Narada Purana· Nārada Purāṇa
42
अध्याय 42 / 167

Book 1 - Adhyaya 43

127 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ127 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४२

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे भृगुभरद्वाजसंवादे जगदुत्पत्तिवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः भरद्वाज उवाच यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्चते ।श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bhṛgubharadvājasaṃvāde jagadutpattivarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāyaḥ bharadvāja uvāca yadi prāṇapatirvāyurvāyureva viceṣcate / śvasityābhāṣate caiva tato jīvo nirarthakaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। ये सब वेदोंमें प्रयुक्त होनेवाले स्वर विशेषरूपसे बताये गये हैं। इस प्रकार सार्ववैदिक स्वर-संचार

English

If the wind b the lord of the Pranas and it is the wind alone that functions, breathes and speaks, there is no purpose served by the Jiva, (the individual soul is superfluous).

अध्याय ४२

श्लोक 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते ।अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः

ya ūṣmabhāva āgneyo vahninaivopalabhyate / agnirjarayate caitattadā jīvo nirarthakaḥ

हिन्दी अर्थ

अब में सामवेदके स्वर-संचारका वर्णन करूँगा। अर्थात् छन्दोग विद्वान् सामगानमें तथा ऋकक्‍पाठमें जिन स्वरोंका उपयोग करते हैं, उनका यहाँ विशेषरूपसे निरूपण किया जाता है। यहाँ

English

If the heat belongs to the fire, (the clement called the Fia*), if it b perceived through fire and if the fiery clement digests (food, etc.) it, the Jiva, is futile.

अध्याय ४२

श्लोक 3

जन्तोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति

jantoḥ pramniyamāṇasya jīvo naivopalabhyate / vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati

हिन्दी अर्थ

श्लोक थोड़े होंगे; किंतु उनमें अर्थ-विस्तार अधिक होगा। यह उत्तम वेदाड़का विषय सावधानीसे श्रवण करनेयोग्य है। नारद! मैंने तुम्हें पहले भी कभी तान, राग, स्वर, ग्राम तथा मूर्च्छनाओंका

English

When a creature dies, the so-called individual soul is not perceived leavir. Only the wind leaves him off and the heat is extinguished.

अध्याय ४२

श्लोक 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।वायुमञ्जलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः

yadi vāthumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā / vāyumañjalavatpaśyedgacchetsaha marudguṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

लक्षण बताया है, जो परम पवित्र, पावन तथा पुण्यमय है। द्विजातियोंको ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेदके स्वरूपका परिचय कराना-इसे ही शिक्षा कहते हैं। सात स्वर, तीन ग्राम, इक्कीस

English

Or if the contact be with it (the wind) and if it perbhes thereby like a pot of water due to its being released (separated) from a great ocean.

अध्याय ४२

श्लोक 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति ।महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम्

saṃśleṣo yadi vā tena yadi tasmātpraṇaśyati / mahārṇavavimuktatvādanyatsalilabhājanam

हिन्दी अर्थ

मूर्छना और उनचास तान--इन सबको स्वर- मण्डल कहा गया है। षड्ज, ऋषभ, गान्धार,

English

If anyone pours water into the well or places the lamp into the fire, it perishes immediately. Similarly, the individual soul too perishes instantaneously.

अध्याय ४२

श्लोक 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने ।क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा

kṛpe vā salilaṃ dadyātpradīpaṃ vā hutāśane / kṣipraṃ praviśya naśyeta yathā naśyatyasau tathā

हिन्दी अर्थ

सात स्वर हैं। षड॒ज, मध्यम और गान्धार--ये तीन ग्राम कहे गये हैं। भूलोकसे षड्ज उत्पन्न होता है, भुवर्लोकसे मध्यम प्रकट होता है तथा स्वर्ग एवं मेघलोकसे गान्धारका प्राकट्य होता है।

English

Through sickness, wounds and similar distress the earth element also gets shattered. If anyone of these elements is afflicted, the whole mass of the elements perishes.

