Narada Purana· Nārada Purāṇa
40
अध्याय 40 / 167

Book 1 - Adhyaya 41

123 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ123 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्ये चत्वारिंशो ऽध्यायः नारद उवाच आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद ।इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde viṣṇumāhātmye catvāriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca ākhyātaṃ bhavatā sarvaṃ mune tattvārtha kovida / idānīṃ śrotumicchāmi yugānāṃ sthitilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

तीन प्रकारकी भावात्मक भावनाएँ हैं। ज्ञानी नरेश! सनक आदि सिद्ध पुरुष सदा ब्रह्मभावनासे युक्त होते हैं। उनसे भिन्न जो देवताओंसे लेकर

English

O sage, expert in the interpretation of principles everything has been narrated by you. Now, I wish to hear the situation and the characteristics of different Yugas.

अध्याय ४०

श्लोक 2

सनक उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक ।युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान्

sanaka uvāca sādhu sādhu mahāprājña mune lokopakāraka / yugadharmānprabakṣyāmi sarvalokopakārakān

हिन्दी अर्थ

विशेषज्ञानकर्मसु विश्वमेतत्परं

English

Well done, O sage, well done, O highly intelligent one who render service to the worlds, I shall explain the Yuga~ Dharmas (the specific righteous activities in different Tugas) helping all worlds.

अध्याय ४०

श्लोक 3

धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंश्चिदुत्तम ।तथा विनासमायाति धर्ंम एव महीतले

dharmo vivṛddhimāyāti kāle kasmiṃściduttama / tathā vināsamāyāti dharṃma eva mahītale

हिन्दी अर्थ

स्थावर-जड्डमपर्यन्त सम्पूर्ण प्राणी हैं, वे कर्मभावनासे युक्त होते हैं। हिरण्यगर्भ, प्रजापति आदि सच्चिदानन्द ब्रह्मका बोध और सृष्टिरचनादि कर्मोका अधिकार-- दोनोंसे युक्त हैं; अत: उनमें ब्रह्मभावना एवं

English

O excellent one, on certain occasions, Dharma flou¬ rishingly) increases and on other occasions Dharma undergoes destruction on the surface of the Earth.

अध्याय ४०

श्लोक 4

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti caturyugam / divyairdvādaśabhirjñeyaṃ vatsaraistatra sattama

हिन्दी अर्थ

कर्मभावना दोनोंकी ही उपलब्धि होती है।

English

There are four Yugas, viz. Krta, Treta, Dvapara and Kali. O excellent one, it should be known that all together they consist of twelve thousand divine years.

अध्याय ४०

श्लोक 5

संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै ।कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वा दर्शिभिः

saṃdhyāsandhyāṃśayuktāni yugāni sadṛśāni vai / kālato veditavyāni ityuktaṃ tattvā darśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

राजन्! जबतक विशेष भेदज्ञानके हेतुभूत सम्पूर्ण कर्म क्षीण नहीं हो जाते, तभीतक भेददर्शी मनुष्योंकी दृष्टिमें यह विश्व तथा परब्रह्म भिन्न-भिन्न प्रतीत होते हैं। जहाँ सम्पूर्ण भेदोंका

English

All these Yugas, fully consisting of Sandhyds (inter¬ mediary period) and Sandhydmfas (such subsidiary periods) are equal in every cycle. They must be known as extending to the same period. So it has been mentioned by the seers of the true principles.

अध्याय ४०

श्लोक 6

आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम् ।ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमन्त्यं विदुः क्रमात्

ādye kṛtayugaṃ prāhustatastretāvidhānakam / tataśca dvāparaṃ prāhuḥ kalimantyaṃ viduḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

अभाव हो जाता है, जो केवल सत् है और वाणीका अविषय है तथा जो स्वयं ही अनुभवस्वरूप है, वही ब्रह्मज्षान कहा गया है। वही अजन्मा एवं निराकार विष्णुका परम स्वरूप है, जो उनके

English

They call the first, the Krtayuga, then comes the Tretd Tuga. Then they say is the Dvapara and the last one they know to be the Kali Age.

अध्याय ४०

श्लोक 7

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः

devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ / nāsankṛtayuge vipra sarve devasamāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वरूपसे सर्वथा विलक्षण है। राजन्! योगका साधक पहले उस निर्विशेष स्वरूपका चिन्तन नहीं कर सकता, इसलिये उसे श्रीहरिके विश्वमय स्थूलरूपका ही चिन्तन करना चाहिए। भगवान्

English

O Brahmana, there were no separate Devas, Dana- vas, Gandharvas, Yakipas, Rakasas and the serpents in Krta- yuga. All were remembered as equal to Devas.

अध्याय ४०

श्लोक 8

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ ।वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके

sarve hṛṣṭāśca dharmiṣṭā na tatra krayavikrayau / vedānāṃ ca vibhāgaśca na yuge kṛtasaṃjñake

हिन्दी अर्थ

सूर्य, तारे, ग्रह,गन्धर्व, यक्ष और हैत्य आदि समस्त देव-योनियाँ; मनुष्य, पशु, पर्वत, समुद्र, नदी, वृक्ष, सम्पूर्ण भूत तथा प्रधानसे लेकर विशेषपर्यन्त उन भूतोंके कारण तथा चेतन-

English

All were always full of 'delight and righteousness. There was neither buying nor selling. There was no classifica¬ tion of the Vedas in the Krtayuga.

अध्याय ४०

श्लोक 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः ।सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ svācāratatparāḥ / sadā nārāyaṇaparāstapodhyānaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

जीव तथा बिना पैरवाले प्राणी--ये सब भगवान् विष्णुके त्रिविध भावनात्मक मूर्तरूप हैं। यह सम्पूर्ण चराचर जगतू परब्रह्मस्वरूप भगवान् विष्णुका उनकी शक्तिसे सम्पन्न “विश्व” नामक

English

The Brahmanas, the K$atriyas, the Vailyas and the udras were interested in their respective duties and conduct of life. They were always engrossed in penance and meditation and were devoted to Narayaa.

अध्याय ४०

श्लोक 10

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः ।धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः

kāmādidoṣanirmuktāḥ śamādiguṇatatparāḥ / dharmasādhanacittāśca gatāsūyā adāṃbhikāḥ

हिन्दी अर्थ

शक्ति तीन प्रकारकी बतलायी गयी है--परा, अपरा और कर्मशक्ति। भगवान् विष्णुको 'पराशक्ति'

English

They were free fi*om lust and other defects. They were endowed with good qualities, such as 8ama, (selfcontrol), etc. Their minds were engaged in seeking the means of Dharma\ they were devoid of envy and jealousy; they were not arrogant or hypocrites.

अध्याय ४०

श्लोक 11

सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः ।वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः

satyavākyaratāḥ sarve caturāśramadharmiṇaḥ / vedādhyayanasaṃpannāḥ sarvaśāstravicakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। क्षेत्र” अपराशक्ति है तथा अविद्याको कर्मनामक तीसरी शक्ति माना गया है। राजन! क्षेत्रत्ष शक्ति सब शरीरोंमें व्याप्त है; परंतु वह इस असार संसारमें अविद्या नामक

English

All were engaged in speaking truthful words; all practised the respective holy rites of their stage in life; they were richly endowed with Vedic study and were clever in all scriptural texts.

अध्याय ४०

श्लोक 12

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना ।अकामफलसंयोगाः प्रयान्ति परमां गतिम्

caturāśramayuktena karmaṇā kālayoninā / akāmaphalasaṃyogāḥ prayānti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

शक्तिसे आवृत हो अत्यन्त विस्तारसे प्राप्त होनेवाले सम्पूर्ण सांसारिक क्लेश भोगा करती है। परम बुद्धिमान नरेश! उस अविद्या-शक्तिसे तिरोहित होनेके कारण वह श्रेत्रज्ञ-शक्ति सम्पूर्ण प्राणियोंमें

English

Those who are not in conununion with lustful benefits, attain the greatest goal by means of holy rites pertaining to the four ASramas (stages in life) and originating at the proper time.

अध्याय ४०

श्लोक 13

नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः ।त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः

nārāyaṇaḥ kṛtayuge śuklavarṇaḥ sunirmalaḥ / tretādharmānpravakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तारतम्यसे दिखायी देती है। वह प्राणहीन जड़ पदार्थोमें बहुत कम है। उनसे अधिक वृक्ष-पर्वत आदि स्थावरोंमें स्थित है। स्थावरोंसे अधिक सर्प आदि जीवोंमें और उनसे भी अधिक पक्षियोंमें

English

O excellent sage in the Treta Yuga, Dharma assumes pale white colour. Hari attains red colour. People undergo slight sufferings.

अध्याय ४०

श्लोक 14

धर्मः पाण्डुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम ।हरिस्तु रक्तातां याति किञ्चित्क्लेशान्विता जनाः

dharmaḥ pāṇḍuratāṃ yāti tretāyāṃ munisattama / haristu raktātāṃ yāti kiñcitkleśānvitā janāḥ

हिन्दी अर्थ

अभिव्यक्त हुई है। पक्षियोंकी अपेक्षा उस शक्तिमें मृग बढ़े-चढ़े हैं और मृगोंसे अधिक पशु हैं। पशुओंकी अपेक्षा मनुष्य परम पुरुष भगवान्की उस क्षेत्रज्ञ-शक्तिसे अधिक प्रभावित हैं। मनुष्योंसे

English

All are absorbed in the path of holy rites; they abide by the holy performance of Taj ha; they hold steadfasdy to truth- fulness; they- are devoted to meditation, they are always engaged in meditation.

अध्याय ४०

श्लोक 15

क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः ।सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः

kriyāyogaratāḥ sarve yajñakarmasu niṣṭitāḥ / satyavratā dhyānaparāḥ sadādhyānaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

भी बढ़े हुए नाग, गन्धर्व, यक्ष आदि देवता हैं।

English

O leading sage, in the Dvapara, Dharma stands on two legs, Hari assumes yellow colour; the Vedas are classified.

अध्याय ४०

श्लोक 16

द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर ।हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते

dvipādo vartate dharmo dvāpare ca munīśvara / hariḥ pītatvamāyāti vedaścāpi vibhajyate

हिन्दी अर्थ

शक्तिमें बढ़े हैं । प्रजापतिकी अपेक्षा भी हिरण्यगर्भ ब्रह्माजीमें भगवान्की उस शक्तिका विशेष प्रकाश हुआ है। राजन्! ये सम्पूर्ण रूप उस परमेश्वरके ही शरीर हैं। क्योंकि ये सब आकाशकी भाँति

English

At that time even some excellent Brahmanas are absorbed in untruths. Among the Brahmattas and the people of other castes, some possess the evils of passionate attachment to worldly objects.

