janardana" are honoured everywhere.

अध्याय ३३

श्लोक 63

अद्यापि च मुनिश्रेष्ट ब्रह्माद्या अपि देवताः ।यत्प्राभावं न जानन्ति तं याहि शरणं मुने

adyāpi ca muniśreṣṭa brahmādyā api devatāḥ / yatprābhāvaṃ na jānanti taṃ yāhi śaraṇaṃ mune

हिन्दी अर्थ

समस्त पापपरायण प्रजा अवस्था-क्रमके विपरीत मरने लगेगी। ब्राह्मण आदि सभी वर्णके लोगोंमें परस्पर संकरता आ जायगी। मूढ़ मनुष्य काम- क्रोधके वशीभूत हो व्यर्थके संतापसे पीड़ित

English

Even now Brahma and the other gods do not know his greatness; go to him for refuge, O sage.

अध्याय ३३

श्लोक 64

अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम् ।हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद

aho maurkhyamaho maurkhyamaho maurkhyaṃ durātmanām / hṛtpadmasaṃsthitaṃ viṣṇuṃ na vijānanti nārada

हिन्दी अर्थ

होंगे। कलियुगमें सब वर्णोके लोग शूद्रके समान

English

Ah, the folly, the folly of the wicked: they do not know Vishnu abiding in the lotus of the heart, Narada.

अध्याय ३३

श्लोक 65

शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयोभूयो वदाम्यहम् ।हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः

śṛṇuṣva muniśārdūla bhūyobhūyo vadāmyaham / hariḥ śraddhāvatāṃ tuṣyenna dhanairna ca bāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम शासकगण केवल धन-संग्रहमें लग जायँगे और अन्यायपूर्ण बर्ताव करेंगे। वे अधिक कर लगाकर प्रजाको पीड़ा देंगे। द्विज लोग शूद्रोंके मुर्दे ढोने लगेंगे और पति अपनी धर्मपत्रियोंके

English

Hear, tiger among sages, I say again and again: Hari is pleased with the faithful, not with wealth or kinsmen.

अध्याय ३३

श्लोक 66

बन्धुमत्त्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च सत्तम ।विष्णुभघक्तिमतां नॄणां भवेज्जन्मनि जन्मनि

bandhumattvaṃ dhanāḍhyatvaṃ putravattvaṃ ca sattama / viṣṇubhaghaktimatāṃ nṝṇāṃ bhavejjanmani janmani

हिन्दी अर्थ

होते हुए भी व्यभिचारमें फँसकर परायी स्त्रियोंसे संगमन करेंगे। पुत्र पितासे और सारी स्त्रियाँ पतिसे द्वेष करेंगी। सब लोग परस्त्रीलम्पट और पराये धनमें आसक्त होंगे। मछलीके मांससे

English

Kinsmen, wealth and sons come, O best one, to men devoted to Vishnu birth after birth.

अध्याय ३३

श्लोक 67

पापमूलमयं देहः पापकर्मरतस्तथा ।एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्द्दनः

pāpamūlamayaṃ dehaḥ pāpakarmaratastathā / etadviditvā satataṃ pūjanīyo janārddanaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवन-निर्वाह करेंगे और बकरी तथा भेड़का भी दूध दुहेंगे। नारदजी ! घोर कलियुगमें सब मनुष्य पापपरायण हो जायँगे। सभी लोग श्रेष्ठ पुरुषोंमें दोष देखेंगे और उनका उपहास करेंगे। नदियोंके

English

This body has sin as its root and delights in sinful acts; knowing this, Janardana should be worshipped constantly.

अध्याय ३३

श्लोक 68

पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः ।हरिपूजारतानां तु भवत्येन न संशयः

putramitrakalatrādyā bahavaḥ syuśca saṃpadaḥ / haripūjāratānāṃ tu bhavatyena na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तटपर भी कुदालसे खोदकर अनाज बोयेंगे।

English

Sons, friends, wives, and abundant wealth come, without doubt, to those devoted to worship of Hari.

अध्याय ३३

श्लोक 69

इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम् ।इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत्

ihāmutra sukhaprepsuḥ pūjayetsatataṃ harim / ihāmutrāsukhaprepsuḥ paranindāparo bhavet

हिन्दी अर्थ

नष्ट हो जायँगे। युवतियाँ प्रायः वेश्याओंके लावण्य और स्वभावको अपने लिये आदर्श मानकर उसकी अभिलाषा करेंगी। ब्राह्मण धर्म

English

One who wishes happiness here and hereafter should worship Hari constantly; one who wishes unhappiness here and hereafter should busy himself with slandering others.

अध्याय ३३

श्लोक 70

धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्द्दने ।सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः

dhigjanma bhaktihīnānāṃ devadeve janārddane / satpātradānaśūnyaṃ yattaddhanaṃ dhikpunaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् वेश्यावृत्ति करेंगी तथा दूसरे द्विज वेदोंका विक्रय. करनेवाले और शूद्रोंक-से आचरणमें तत्पर होंगे। लोग श्रेष्ठ पुरुषों और विधवाओंके भी धन चुरा लेंगे। ब्राह्मण धनके लिये लोलुप

English

Cursed is the birth of those without devotion to Janardana, God of gods; cursed again and again is wealth empty of gifts to worthy recipients.