अध्याय ४२

श्लोक 7

पञ्चधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् ।येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः

pañcadhāraṇake hyasmiñcharīre jīvitaṃ kṛtam / yeṣāmanyatarābhāvāñcaturṇāṃ nāsti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ये तीन ही ग्राम-स्थान हैं। स्वरोंके राग-विशेषसे ग्रामोंके विविध राग कहे गये हैं। साम-गान करनेवाले विद्वान् मध्यम-ग्राममें बीस, षड्जग्राममें चौदह तथा गान्धारग्राममें पंद्रह तान स्वीकार

English

If that ( body constituted of five elements) perishes, what is it that the individual soul pursues? What is it that

अध्याय ४२

श्लोक 8

नश्यन्त्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात्

naśyantyāpo hyanāhārādvāyurucchvāsanigrahāt / naśyate koṣṭabhedārthamagrirnaśyatyabhojanāt

हिन्दी अर्थ

करते हैं। नन्‍दी, विशाला, सुमुखी, चित्रा, चित्रवती, सुखा तथा बला--ये देवताओंकी सात मूर्च्छनाएँ जाननी चाहिए। आप्यायिनी, विश्वभृता, चन्द्रा, हेमा, कपर्दिनी, मैत्री तथा बारहती--ये पितरोंकी

English

*When I am in the other world this cow will redeem me.*' A person thinks like this, offers the gift of a cow and then dies. But whom is it that the cow will redeem?

अध्याय ४२

श्लोक 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।पीडिते ऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम्

vyādhitraṇaparikleśairmedinī caiva śīryate / pīḍite 'nyatare hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām

हिन्दी अर्थ

सात मूर्च्छनाएँ हैं। षड्जस्वरमें उत्तर मन्द्रा, ऋषभमें अभिरूढता (या अभिरुदृता) तथा गान्धारमें

English

When the cow, the giver (of that cow) and the acceptorall these are dissolved here in this world, simul¬ taneously, whence can there be the reunion of all of them?

अध्याय ४२

श्लोक 10

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।किं खेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च

tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati / kiṃ khedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca

हिन्दी अर्थ

है। मध्यमस्वरमें सौवीरा, पञ्षममें हषिका तथा धेवतमें उत्तरायता नामकी मूर्च्छना जाननी चाहिए। निषादस्वरमें रजनी नामक मूर्च्छनाको जाने। ये ऋषियोंकी सात मूर्च्छनाएँ हैं। गन्धर्वगण देवताओंकी

English

Whence can these be enlivened again—he who is swallowed up by birds, he who falls down from the top of a mountain and he who is consumed by hre?

अध्याय ४२

श्लोक 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति ।यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति

eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyatimāmiti / yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

सात मूर्च्छनाओंका आश्रय लेते हैं। यक्षलोग पितरोंकी सात मूर्च्छनाएँ अपनाते हैं, इसमें संशय नहीं है। ऋषियोंकी जो सात मूर्च्छनाएँ हैं, उन्हें

English

All the individual souls had been created formerly and they revolve again and again. The dead ones perish even as the seeds perish one after the other.

अध्याय ४२

श्लोक 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः

gauścapratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā / ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

लौकिक कहा गया है--उनका अनुसरण मनुष्य करते हैं। षड्जस्वर देवताओंको और ऋषभस्वर ऋषि-मुनियोंको तृप्त करता है। गान्धारस्वर पितरोंको, मध्यमस्वर गन्धर्वोको तथा पशञ्ञमस्वर देवताओं,

English

O excellent sage, Bhrgu the son of Brahma who was asked thus by him spoke again to clear his doubts.

अध्याय ४२

श्लोक 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च ।अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः

vihagairupabhuktasya śailāgrātpatitasya ca / agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पितरों एवं महर्षियोंको भी संतुष्ट करता है। निषादस्वर यक्षोंकोी तथा धेवत सम्पूर्ण भूत- समुदायको तृप्त करता है। गानकी गुणवृत्ति दस प्रकारकी है अर्थात् लौकिक-वैदिक गान दस

English

(You say) that when they (the sacrificial twigs) perish the fire docs not perish. But after the fuel has been used up the fire is not verily seen.

