Narada Purana· Nārada Purāṇa
41
अध्याय 41 / 167

Book 1 - Adhyaya 42

113 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ113 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे नाममहात्म्यन्नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीनारद उवाच कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजङ्गमम् ।प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde nāmamahātmyannāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīnārada uvāca kutaḥ sṛṣṭamidaṃ brahmañjagatsthāvarajaṅgamam / pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi sanandana

हिन्दी अर्थ

तुम क्या हो? यह सिर हो या ग्रीवा अथवा पेट या पैर आदिमेंसे कोई हो तथा ये सिर आदि भी तुम्हारे क्या हैं ? पृथ्वीपते! तुम सम्पूर्ण अवयवोंसे पृथक् स्थित होकर भलीभाँति विचार करो कि

English

O Brahmana, kindly narrate lo me whence this uni* verse comprised of the mobiles and immobiles was created and to whom it goes at the time of dissolution. O Sanandana 1

अध्याय ४१

श्लोक 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ / sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं कौन हूँ। नरेश! आत्म-तत्त्व जब इस प्रकार स्थित है, जब सबसे पृथक् करके ही उसका प्रतिपादन किया जा सकता है, तो मैं उसे 'अहं' इस नामसे कैसे बता सकता हूँ?

English

How were the tar (Elements or living beings) created? How were the different castes divided? What is the arrangement for their purity? How do they get impurities? What are their rules regarding Dkarma and Adharmo?

अध्याय ४१

श्लोक 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम्

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ / śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmavidhiḥ katham

हिन्दी अर्थ

जडभरत और सौवीरनरेशका संवाद---परमार्थका निरूपण तथा ऋभुका निदाघको अद्हैतज्ञानका उपदेश

English

O Narada, listen. I shall tell you this ancient mythological anecdote, the scripture narrated by the sage Bhfgu to Bharadvaja who enquired of him about this.

अध्याय ४१

श्लोक 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान्

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ / asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu me bhavān

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी कहते हैं--नारदजी! ब्राह्मणका परमार्थयुक्त वचन सुनकर सौवीर-नरेशने विनयसे नम्र होकर कहा।

English

On seeing the brilliant great sage Bhrgu, of enormous prowess, seated on the top of mount Kailasa, Sage Bharadvaja enqi ired of him.

अध्याय ४१

श्लोक 5

सनन्दन उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् ।भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते

sanandana uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi cetihāsaṃ purātanam / bhṛguṇābhihitaṃ śāstraṃ bharadvājāya pṛcchate

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--विप्रवर ! आपने सम्पूर्ण जीवोंमें व्याप्त जिस विवेक-विज्ञानका दर्शन कराया है, वह प्रकृतिसे परे ब्रह्मका ही स्वरूप है। परंतु

English

O bestower of honour, how does the individual soul continuously transmigrate into the different forms of life (existence)? How is its liberation from the cycle of worldly existence effected?

अध्याय ४१

श्लोक 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् ।भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत

kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānaṃ mahaujasam / bhṛgumaharṣimāsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata

हिन्दी अर्थ

आपने जो यह कहा कि मैं पालकी नहीं ढोता हूँ और न मुझपर पालकीका भार ही है। जिसने यह पालकी उठा रखी है, वह शरीर मुझसे भिन्न है। जीवोंकी प्रवृत्ति गुणोंकी प्रेरणासे होती है और

English

(How is it) O revered s!r> that he who is Lord Narayana himself and god Brahma, the selfbom creator, always conduct themselves (as if) in the master-servant relationship?

अध्याय ४१

श्लोक 7

भरद्वाज उवाच कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् ।कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद

bharadvāja uvāca kathaṃ jīvo vicarati nānāyoniṣu saṃtatam / kathaṃ muktiśca saṃsārājjāyate tasya mānada

हिन्दी अर्थ

ये गुण कर्मोसे प्रेरित होकर प्रवृत्त होते हैं। इसमें मेरा कर्तृत्व क्या है? परमार्थके ज्ञाता द्विजश्रेष्ठ ! आपकी वह बात कानमें पड़ते ही मेरा मन परमार्थका जिज्ञासु होकर उसे प्राप्त करनेके लिये

English

From that lotus originated Biahma, the creator who is the embodiment of the Vedas. He is well known as AkarhkireP (the G>smic Ego), the creator of other elements and the soul of them all.

अध्याय ४१

श्लोक 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् ।सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा

yaśca nārāyaṇaḥ sraṣṭā svayaṃbhūrbhagavansvayam / sevyasevakabhāvena vartete iti tau sadā

हिन्दी अर्थ

विहल हो उठा है। महाभाग द्विज! मैं पहलेसे ही महर्षि कपिलके पास जाकर यह पूृछनेके लिये उद्यत हुआ था कि इस जगत्में श्रेय क्या है, यह मुझे बताइये। किंतु इसके बीचमें ही आपने जो

English

What are the magnitudes of the sky, the quarters, the surface of the earth, and the wind? Clear this doubt precisely.

अध्याय ४१

श्लोक 9

प्रविशन्ति लये सर्वे यमीशं सचराचराः ।लोकानां रमणः सो ऽयं निर्गुणश्च निरञ्जनः

praviśanti laye sarve yamīśaṃ sacarācarāḥ / lokānāṃ ramaṇaḥ so 'yaṃ nirguṇaśca nirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

ये बातें कही हैं, उन्हें सुनकर मेरा मन परमार्थ श्रवणके लिये आपकी ओर दौड़ रहा है। महर्षि कपिलजी सर्वभूतस्वरूप भगवान् विष्णुके अंश हैं और संसारके मोहका नाश करनेके लिये इस पृथ्वीपर

English

At the extremity of the earth are the oceans. Dark¬ ness is remembered as existing at the (other) extremity of the oceans. They say that there is water at the end of that dark¬ ness and at the end of the water* there is only fire.

अध्याय ४१

श्लोक 10

अनीर्दश्यो ऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने ।कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम्

anīrdaśyo 'pratarkyaśca kathaṃ jñāyeta kairmune / kathamenaṃ parātmānaṃ kālaśaktiduranvayam

हिन्दी अर्थ

उनका आगमन हुआ है--ऐसा मुझे जान पड़ता है। वे ही भगवान् कपिल मेरे हितकी कामनासे यहाँ आपके रूपमें प्रत्यक्ष प्रकट हुए हैं, तभी तो आप ऐसा भाषण कर रहे हैं। अत: ब्रह्मन्! मेरे

English

At the extremity (bottom) o(Ras&tala (the nether¬ world) there is water, and at the (lowest) extremity of water, there are lordly serpents. At its end, there is ether again and at the end of the ether, there is water again.

अध्याय ४१

श्लोक 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् ।जीवो जीवत्वमुल्लङ्घ्य कथं ब्रह्म समन्वयात्

atarkyacaritaṃ vedāḥ stuvanti kathamādarāt / jīvo jīvatvamullaṅghya kathaṃ brahma samanvayāt

हिन्दी अर्थ

मोहका नाश करनेके लिये जो परम श्रेय हो, वह मुझे बताइये; क्योंकि आप सम्पूर्ण विज्ञानमय जलकी तरंगोंके समुद्र जान पड़ते हैं।

English

The colours or nature of the fire, wind, and the surface of the earth are like those of die firmament. But they are distinguished, when the reality is viewed* or realized.

अध्याय ४१

श्लोक 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिर्घ ।एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi kṛpānirgha / evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--भूपाल! क्‍या तुम श्रेयकी ही बात पूछते हो ? या परमार्थ जाननेके लिये प्रश्न करते हो ? राजन्! जो मनुष्य देवताकी आराधना करके धन-सम्पत्ति चाहता है, पुत्र तथा राज्य

English

The sages read about it in the varioiu scriptures as the magnitude of the three worlds and of the ocean, as has been laid down therein.