अध्याय ४०

श्लोक 17

असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः ।ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः

asatyaniratāścāpi kecittatra dvijottamāḥ / brāhmaṇādyāśca varṇāḥ syuḥ kecidrāgādidurguṇāḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी शक्तिसे व्याप्त हैं। महामते ! विष्णु नामक ब्रह्मका दूसरा अमूर्त्त (निराकार) रूप है, जिसका योगीलोग ध्यान करते हैं और विद्वान् पुरुष जिसे 'सत्' कहते हैं। जनेश्वर! भगवान्का वही रूप

English

O Brahma, some of them perform TqjHas for the attainment of heaven and salvation; some are desirous of wealth etc., and some have their minds affected by sin.

अध्याय ४०

श्लोक 18

केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते ।केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः

kecitsvargāpavargārthaṃ viprayajñānprakurvate / keciddhanādikāmāśca kecitkalmaṣacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी लीलासे देव, तिर्यक् और मनुष्य आदि चेष्टाओंसे युक्त सर्वशक्तिमय रूप धारण करता है। इन रूपोंमें अप्रमेय भगवान्की जो व्यापक एवं अव्याहत चेष्टा होती है, वह सम्पूर्ण जगत्के

English

O excellent Brahmam, in Dvapara, Dharma and Adharma are equal mutually and balanced. Due to the power of Adharma the subjects dwindle in power and glory.

अध्याय ४०

श्लोक 19

धर्माधर्मौं समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम ।अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयन्ते च प्रजास्तथा

dharmādharmauṃ samau syātāṃ dvāpare viprasattama / adharmasya prabhāveṇa kṣīyante ca prajāstathā

हिन्दी अर्थ

उपकारके लिये ही होती है, कर्मजन्य नहीं होती। राजन्! योगके साधकको आत्मशुद्धिके लिये विश्वरूपभगवान्के उस सर्वपापनाशक स्वरूपका

English

O leading sage, some are short-lived. O Brahmatia, on seeing some engaged in meritorious rites, some men begin to envy them.

अध्याय ४०

श्लोक 20

अल्पायुषो भविष्यन्ति केचिञ्चापि मुनीश्वर ।केचित्पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते

alpāyuṣo bhaviṣyanti keciñcāpi munīśvara / kecitpuṇyaratān dṛṣṭvā asūyāṃ vipra kurvate

हिन्दी अर्थ

ही चिन्तन करना चाहिए। जैसे वायुका सहयोग पाकर प्रज्वलित हुई अग्नि ऊँची लपटें उठाकर तृणसमूहको भस्म कर डालती है, उसी प्रकार योगियोंके चित्तमें विराजमान भगवान् विष्णु उनके

English

shall describe the situation in the Kali Yuga. Listen to it with attention. At the advent of Kali Yuga, Dharma stands on one 1.*

अध्याय ४०

श्लोक 21

कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः ।धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते

kalisthitiṃ pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva samāhitaḥ / dharmaḥ kaliyuge prāpte pādenaikena vartate

हिन्दी अर्थ

समस्त पापोंको जला डालते हैं। इसलिये सम्पूर्ण शक्तियोंक आधारभूत भगवान् विष्णुमें चित्तको स्थिर करे-यही शुद्ध धारणा है।

English

Holy rites and good conduct perish. Similarly do perfect knowledge, Yajfla, etc., owing to the prevalence of Adhaxma calamities shall befall.

अध्याय ४०

श्लोक 22

तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च ।यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च

tāmasaṃ yugamāsādya hariḥ kṛṣṇatvameti ca / yaḥ kaścidapi dharmātmā yajñācārānkaroti ca

हिन्दी अर्थ

राजन्! तीनों भावनाओंसे अतीत भगवान् विष्णु ही योगियोंकी मुक्तिके लिये इनके सब ओर जानेवाले चञ्डल चित्तके शुभ आश्रय हैं। पुरुषसिंह ! भगवान्के अतिरिक्त जो मनके दूसरे

English

In the Kali Yuga, all people are engrossed in envy and jealousy; they are devoted to arrogant conduct of life; the subjects will be short-lived.

अध्याय ४०

श्लोक 23

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत् ।नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वे ऽसूयां प्रकुर्वते

yaḥ kaścidapi puṇyātmā kriyāyogarato bhavet / naraṃ dharmarataṃ dṛṣṭvā sarve 'sūyāṃ prakurvate

हिन्दी अर्थ

आश्रय सम्पूर्ण देवता आदि हैं, वे सब अशुद्ध हैं। भगवान्का मूर्तरूप चित्तको दूसरे सम्पूर्ण आश्रयोंसे निः:स्पृह कर देता है--चित्तको जो भगवाममें धारण करना-- स्थिरतापूर्वक लगाना है, इसे ही

English

O sage, the characteristic features of the different Yugas have been succinctly mentioned by you. Kindly recount Kali in detail as you are the most excellent among the knowers of Dharma.

अध्याय ४०

श्लोक 24

व्रताचाराः प्रणश्यन्ति ज्ञानयज्ञादयस्तथा ।उपद्रवा भविष्यन्ति ह्यधर्मस्य प्रवतनात्

vratācārāḥ praṇaśyanti jñānayajñādayastathā / upadravā bhaviṣyanti hyadharmasya pravatanāt

हिन्दी अर्थ

'धारणा' समझना चाहिए। नरेश! बिना किसी आधारके धारणा नहीं हो सकती; अतः भगवान्के सगुण-साकार स्वरूपका जिस प्रकार चिन्तन करना चाहिए, वह बतलाता हूँ, सुनो। भगवान्का

English

O excellent sage, what will be the diet and conduct of life of the Brahmaias, Katriyas, Vaiyas and Sudras in the Kali Tuga?

अध्याय ४०

श्लोक 25

असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः ।प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यन्ति कलौ युगे

asūyāniratāḥ sarve daṃbhācāraparāyaṇāḥ / prajāścālpāyuṣaḥ sarvā bhaviṣyanti kalau yuge

हिन्दी अर्थ

मुख प्रसन्न एवं मनोहर है। उनके नेत्र विकसित कमलदलके समान विशाल एवं सुन्दर हैं। दोनों कपोल बड़े ही सुहावने और चिकने हैं। ललाट चौड़ा और प्रकाशसे उद्धासित है। उनके दोनों

English

O leading sage rendering service to all worlds, I shall recount the characteristics of the Kali Tuga precisely and in detail.*

अध्याय ४०

श्लोक 26

नारद उवाच युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने ।कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः

nārada uvāca yugadharmāḥ samākhyātāstvayā saṃkṣepato mune / kaliṃ vistarato brūhi tvaṃ hi dharmavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

कान बराबर हैं और उनमें धारण किये हुए मनोहर कुण्डल कंधेके समीपतक लटक रहे हैं। ग्रीवा शब्बकी-सी शोभा धारण करती है। विशाल वक्ष:स्थलमें श्रीवत्सका चिह्न सुशोभित है।

English

When Krsna assumes black complexion uMDharmas perish. Hence, Kali is extremely terrible; it is the mixture of all sins.

अध्याय ४०

श्लोक 27

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम ।किमाहाराः किमाचाराः भविष्यन्ति कलौ युगे

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścamunisattama / kimāhārāḥ kimācārāḥ bhaviṣyanti kalau yuge

हिन्दी अर्थ

उनके उदरमें तिरड्राकार त्रिवली तथा गहरी नाभि है। भगवान् विष्णु बड़ी-बड़ी चार अथवा आठ भुजाएँ धारण करते हैं। उनके दोनों ऊरु तथा जंघे समानभावसे स्थित हैं और मनोहर

English

The Brahmanas, Ksatriyas, Vaifyas and 8udras are averse to righteousness. At the advent of the terrible Kali Tuga, the Brahmanas turn their faces away from the Vedas.

अध्याय ४०

श्लोक 28

सनक उवाच शृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक ।कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम्

sanaka uvāca śṛṇuṣva muniśārdūla sarvalokopakāraka / kalidharmānpravakṣyāmi vistareṇa yathātatham

हिन्दी अर्थ

चरणारविन्द हमारे सम्मुख स्थिरभावसे खड़े हैं। उन्होंने स्वच्छ पीताम्बर धारण कर रखा है। इस

English

All people are engaged in the pretence of righteous¬ ness; they are engrossed in jealousy and envy. Learned men are vainglorious and wicked as well as devoid of truthfulness.

अध्याय ४०

श्लोक 29

सर्वे धर्मा विनश्यन्ति कृष्णे कृष्णत्वमागते ।तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः

sarve dharmā vinaśyanti kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate / tasmātkalirmahāghoraḥ sarvapātakasaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार उन ब्रह्मस्वरूप भगवान् विष्णुका चिन्तन करना चाहिए। उनके मस्तकपर किरीट, गलेमें हार, भुजाओंमें केयूर और हाथोंमें कड़े आदि आभूषण उनकी शोभा बढ़ा रहे हैं। शार्ज्रधनुष,

English

Everyone begins to argue. "I am superior to all'*; all people ardently love to perform sins; all men are captious and disputatious.

अध्याय ४०

श्लोक 30

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः ।घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā dharmaparāṅmukhāḥ / ghore kaliyuge prāpte dvijā vedaparāṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

पाञझ्वजन्य शद्भु, कौमोदकी गदा, नन्दक खड्ग,

English

Hence, in the Kali Tuga all will be short-lived. O Br&hma, as the span of life is short, men do not grasp enough learning.

अध्याय ४०

श्लोक 31

व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा ।वृथाहॄङ्कारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पण्डिताः

vyājadharmaratāḥ sarve asūyāniratāstathā / vṛthāhṝṅkāraduṣṭāśca satyahīnāśca paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

अभयकी मुद्रा--ये सब भगवान्के करकमलोंकी शोभा बढ़ाते हैं। उनकी अंगुलियोंमें रत्रमयी मुद्रिकाएँ शोभा दे रही हैं। राजन्! इस प्रकार योगी भगवान्के मनोहर स्वरूपमें अपना चित्त

English

As the understaiiding of different lores diminishes, sin increases. All subjects die to the reverse order (young- men die and are survived by the elders). People are engaged in sins.