अध्याय ४२

श्लोक 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।जीवन्यस्य प्रवर्तन्ते मृतः क्व पुनरेष्यति

chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati / jīvanyasya pravartante mṛtaḥ kva punareṣyati

हिन्दी अर्थ

गुणोंसे युक्त हैं। रक्त, पूर्ण, अलंकृत, प्रसन्न,

English

O sinless one, if the fire, the wind, the earth, the ether and the water are present in the embodied beings, what are the characteristics of the Jiva. Kindly explain this to me.

अध्याय ४२

श्लोक 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।मृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्बीजं प्रणश्यति

jīvamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate / mṛtāḥ praṇaśyanti bījādbījaṃ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

मधुर--ये ही वे दसों गुण हैं। वेणु, वीणा तथा पुरुषके स्वर जहाँ एकमें मिलकर अभिन्न-से प्रतीत होते हैं और उससे जो रझ्न होता है, उसका नाम “रक्त” है। स्वर तथा श्रुतिकी पूर्ति

English

wish to understand of what nature b the Jiva in the bodies of living beings which arc constituted by a set of five things viz. the elements) and take delight in five things (c.g. laite, smell, etc.) and have five cognitive senses.

अध्याय ४२

श्लोक 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति ।त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम्

iti me saṃśayo brahmanhṛdaye paridhāvati / ta nivartaya sarvajña yatastvāmāśrito hyaham

हिन्दी अर्थ

करनेसे तथा छन्द एवं पादाक्षरोंके संयोग (स्पष्ट उच्चारण)-से जो गुण प्रकट होता है, उसे 'पूर्ण' कहते हैं। कण्ठ अर्थात् प्रथम स्थानमें जो स्वर स्थित है, उसे नीचे करके हृदयमें स्थापित करना

English

O sage, by means of his pair of ears, the Jiva hears what is uttered, but when the mind is preoccupied he does not hear it. Hence, the Jiva is futile.

अध्याय ४२

श्लोक 17

सनन्दन उवाच एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः ।पुनराहु मुनिश्रेष्ठ तत्संदेहनिवृत्तये

sanandana uvāca evaṃ pṛṣṭastadānena sa bhṛgarbrahmaṇaḥ sutaḥ / punarāhu muniśreṣṭha tatsaṃdehanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

और ऊँचे करके सिरमें ले जाना--यह 'अलंकृत' कहलाता है। जिसमें कण्ठका गदगदभाव निकल गया है और किसी प्रकारकी शड्भा नहीं रह गयी है, वह “प्रसन्न” नामक गुण है। जिसमें पद,

English

What should be seen, everyone sees with the eyes in collaboration with the mind. When the mind is agitated, the eye does not perceive though it may look at things.

अध्याय ४२

श्लोक 18

भृगुरुवाच न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च ।याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते

bhṛguruvāca na prāṇāḥ santi jīvasya dattasya ca kṛtasya ca / yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate

हिन्दी अर्थ

पदार्थ, प्रकृति, विकार, आगम, लोप, कृदन्त,

English

That which rests in the physical body like the waterdrop on the lotus-leaf is the Atman, Know that the Atman is conducive to the welfare of all worlds.

अध्याय ४२

श्लोक 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati / samidhāmagnidagdhānāṃ yathāgrirddaśyate tathā

हिन्दी अर्थ

बहुवचन आदिका भलीभाँति उपपादन हो, उसे “व्यक्त” कहते हैं। जिसके पद और अक्षर स्पष्ट हों तथा जो उच्च स्वरसे बोला गया हो, उसका नाम “विक्लुष्ट” है। द्वत (जल्दबाजी) और

English

Thus hidden in ail the living beings, the Atman always moves about. It is perceived through the subtle and excellent intellect** by the seers of the truth.

अध्याय ४२

श्लोक 20

भरद्वाज उवाच अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते ।इन्धनस्योपयोगान्ते स वाग्निर्नोपलभ्यते

bharadvāja uvāca agneryathā tasya nāśāttadvināśo na vidyate / indhanasyopayogānte sa vāgnirnopalabhyate

हिन्दी अर्थ

विलम्बित-- दोनों दोषोंसे रहित, उच्च, नीच,

English

(Defective) The wj<w person continuously practising Toia in the initial and final watches of the night and with his soul sanctified by assimilating pure fo<»d realizes the Supreme soul within his own soul.