अध्याय ३३

श्लोक 71

न नमेद्विष्णवे यस्य शरीरं कर्मभेदिने ।पापानामाकरं तद्वै विज्ञेयं मुनिसत्तम

na namedviṣṇave yasya śarīraṃ karmabhedine / pāpānāmākaraṃ tadvai vijñeyaṃ munisattama

हिन्दी अर्थ

होकर ब्रतोंका पालन नहीं करेंगे। लोग व्यर्थके वाद-विवादमें फँसकर धर्मका आचरण छोड़ बैठेंगे। द्विजललोग केवल दम्भके लिये पितरोंका श्राद्ध आदि कार्य करेंगे। नीच मनुष्य अपात्रोंको

English

The body that does not bow to Vishnu, the destroyer of karma's divisions, is to be known as a mine of sins, O best of sages.

अध्याय ३३

श्लोक 72

सत्पात्रदानरहितं यद्द्रव्यं येन रक्षितम् ।चौर्येण रक्षितमिव विद्धि लोकेषु निश्चितम्

satpātradānarahitaṃ yaddravyaṃ yena rakṣitam / cauryeṇa rakṣitamiva viddhi lokeṣu niścitam

हिन्दी अर्थ

ही दान देंगे और केवल दूधके लोभसे गौओंसे प्रेम करेंगे। विप्रगण स्नान-शौच आदि क्रिया छोड़ देंगे। अधम द्विज असमयमें (मुख्यकाल बिताकर) संध्या आदि कर्म करेंगे। मनुष्य साधुओं तथा

English

Wealth that is without gifts to the worthy and guarded by someone — know it to be like what is guarded by theft, certainly, in the world.

अध्याय ३३

श्लोक 73

तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणंभयुरशालिनः ।नाराधयन्ति विश्वेशं पशुपाशविमोचकम्

taḍillolaśriyā mattāḥ kṣaṇaṃbhayuraśālinaḥ / nārādhayanti viśveśaṃ paśupāśavimocakam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंकी निन्दामें तत्पर रहेंगे।

English

Those intoxicated by wealth fickle as lightning, short-lived, do not worship the Lord of the universe, the liberator from the bonds of the bound.

अध्याय ३३

श्लोक 74

सृष्टिस्तु द्विविधा प्रोक्ता दैवासुरविभेदतः ।हरि भक्ति युता दैवी तद्धीना ह्यासुरी महा

sṛṣṭistu dvividhā proktā daivāsuravibhedataḥ / hari bhakti yutā daivī taddhīnā hyāsurī mahā

हिन्दी अर्थ

नारदजी ! प्रायः किसीका मन भगवान् विष्णुके भजनमें नहीं लगेगा। द्विजलोग यज्ञ नहीं करेंगे तथा दुष्ट राजकर्मचारी धनके लिये द्विजोंको भी पीटेंगे। मुने! घोर कलियुगमें सब लोग दानसे

English

Creation is declared twofold, divine and demonic; with devotion to Hari it is divine, without it greatly demonic.

अध्याय ३३

श्लोक 75

तस्माच्छृणष्व विप्रेन्द्र हरिभक्तिपरायणाः ।श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याता यतो भक्तिः सुदुर्लभा

tasmācchṛṇaṣva viprendra haribhaktiparāyaṇāḥ / śreṣṭhāḥ sarvatra vikhyātā yato bhaktiḥ sudurlabhā

हिन्दी अर्थ

मुँह मोड़ लेंगे और ब्राह्मण पतितोंका दिया हुआ दान भी ग्रहण कर लेंगे। कलिके प्रथम पादमें भी मनुष्य भगवान् विष्णुकी निन्दा करेंगे और युगके अन्तिम भागमें तो कोई भगवान्का नामतक

English

Therefore hear, O best of Brahmins: those devoted to Hari are the best, famed everywhere, since devotion is exceedingly rare.

अध्याय ३३

श्लोक 76

असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः ।कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः

asūyārahitā ye ca vipratrāṇaparāyaṇāḥ / kāmādirahitā ye ca teṣāṃ tuṣyati keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं लेगा। कलिमें द्विजलोग शूद्रोंकी स्त्रियोंसे संगम करेंगे, विधवाओंसे व्यभिचारके लिये लालायित होंगे और शूद्रोंके घरकी बनी हुई रसोई भोजन करेंगे। वेदोक्त सन्मार्गका त्याग

English

Keshava is pleased with those free of envy, devoted to protecting Brahmins, and free of desire and the like.

अध्याय ३३

श्लोक 77

संमार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः ।सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम्

saṃmārjanādinā ye tu viṣṇuśuśrūṣaṇe ratāḥ / satpātradānaniratāḥ prayānti paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

करके कुमार्गपर चलने लगेंगे और चारों आश्रमोंकी निन्दा करते हुए पाखण्डी हो जायँगे। शूद्रलोग द्विजोंकी सेवा नहीं करेंगे और पाखण्ड-चिह्न धारण करके वे द्विजातियोंके धर्मको अपनायेंगे।

English

Those who delight in serving Vishnu by sweeping and so on, and in giving to worthy recipients, go to the highest place.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 33
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.