अध्याय ४०

श्लोक 32

अहमेवाधिक इति सर्वे ऽपि विवदन्ति च ।अधर्मलोलुपाः सर्वले तथा वैतंहिका नराः

ahamevādhika iti sarve 'pi vivadanti ca / adharmalolupāḥ sarvale tathā vaitaṃhikā narāḥ

हिन्दी अर्थ

लगाकर तबतक उसका चिन्तन करता रहे, जबतक उसी स्वरूपमें उसकी धारणा दृढ़ न हो

English

The kings are greedily absorbed in wealth; they are tyrannous; imposing heavy taxes they inflict pain on their subjects.

अध्याय ४०

श्लोक 33

अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यन्ति कलौ युगे ।अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज

ataḥ svalpāyuṣaḥ sarve bhaviṣyanti kalau yuge / alpāyuṣṭvānmanuṣyāṇāṃ na vidyāgrahaṇaṃ dvija

हिन्दी अर्थ

इच्छाके अनुसार दूसरा कोई कार्य करते समय भी जब वह धारणा चित्तसे अलग न हो, तब उसे सिद्ध हुई मानना चाहिए।

English

Brahmanas become the pall-bearers of the Sudras; husbands approach their legally wedded wives in the manner of paramours.

अध्याय ४०

श्लोक 34

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः ।व्यात्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्नियन्ते पापतत्पराः

vidyāgrahaṇaśūnyatvādadharmo vartate punaḥ / vyātkrameṇa prajāḥ sarvā mniyante pāpatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

इसके दृढ़ होनेपर बुद्धिमान् पुरुष भगवानके

English

Sons hate fathers; women begin to hate their hus¬ bands; men are enamoured of other men's wives; people misappropriate other men's wealth.

अध्याय ४०

श्लोक 35

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यन्ते परस्परम् ।कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः

brāhmaṇādyāstathā varṇāḥ saṃkīryante parasparam / kāmakrodhaparā mūḍhā vṛthāsaṃtāpapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसे स्वरूपका चिन्तन करे, जिसमें शह्छु, चक्र, गदा तथा शार्द्रधनुष आदि आयुध न हों। वह स्वरूप परम शान्त तथा अक्षमाला एवं यज्ञोपवीतसे विभूषित हो। जब यह धारणा भी पूर्ववत् स्थिर

English

O Brahmana, in the terrible Kali Tuga, the people are engaged in sins; they maintain themselves by means of fish and flesh; they milk even goats and sheep* (Reading AjSvikam not Ajivikam).

अध्याय ४०

श्लोक 36

शूद्रतुल्या भविष्यन्ति सर्वे वर्णा कलौ युगे ।उत्तमा नीचतां यान्ति नीचाश्चोत्तमतां तथा

śūdratulyā bhaviṣyanti sarve varṇā kalau yuge / uttamā nīcatāṃ yānti nīcāścottamatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हो जाय तो भगवानके किरीट, केयूर आदि आभूषणोंसे रहित स्वरूपका चिन्तन करे। तत्पश्चात् विद्वानू साधक अपने चित्तसे भगवान्के किसी एक अवयव (चरण या मुखारविन्द)-का ध्यान

English

Those wht are jealous begin to ridicule good men; on the banks of rivers they dig with hoes and spades and grow medicinal herbs. (?)

अध्याय ४०

श्लोक 37

राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः ।पीडयन्ति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः

rājano dravyaniratāstathā hyanyāyavarttinaḥ / pīḍayanti prajāścaiva karairatyarthayojitaiḥ

हिन्दी अर्थ

करे। तदनन्तर अवयवोंका चिन्तन छोड़कर केवल अवयवी भगवान्के ध्यानमें तत्पर हो जाय। राजन्! जिसमें भगवान्के स्वरूपकी ही प्रतीति होती है, ऐसी जो अन्य वस्तुओंकी इच्छासे

English

The Earth loses its fertileness (lit. fruitfulness). The seed and the flower perish; women desire to imitate the make-up- and the coquetry of prostitutes,

अध्याय ४०

श्लोक 38

शववाहाभविष्यन्ति शूद्राणां च द्विजातयः ।धर्मस्त्रीष्वपि गच्छन्ति पतयो जारधर्मिणः

śavavāhābhaviṣyanti śūdrāṇāṃ ca dvijātayaḥ / dharmastrīṣvapi gacchanti patayo jāradharmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

रहित ध्येयाकार चित्तकी एक अनवरत धारा है, उसीको “ध्यान' कहते हैं। वह अपने पूर्व यम- नियम आदि छ: अड्रोंसे निष्पन्न होता है। उस ध्येय पदार्थका ही जो मनके द्वारा सिद्ध होनेयोग्य

English

Brahmanas sell their Dhamias, women resort to nrosti- tution; others sell the Vedas; Brahmanas are absorbed in the conduct of life of the Sudras.

अध्याय ४०

श्लोक 39

द्विषन्ति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियो ऽखिलाः ।परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः

dviṣanti pitaraṃ putrā bhartāraṃ ca striyo 'khilāḥ / paristrīnirataḥ sarve paradravyaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पनाहीन (ध्याता, ध्येय और ध्यानकी विपुटीसे रहित) स्वरूप ग्रहण किया जाता है, उसे ही 'समाधि' कहते हैं'। राजन! प्राप्त करनेयोग्य वस्तु है परब्रह्म परमात्मा और उसके समीप

English

Brmanas (priests), greedy for money, take away the wealth of good men and pious widows, but do not perform.the holy observances.

अध्याय ४०

श्लोक 40

मत्स्यामिषेण जीवन्ति दुहॄन्तश्चाप्यजीविकाम् ।घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः

matsyāmiṣeṇa jīvanti duhṝntaścāpyajīvikām / ghore kaliyuge vipra sarve pāparatā janāḥ

हिन्दी अर्थ

पहुँचानेवाला सहायक है पूर्वोक्त समाधिजनित विज्ञान तथा उस परमात्मातक पहुँचनेका पात्र है सम्पूर्ण कामनाओंसे रहित आत्तमा। क्षेत्रज्ञ कर्ता है और ज्ञान करण है; अतः उस ज्ञानरूपी

English

Brmanas abandon righteous conduct; they are well-equipped with modes of unnecessary arguments; it is mostly out of religious hypocrisy that they perform such rites as the rAddha, etc., for the Pitrs.

अध्याय ४०

श्लोक 41

सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते ।सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधीः

satāmasūyāniratāṃ upahāsaṃ prakurvate / sarittīreṣu kuddālairvāpayiṣyanti cauṣadhīḥ

हिन्दी अर्थ

करणके द्वारा वह प्रापक विज्ञान उस क्षेत्रज्ञका मुक्तिरूप कार्य सिद्ध करके कृतकृत्य होकर निवृत्त हो जाता है। उस समय वह भगवद्धावमयी भावनासे पूर्ण हो परमात्मासे अभिन्न हो जाता

English

Base men give charitable gifts to the undeserving persons; covetous of the milk, they (pretend) to love cows.

अध्याय ४०

श्लोक 42

पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति ।वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वन्ति योषितः

pṛthvī niṣphalatāṃ yāti bījaṃ puṣpaṃ vinaśyati / veśyālāvaṃyaśīleṣu spṛhā kurvanti yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

है। वास्तवमें क्षेत्रत्ष और परमात्माका भेद तो अज्ञानजनित ही है। भेद उत्पन्न करनेवाले अज्ञानके

English

When Kfsna assumes the dark colour* the wicked servants of the king begin to beat Brahmanas who perform Tajnas. They do so for extorting money out of them.

अध्याय ४०

श्लोक 43

धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः ।वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः

dharmavikrayiṇo viprāḥ striyaśca bhagavikrayāḥ / vedavikrayakāścānye śūdrācāraratā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वथा नष्ट हो जानेपर आत्मा और ब्रह्ममें भेद नहीं रह जाता। उस दशामें भेदबुद्धि कौन करेगा। खाण्डिक्यजी ! इस प्रकार आपके प्रश्नके अनुसार मैंने संक्षेप और विस्तारसे योगका वर्णन

English

O sage, in the terrible Kali Yuga men are devoid of (i.e. abstain from giving) charitable gifts. Brahmanas accept monetary gifts even from fallen men.

अध्याय ४०

श्लोक 44

साधूनां विधवानां च वित्तान्य पहरन्ति च ।न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः

sādhūnāṃ vidhavānāṃ ca vittānya paharanti ca / na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā dravyalolupāḥ

हिन्दी अर्थ

किया। अब मैं आपका दूसरा कौन कार्य करूँ?

English

Even in the first quarter of Kali Yuga, men begin to- censure Hari; towards the end of the Yuga none will repeat the name of Hari.

अध्याय ४०

श्लोक 45

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः ।द्विजाः कुर्वन्ति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः

dharmācāraṃ parityajya vṛthāvādairviṣajjitāḥ / dvijāḥ kurvanti daṃbhārthaṃ pitṛśrāddhādikāḥ kriyāḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मभावको प्राप्त करनेके उपायका वर्णन किया। इससे मेरा सभी कार्य सम्पन्न हो गया। आज आपके उपदेशसे मेरे मनकी सारी मलिनता नष्ट हो गयी। मैंने जो “मेरे” शब्दका प्रयोग

English

In the Kali Yuga, Brahmanas will be indulging in sexual intercourse with Sudra women. They will be craving for union with widows; they will be engaged in the enjoyment of the cooked food of the Sudras.

अध्याय ४०

श्लोक 46

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः ।दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते

apātreṣveva dānāni prayacchanti narādhamāḥ / dugdhalobhanimittena goṣu prītiṃ ca kurvate

हिन्दी अर्थ

किया, यह भी असत्य ही है, अन्यथा ज्ञेय तत्त्वको जाननेवाले ज्ञानी पुरुष तो यह भी नहीं कह सकते। “मैं” और “मेरा” यह बुद्धि तथा अहंता-ममताका व्यवहार भी अविद्या ही है।

English

Giving up the good Vedic path, they will be pursuing evil ways and manners. They will become heretics and censure the system of the four ASramas (stages in life).

अध्याय ४०

श्लोक 47

न कुर्वन्ति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः ।अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छन्ति नराधमाः

na kurvanti tathā viprāḥ snānaśaucādikāḥ kriyāḥ / apātreṣveva dānāni prayacchanti narādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

परमार्थ वस्तु तो अनिर्वचनीय है, क्योंकि वह वाणीका विषय नहीं है। केशिध्वजजी ! आपने

English

The Madras will not serve the twice-born. Assuming the airs of heretics, the base-born assume and practice holy rites of the Brahmanas.