अध्याय ४२

श्लोक 21

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam / gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate

हिन्दी अर्थ

उपपत्तियोंसे युक्त गीतको “श्लक्ष्ण कहते हैं। स्वरोंके अवाप-निर्वाप (चढ़ाव-उतार)-के जो

English

By dint of the serenity and composure of the mind, and by giving up both auspicious and inauspicious KamanSy one should stabilise oneself in the Atman and be delighted in the mind. He shall thereafter attain infinite bliss.

अध्याय ४२

श्लोक 22

भृगुरुवाच समिधामुपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ।नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम्

bhṛguruvāca samidhāmupayogānte sa cāgnirnopalabhyate / naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam

हिन्दी अर्थ

प्रदेश हैं, उनका व्यवहित स्थानोंमें जो समावेश होता है, उसीका नाम 'सम' है। पद, वर्ण, स्वर तथा कुहरण (अव्यक्त अक्षरोंको कण्ठ दबाकर बोलना)--ये सभी जिसमें मृदु--कोमल हों, उस

English

Thereafter the Lord created the following things as conducive to the attainment of heaven, viz. truthfulness Dhama (virtue), the eternal Brahman (i. e. the Vedas) the conventional duties and purity both physical and mental.

अध्याय ४२

श्लोक 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ।समिधामुपयोगान्ते यथाग्निर्नोपलभ्यते

gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate / samidhāmupayogānte yathāgnirnopalabhyate

हिन्दी अर्थ

गीतको “सुकुमार' कहा गया है। स्वभावसे ही मुखसे निकले हुए ललित पद एवं अक्षरोंके गुणसे सम्पन्न गीत “मधुर' कहलाता है। इस प्रकार गान इन दस गुणोंसे युक्त होता है।

English

(Defective) Devas, Danavas, Oandharvas, Daityas Asuras and the great serpents, Yaksas, Raksasas, N&gas, Pisacas and human beings (were created). The

अध्याय ४२

श्लोक 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः ।तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः

ākāśānugatatvāddhi durgrāhyo hi nirāśrayaḥ / tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके विपरीत गीतके दोष बताये जाते हैं- इस विषयमें ये श्लोक कहे गये हैं। शड्टित, भीषण, भीत, उद्घुष्ट, आनुनासिक, काकस्वर, मूर्धगत (अत्यन्त उच्च स्वरसे सिरतक चढ़ाया

English

Among both the mobile and immobile beings there arc innumerable groups and classes. Among these different Vandas how is a particular Varna arrived at?

अध्याय ४२

श्लोक 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः ।प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम्

na naśyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ / prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām

हिन्दी अर्थ

हुआ अपूर्णगान), स्थान-विवर्जित, विस्वर, विरस,

English

Some of those Brahmanas became fond of erotic enjoyments. They were furious by temperament. They were violent and zealous. They liked risky adventures. They forsook their original duties (of Brahmanas), became redin complexion (i. e. full of Rajo-guna) and attained Katrijakood.

अध्याय ४२

श्लोक 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ।तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम्

vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt / tasminnaṣṭe śarīrāgnau tato dehamacetanam

हिन्दी अर्थ

चौदह गीतके दोष हैं। आचार्यलोग समगानकौ इच्छा करते हैं। पण्डितलोग पदच्छेद (प्रत्येक पदका विभाग) चाहते हैं। स्त्रियाँ मधुर गीतकी अभिलाषा करती हैं और दूसरे लोग विक्कुष्ट (पद

English

Those Brahmanas, who maintairjed themselves by means of agriculture and lived by tending and rearing up cattle and did not practise original duties as Brahmanas (grew) yellow (a mixture of rajas and lamas) and became Vaiiyas.

अध्याय ४२

श्लोक 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ।जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च

patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ / jagamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

और अक्षरके विभागपूर्वक उच्च स्वरसे उच्चारित) गीत सुनना चाहते हैं। षड्जस्वरका रंग कमलपत्रके समान हरा है। ऋषभस्वर तोतेके समान कुछ पीलापन लिये हरे रंगका है। गान्धार सुवर्णके

English

Those Brahmanas who were engrossed in violence and untruthfulness, greedy and maintained themselves by means of all types of jobs (even forbidden to Brahmanas) and were thus fallen from purity of conduct became dark (full of Tamogwa) and degenerated to the status of Sudras.