अध्याय ४१

श्लोक 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत् ।भृगुरुवाच मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वे महर्षिभिः

maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt / bhṛguruvāca mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto ve maharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

(एवं स्वर्ग)9-की अभिलाषा करता है, उसके लिये तो वे ही बस्तुए श्रेय हैं; परंतु विवेकी पुरुषके लिये परमात्माकी प्राप्ति ही श्रेय है। स्वर्गलोकरूप फल देनेवाला जो यज्ञ आदि कर्म

English

() excellent Brahinana, kindly explain how lord Brahma seated in the middle of the Mem, creates dilTerent kinds of subjects outside the mount Meru.

अध्याय ४१

श्लोक 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्यो ऽजरामरः ।अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षयो ऽव्ययः

anādinidhano devastathā tebhyo 'jarāmaraḥ / avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣayo 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह भी श्रेय ही है; परंतु प्रधान श्रेय तो उसके फलकी इच्छा न करनेमें ही है। भूपाल ! योगयुक्त तथा अन्य पुरुषोंको भी सदा परमात्माका चिन्तन करना चाहिए; क्योंकि परमात्माका संयोगरूप जो

English

Manasa mentally** created the different subjects. In order tu maintain and protect the living beings, water was creat- ed at the outset.

अध्याय ४१

श्लोक 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च ।सो ऽमृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः

yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca / so 'mṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेय है, वही वास्तविक श्रेय है। इस प्रकार श्रेय तो अनेक हैं, सैकड़ों और हजारों प्रकारके हैं; किंतु वे सब परमार्थ नहीं हैं। परमार्थ में बतलाता हूँ, सुनो--यदि धन ही परमार्थ होता तो धर्मके

English

If they are abandoned by it, they perish* The whole universe is surrounded by it. The earth, the mountains, the clouds and all other embodied beingseverything should be known as Varuija (presided over by Varuta, the deity of waten) The waters uphold and support everything.

अध्याय ४१

श्लोक 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ।आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ

ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ / ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau

हिन्दी अर्थ

लिये उसका त्याग क्‍यों किया जाता तथा भोगोंकी प्राप्तिक लिये उसका व्यय क्‍यों किया जाता? नरेश्वर! यदि इस संसारमें राज्य आदिकी प्राप्तिको परमार्थ कहा जाय तो वे कभी रहते हैं और कभी

English

How WAS. water produced? How wereAgni (fire) and Marut (wind) created? How was the earth created? My great doubt is in this respect.

अध्याय ४१

श्लोक 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ।ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा

agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī / tatastejo mayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā

हिन्दी अर्थ

नहीं रहते हैं; इसलिये परमार्थकों भी आगमापायी मानना पड़ेगा। यदि ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेदके

English

O Brihmana in a former Kalpa of Brahma,** in the assembly of Brahmaiiical sages, some nobic-souled (sages) had a doubt about the origin of the world.

अध्याय ४१

श्लोक 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः ।अहॄङ्कार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्

tasmātpadmātsamabhavadvrahmā vedamayo vidhiḥ / ahṝṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt

हिन्दी अर्थ

मानो तो उसके विषयमें मैं जो कहता हूँ, उसे सुनो । राजन्! कारणभूत मृत्तिकासे जो कर्म उत्पन्न होता है, वह कारणका अनुगमन करनेसे मृत्तिकास्वरूप ही समझा जाता है। इस न्यायसे समिधा, घृत

English

Vying with one another, those Brahmanas adopted silence and set meditating. They were motionless and they forsook all food. Thus they remained for a hundred divine years.

अध्याय ४१

श्लोक 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्च धातवः ।शैलास्तस्यास्थिसंधास्तु मेदो मसिं च मेदिनी

brahmā vai sa mahātejā ya ete pañca dhātavaḥ / śailāstasyāsthisaṃdhāstu medo masiṃ ca medinī

हिन्दी अर्थ

सम्पादित होती है, वह भी अवश्य ही विनाशशील होगी; परंतु विद्वान् पुरुष परमार्थकों अविनाशी मानते हैं। जो क्रिया नाशवान् पदार्थोसे सम्पन्न होती है, वह और उसका फल दोनों निस्संदेह

English

A speech originating from the Brahman {or words sacred as those of the Vedas) reached the ear« of all. A divine speech came out of the atmosphere.

अध्याय ४१

श्लोक 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ।पवनश्चैव निश्वासस्तेजो ऽग्निर्निम्नगाः शिराः

samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā / pavanaścaiva niśvāsastejo 'gnirnimnagāḥ śirāḥ

हिन्दी अर्थ

नाशवान् होते हैं। यदि निष्काम-भावसे किया जानेवाला कर्म स्वर्गादि फल न देनेके कारण परमार्थ माना जाय तो मेरे विचारसे वह परमार्थभूत मोक्षका साधनमात्र है और साधन कभी परमार्थ

English

Formerly, the infinite firmament became still and unruffled like a huge mountain. As the sun, the moon and the wind were lost, it appeared as if it was sleeping.**

अध्याय ४१

श्लोक 21

अग्नीषोमौ च चन्द्राकारै नयने तस्य विश्रुते ।नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पदौ भुजौ दिशः

agnīṣomau ca candrākārai nayane tasya viśrute / nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ padau bhujau diśaḥ

हिन्दी अर्थ

हो नहीं सकता (क्योंकि वह साध्य माना गया है)। राजन्! यदि आत्माके ध्यानको ही परमार्थ नाम दिया जाय तो वह दूसरोंसे आत्माका भेद करनेवाला है; किंतु परमार्थमें भेद नहीं होता।

English

From that originated water, like a thicker daricnesi

अध्याय ४१

श्लोक 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः ।स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः

durvijñeyo hyacintyātmā siddhairapi na saṃśayaḥ / sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः राजन्! निस्संदेह ये सब श्रेय ही हैं, परमार्थ नहीं। भूपाल! अब मैं संक्षेपसे परमार्थका वर्णन करता हूँ, सुनो--

English

The wind originating from the over*flowing froth of the ocean moves amongst those. After reaching the place of the iky it does not calm down.

अध्याय ४१

श्लोक 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः ।अहॄङ्कारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभघवायवै ।ततः समभवद्विश्वं पृष्टो ऽहं यदिह त्वया

sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ / ahṝṅkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhaghavāyavai / tataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yadiha tvayā

हिन्दी अर्थ

निर्गुण और प्रकृतिसे परे है, उसमें जन्म और वृद्धि आदि विकार नहीं हैं। वह सर्वत्र व्यापक तथा परम ज्ञानमय है। असत् नाम और जाति आदिसे उस सर्वव्यापक परमात्माका न कभी

English

In the struggle between wind and water, Are of a mighty fire of great brilliance blazed up dispelling all darkness from the sky.

अध्याय ४१

श्लोक 24

भग्द्वाज उवाच गगनस्य दिशां चैव भूतलस्वानिलस्य च ।कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि तत्त्वतः

bhagdvāja uvāca gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasvānilasya ca / kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

संयोग हुआ, न है और न होगा ही। वह अपने और दूसरेके शरीरोंमें विद्यमान रहते हुए भी एक ही है। इस प्रकारका जो विशेष ज्ञान है, वही परमार्थ है। द्वैतरभावना रखनेवाले पुरुष तो

English

The fire in collaboration with the wind raises water to the sky, where it assumes the form of clouds due to the contact with fire and wind.

अध्याय ४१

श्लोक 25

भृगुरुवाच अनन्तमेतदाकाशं सिद्धदैवतसोवितम् ।रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यां तो नाधिगम्यते

bhṛguruvāca anantametadākāśaṃ siddhadaivatasovitam / ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyāṃ to nādhigamyate

हिन्दी अर्थ

अपरमार्थदर्शी ही हैं। जैसे बाँसुरीमें एक ही वायु

English

As it goes up the sky, another part of this (i.e. water) that stays behind due to sliminess solidifies into the earth.

अध्याय ४१

श्लोक 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न पश्यतः ।तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः

ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na paśyataḥ / tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāskarābhāgnivarcasaḥ

हिन्दी अर्थ

अभेदभावसे व्याप्त है; किंतु उसके छिद्रोंके भेदसे उसमें षडज, ऋषभ आदि स्वरोंका भेद हो जाता है, उसी प्रकार उस एक ही परमात्माके देव, मनुष्य आदि अनेक भेद प्रतीत होते हैं। उस

English

This earth should be known as the source of origin of tastes, smells, sliminess as well as of living beings. It is from the earth (hat everything is delivered out.