अध्याय ४०

श्लोक 48

साधुनिन्दापराश्चैव विप्रनिन्दापरास्तथा ।न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत्

sādhunindāparāścaiva vipranindāparāstathā / na kasyāpi mano vipra viṣṇubhaktiparaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

जो इस अविनाशी मोक्षदायक योगका वर्णन किया है, इसके द्वारा मेरे कल्याणके लिये आपने सब कुछ कर दिया।

English

The l§udras will clothe themselves in ochre-robes; they will have matted hair; they will smear ashes all over their bodies. Thus equipped and employing deceptive arguments, they will begin to expatiate on Dharma.

अध्याय ४०

श्लोक 49

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिङ्कराः ।ताडयन्ति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते

yajvinaśca dvijānaiva dhanārtharājakiṅkarāḥ / tāḍayanti dvijānduṣṭāḥ kṛṣṇe kṛṣṇatvamāgate

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी कहते हैं--ब्रह्मन्! तदनन्तर राजा खाण्डिक्यने यथोचितरूपसे महाराज केशिध्वजका पूजन किया और वे उनसे सम्मानित होकर पुन: अपनी राजधानीमें लौट आये।

English

The Brahmanas will give up their conventional acti¬ vities and duties and will partake of other's cooked food; wicked- minded Sudras will renounce and become wandering recluses.

अध्याय ४०

श्लोक 50

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने ।प्रतिग्रहं प्रकुर्वन्ति पतितानामपि द्विजाः

dānahīnā narāḥ sarve ghore kaliyuge mune / pratigrahaṃ prakurvanti patitānāmapi dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

खाण्डिक्य भगवान् विष्णुमें चित्त लगाये हुए योगसिद्धिके लिये विशालापुरी (बदरिकाश्रम)- को चले गये। वहाँ यम-नियम आदि गुणोंसे युक्त हो उन्होंने भगवान्की अनन्यभावसे उपासना

English

O sage, people will take up bribes as their means of livelihood in the Kali Yuga; heretics without piety, the mendi¬ cant Kapalikas and base men will be in plenty in the Kali Yuga.

अध्याय ४०

श्लोक 51

कलेः प्रथमपादे ऽपि विंनिन्दन्ति हरिं नराः ।युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति

kaleḥ prathamapāde 'pi viṃnindanti hariṃ narāḥ / yugānte ca harernāma naivakaścidvadiṣyati

हिन्दी अर्थ

की और अन्तमें वे अत्यन्त निर्मल परब्रह्म परमात्मा भगवान् विष्णुमें लीन हो गये। नारदजी! तुमने आध्यात्मिक आदि तीनों तापोंकी चिकित्साके लिये जो उपाय पूछा था, वह सब

English

Occupying excellent seats, Sudras will expatiate on

अध्याय ४०

श्लोक 52

शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः ।शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यन्ति कलौ द्विजाः

śūdrastrīsaṃganiratā vidhavāsaṃgalolupāḥ / śūdrānnabhoganiratā bhaviṣyanti kalau dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

राजा भरतका मृगशरीरमें आसक्तिके कारण मृग होना, फिर ज्ञानसम्पन्न ब्राह्मण होकर जडवृत्तिसे रहना, जडभरत और सौवीरनरेशका संवाद

English

These and many other heretics such as nude asceties

अध्याय ४०

श्लोक 53

विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः ।पाषण्डाश्चभविशष्यन्तिचतुराश्रमनिन्दकाः

vihāya vedasanmārgaṃ kupathācārasaṃgatāḥ / pāṣaṇḍāścabhaviśaṣyanticaturāśramanindakāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले--महाभाग ! मैंने आध्यात्मिक आदि तीनों तापोंकी चिकित्साका उपाय सुन लिया तथापि मेरा मन अभी भ्रममें भटक रहा है। वह शीभघ्रतापूर्वक स्थिर नहीं हो पाता। ब्रह्मन्!

English

In the Kali Tuga the men who generally destroy Dkarma will be adept in singing and playing on musical instrument£f; they will resort to petty and insignificant holy rites.

अध्याय ४०

श्लोक 54

न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वन्ति चरणोद्भवाः ।द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनो ऽधमाः

na cadvijā tiśuśrūṣāṃ kurvanti caraṇodbhavāḥ / dvijātidharmāngṛhṇanti pākhaṇḍaliṅgino 'dhamāḥ

हिन्दी अर्थ

आप दूसरोंको मान देनेवाले हैं। बताइये, यदि दुष्टलोग किसीके मनके विपरीत बर्ताव करें तो मनुष्य उसे कैसे सह सकता है?

English

People will be extremely vile. They themselves not possessing much wealth but defiled by vain-gloriousness will be exhibiting for nothing a false show of symbols of piety.

अध्याय ४०

श्लोक 55

काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः ।शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यन्ती कूटयुक्तपरायणाः

kāṣāyaparivītāśca jaṭilā bhasmadhūlitāḥ / śūdrādharmānpravakṣyantī kūṭayuktaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--नारदजीका यह कथन सुनकर ब्रह्मपुत्र सनन्दनजीको बड़ा हर्ष हुआ। उन्हें राजा भरतके चरित्रका स्मरण हो आया और वे इस प्रकार बोले।

English

They are always dependent on monetary gifts; they practise treading the wrong path in the world; all of them arc fond of boasting about themselves and decrying others.

अध्याय ४०

श्लोक 56

द्विजाःस्वाचारमुत्ःसृज्यचपरपाकान्नभोजिनः ।भविष्यन्तिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा

dvijāḥsvācāramutḥsṛjyacaparapākānnabhojinaḥ / bhaviṣyantidurātmānaḥ śūdrāḥ pravrajitāstathā

हिन्दी अर्थ

सननन्‍्दनजीने कहा--नारदजी ! मैं इस विषयमें एक प्राचीन इतिहास कहूँगा, जिसे सुनकर तुम्हारे भ्रान्त मनको बड़ी स्थिरता प्राप्त होगी। मुनिमश्रेष्ठ ! प्राचीन कालमें भरतनामसे प्रसिद्ध एक राजा हुए

English

O Brahmana, in the Kali Tuga men will be Cruel, treacherous, merciless and devoid of piety; they will be the kinsmen of the sinning ones.

अध्याय ४०

श्लोक 57

उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यन्ति कलौ मुने ।धर्मटीनास्तु पाषण्डा कापाला भिक्षवो ऽधमाः

utkocajīvinastatra bhaviṣyanti kalau mune / dharmaṭīnāstu pāṣaṇḍā kāpālā bhikṣavo 'dhamāḥ

हिन्दी अर्थ

थे, जो ऋषभदेवजीके पुत्र थे और जिनके नामपर इस देशको “भारतवर्ष” कहते हैं। राजा भरतने बाप-दादोंके क्रमसे चले आते हुए राज्यको

English

Then the maximum expectation of life will be sixteen years. O Brahmana, in the terrible Kali Tuga a girl of five years will give birth to children.

अध्याय ४०

श्लोक 58

धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम ।शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यन्तिह्यधिरुह्योत्तमासनम्

dharmavidhvaṃsaśīlānāṃ dvijānāṃ dvijasattama / śūdrā dharmānpravakṣyantihyadhiruhyottamāsanam

हिन्दी अर्थ

“पाकर उसका धर्मपूर्वक पालन किया। जैसे पिता

English

Men of seven or eight years will be the so-called youths and beyond that age is old age. All will abandon their holy duties. They will be ungrateful and breakers of codes of discipline in the society.

अध्याय ४०

श्लोक 59

एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः ।पाषण्डाः प्रचारिष्यन्ति प्रायो वेदविदूषकाः

ete cānyeca bahavo nagnaraktapaṭādikāḥ / pāṣaṇḍāḥ pracāriṣyanti prāyo vedavidūṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने पुत्रको संतुष्ट करता है, उसी प्रकार वे प्रजाको प्रसन्न रखते थे। उन्होंने नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान करके सर्वदेवस्वरूप भगवान्

English

In the Kali Tuga, the Brahmanas will always be beggars. They will not mind being disrespected by others. They will be delighted to stay in other men's houses.

अध्याय ४०

श्लोक 60

गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः ।भविष्यन्तिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः

gītavāditrakuśalāḥ kṣudradharmasamāśrayāḥ / bhaviṣyantikalau prāyo dharmavidhvaṃsakā narāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवहारस्तथानयो: । परमार्थस्त्वसंलाप्पो बचसां गोचरो न यः॥

English

There itself, they will entertain vain faith and will be engaged in censuring. They will be censuring in the presence of their fathers, mothers and sons.

अध्याय ४०

श्लोक 61

अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा वृथाहॄङ्कारदूषिताः ।हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः

alpadravyā vṛthāliṅgā vṛthāhṝṅkāradūṣitāḥ / hartāraṃ paravittānāṃ bhavitāro narādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुका यजन किया। वे सदा भगवान्का ही चिन्तन करते और उन्हींमें मन लगाकर नाना सत्कर्मोमें लगे रहते थे। तदनन्तर पुत्रोंको जन्म देकर विद्वान् राजा भरत विषयोंसे विरक्त हो गये

English

They will be expatiating verbally on Dharmas but in their heart of heart, they will be indulging in sins. They will be proud due to their wealth, learning or age; they will be experiencing all miseries.

अध्याय ४०

श्लोक 62

प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः ।आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिन्दापरास्तथा

pratigrahaparā nityaṃ jagadunmārgaśīlinaḥ / ātmastutiparāḥ sarve paranindāparāstathā

हिन्दी अर्थ

और राज्य त्यागकर पुलस्त्य एवं पुलह मुनिके आश्रमको चले गये। उन महर्षियोंका आश्रम शालग्राम नामक महाक्षेत्रमें था। मुक्तिकी इच्छा रखनेवाले बहुत-से साधक उस तीर्थका सेवन

English

They will be afflicted by sickness, famine and robbers. «Without minding the sinful nature of the act, they will be

अध्याय ४०

श्लोक 63

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः ।भविष्यन्ति नरा विप्र कलौ चाधर्मबान्धवाः

viśvastaghātinaḥ krūrā dayādharmavivarjitāḥ / bhaviṣyanti narā vipra kalau cādharmabāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

करते थे। मुने! वहीं राजा भरत तपस्यामें संलग्न हो यथाशक्ति पूजनसामग्री जुटाकर उसके द्वारा भक्तिभावसे भगवान् महाविष्णुकी आराधना करने लगे। नारदजी! वे प्रतिदिन प्रातःकाल निर्मल

English

Sinners slight and dishonour the person who points out the righteous path. Those who are vainly self-complacent disrespect one who is engaged in holy rites.

अध्याय ४०

श्लोक 64

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश ।घोरे कलियुगे विप्र पञ्चवर्षा प्रसूयते

paramāyuśca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa / ghore kaliyuge vipra pañcavarṣā prasūyate

हिन्दी अर्थ

जलमें स्नान करते तथा अविनाशी परब्रह्मकी स्तुति एवं प्रणवसहित वेद-मन्त्रोंका उच्चारण करते हुए भक्तिपूर्वक सूर्यदेवका उपस्थान करते

English

After the advent of the Kali age, iSudras and outcastes

अध्याय ४०

श्लोक 65

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानो ऽतः परे जरा ।स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः

saptavarṣāṣṭavarṣāśca yuvāno 'taḥ pare jarā / svakarmatyāginaḥ sarve kṛtaghnābhinnavṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

लाये हुए समिधा, कुशा तथा मिट्टी आदि द्रव्योंसे और फल, फूल, तुलसीदल एवं स्वच्छ जलसे एकाग्रतापूर्वक जगदीश्वर भगवान् वासुदेवकी पूजा करते थे। भगवान्की पूजाके समय वे भक्तिके

English

No one will be the true disciple, preceptor, son, father, wife or husband in this confused mixture of castes.

अध्याय ४०

श्लोक 66

याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यन्ति कलौ युगे ।परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि

yācakāścadvijā nityaṃ bhaviṣyanti kalau yuge / parāvamānaniratāḥ prahṛṣṭāḥ paraveśmani

हिन्दी अर्थ

एक दिनकी बात है, महाभाग राजा भरत प्रात:काल स्रान करके एकाग्रचित्त हो जप करते हुए तीन मुहूर्त (छः: घड़ी)-तक शालग्रामीके जलमें खड़े रहे। ब्रह्मन्! इसी समय एक प्यासी

English

When Kali Tuga advances, even rich persons will be¬ come beggars. The twice-born will be selling liquid beverages.

अध्याय ४०

श्लोक 67

तत्रैव निन्दानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः ।निदां कुर्वन्ति सततं पितृमातृसुतेषु च

tatraiva nindāniratā vṛthāviśraṃbhiṇo janāḥ / nidāṃ kurvanti satataṃ pitṛmātṛsuteṣu ca

हिन्दी अर्थ

हरिणी जल पीनेके लिये अकेली ही वनसे नदीके तटपर आयी। उसका प्रसवकाल निकट था। वह प्राय: जल पी चुकी थी, इतनेमें ही सब प्राणियोंको भय देनेवाली सिंहकी गर्जना उच्चस्वरसे

English

The Brahmanas will be covered with their cloak of piety. They will be assuming the guise of sages. They will be engaged in selling forbidden goods and indulging in sexual contacts with forbidden women.

अध्याय ४०

श्लोक 68

वदन्ति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः ।धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः

vadanti vācā dharmāṃśca cetasā pāpalolupāḥ / dhanavidyāvayomattāḥ sarvaduḥkhaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

सुनायी पड़ी। फिर तो वह उस सिंहनादसे भयभीत हो नदीके तटकी ओर उछल पड़ी। बहुत ऊँचाईकी ओर उछलनेसे उसका गर्भ नदीमें ही गिर पड़ा और तरज्गजमालाओंमें डूबता-उतराता

English

O sage, the Brahmanas who desire to be thrown into hell will maintain themselves through the activities befitting l§udras; they will invariably hate the Vedas and the Dhartna Sdstras.

अध्याय ४०

श्लोक 69

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः ।प्रपुष्यन्ति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम्

vyādhitaskaradurbhikṣaiḥ pīḍitā atimāṃyinaḥ / prapuṣyanti vṛthaivāmī na vicārya ca duṣkṛtam

हिन्दी अर्थ

हुआ वेगसे बहने लगा। राजा भरतने गर्भसे गिरे हुए उस मृगके बच्चेको दयावश उठा लिया। मुनीशचर! उधर वह हरिणी गर्भ गिरनेके अत्यन्त दुःखसे और बहुत ऊँचे चढ़नेके परिश्रमसे थककर

English

In the Kali Tugay men will be terribly afraid of hunger. Frightened of drought, they will be continuously gazing at the sky.

अध्याय ४०

श्लोक 70

धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वन्ति पापिनः ।धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः

dharmamārgapraṇetāraṃ tiraskurvanti pāpinaḥ / dharmakārye rataṃ caiva vṛthāviśraṃbhiṇo janāḥ

हिन्दी अर्थ

एक स्थानपर गिर पड़ी और वहीं मर गयी। उस हरिणीको मरी हुई देख तपस्वी राजा भरत मृगके बच्चेको लिये हुए अपने आश्रमपर आये और प्रतिदिन उसका पालन-पोषण करने लगे। मुने!

English

Extremely distressed by absence of rain, men will somehow sustain themselves by eating bulbous roots, leaves and fruits like the ascetics.

अध्याय ४०

श्लोक 71

भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः ।शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः

bhaviṣyanti kalau prāpte rājāno mlecchajātayaḥ / śūdrā bhaikṣyaratāścaiva teṣāṃ śuśrūṣaṇe dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

उनसे पोषित होकर वह मृगका बच्चा बढ़ने लगा। उस मृगमें राजाका चित्त जैसा आसक्त हो गया था, वैसा भगवानूमें भी नहीं हुआ। उन्होंने अपने राज्य और पुत्रोंको छोड़ा, समस्त भाई-बन्धुओंको

English

In the Kali age, all the people will be distressed through lust, greed and be engaged in sinful activities. They will be short in stature, deficient in good luck and prolific in their progeny.

अध्याय ४०

श्लोक 72

न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो लन पिता तथा ।न भार्या न पतिश्चैव भवितारो ऽत्र संकरे

na śiṣyo na guruḥ kaścinna putro lana pitā tathā / na bhāryā na patiścaiva bhavitāro 'tra saṃkare

हिन्दी अर्थ

भी त्याग दिया, परंतु इस हरिनके बच्चेमें ममता पैदा कर ली। उनका चित्त मृगकी ममताके वशीभूत हो गया था; इसलिये उनकी समाधि

English

Women will be self-supporting. They will be using the beauty aids like prostitutes; they will disobey their husbands* behests and will be interested in staying in other people's houses.

अध्याय ४०

श्लोक 73

कलौ गते भविष्यन्ति धनाढ्या अपि याचकाः ।रस विक्रयिणश्चापि भविष्यन्ति द्विजातयः

kalau gate bhaviṣyanti dhanāḍhyā api yācakāḥ / rasa vikrayiṇaścāpi bhaviṣyanti dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा भरत मृत्युको प्राप्त हुए। उस समय जैसे पुत्र पिताको देखता है, उसी प्रकार वह मृगका बच्चा आँसू बहाते हुए उनकी ओर देख रहा था। राजा भी प्राणोंका त्याग करते समय उस मृगकी ही

English

Women of wicked nature entertain a lustful design for men of wicked nature. Even women of noble families will be unfaithful to their husbands through evil activities.

अध्याय ४०

श्लोक 74

धर्मकञ्चुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः ।अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा

dharmakañcukasaṃvītā muniveṣadharā dvijāḥ / apaṇyavikrayaratā agamyāgāminastathā

हिन्दी अर्थ

ओर देख रहे थे। द्विजश्रेष्ठ। मृगकी भावना करनेके कारण राजा भरत दूसरे जन्ममें मृग हो गये। किंतु पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण होनेसे उनके मनमें संसारकी ओरसे वैराग्य हो गया। वे

English

Being panick-stricken with the fear of robbers, etc., people will adopt wooden-contrivances as a security measure. People will be extremely harassed by droughts and over¬ taxation.

अध्याय ४०

श्लोक 75

वेदनिन्दापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिन्दुकाः ।शूद्रवृत्त्यैव जीवन्ति नरकार्हा द्विजा मुने

vedanindāparāścaiva dharmaśāstravinindukāḥ / śūdravṛttyaiva jīvanti narakārhā dvijā mune

हिन्दी अर्थ

अपनी माँको त्यागकर पुनः शालग्राम-तीर्थमें आये और सूखे घास तथा सूखे पत्ते खाकर शरीरका पोषण करने लगे। ऐसा करनेसे मृगशरीरकी प्रासि करानेवाले कर्मका प्रायश्वित्त हो गया; अत:

English

Being distressed, they will be going to such lands as are full of wheat and barley. Offering the people pleasing tasks, they urge them with auspicious pleasing words (?)

अध्याय ४०

श्लोक 76

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः ।भविष्यन्ति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः

anāvṛṣṭabhayaṃ prāptā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ / bhaviṣyanti kalau martyāsarve kṣudbhayakātarāḥ

हिन्दी अर्थ

वहीं अपने शरीरका त्याग करके वे जातिस्मर (पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण करनेवाले) ब्राह्मणके रूपमें उत्पन्न हुए। सदाचारी योगियोंके श्रेष्ठ एवं शुद्ध कुलमें उनका जन्म हुआ। वे सम्पूर्ण

English

People will maintain fraternal relationships till their purpose is achieved. Even mendicants are restrained by friendly relationships.

अध्याय ४०

श्लोक 77

कन्दपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः ।आत्मानं तारयिष्यन्ति अनावृष्ट्यातिदुखिताः

kandaparṇaphalāhārāstāpaṃsā iva mānavāḥ / ātmānaṃ tārayiṣyanti anāvṛṣṭyātidukhitāḥ

हिन्दी अर्थ

विज्ञानसे सम्पन्न तथा समस्त शास्त्रोंके तत्त्वज्ञ

English

With food as a conditioning factor) disciples will be taken by mendicants.

अध्याय ४०

श्लोक 78

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः ।कलौ सर्वे भविष्यन्ति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः

kāmārtā hrasvadehāśca lubdhā ścādharmatatparāḥ / kalau sarve bhaviṣyanti svalpabhāgyā bahuprajāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठ। उन्होंने आत्माको प्रकृतिसे परे देखा। महामुने ! वे आत्मज्ञानसम्पन्न होनेके कारण

English

Women scratch their heads with their hands and disobey the behests of their husbands and other elders.