अध्याय ४१

श्लोक 27

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे वद मानद

te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ / durgamatvādanantatvāditi me vada mānada

हिन्दी अर्थ

भेदकी स्थिति तो अविद्याके आवरणतक ही सीमित है। राजन्! इस विषयमें एक प्राचीन

English

(Defective) The five* subtle, Dkdtus (properties of the five elements) which the lofd created (are theGuas). These worlds are surrounded by what are termed as Maha- bhutas (great elements).

अध्याय ४१

श्लोक 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्ज्वलद्भिः स्वयंप्रभघैः ।निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि

upariṣṭopariṣṭāttu pjvaladbhiḥ svayaṃprabhaghaiḥ / niruddhametadākāśaṃ hyaprameyaṃ surairapi

हिन्दी अर्थ

निदाघ नामक ब्राह्मणको उपदेश देते हुए महामुनि ऋभुने जो कुछ कहा था, उसीका इसमें वर्णन है। परमेष्ठी ब्रह्माजीके एक ऋभु नामक पुत्र हुए। भूपते ! वे स्वभावसे ही परमार्थतत्त्वके ज्ञाता

English

When the highly intelligent deity created thousands of bhdlas (living beings), how does bhUiaiva (the state of being an element) is begotten in them specifically afterwards (in their postcreation stage).'

अध्याय ४१

श्लोक 29

प्रथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।तमस्ॐऽते जलं प्राहुर्जलस्यान्ते ऽग्निरेव च

prathivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam / tamasoṃ'te jalaṃ prāhurjalasyānte 'gnireva ca

हिन्दी अर्थ

थे। पूर्वकालमें पुलस्त्यमुनिके पुत्र निदाघ उनके शिष्य हुए थे। ऋभुने बड़ी प्रसन्नताके साथ निदाघको सम्पूर्ण तत्त्वज्ञानका उपदेश दिया था। समस्त ज्ञानप्रधान शास्त्रोंका उपदेश प्राप्त कर

English

(Defective)* Innumerable/immeasurable are the great elements* (?). (From them) living beings are created* Hence the term *'great element'* {makdbhUia) is suitably appli¬ cable to them.

अध्याय ४१

श्लोक 30

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः ।तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्

rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ / tadante punarākāśamākāśānte punarjalam

हिन्दी अर्थ

लेनेपर भी निदाघकी अद्वैतमें निष्ठा नहीं हुई। नरेश्वर! ऋभुने निदाघकी इस स्थितिको ताड़ लिया था। देविका नदीके तटपर वीरनागर

English

Hence, the mobile and immobile living beings do consist of these five elements. The ears* nose, taste, touch and vision are termed Indriyas (sense-organs).

अध्याय ४१

श्लोक 31

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च ।अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि

evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca / agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi

हिन्दी अर्थ

रमणीय नगर था, उसे महर्षि पुलस्त्यने बसाया था। उसी नगरमें पहले महर्षि ऋभुके शिष्य योगवेत्ता निदाघ निवास करते थे। उनके वहाँ रहते हुए जब एक हजार दिव्य वर्ष व्यतीत हो

English

If (you say) that the mobile and iinniobiie beings consist of five elements (I object to it) since in the body of the immobile beings the five Dhatus (Primary elements) are not seen.

अध्याय ४१

श्लोक 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च ।आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदशनात्

agnimārutatoyānāṃ varṇā kṣititalasya ca / ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadaśanāt

हिन्दी अर्थ

गये, तब महर्षि ऋभु अपने शिष्य निदाघको देखनेके लिये उनके नगरमें गये। निदाघ बलिवैश्वदेवके अन्तमें द्वारपर बैठकर अतिथियोंकी प्रतीक्षा कर रहे थे। वे ऋभुको पाद्य और अर्घ्य देकर अपने

English

The five Dkdtus arc not perceived in the body of tlie trees, which are devoid of heal and activity and which are actually solid in form.

अध्याय ४१

श्लोक 33

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca / trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

घरमें ले गये और हाथ-पैर धुलाकर उन्हें

English

They do not hear, do not see, they are not cognisant of smell and taste nor do they perceive touch. How can ilicy consist of the five Dhdtus (elementary ingredients?).

अध्याय ४१

श्लोक 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाण मुदीरयेत् ।सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः

adṛśyo yastvagamyo yaḥ kaḥ pramāṇa mudīrayet / siddhānāṃ devatānāṃ ca parimītā yadā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

आदरपूर्वक कहा-- 'विप्रवर! अब भोजन कीजिये।'

English

Due to heal the leaf withers; the bark, the fruits and flowers too wither and decompose. Hence, there is the (sensa¬ tion of) touch in them.

अध्याय ४१

श्लोक 35

तदागण्यमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ।नामधेयानुरुपस्य मानसस्य महात्मनः

tadāgaṇyamanantasya nāmānanteti viśrutam / nāmadheyānurupasya mānasasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋभु बोले--द्विजश्रेष्ठ। आपके घरमें भोजन करने योग्य जो-जो अन्न प्रस्तुत हो, उसका नाम

English

The fruits and flowers become shattered due to the loud report of thunder and the (roaring] sounds uf wind and fire. The sound is heard through the cars. Hence, trees do hear.

अध्याय ४१

श्लोक 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः ।को ऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो यो ऽपि स्यात्तद्विधो ऽपरः

yadā tu divyaṃ yadrūpaṃ hrasate varddhate punaḥ / ko 'nyastadvedituṃ śakyo yo 'pi syāttadvidho 'paraḥ

हिन्दी अर्थ

निदाघने कहा--द्विजश्रेष्ट! मेरे घरमें सत्तू, जौकी लपसी और बाटी बनी हैं। आपको इनमेंसे जो कुछ रुचे, वही इच्छानुसार भोजन कीजिये।

English

The creeper twines round the tree or spreads all round. The path cannot remain invisible. Hence trees can see.

अध्याय ४१

श्लोक 37

ततः पुष्करतः सष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः

tataḥ puṣkarataḥ saṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ / brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋभु बोले--ब्रह्मन्! इन सबमें मेरी रुचि नहीं है। मुझे तो मीठा अन्न दो। हलुआ, खीर और खाँडके बने हुए पदार्थ भोजन कराओ।

English

Through merits and demerits and through scents and diflerent kinds of incense, trees that arc not aflected by sicknCH, blossom. Hence, trees do smell.

अध्याय ४१

श्लोक 38

भरद्वाज उवाच पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्टं भवति पुष्करम् ।ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे

bharadvāja uvāca puṣkaro yadi saṃbhūto jyeṣṭaṃ bhavati puṣkaram / brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me

हिन्दी अर्थ

निदाघने अपनी स्त्रीसे कहा--शोभने ! हमारे घरमें जो अच्छी-से-अच्छी भोजन-सामग्री उपलब्ध हो, उसके द्वारा इन अतिथि-देवताके लिये

English

(Defective) Hence, it takes up water; through fire and wind it consumes the food; as the food undergoes metabol¬ ism the growth of the tree takes place.

अध्याय ४१

श्लोक 39

भृगुरुवाच मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते

bhṛguruvāca mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā / tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate

हिन्दी अर्थ

पतिके ऐसा कहनेपर ब्राह्मणपत्नीने स्वामीकी आज्ञाका आदर करते हुए ब्राह्मण देवताके लिये मीठा भोजन तैयार किया। राजन! महामुनि ऋशभुके इच्छानुसार मिष्टान्न भोजन कर लेनेपर

English

The five (clemeius) are present in the body

अध्याय ४१

श्लोक 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः ।तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः

karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ / tasya madhye sthito lokānsṛjatyeṣa jagadvidhiḥ

हिन्दी अर्थ

निदाघने विनीतभावसे खड़े होकर पूछा।

English

The five ether elements (i.c. the spaces) in the body of living beings arc—the ears, the nostrils, the mouth, the lieart and the belly.