अध्याय ४०

श्लोक 79

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः ।पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः

striyaḥ svapoṣaṇaparā veśyā lāvaṇyaśīlikāḥ / pativākyamanādṛtya sadānyagṛhatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

देखते थे। उपनयनसंस्कार हो जानेपर वे गुरुके पढ़ाये हुए वेद-शास्त्रका अध्ययन नहीं करते थे। किन्हीं वैदिक कर्मोकी ओर ध्यान नहीं देते और न शास्त्रोंका उपदेश ही ग्रहण करते थे। जब कोई

English

When Brahmanas become absorbed in talks on heresy, when they cultivate the company of heretics, the age of Kali will be advancing.

अध्याय ४०

श्लोक 80

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिन्ति सदा स्पृहाम् ।असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः

duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kariṣyinti sadā spṛhām / asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

उनसे बहुत पूछ-ताछ करता तो वे जडके समान गँवारोंकी-सी बोलीमें कोई बात कह देते थे। उनका शरीर मैला-कुचैला होनेसे निन्दित प्रतीत होता था। मुने! वे सदा मलिन वस्त्र पहना करते

English

That the Kcdi Tuga has advanced should be inferred by clever people at the very same time when people cease to perform Taj nos and the twice-born do not perform Homa rites.

अध्याय ४०

श्लोक 81

चौरादिभयभीताश्च काष्टयन्त्राणि कुर्वते ।दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः

caurādibhayabhītāśca kāṣṭayantrāṇi kurvate / durbhikṣakarapīḍābhiratīvopadrutā janāḥ

हिन्दी अर्थ

थे। इन सब कारणोंसे वहॉके समस्त नागरिक उनका अपमान किया करते थे। सम्मान योगसम्पत्तिकी अधिक हानि करता है और दूसरे लोगोंसे अपमानित होनेवाला योगी योगमार्गमें

English

When the Dharmas perish, the whole universe becomes inglorious; infant-mortality is bound to occur and there will be growth of Adharma (absence of virtue), O Brahmana.

अध्याय ४०

श्लोक 82

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यन्ति दुःखिताः ।निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयन्ति वचः शुभम्

godhūmānnayavānnāḍhye deśe yāsyanti duḥkhitāḥ / nidhāya hṛdyakarmaṇi prerayanti vacaḥ śubham

हिन्दी अर्थ

शीघ्र ही सिद्धि प्राप्त कर लेता है--ऐसा विचार करके वे परम बुद्धिमान् ब्राह्मण जन-साधारणमें अपने-आपको जड और उनमत्त-सा ही प्रकट करते थे, भीगे हुए चने और उड़द, बड़े, साग,

English

Thus, O excellent Brahmana, the general features of Kali have been narrated to you. But nowhere does the dark age of Kali affect those people who are devoted to Hari.

अध्याय ४०

श्लोक 83

स्वकार्यसिद्धिपर्यन्तं बन्धुतां कुर्वते जनाः ।भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबन्धयन्त्रिताः

svakāryasiddhiparyantaṃ bandhutāṃ kurvate janāḥ / bhikṣavaścāva mitrādisnehasaṃbandhayantritāḥ

हिन्दी अर्थ

जंगली फल और अन्नके दाने आदि जो-जो सामयिक खाद्य वस्तु मिल जाती, उसीको बहुत मानकर खा लेते थे। पिताकी मृत्यु होनेपर भाई- भतीजे और बन्‍्धु-बान्धवोंने उनसे खेतीबारीका

English

What one achieves by meditating in the Krta Tuga, by performing Taj nos in the Tretd and by worshipping in the Dvdpara, one obtains in the Kdi Tuga by repeating the name and glorifying Kelava.

अध्याय ४०

श्लोक 84

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णन्ति भिक्षवः

annopādhinimittena śiṣyāngṛhṇanti bhikṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

काम कराना आरम्भ किया। उन्हींके दिये हुए सड़े-गले अन्नसे उनके शरीरका पोषण होने लगा। उनका एक-एक अड्गझ बैलके समान मोय था और काम-काजमें वे जडकी भाँति जुते रहते

English

Kali does not oppress those persons who perform the worship of Hari or who repeat his names and glorify Hari day and night.

अध्याय ४०

श्लोक 85

उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः ।कुर्वन्त्यो गुरुभर्तृआणामाज्ञामुल्लङ्घयन्ति च

ubhābhyāmatha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ / kurvantyo gurubhartṛāṇāmājñāmullaṅghayanti ca

हिन्दी अर्थ

थे। भोजनमात्र ही उनका वेतन था; इसलिये सब लोग उनसे अपना काम निकाल लिया करते थे।

English

Kali does not affect those men who with or without desire for the fruits there-of glorify the deity saying "Obeisance to Narayana."

अध्याय ४०

श्लोक 86

पाषण्डालापनिरताः पाषण्डजनसंगिनः ।यदा द्विजा भविष्यन्ति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत्

pāṣaṇḍālāpaniratāḥ pāṣaṇḍajanasaṃginaḥ / yadā dvijā bhaviṣyanti tadā vṛddhiṃ kalirvrajet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म! एक समय सौवीर-राजने शिबिकापर आरूढ हो इक्षुमती नदीके किनारे महर्षि कपिलके श्रेष्ठ आश्रमपर जानेका निश्चय किया था। वे मोक्षधर्मके ज्ञाता महामुनि कपिलसे यह पूछना

English

Those who are engaged in the worship of Hari, and are devoted to the repetition of the names of Hari, are equal to 3iva. No doubt need be entertained in this respect.

अध्याय ४०

श्लोक 87

यदा प्रजा न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति द्विजातयः ।तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः

yadā prajā na yakṣyanti na hoṣyanti dvijātayaḥ / tadaiva tu kalervṛddhiranumeyā vicakṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

चाहते थे कि इस दुःखमय संसारमें मनुष्योंके लिये कल्याणकारी साधन क्‍या है? उस दिन राजाकी बेगारमें बहुत-से दूसरे मनुष्य भी पकड़े गये थे। उनन्‍्हींके बीच भरतमुनि भी बेगारमें

English

After the advent of the terrible Kali Tuga, if one

अध्याय ४०

श्लोक 88

अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा ।सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत्

adharmavṛddhirbhavitā bāsamṛtyurapi dvijā / sarvadharmeṣu naṣṭeṣu yāti niḥśrīkatāṃ jagat

हिन्दी अर्थ

पकड़कर लाये गये। नारदजी ! वे सम्पूर्ण ज्ञानके एकमात्र भाजन थे। उन्हें पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण था; अत: वे अपने पापमय प्रारब्धका क्षय करनेके लिये उस शिबिकाको कंधेपर उठाकर

English

After the advent of the terrible Kali age that is devoid of all virtue, those who worship Kesava even once, arc extremely fortunate.

अध्याय ४०

श्लोक 89

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम ।हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित्

evaṃ kaleḥ svarūpaṃ te kathitaṃ viprasattama / haribhaktiparāneṣa na kalirbādhate kvacit

हिन्दी अर्थ

ढोने लगे। बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ जडभरतजी (ध्षुद्र जीवोंको बचानेके लिये) चार हाथ आगेकी भूमि देखते हुए मन्दगतिसे चलने लगे; किंतु उनके सिवा दूसरे कहार जल्दी-जल्दी चल रहे थे।

English

In the Kali age, the holy rites enjoined in the Vedas are likely to be defiled by deficiency or superfluity. Only the remembrance of Hari is conducive to the perfection or comple¬ tion of the same.

अध्याय ४०

श्लोक 90

ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च ।द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे

tataḥ paraṃ kṛtayuge tretāyuge tretāyāṃ dhyānameva ca / dvāpare yajñamevāhurdānamekaṃ kalau yuge

हिन्दी अर्थ

राजाने देखा कि पालकी समान गतिसे नहीं चल रही है, तो उन्होंने कहा--' अरे पालकी ढोनेवाले कहारो ! यह क्‍या करते हो ? सब लोग एक साथ समान गतिसे चलो।' किंतु इतना कहनेपर भी

English

Kali does not harass those who always utter the names of Visnu, thus—"O Hari O Kesava, O Govinda, O Vasudeva, the embodiment of the universe."*

अध्याय ४०

श्लोक 91

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत् ।द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ

yatkṛte daśabhirvarṣaistretāyāṃ śaradā ca yat / dvāpare yañca māsena hyahorātreṇa tatkalau

हिन्दी अर्थ

जब शिबिकाकी गति पुनः वैसी ही विषम दिखायी दी, तब राजाने डाँटकर पूछा--'ओरे! यह क्‍या है? तुमलोग मेरी आज्ञाके विपरीत

English

Kali does not harass even those who utter the names of Siva, thus—"O Siva, O Sankara, O Rudra, O Isa, O blue¬ necked one, O Three-eyed God!"

अध्याय ४०

श्लोक 92

ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेर्ऽचयन् ।यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम्

dhyāyankṛte jayanyajñaistretāyāṃ dvāparer'cayan / yadāpnoti tadāpnoti kalau saṃkīrtya keśavam

हिन्दी अर्थ

चलते हो ?' राजाके बार-बार ऐसे वचन सुनकर पालकी ढोनेवाले कहारोंने जडभरतकी ओर संकेत करके कहा--'यही धीरे-धीरे चलता है।' राजाने पूछा--अरे! क्‍या तू थक गया?

English

O Brahmana, those who speak or utter the names of God thus "O Mahadeva (O great God), O Virupak§a (three-eyed one), O Gangadhara (the bearer of the Gafiga on the head), O immutable Mra", have undoubtedly their objects achieved and are happy.

अध्याय ४०

श्लोक 93

अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयन्ति च ये नराः ।कुर्वन्ति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान्

ahorātraṃ harernāma kīrtayanti ca ye narāḥ / kurvanti haripūjāṃ vā na kalirbādhate ca tān

हिन्दी अर्थ

अभी तो थोड़ी ही दूरतक तूने मेरी पालकी ढोयी है। क्‍या तुझसे यह परिश्रम सहन नहीं होता? वैसे तो तू बड़ा मोय-ताजा दिखायी देता है। ब्राह्मणने कहा--राजन्! न मैं मोटा हूँ और

English

Or, those who utter the name of the Lord, thus: "O Janardana, O Jagannatha, O yellow-robed Acyuta," need not be afraid of Kali.

अध्याय ४०

श्लोक 94

नमो नारायणायेति कीर्तयन्ति च ये नराः ।निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान्

namo nārāyaṇāyeti kīrtayanti ca ye narāḥ / niṣkāmā vā sakāmā vā na kalirbādhate ca tān

हिन्दी अर्थ

न मैंने आपकी पालकी ही ढोयी है। न तो मैं थका हूँ और न मुझे कोई परिश्रम ही होता है। इस पालकीको ढोनेवाला कोई दूसरा ही है। राजा बोले--मोटा तो तू प्रत्यक्ष दिखायी

English

O Brahmana, in this world, sons, wives, riches and other things are easily accessible to men. But devotion to Hari is difficult to get.

अध्याय ४०

श्लोक 95

हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज ।त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान्

harināmaparā ye tu ghore kaliyuge dvija / ta eva kṛtakṛtyāśca na kalirbādhate hi tān

हिन्दी अर्थ

देता है और पालकी तेरे ऊपर अब भी मौजूद है और बोझ ढोनेमें देहधारियोंको परिश्रम तो

English

Those who are devoid of faith in holy rites, those who are heretics and censure the Vedas and those who are engaged in Adharma (sinful activities) do not desire hell, should they remember Hari.

अध्याय ४०

श्लोक 96

।हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः ।त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा

. haripūjāparā ye ca harināmaparāyaṇāḥ / ta eva śivatulyāśca nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--राजन्! इस विषयमें मेरी बात सुनो । “सबसे नीचे पृथ्वी है, पृथ्वीपर दो पैर हैं, दोनों पैरोंपर दो जड्डे हैं, उन जड्डोंपर दो ऊरु हैं तथा उनके ऊपर उदर है। फिर उदरके ऊपर

English

After performing according to one's capacity all the holy rites prescribed in the Vedas, a person devoted to God Narayana should dedicate them to Lord Mahavisnu.

अध्याय ४०

श्लोक 97

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम् ।घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति

samastajagadādhāraṃ paramārthasvarupiṇam / ghore kaliyuge prāpte viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati

हिन्दी अर्थ

छाती, भुजाएँ और कंधे हैं और कंधोंपर यह पालकी रखी गयी है। ऐसी दशामें मेरे ऊपर भार कैसे रहा? पालकीमें भी जिसे तुम्हारा कहा जाता है, वह शरीर रखा हुआ है। राजन्! में तुम

English

Holy rites dedicated to Mah&vifu, the Supreme AtmaUf become complete merely by the remembrance of Hari.

अध्याय ४०

श्लोक 98

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः ।घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते

aho ati subhāgyāste sakṛdvai keśavārcakāḥ / ghore kaliyuge prāpte sarvadharmavivarjite

हिन्दी अर्थ

हैं तथा यह भूतवर्ग भी गुणोंके प्रवाहमें पड़कर ही बहा जा रहा है। पृथ्वीपते! ये सत्त्त आदि गुण भी कर्मोके वशीभूत हैं और वह कर्म समस्त जीवोंमें अविद्याद्वारा ही संचित है। आत्मा तो

English

Sins do not bind those who are engaged in devotion to Hari. Hence, devotion to Hari is difficult to be attained by the wicked-minded in the world.

अध्याय ४०

श्लोक 99

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् ।हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम्

nyūnātiriktadoṣāṇāṃ kalau vedoktakarmaṇām / harismaraṇamevātra saṃpūrṇatvavidhāyakam

हिन्दी अर्थ

शुद्ध, अक्षर, शान्त, निर्गुण और प्रकृतिसे परे है। वह एक ही सम्पूर्ण जीवोंमें व्याप्त है। उसकी वृद्धि अथवा हास कभी नहीं होता। जब आत्तमामें न तो वृद्धि होती है और न हास ही, तब तुमने

English

O! In the frightful and terrific Kali Tuga those who are devoted to Hari are very fortunate and noble-souled even if they are not in clce contact with saintly persons.

अध्याय ४०

श्लोक 100

हरे केशव गोविन्द वासुदेव जगन्मय ।इतीरयन्ति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः

hare keśava govinda vāsudeva jaganmaya / itīrayanti ye nityaṃ nahi tānbādhate kaliḥ

हिन्दी अर्थ

किस युक्तिसे यह बात कही है कि तू मोटा है।

English

O how fortunate are those who are engaged in the names of Hari! What a good luck! They are worthy of being worshipped even by Devas. Of what use is much talk?

अध्याय ४०

श्लोक 101

शिव शङ्कर रुद्रेश नीलकण्ठ त्रिलोचन ।इति जल्पन्ति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते

śiva śaṅkara rudreśa nīlakaṇṭha trilocana / iti jalpanti ye vāpi kalistānnāpi bādhate

हिन्दी अर्थ

उदर आदि अज्ोंपर स्थित हुए कंधेके ऊपर रखी हुई यह शिबिका मेरे लिये भाररूप हो सकती है तो उसी प्रकार तुम्हारे लिये भी तो हो सकती है। राजन्! इस युक्तिसे तो अन्य समस्त जीवोंने भी

English

O Brahmana, thus enlightened by Sanaka, Narada attained great delight. He again submitted thus:—

अध्याय ४०

श्लोक 102

महादेव विरूपाक्ष गङ्गाधर मृडाव्यय ।इत्थं वदन्ति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः

mahādeva virūpākṣa gaṅgādhara mṛḍāvyaya / itthaṃ vadanti ye vipra te kṛtārthā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

न केवल पालकी उठा रखी है, बल्कि सम्पूर्ण पर्वत, वृक्ष, गृह और पृथ्वी आदिका भार भी अपने ऊपर ले रखा है। राजन्! जिस द्रव्यसे यह पालकी बनी हुई है, उसीसे यह तुम्हारा, मेरा

English

O holy lord, O knower of all scriptural texts, the splendour of the univene, the great eternal Brahman has been revealed by you who are extremely merciful at heart.

अध्याय ४०

श्लोक 103

जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत ।इति वाप्युञ्चरन्तीह न च तेषां कलेर्भयम्

janārdana jagannāta pītāṃbaradharācyuta / iti vāpyuñcarantīha na ca teṣāṃ kalerbhayam

हिन्दी अर्थ

अथवा अन्य सबका शरीर भी बना है, जिसमें सबने ममता बढ़ा रखी है।

English

Hence elucidate that thing by the enlightenment of which the Brahman can be known. Tell it to me so that the depressed mind can steady itself.

अध्याय ४०

श्लोक 104

संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः ।घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा

saṃsāre sulabhāḥ puṃsāṃ putradāradhanādayaḥ / ghore kaliyuge vipra haribhaktastu durlabhā

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी कहते हैं--ऐसा कहकर वे ब्राह्मणदेवता कंधेपर पालकी लिये मौन हो गये। तब राजाने भी तुरंत पृथ्वीपर उतरकर उनके

English

O Brahmana, on hearing these words of the noble- souled Narada, Sanaka remembered the great Narayaa and replied thus:

अध्याय ४०

श्लोक 105

कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषण्डा वेदनिन्दकाः ।अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः

karmaśraddhāvihīnā ye pāṣaṇḍā vedanindakāḥ / adharmaniratā naiva narakārhā harismṛteḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा--हे विप्रवर! यह पालकी छोड़कर आप मेरे ऊपर कृपा कीजिये और बताइये, यह छदमवेश धारण किये हुए आप कौन हैं ? किसके पुत्र हैं? अथवा आपके यहाँ

English

O Brahmana, I am going to perform meditation. Ask Sanandana as you please. He is an adept in the Veddnta Rostra. He is worthy of being revered and saluted by the noble. He will clear your doubts.

अध्याय ४०

श्लोक 106

वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम् ।मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः

vedamārgabahiṣṭānāṃ janānāṃ pāpakarmaṇām / manaḥ śuddhivihīnānāṃ harināmnaiva niṣkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

आगमनका क्या कारण है ? यह सब आप मुझसे

English

On hearing these words uttered by Sanaka, Narada began to ask Sanandana about the Moka Dharmas i.e. holy rites leading to salvation.

अध्याय ४०

श्लोक 107

दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् ।यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज

daivādhīnaṃ jagatsarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam / yathāpreritametena tathaiva kuruteṃ dvija

हिन्दी अर्थ

यह बात बतायी नहीं जा सकती और तुमने जो यहाँ आनेका कारण पूछा, उसके उत्तरमें यह निवेदन है कि कहीं भी आने-जानेका कर्म कर्मफलके उपभोगके लिये ही हुआ करता है।

English

The theory of Yugas may appear fanciful but the underlying idea is the timc'less-ness of the Universe. The period of Yugas may be four years accord¬ ing to Aryabhata, five years according to Kautilya {Arthaidstra XX-Deia- Kdla-mdna), but Purapas follow Manu 1 61-74, 79-86. According to him KrUga extends over 4000 years of gods with a twilight period (Sandhyi) of 400 Divine years before it and a transitional period, to the next yuga {Sandhyarhia) of 400 divine years (1-divine year=360 human years). The three other yugas Tretd, Dvdpara and Kali have respectively a period of 3000, 2000, 1000 cclaiial years and the preceding Sandhya and following Sandhyamia together of respectively 600 (300 x 2), 400 and 200 gods'years. This theory is generally accepted in Puranas e.g. VP 1.3, Mt. -145, Vayu P. chs. 21, 22, 57,."18, KP. chs. 51 and.53. Cf Mbh. Vaaa P. chs. 149,188. So the total number of years in idl yugas is 12000 divine years.

अध्याय ४०

श्लोक 108

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च ।समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः

śaktitaḥ sarvakarmāṇi vedoktāni vidhāya ca / samarpayenmahāviṣṇau nārāyaṇaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मजनित सुख-दुःखोंका उपभोग करनेके लिये ही जीव देह आदि धारण करता है। भूपाल! सब जीवोंकी सम्पूर्ण अवस्थाओंके कारण केवल उनके धर्म और अधर्म ही हैं।

English

Ancient Indians believed in the existence of an ideally perfect community in hoar)' past and that it was followed by gradual degeneracy and decline in morals, phy.sique and longcviu {vide Mbh.!§dntiV. ch.59, Manu. 1.81, and other Purgnas also).