अध्याय ४१

श्लोक 41

भरद्वाज उवाच प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः ।मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्वहिर्द्विजसत्तम

bharadvāja uvāca prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjati prabhuḥ / merumadhye sthito brahmā tadvahirdvijasattama

हिन्दी अर्थ

निदाघ बोले--ब्रह्मन्! कहिये, भोजनसे आपको

English

Water elements always present in the bodies of the living beings are five, viz.—the phlegm, the bile, the sweat, the fat and the blood.

अध्याय ४१

श्लोक 42

भृगुरुवाच प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् ।संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्

bhṛguruvāca prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat / saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam

हिन्दी अर्थ

आपका चित्त पूर्णतः स्वस्थ है न? विप्रवर! आप कहाँके रहनेवाले हैं, कहाँ जानेको उद्यत हैं और कहाँसे आपका आगमन हुआ है? यह सब

English

The sound, the touchy the colour and the taste also are remembered as qualities (of water). I shall recount to you the knowledge of taste (i.e. the details of quality of taste). Listen even as I recount it

अध्याय ४१

श्लोक 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ।यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धन्ते येन च प्रजाः

yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam / yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ varddhante yena ca prajāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋशभुने कहा--ब्रह्मन्! जिसे भूख लगती है, उसीको अन्न भोजन करनेपर तृप्ति भी होती है।

English

a The taMeha.s been mentioned to be manifold by the sages of renowned souls. Sweet, saline, bitter, astringent, sour and pungent. Thus, the six types of taste are rcmembeied to be pertaining to the water element.

अध्याय ४१

श्लोक 44

परित्यक्ताश्च न श्यन्ति तेनदं सर्वमावृत्तम् ।पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे ।सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः

parityaktāśca na śyanti tenadaṃ sarvamāvṛttam / pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare / sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastaṃbhire punaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर मुझसे क्‍यों पूछते हो? जठराग्रिसे पार्थिव धातु (पहलेके खाये हुए पदार्थ )-के पच जानेपर क्षुधाकी प्रतीति होती है। इसी प्रकार पिये हुए जलके क्षीण हो जानेपर मनुष्योंको प्यासका

English

Thanks to its power, sound is present every* where.Yet it manifests itself in various kinds of drums such as drums, keule*drunis and Mrdanga and the conch, cloiuls and the chariot. Thus the sound originating from the ether is of various kinds.

अध्याय ४१

श्लोक 45

भरद्वाज उवाच कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्

bharadvāja uvāca kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau / kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān

हिन्दी अर्थ

अनुभव होता है। द्विज! ये भूख और प्यास देहके ही धर्म हैं, मेरे नहीं। अतः मुझे कभी भूख लगनेकी सम्भावना ही नहीं है। इसलिये मुझे तो सर्वदा तृप्ति रहती ही है। ब्रह्मन्! मनकी स्वस्थता

English

(Defective) They say that the sound has been originated from the ether along with qualities of Vayu unobs*

अध्याय ४१

श्लोक 46

भृगुरुवाच ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे ।लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम्

bhṛguruvāca brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame / lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām

हिन्दी अर्थ

और संतोष--ये दोनों चित्तके धर्म (विकार) हैं।

English

Experts in anatomical (spiritual) knowledge call that (particular organic wind) the Udina which though single functions in three (spheres) viz. in exertions, in activities and in restraint.

अध्याय ४१

श्लोक 47

ते ऽतिष्टन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं विर्षशतं द्विजाः

te 'tiṣṭandhyānamālaṃbya maunamāsthāya niścalāḥ / tyaktāhārāḥ sparddhamānā divyaṃ virṣaśataṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अतः आत्मा इन धर्मोंसे संयुक्त नहीं होता और तुमने जो यह पूछा है कि आपका निवास कहाँ है, आप कहाँ जायँगे और आप कहाँसे आते हैं-इन तीनों प्रश्नोंक विषयमें मेरा मत सुनो।

English

The (vital) wind that abides in all the joints in the human bodies is called Vyana.

अध्याय ४१

श्लोक 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्

teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat / divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt

हिन्दी अर्थ

आत्मा सबमें व्याप्त है। यह आकाशकी भाँति सर्वव्यापक है, अत: इसके विषयमें कहाँसे आये, कहाँ रहते हैं और कहाँ जायँगे--यह प्रश्न कैसे सार्थक हो सकता है? इसलिये मैं न जानेवाला

English

In the middle of Prifa and Apina the (gastric) fire

अध्याय ४१

श्लोक 49

पुरास्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम् ।नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ

purāstimitamākāśamanantamacalopamam / naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau

हिन्दी अर्थ

हूँ और न आनेवाला। (तू, मैं और अन्यका भेद भी शरीरको लेकर ही है) वास्तवमें न तू तू है, न अन्य अन्य है और न मैं मैं हूँ (केवल विशुद्ध आत्मा ही सर्वत्र विराजमान है)। इसी प्रकार

English

(Defective) The digestive-system (?) extends from the mouth to the Piju (Anus) which is otherwise called Gudi (rectum). Hence, all the lymphatic vessels of the embodied beings produce Reias" (semen virile).

अध्याय ४१

श्लोक 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् ।तस्माञ्च सलिलोत्पीडादुदतिष्टत मारुतः

tataḥ salilamutpannaṃ tamasīva tamaḥ param / tasmāñca salilotpīḍādudatiṣṭata mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

मीठा भी मीठा नहीं है। मैंने जो तुमसे मिष्टान्नके लिये पूछा था उसमें भी मेरा यही भाव था कि देखूँ, ये क्या कहते हैं। द्विजश्रेष्ठ। इस विषयमें मेरा विचार सुनो। मीठा अन्न भी तृप्त हो जानेके

English

When the organic wind called a combined derange¬ ment of the humours" (causing fever) takes place, the heat

अध्याय ४१

श्लोक 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते ।तञ्चाभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुते ऽनिलः

yathābhavanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate / tañcābhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद मीठा नहीं लगता तो वही उद्वेगजनक हो जाता है। कभी-कभी जो मीठा नहीं है, वह भी मीठा लगता है अर्थात् अधिक भूख होनेपर फीका अन्न भी मीठा (अमृतके समान) लगता

English

The Pfdfa that carries the force and heat of the fire goes down to the end of the anus and is obstructed at the extremity of the rectum. It comes up once again and casts the fire upwards.

अध्याय ४१

श्लोक 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभस्ॐऽतं निरन्तरे ।भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्

tathā salilasaṃruddhe nabhasoṃ'taṃ nirantare / bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān

हिन्दी अर्थ

है। ऐसा कौन-सा अन्न है, जो आदि, मध्य और अन्त--तीनों कालमें रुचिकर ही हो। जैसे मिट्टीका घर मिट्टीसे लिपनेपर स्थिर होता है, उसी प्रकार यह पार्थिव शरीर पार्थिव परमाणुओंसे

English

The d4is (tubular vessels) proceed from the heart and go everywhere—to thesides, above and below. Urged by the ten Prdtuias they carry the nutritive juicy elements** (to all parts of the body).

अध्याय ४१

श्लोक 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः ।आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति

eṣu vā carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ / ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati

हिन्दी अर्थ

पुष्ट होता है। जौ, गेहूँ, मूँग, घी, तेल, दूध, दही,

English

When the PraQa and Apana of the embodied beings function thus, Agni (fiery element) is generated and kindled as through in (or under) a cooking pot** (?)«

अध्याय ४१

श्लोक 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः

tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ / prādurāsīdūrdhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ tamaḥ

हिन्दी अर्थ

परमाणु ही तो हैं (इनमेंसे कौन स्वादिष्ट है और कौन नहीं)। अत: ऐसा समझकर जो मीठे और बे-मीठेका विचार करनेवाला है, उस मनको तुम्हें समदर्शी बनाना चाहिए; क्योंकि समता ही

English

The NP three theories of the evolution of the Universe: (1) 'Thr Popular Puraf>ic Trinity Theory* wherein god BrehmA is regarded ai the creator of the Universe (Supra 3.3-4) (2) *The Bgkta-Sfthkhya theory* in which the Pard SekH (Supreme Potency) of Mah&vifpu is credited with the creation. Hut the process of evolutiofi is that of S&hkbyas. (3) The Third theory which may be called 'the Uirgu Theory of creation* is discussed in this chapter. The main feature is the special type of evolution proposed herein which is briefly as follows;

अध्याय ४१

श्लोक 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् ।तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते

agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khaṃ samākṣipate jalam / tadagnivāyusaṃparkāddhanatvamupapadyate

हिन्दी अर्थ

राजनू! ऋभुके ये परमार्थयुक्त वचन सुनकर महाभाग निदाघने उन्हें प्रणाम करके कहा--

English

This corresponds to Bhffma UoAca in the Mth. Ukid) v. 5. The rest of the text is a copy of the AfM.

अध्याय ४१

श्लोक 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्टति यो ऽपरः ।स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति

tasyākāśaṃ nipatitaḥ snehāttiṣṭati yo 'paraḥ / sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati

हिन्दी अर्थ

'ब्रह्मन्! आप प्रसन्न होइये और बताइये, मेरा हितसाधन करनेके लिये यहाँ पधारे हुए आप कौन हैं? आपके इन वचनोंको सुनकर मेरा सम्पूर्ण मोह नष्ट हो गया है।'

English

Tlie concept of the deity as the embodiment of the universe which is detailed here is an echo of the Aftmuks C/p, 11.1.4 where the deity is

अध्याय ४१

श्लोक 57

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।भूमिर्यो निरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते

rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā / bhūmiryo niriyaṃ jñeyā yasyāḥ sarvaṃ prasūyate

हिन्दी अर्थ

ऋशभु हूँ और तुम्हें तत्वको समझनेवाली बुद्धि देनेके लिये यहाँ आया था। अब मैं जाता हूँ। जो कुछ परमार्थ है, वह सब मैंने तुम्हें बता दिया। इस प्रकार परमार्थ-तत्त्वका विचार करते हुए तुम

English

This repetition of water indicates the Lord who b the embodiment of water and he U unendingNK.

अध्याय ४१

श्लोक 58

भरद्वाज उवाच य एते धातवः पञ्च रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः ।आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः

bharadvāja uvāca ya ete dhātavaḥ pañca rakṣyā yānasṛjatprabhuḥ / āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस सम्पूर्ण जगत्को एकमात्र वासुदेवसंज्ञक परमात्माका स्वरूप समझो। इसमें भेदका सर्वथा

English

T4</{ia*d0ri«id/»NK lakes (khidcnU) (a) tattvodAriendt meaning iht Mfltdi arc distinguished MranA of true knowledge'*. He who has reaiiaeU Reality (Td/tre) can reaUae the nondualitythe identity of the soul with the Universe.

अध्याय ४१

श्लोक 59

यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते

yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ / paścātteṣveva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्ोण जडभरत कहते हैं--तदनन्तर निदाघने “बहुत अच्छा” कहकर गुरुदेवको प्रणाम किया और बड़ी भक्तिसे उनकी पूजा की। तत्पश्चात् वे निदाघकी इच्छा न होनेपर भी वहाँसे

English

By the Bat of his will of Sakkpdd ioAst jamahi/tAaiUi, quoting

अध्याय ४१

श्लोक 60

भृगुरुवाच अमितानि महाष्टानि यान्ति भूतानि संभवम् ।अतस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयमुपपद्यते

bhṛguruvāca amitāni mahāṣṭāni yānti bhūtāni saṃbhavam / atasteṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yamupapadyate

हिन्दी अर्थ

बीतनेके बाद गुरुदेव महर्षि ऋभु निदाघको ज्ञानोपदेश करनेके लिये पुनः उसी नगरमें आये। उन्होंने नगरसे बाहर ही निदाघको देखा। वहाँका राजा बहुत बड़ी सेना आदिके साथ धूम-धामसे

English

At the beginning of the Kalpa in Urahniu's rion—NK.

अध्याय ४१

श्लोक 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः ।पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ / pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam

हिन्दी अर्थ

नगरमें प्रवेश कर रहा था और निदाघ मनुष्योंकी भीड़-भाड़से दूर हटकर खड़े थे। वे जंगलसे समिधा और कुशा लेकर आये थे और भूख- प्याससे उनका गला सूख रहा था। निदाघको

English

NK quotes NihdtA'dhumdrkti etc.. {Svt. U{>a 2*11) for comparison.

अध्याय ४१

श्लोक 62

इत्यतः पञ्चभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः

ityataḥ pañcabhiryuktairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam / śrotre ghrāṇo rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

देखकर ऋभु उनके समीप गये और अभिवादन करके बोले--“बाबाजी! आप यहाँ एकान्तमें कैसे खड़े हैं?!

English

NK concludes that jiist as the creation of the Universe is mental ( not real) in the case of god Manasa, similarly we should also realize it to be unreal like a dream {/isffuidddinifn apt ijam stffih stapfidvadt etc.}.

अध्याय ४१

श्लोक 63

भरद्वाज उवाच पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः

bharadvāja uvāca pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ / sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ

हिन्दी अर्थ

निदाघ बोले--विप्रवर! आज इस रमणीय नगरमें यहाँके राजा प्रवेश करना चाहते हैं। अतः यहाँ मनुष्योंकी यह बहुत बड़ी भीड़ इकट्ठी हो गयी है। इसीलिये मैं यहाँ खड़ा हूँ।

English

rakya *'to be protected"; r% not a satisfactory reading in this coAlat. Mhh..fdflin84-l reads *'Brahma" which su|ies the subject to asrjaf in die text).

अध्याय ४१

श्लोक 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ / vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋशभुने पूछा--द्विजश्रेष्ठट आप यहाँकी बातोंके

English

Ihe plain question U; why MnMhhilas (grrat elements) are also called SAtlter (whidi ii normally applied to creatures of different catego- rics.

अध्याय ४१

श्लोक 65

व शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः

va śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ / na ca sparśaṃ hi jānanti te kathaṃ pañca dhātavaḥ

हिन्दी अर्थ

जानकार मालूम होते हैं। अत: बताइये, यहाँ राजा कौन है और दूसरे लोग कौन हैं ? निदाघ बोले--यह जो पर्वतशिखरके समान ऊँचे और मतवाले गजराजपर चढ़ा हुआ है, वही

English

V. 60 in the NP appears dcfeclive due to the words amiUni mahdefni in 60a. The original Mhh. (sid) verse 3a which is quoted in the NP reads:

अध्याय ४१

श्लोक 66

अद्रवत्वादनिग्नित्वादभूमित्वादवायुतः ।आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम्

adravatvādanignitvādabhūmitvādavāyutaḥ / ākāśasyāprameyatvādṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam

हिन्दी अर्थ

राजा है और दूसरे लोग उसके परिजन हैं।

English

V.17 may alternately be translated thus:

अध्याय ४१

श्लोक 67

भृगुरुवाच घनानामपि वृक्षणामाकाशो ऽस्ति न संशयः ।तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते

bhṛguruvāca ghanānāmapi vṛkṣaṇāmākāśo 'sti na saṃśayaḥ / teṣāṃ puṣpapalavyaktirnityaṃ samupapadyate

हिन्दी अर्थ

राजाको एक ही साथ देखा है। आपने विशेषरूपसे इनका पृथक्-पृथक् चिह्न नहीं बताया; इसलिये में पहचान न सका। अत: आप इनकी विशेषता बतलाइये। मैं जानना चाहता हूँ कि इनमें कौन

English

The Mbh reads Prantyte for FrtttoyaU of the NP. NK interprets: It b the vital breath called Prdfta which enables a living being to move about; the vital breath named Vydna gives him strength for exertions.