अध्याय ४०

श्लोक 109

समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि ।संपूर्णतां प्रयान्त्येव हरिस्मरणमात्रतः

samarpitāni karmāṇi mahaviṣṇau parātmani / saṃpūrṇatāṃ prayāntyeva harismaraṇamātrataḥ

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा---इसमें संदेह नहीं कि सब कमोके धर्म और अधर्म ही कारण हैं और कर्मफलके उपभोगके लिये एक देहसे दूसरी

English

Cf. Manu I. 81-82 wherein he states that Dharma was four-footed and perfect in the Kj[ta Yuga and that in the successive yugas Dharma declined successively by one foot and vices went on increasing. Manu's identification of Dharma with a bull (Manu VIII. 16) seems at the basis of the four-footedness of Dharma.

अध्याय ४०

श्लोक 110

हरिभक्तिरतानां च पापबन्धो न जायते ।अतो ऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम्

haribhaktiratānāṃ ca pāpabandho na jāyate / ato 'tidurlabhā loke haribhaktirdurātmanām

हिन्दी अर्थ

देहमें जाना होता है, किंतु आपने जो यह कहा कि 'मैं कौन हूँ” यह बात बतायी नहीं जा सकती, इसी बातको सुननेकी मुझे इच्छा हो

English

This terrible description of the Kali Age in VV-28-89 is common to many Pur&nas e.g. V.5yu (ch.58), Mt. P. ch. 144, BH.P. X11.2, VP.VI.l, K 29, All these depict a society in which the rules of caste and Asramas were neglected and non-Brahmanical and anii-Brahmanical ideas and beliefs prevailed. R.C. Hazra in PRHRC {Pnrdrtic Records on Hindu Rites and Cus¬ toms) p -214 shows that the disintegration of the.social fabric and Brahman¬ ism described in the Puranas was due to the political supremacy of Sudras as kings, officers and other elites, vigorous ofTensiv'e launched against Brahmanism by Buddhist and Jains, in the invasions and settlements of "immoral, castcicss, nomads, viz. akas, Pahlavas and Abhiras."

अध्याय ४०

श्लोक 111

अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयङ्करे ।ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि

aho hariparā ye tu kalau ghore bhayaṅkare / te subhāgyā mahātmānaḥ satsaṃgara hitā api

हिन्दी अर्थ

बआहाण बोले--राजन् ! ' अहं ' शब्दका उच्चारण जिह्ा, दन्‍न्त, ओठ और तालु ही करते हैं, किंतु ये सब “अहं' नहीं हैं; क्योंकि ये सब उस शब्दके उच्चारणमात्रमें हेतु हैं। तो क्या इन जिह्ा

English

VV.91-92 cf. VP. VI 2.15 & 17.

अध्याय ४०

श्लोक 112

हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम् ।सत्यं समस्तकर्माणि यान्ति संपूर्णतां द्विज

harismaraṇaniṣṭānāṃ śivanāmaratātmanām / satyaṃ samastakarmāṇi yānti saṃpūrṇatāṃ dvija

हिन्दी अर्थ

आदि कारणोंके द्वारा यह वाणी ही स्वयं अपनेको “अहं' कहती है? नहीं; अत: ऐसी स्थितिमें 'तू मोटा है' ऐसा कहना कदापि उचित नहीं। राजन्! सिर और हाथ-पैर आदि लक्षणोंवाला

English

VV 100-115 glorify the efficacy of the name of God and the importance of dedicating all our actions to God—This glorification of rf'inembering God's name is a favourite topic of all Pur&as dealing with Bhakti and with Indian saints.

अध्याय ४०

श्लोक 113

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम् ।त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः

aho bhāgyamaho bhāgyaṃ harināma ratātmanām / tridarśerapi te pūjyāḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

यह शरीर आत्मासे पृथक् ही है; अत: इस 'अहं' शब्दका प्रयोग मैं कहाँ और किसके लिये करूँ? नृपश्रेष्ठ! यदि मुझसे भिन्न कोई और भी सजातीय आत्मा हो तो भी “यह मैं हूँ और यह

English

VV 117-123 serve as an introduction to Part II of the NP.

अध्याय ४०

श्लोक 114

तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते ।हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित्

tasmātsamastalokānāṃ hitameva mayocyate / harināmaparānmartyānna kalirbādhartakvacit

हिन्दी अर्थ

अन्य है'--ऐसा कहना उचित हो सकता था। जब सम्पूर्ण शरीरोंमें एक ही आत्मा विराजमान है, तब “आप कौन हैं और मैं कौन हूँ! इत्यादि प्रश्नवाक्य व्यर्थ ही हैं। नरेश ! 'तुम राजा हो, यह

English

Therefore I speak only for the good of all people: Kali never troubles mortals devoted to Hari's name.

अध्याय ४०

श्लोक 115

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् ।कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा

harernāmaiva nāmaiva nāmaiva mama jīvanam / kalau nāstyeva nāstyeva gatiranyathā

हिन्दी अर्थ

पालकी है और ये सामने पालकी ढोनेवाले खड़े हैं तथा यह जगत् आपके अधिकारमें है'--ऐसा जो कहा जाता है, वह वास्तवमें सत्य नहीं है। वृक्षसे लकड़ी पैदा हुई और उससे यह पालकी

English

Hari's name, only the name, only the name is my life; in the Kali age there is no other way, none, none.

अध्याय ४०

श्लोक 116

सूत उवाच एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः ।परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह

sūta uvāca evaṃ sa nārado viprāḥ sanakena prabodhitaḥ / parāṃ nirvṛttimāpannaḥ punaretaduvāca ha

हिन्दी अर्थ

बनी, जिसपर तुम बैठते हो। यदि इसे पालकी ही कहा जाय तो इसका “वृक्ष' नाम अथवा “लकड़ी' नाम कहाँ चला गया? यह तुम्हारे सेवकगण ऐसा नहीं कहते कि महाराज पेड़पर

English

Suta said: Thus instructed by Sanaka, O Brahmins, Narada attained supreme peace and spoke again:

अध्याय ४०

श्लोक 117

नारद उवाच भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना ।प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम्

nārada uvāca bhagavansarvaśāstrajña svayātikaruṇātmanā / prakāśitaṃ jagajjyotiḥ paraṃ brahma sanātanam

हिन्दी अर्थ

चढ़े हुए हैं और न कोई तुम्हें लकड़ीपर ही चढ़ा हुआ बतलाता है। सब लोग पालकोमें ही बैठा हुआ बतलाते हैं; किंतु पालकी क्‍या है-- लकड़ियोंका समुदाय। वही अपने लिये एक

English

Narada said: "Lord, knower of all scriptures, by your great compassion you have revealed the light of the world, the supreme eternal Brahman.

अध्याय ४०

श्लोक 118

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः ।यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम्

etadeva paraṃ puṇyametadeva paraṃ tapaḥ / yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sarvapāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

विशेष नामका आश्रय लेकर स्थित है। नृपगश्रेष्ठ ! इसमेंसे लकड़ियोंके समूहको अलग कर दो और फिर खोजो--तुम्हारी पालकी कहाँ है? इसी प्रकार छातेकी शलाकाओं-(तिल्लियों-) को

English

This alone is supreme merit, this alone supreme austerity: to remember the lotus-eyed one who destroys all sin.

अध्याय ४०

श्लोक 119

ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम् ।त्वयोक्तं तत्प्रतीये ऽहं कथं दृष्टान्तमन्तरा

brahmannānājagañcaitadekacitsaṃprakāśitam / tvayoktaṃ tatpratīye 'haṃ kathaṃ dṛṣṭāntamantarā

हिन्दी अर्थ

पृथक् करके विचार करो, छाता नामकी वस्तु कहाँ चली गयी? यही न्याय तुम्हारे और मेरे ऊपर लागू होता है (अर्थात् मेरे और तुम्हारे शरीर भी पञ्चभूतसे अतिरिक्त कोई वस्तु नहीं

English

O Brahmin, this manifold world is made manifest by one consciousness; how can I understand what you said without an example?

अध्याय ४०

श्लोक 120

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु ।तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात्

tasmādyena yathā brahma pratītaṃ bodhitena tu / tadākhyāhi yathā cittaṃ sīdatsthitimavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

हैं)। पुरुष, स्त्री, गाय, बकरी, घोड़ा, हाथी, पक्षी और वृक्ष आदि लौकिक नाम कर्मजनित विभिन्न शरीरोंके लिये ही रखे गये हैं--ऐसा जानना चाहिए। भूपाल! आत्मा न देवता है, न

English

Therefore tell me how Brahman is understood by one who is taught, so that my wavering mind may find stability."

अध्याय ४०

श्लोक 121

एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः ।सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम्

etacchrutvā vaco viprā nāradasya mahātmanaḥ / sanakaḥ pratyuvācedaṃ smarannārāyaṇaṃ param

हिन्दी अर्थ

मनुष्य है, न पशु है और न वक्ष ही है। ये सब तो शरीरोंकी आकृतियोंके भेद हैं, जो भिन्न-भिन्न कर्मोके अनुसार उत्पन्न हुए हैं। राजन्! लोकमें जो राजा, राजाके सिपाही तथा और भी जो-जो ऐसी

English

Hearing the words of the great-souled Narada, O Brahmins, Sanaka, remembering the supreme Narayana, replied:

अध्याय ४०

श्लोक 122

सनक उवाच ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनन्दनं पृच्छ यथाभिलाषम् ।वेदान्तशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवन्द्यः

sanaka uvāca brahmannahaṃ dhyānaparo bhaveyaṃ sanandanaṃ pṛccha yathābhilāṣam / vedāntaśāstre kuśalastavāyaṃ nivartayedvā paramāryavandyaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्तुएँ हैं, वे सब काल्पनिक हैं, सत्य नहीं हैं। नरेश! जो वस्तु परिणाम आदिके कारण होनेवाली किसी नयी संज्ञाको कालान्तरमें भी नहीं प्राप्त होती, वही पारमार्थिक वस्तु है। विचार करो,

English

Sanaka said: "Brahmin, I wish to be devoted to meditation; ask Sanandana as you wish. He is skilled in the Vedanta scripture and, honoured by the highest, will remove your doubt."

अध्याय ४०

श्लोक 123

इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः ।सनन्दनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे

itīritaṃ samākarṇya sanakasya sa nāradaḥ / sanandanaṃ mokṣadharmānpraṣṭuṃ samupacakrame

हिन्दी अर्थ

वह क्या है? तुम समस्त प्रजाके लिये राजा हो, अपने पिताके पुत्र हो, शत्रुके लिये शत्रु हो, पत्नीके लिये पति और पुत्रके लिये पिता हो।

English

Hearing Sanaka's words, Narada began to ask Sanandana about the dharmas of liberation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.