अध्याय ४१

श्लोक 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते

ūṣmato mlāyate parṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca / mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate

हिन्दी अर्थ

निदाघ बोले--ब्रह्मन्! इनमें यह जो नीचे है, वह हाथी है और इसके ऊपर ये राजा बैठे हैं। इन दोनोंमें एक वाहन है और दूसरा सवार। भला, वाह्य-वाहक-सम्बन्धको कोन नहीं जानता ?

English

NK has given instances with a slightly diflerent interpretation. 1'hu8 nirhMi overpowering the smell of other things as the gum of Asafoelida iiserl in articles of food.

अध्याय ४१

श्लोक 69

वाय्यग्न्यशनिनिर्धोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः

vāyyagnyaśaninirdhoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate / śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋशभुने पूछा-- ब्रह्मन्! जिस प्रकार मैं अच्छी

English

The NP V. 92 combines from (he Mbh. vv. 40b, 41a, and omitting V. 41C, accepts v. 42a for 93a.

अध्याय ४१

श्लोक 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति ।नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः

vallī veṣṭayate vṛkṣānsarvataścaiva gacchati / nahyadṛṣṭaśca mārgo 'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ

हिन्दी अर्थ

“नीचे” इस शब्दका क्‍या अभिप्राय है और “ऊपर' किसे कहते हैं?

English

Here ends ch. 184 of the Saoti of the Mbh. the next ch. {185} of the Mhh. is borrowed in the NP. w. 2b onwards.

अध्याय ४१

श्लोक 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गधैर्धूपैश्च विविधैरपि ।अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः

puṇyāpuṇyaistathā gadhairdhūpaiśca vividhairapi / arogāḥ puṣpitāḥ saṃti tasmājjighranti pādapāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्णण जडभरत कहते हैं--ऋभुके ऐसा कहनेपर निदाघ सहसा उनके ऊपर चढ़ गये और इस प्रकार बोले--'सुनिये, आप मुझसे जो कुछ पूछ रहे हैं, वह अब समझाकर कहता हूँ। इस

English

The Mbh. Adnti l85.5a (whi u the same ms NP v. lOla) reads parUAfyat€ and NK interprets; The Frdti is the creature, the Supreme soul, the eternal Pun/fc the mind...object of the sense. Thus the living being is made to move about by Prda in every respect/*

अध्याय ४१

श्लोक 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते

sukhaduḥkhayorgrahaṇācchinnasya ca virohaṇāt / jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

समय मैं राजाकी भाँति ऊपर हूँ और श्रीमान् गजराजकी भाँति नीचे। ब्राह्मणदेव! आपको भलीभाँति समझानेके लिये ही मैंने यह दृष्टान्त

English

NK interprett: Asa result of the rapid confluence of the (fise) vital airs flowing: tbrougtk these arteries, the heat called gastric Are is generated and it causes digestion.

अध्याय ४१

श्लोक 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ ।आहारपरिणामाञ्च स्नहो वृद्धिश्च जायते

tena tajjalamādatte jarayatyagnimārutau / āhārapariṇāmāñca snaho vṛddhiśca jāyate

हिन्दी अर्थ

ऋशभुने कहा--द्विजश्रेष्ठ! यदि आप राजाके समान हैं और मैं हाथीके समान हूँ तो यह बताइये कि आप कौन हैं और मैं कौन हूँ?

English

This shows that the NP. anticipated Harvey in physiology.

अध्याय ४१

श्लोक 74

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः ।प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre paṃñca dhātavaḥ / pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण कहते हैं--ऋभुके ऐसा कहनेपर निदाघने तुरंत ही उनके दोनों चरणोंमें मस्तक नवाया और कहा--' भगवन्! आप निश्चय ही मेरे आचार्यपाद महर्षि ऋभु हैं; क्योंकि दूसरेका हृदय

English

The gist of NK's long caplaxsatjori: In all the physical and mental

अध्याय ४१

श्लोक 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमः ।इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये

tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ / ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmaye

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अद्ठैत-संस्कारसे सम्पन्न नहीं है, जैसा कि मेरे आचार्यका। अतः मेरा विश्वास है, आप मेरे गुरुजी ही यहाँ पधारे हुए हैं।

English

Skin, flesh, bones, marrow and sinew as the fifth: this is the aggregate here in the body made of earth.

अध्याय ४१

श्लोक 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च ।अग्निर्जनयते यञ्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः

tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca / agnirjanayate yañca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋभुने कहा--निदाघ! पहले तुमने मेरी बड़ी सेवा-शुश्रूष की है। इसलिये अत्यन्त स्नेहवश मैं तुम्हें उपदेश देनेके लिये तुम्हारा

English

Energy, fire, anger, the eye and warmth, and what fire produces — these five are of fire in embodied beings.

अध्याय ४१

श्लोक 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्टमेव च ।आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭameva ca / ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ

हिन्दी अर्थ

आचार्य ऋभु ही यहाँ आया हूँ। महामते ! समस्त पदार्थोमें अद्ठित आत्मबुद्धि होना ही परमार्थका सार है। मैंने तुम्हें संक्षेपसे उसका उपदेश कर

English

Ear, nose, mouth, heart and abdomen: from space, these five elements are in the bodies of beings.

अध्याय ४१

श्लोक 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca / ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā

हिन्दी अर्थ

ब्राह्ोण जडभरत कहते हैं--विद्वान् गुरु महर्षि ऋभु निदाघसे ऐसा कहकर चले गये। निदाघ भी उनके उपदेशसे अद्वैतपरायण हो गये और सम्पूर्ण प्राणियोंकों अपनेसे अभिन्न देखने

English

Phlegm, bile, sweat, fat and blood: these five of water are always in the bodies of beings.

अध्याय ४१

श्लोक 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा

prāṇātprīṇayate prāṇī vyānāvdyāyacchate tathā

हिन्दी अर्थ

लगे। ब्रह्मर्षि निदाघने इस प्रकार ब्रह्मपरायण होकर परम मोक्ष प्राप्त कर लिया। धर्मज्ञ नरेश! इसी प्रकार तुम भी आत्माको सबमें व्याप्त जानते हुए अपनेमें तथा शत्रु और मित्रमें समान

English

From prana the creature is nourished; by vyana it sustains.

अध्याय ४१

श्लोक 80

गच्छत्यपानो ऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः ।उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च (प्रति)भदाञ्च भाषते ।इत्येते वायवः पञ्च वेष्टयन्तीहदेहिनम्

gacchatyapāno 'dhaścaiva samāno hyadyavasthitaḥ / udānāducchvasitīti pañca (prati)bhadāñca bhāṣate / ityete vāyavaḥ pañca veṣṭayantīhadehinam

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी कहते हैं--ब्राह्मणके ऐसा कहनेपर राजाओंमें श्रेष्ठ सौवीर-नरेशने परमार्थजी ओर दृष्टि रखकर भेदबुद्धि त्याग दी और वे ब्राह्मण भी पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण करके बोधयुक्त

English

Apana goes downward; samana stays in the middle; by udana one breathes up. The five are described by their differences. These five winds envelop the embodied being.

अध्याय ४१

श्लोक 81

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चादूभ्यः शरीरवान् ।तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādūbhyaḥ śarīravān / tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān

हिन्दी अर्थ

हो उसी जन्ममें मुक्त हो गये। मुनीधर नारद! इस प्रकार मैंने तुम्हें परमार्थरूप यह अध्यात्मज्ञान बताया है। इसे सुननेवाले ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंको भी यह मुक्ति प्रदान करनेवाला है।

English

The embodied one knows from earth the quality of smell, and from water taste. I shall tell you at length the qualities of smell.

अध्याय ४१

श्लोक 82

इष्टश्चानुष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च

iṣṭaścānuṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca / nirhārī saṃhataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--सननन्‍्दनजीका ऐसा वचन सुनकर नारदजी अतृप्त-से रह गये। वे और भी सुननेके लिये उत्सुक होकर भाई सनन्दनजीसे

English

Pleasant and unpleasant smell, sweet, pungent, far-spreading, compact, oily, dry and clear:

अध्याय ४१

श्लोक 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ।ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना

evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ / jyotiḥ paśyati cakṣurbhyaḥ sparśaṃ vetti ca vāyunā

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--भगवन्! मैंने आपसे जो कुछ पूछा है, वह सब आपने बता दिया। तथापि भगवत्सम्बन्धी चर्चाको बारंबार सुनकर भी मेरा मन तृप्त नहीं होता--अधिकाधिक सुननेके लिये

English

thus the extent of the earthly smell is to be known as ninefold. Light sees through the eyes, and touch is known through wind.

अध्याय ४१

श्लोक 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ।रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ / rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

उत्कण्ठित हो रहा है। सुना जाता है, परम धर्मज्ञ व्यास-पुत्र शुकदेवजीने आन्तरिक और बाह्य--

English

Sound, touch, form and taste are called qualities. I shall tell you of the knowledge of taste; hear it from me.

अध्याय ४१

श्लोक 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः ।मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा

raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ / madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭustathā

हिन्दी अर्थ

सभी भोगोंसे पूर्णत: विरक्त होकर बड़ी भारी सिद्धि प्राप्त कर ली। ब्रह्मन्! महात्माओंकी सेवा (सत्सड्र) किये बिना प्राय: पुरुषको विज्ञान (तत्त्व-ज्ञान) नहीं प्राप्त होता, किंतु व्यासनन्दन

English

Taste is said by the sages of renowned minds to be of many kinds: sweet, salty, bitter, astringent, sour and pungent.

अध्याय ४१

श्लोक 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ।शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते

eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ / śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate

हिन्दी अर्थ

शुकदेवने बाल्यावस्थामें ही ज्ञान पा लिया; यह कैसे सम्भव हुआ ? महाभाग! आप मोक्षशास्त्रके तत्त्वको जाननेवाले हैं। मैं सुनना चाहता हूँ, आप मुझसे शुकदेवजीका रहस्यमय जन्म और

English

This is the sixfold extent of taste, held to belong to water. Sound, touch and form are called the three qualities of light.

अध्याय ४१

श्लोक 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ।ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणुवृत्तवान्

jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam / hrasvo dīrdhastathā sthūlaścaturasro 'ṇuvṛttavān

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी बोले--नारद! सुनो, मैं शुकदेवजीकी

English

Light sees forms, and form is said to be of many kinds: short, long, thick, four-sided, subtle and round;

अध्याय ४१

श्लोक 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतो ऽरुणस्तथा ।कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः

śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇastathā / kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdu dāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पत्तिका वृत्तान्त संक्षेपसे कहूँगा। मुने! इस वृत्तान्तको सुनकर मनुष्य ब्रह्मतत्त्वका ज्ञाता हो सकता है। अधिक आयु हो जानेसे, बाल पक जानेसे, धनसे अथवा बन्धु-बान्धवोंसे कोई बड़ा

English

white, black, red, blue, yellow, dawn-red; hard, smooth, fine, slimy, soft and rough.

अध्याय ४१

श्लोक 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः ।तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्

evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrupaguṇaḥ smṛtaḥ / tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam

हिन्दी अर्थ

नहीं होता। ऋषि-मुनियोंने यह धर्मपूर्ण निश्चय किया है कि हमलोगोंमें जो ' अनूचान' हो, वही

English

Thus the qualities of light are held to be sixteenfold. Of these, space has one quality, called sound.

अध्याय ४१

श्लोक 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ।षड्जो ऋषभगान्धारौ मध्यमोधैवतस्तथा

tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam / ṣaḍjo ṛṣabhagāndhārau madhyamodhaivatastathā

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा--सबको मान देनेवाले विप्रवर ! पुरुष “अनूचान' कैसे होता है ? वह उपाय मुझे बताइये; क्योंकि उसे सुननेके लिये मेरे मनमें बड़ा कौतूहल है।

English

I shall tell the manifold extent of that sound: shadja, rishabha, gandhara, madhyama, dhaivata,

अध्याय ४१

श्लोक 91

पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ।एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः

pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān / eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी बोले--नारद ! सुनो, में अनूचानका लक्षण बताता हूँ, जिसे जानकर मनुष्य अड्भोंसहित वेदोंका ज्ञाता होता है। शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्यौतिष तथा छन्दः:शास्त्र--इन छ:को

English

panchama, and nishada: thus the quality born of space is said to be sevenfold.

अध्याय ४१

श्लोक 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितो ऽपि पयहादिषु ।मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च

aiśvaryyeṇa tu sarvatra sthito 'pi payahādiṣu / mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष वेदाड़ कहते हैं। धर्मका प्रतिपादन करनेमें ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद-- ये चार वेद ही प्रमाण बताये गये हैं। जो श्रेष्ठ द्विज गुरुसे छहों अड्भरोंसहित वेदोंका अध्ययन

English

By power it is present everywhere, in water and the rest, in the sounds of drum, kettledrum, conch, thunder and chariot.

अध्याय ४१

श्लोक 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ / vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भलीभाँति करता है, वह “अनूचान' होता है; अन्यथा करोड़ों ग्रन्थ बाँच लेनेसे भी कोई “अनूचान” नहीं कहला सकता।

English

Thus sound born of space has many forms. The quality of wind is touch, and touch is held to be of many kinds:

अध्याय ४१

श्लोक 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च ।तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरो ऽपि च

uṣṇaḥ śītaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ snigdho viśada eva ca / tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo lavurgurutaro 'pi ca

हिन्दी अर्थ

नारदजीने कहा--मानद! आप अड्लोंसहित इन सम्पूर्ण वेदोंके महापण्डित हैं। अतः मुझे अड्गों और वेदोंका लक्षण विस्तारपूर्वक बताइये।

English

hot, cold, pleasant, painful, oily, clear, rough, soft, smooth, light and heavy.

अध्याय ४१

श्लोक 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत ।एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते

śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇau vāyurityuta / evamekādaśavidho vāyavyo guṇa ucyate

हिन्दी अर्थ

सनन्दनजी बोले--ब्रह्मन्! तुमने मुझपर प्रश्नका यह अनुपम भार रख दिया। मैं संक्षेपसे इन

English

Sound and touch are known as the two qualities of wind; thus the quality of wind is said to be elevenfold.

अध्याय ४१

श्लोक 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ।अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः

ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha / avyāhataiścetayate naveti viṣamā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

सबके सुनिश्चित सार-सिद्धान्तका वर्णन करूँगा। वेदवेत्ता ब्रह्मर्षियोंने वेदोंकी शिक्षामें स्वरको प्रधान कहा है; अतः स्वरका वर्णन करता हूँ, सुनो-- स्वर-शास्त्रोंक निश्चयके अनुसार विशेषरूपसे आर्चिक

English

They say sound is born of space; with these qualities of wind, he is conscious in unobstructed ways, and the course is uneven.

अध्याय ४१

श्लोक 97

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ।आपो ऽग्निर्मारुश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु

āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ / āpo 'gnirmāruścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu

हिन्दी अर्थ

सामिक (साम-सम्बन्धी) स्वर-व्यवधानका प्रयोग करना चाहिए। ऋचाओंमें एकका अन्तर देकर स्वर होता है। गाथाओंमें दोके व्यवधानसे और साम-मन्त्रोंमें तीनके व्यवधानसे स्वर होता है।

English

These elements are always nourished by those elements; water, fire and wind are always awake in bodies.

अध्याय ४१

श्लोक 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः ।पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली

mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ / pārthivaṃ dhātumāsādya yathā ceṣṭayate balī

हिन्दी अर्थ

स्वरोंका इतना ही व्यवधान सर्वत्र जानना चाहिए। ऋक् , साम और यजुर्वेदके अद्भभूत जो याज्य- स्तोत्र, करण और मन्त्र आदि याज्ञिकोंद्वारा यक्ञोमें प्रयुक्त होते हैं, शिक्षा-शास्त्रका ज्ञान न होनेसे

English

These are the root of the body, pervading the breaths here; having reached the earthly element, the strong one acts.

अध्याय ४१

श्लोक 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् ।प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते

śrito mūrddhānamagnistu śarīraṃ paripālayet / prāṇo mūrddhani vāgnau ca vartamāno viceṣṭate

हिन्दी अर्थ

उनमें विस्वर (विरुद्ध स्वरका उच्चारण) हो जाता है। मन्त्र यदि यथार्थ स्वर और वर्णसे हीन हो तो मिथ्या-प्रयुक्त होनेके कारण वह उस अभीष्ट अर्थका बोध नहीं कराता; इतना ही नहीं, वह

English

Fire, resting at the head, sustains the body; prana, abiding in the head and in fire, moves.

अध्याय ४१

श्लोक 100

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।मनो बुद्धिरहॄङ्कारो भूतानि विषयश्च सः

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ / mano buddhirahṝṅkāro bhūtāni viṣayaśca saḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्रूपी वज्र यजमानकी हिंसा कर देता है-- जैसे 'इन्द्रशत्रु' यह पद स्वरभेदजनित अपराधके कारण यजमानके लिये ही अनिष्टकारी हो गया। सम्पूर्ण वाड्मयके उच्चारणके लिये वक्षःस्थल,

English

That creature, the Self of all beings, is the eternal Person; he is mind, intellect, ego, the elements and the object.

अध्याय ४१

श्लोक 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते ।पृष्टतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇaistu paripālyate / pṛṣṭatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

कण्ठ और सिर--ये तीन स्थान हैं। इन तीनोंको सवन कहते हैं, अर्थात् वक्ष:स्थानमें नीचे स्वरसे जो शब्दोच्चारण होता है, उसे प्रात:ः:सवन कहते हैं; कण्ठस्थानमें मध्यम स्वरसे किये हुए शब्दोच्चारणका

English

Thus here everywhere he is sustained by the breaths; at the back by samana, each resting in its own course.

अध्याय ४१

श्लोक 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ / vahanmūtraṃ purīṣaṃ vāpyapānaḥ parivartate

हिन्दी अर्थ

नाम माध्यन्दिनसवन है तथा मस्तकरूप स्थानमें उच्च स्वरसे जो शब्दोच्चारण होता है, उसे तृतीयसवन

English

Resting at the base of the bladder and the anus and in fire, apana moves, carrying urine and faeces.

अध्याय ४१

श्लोक 103

प्रयत्ने कर्मनियमे यच एकस्त्रिषु वर्तते ।उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः

prayatne karmaniyame yaca ekastriṣu vartate / udāna iti taṃ prāhuradhyātmajñānakovidāḥ

हिन्दी अर्थ

तैत्तिरिय शाखाकी कृष्णयजु:संहिताके द्वितीय काण्डमें पञ्चम प्रपाठकके द्वितीय अनुवाककी प्रथम पञ्चशतीमें

English

The one that acts in effort and in regulated action, in three places, those who know spiritual knowledge call udana.

अध्याय ४१

श्लोक 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः ।शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते

saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ / śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate

हिन्दी अर्थ

लिये इस मन्त्रका उच्चारण किया था। “इन्द्रस्थ शत्रु:

English

The wind lodged in all joints, in the bodies of men, is taught as vyana.

अध्याय ४१

श्लोक 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः ।रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते

bāhuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ / rasānvāru doṣāṃśca vartayannati ceṣṭate

हिन्दी अर्थ

! इस विग्रहके अनुसार षष्ठी-समासमें समासान्तप्रयुक्त

English

Fire spreads in the arms, impelled by samana; moving juices, water and faults, it acts excessively.

अध्याय ४१

श्लोक 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः ।समन्वितस्त्वधिष्टानं सम्यक् पचति पावकः

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamīhitaḥ / samanvitastvadhiṣṭānaṃ samyak pacati pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तोदात्तका उच्चारण अभीष्ट था; परंतु प्रयोगमें पूर्वपदप्रकृतिस्वर--आद्युदात्त बोला गया; अत: वह बहुब्रीहिके अर्थका प्रकाशक हो गया। इसलिये “इन्द्र है शत्रु (संहारक) जिसका वह' ऐसा अर्थ निकलनेके कारण वृत्रासुर

English

Between apana and prana, impelled by prana and apana, the fire together with the seat properly digests.

अध्याय ४१

श्लोक 107

आस्पंहि पायुपर्यन्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञिते ।रेतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्

āspaṃhi pāyuparyantamante syādgudasaṃjñite / retastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām

हिन्दी अर्थ

कहते हैं। अधरोत्तरभेदसे सप्तस्वरात्मक सामके भी पूर्वोक्त तीन ही स्थान हैं। उरोभाग, कण्ठ तथा सिर--ये सातों स्वरोंके विचरण-स्थान हैं। किंतु उरःस्थलमें मन्द्र और अतिस्वारकी ठीक

English

Up to the end of the anus, called the final part, from it semen arises, and all the channels of embodied beings.

अध्याय ४१

श्लोक 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते ।ऊष्मा चागिरीति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम्

prāṇānāṃ sannipātāśca sannipātaḥ prajāyate / ūṣmā cāgirīti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām

हिन्दी अर्थ

अभिव्यक्ति न होनेसे उसे सातों स्वरोंका विचरण- स्थल नहीं कहा जा सकता; तथापि अध्ययनाध्यापनके लिये वैसा विधान किया गया है। (ठीक अभिव्यक्ति न होनेपर भी उपांशु या मानस प्रयोगमें वर्ण तथा

English

From the meeting of the breaths, a meeting arises; the heat, to be known as fire, cooks the food of embodied beings.

अध्याय ४१

श्लोक 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate / sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam

हिन्दी अर्थ

स्वरका सूक्ष्म उच्चारण तो होता ही है।) कठ, कलाप, तैत्तिरीय तथा आह्ररक शाखाओंमें और ऋग्वेद तथा सामवेदमें प्रथम स्वरका उच्चारण करना चाहिए ऋग्वेदकी प्रवृत्ति दूसरे और तीसरे

English

Prana, carrying the force of fire, is struck back at the end of the anus; coming up again, it kindles the fire.

अध्याय ४१

श्लोक 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ / nābhimūle śarīrasya sarve prāṇāśca saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरके द्वारा होती है। लौकिक व्यवहारमें उच्च और मध्यमका संघात-स्वर होता है। आहरक शाखावाले तृतीय तथा प्रथममें उच्चारित स्वरोंका प्रयोग करते हैं। तैत्तिरीय शाखावाले द्वितीयसे

English

The stomach below the navel is the receptacle of the digested; above it, the receptacle of the undigested. At the root of the navel all the breaths are established.

अध्याय ४१

श्लोक 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा ।वहॄन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः

prasthitā hṛdayātsarve tiryagūrdhdamadhastathā / vahṝntyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर पञ्चमतक चार स्वरोंका उच्चारण करते हैं। सामगान करनेवाले विद्वान् प्रथम (षड्ज), द्वितीय

English

All proceed from the heart, sideways, upward and downward; the channels, impelled by the ten breaths, carry the juices of food.

अध्याय ४१

श्लोक 112

एष मार्गो ऽपि योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन्

eṣa mārgo 'pi yogānāṃ yena gacchanti tatpadam / jitaklamāḥ samā dhīrā mūrddhanyātmānamādadhan

हिन्दी अर्थ

(निषाद)--इन सातों स्वरोंका प्रयोग करते हैं।

English

This is also the path of yogis by which they go to that state: with fatigue conquered, steady and wise, they place the Self in the head.

अध्याय ४१

श्लोक 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् ।तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः

evaṃ sarveṣu vihitaprāṇāpāneṣu dehinām / tasminsamidhyate nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणके अध्येता कौथुम आदि शाखावाले) तथा भाललवी (छन्‍्दोग शाखावाले) दविद्वानोंके स्वर हैं तथा शतपथ ब्राह्मणमें आये हुए ये दोनों स्वर वाजसनेयी शाखावालोंके द्वारा भी प्रत्युक्त होते

English

Thus in all embodied beings, with prana and apana arranged, in it fire is always kindled, like fire placed in a pot.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 41
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.