अध्याय ४२

श्लोक 28

आकाशं पवनो ऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति ।तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम्

ākāśaṃ pavano 'nveti jyotistamanugacchati / teṣāṃ trayāṇāmekatvādvayaṃ bhūmau pratiṣṭitam

हिन्दी अर्थ

समान कान्तिवाला है। मध्यमस्वर कुन्दके सदृश श्वैतवर्णका है। पञ्चमस्वरका रंग श्याम है। धैवतको पीले रंगका माना गया है। निषादस्वरमें सभी रंग मिले हुए हैं। इस प्रकार ये स्वरोंके वर्ण कहे गये

English

Thus the (original) Brahroaijas affected adversely by these activities were changed into other castes. The power of austerities of those Brahmanas who maintained their prescribed religious rituals and duties, does iiot perish.

अध्याय ४२

श्लोक 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमन्तः शरीरिणः

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ / amūrtayaste vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। पञ्षम, मध्यम और षड्ज--ये तीनों स्वर ब्राह्मण माने गये हैं। ऋषभ और धेवत--ये दोनों ही क्षत्रिय हैं। गान्धार तथा निषाद--ये दोनों स्वर आधे वैश्य कहे गये हैं और पतित होनेके कारण

English

O excellent Brihmana, how does one become a Brahmana or a Ksatriya? O Brahmanical sage, how does one become a Vaiiya or a Sudra? O excellent onr among the fluent speakers, please explain it unto me.

अध्याय ४२

श्लोक 30

भरद्वाज उवाच यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मे ऽनघ

bharadvāja uvāca yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu / jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me 'nagha

हिन्दी अर्थ

ये आधे शूद्र हैं। इसमें संशय नहीं है। जहाँ ऋषभके अनन्तर प्रकट हुए षड़जके साथ धेवतसहित पञ्चमस्वर मध्यमरागमें प्रात होता है, उस निषादसहित

English

He must closely follow the rules of cleanliness bolh mental and physical and pure conduct. He must have soundly studied the diflerent lores. He must be fond of his preceptors and elders. He must perpetually observe the holy vows and rites. He must be devoted to truthfulness. Such a person is verily called a Brahmai;ia.

अध्याय ४२

श्लोक 31

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके ।शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम्

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃjñake / śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettubhicchāmi yādṛśam

हिन्दी अर्थ

स्वरग्रामको 'षाडव” या 'षाड्जव' जानना चाहिए। यदि मध्यमस्वरमें पञ्चमका विराम हो और अन्तरस्वर गान्धार हो जाय तथा उसके बाद क्रमसे ऋषभ, निषाद एवं पञ्चमका उदय हो तो

English

If a (born) Sudra possesses all good characteris¬ tics and a (born) Brahmana does not possess the same that $udra is no longer a Sudra and that Brahmana is no longer a Brahmapa.

अध्याय ४२

श्लोक 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये ।भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते

māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye / bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate

हिन्दी अर्थ

उस पश्चमको भी ऐसा ही (षाडव या षाड्जव) समझे। यदि मध्यमस्वरका आरम्भ होनेपर गान्धारका

English

By every possible means restraint be put on covetous¬ ness and anger. This as well as self-comrol is the holiest of all wisdom.

अध्याय ४२

श्लोक 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम्

yadyajīvaśarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam / śarīre mānase duḥkha kastāṃ vedayate rujam

हिन्दी अर्थ

जाता-आता रहे, धैवतका एक ही बार उच्चारण होनेके कारण वह दुर्बलावस्थामें रहे तथा षड्ज और ऋषभकी अन्य पाँचोंके समान ही स्थिति हो तो उसे “मध्यम ग्राम” कहते हैं। जहाँ आरम्भमें

English

Those two (covetousneu and anger) attempt to destroy welfare. They must be avoided by all means. One shall save one's prosperity and glory from perpetual anger;*' one shall save one's austerity (power of penance) from malice.

अध्याय ४२

श्लोक 34

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन शृणोति तत् ।महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃna śṛṇoti tat / maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ

हिन्दी अर्थ

षड्ज हो और निषादका थोड़ा-सा स्पर्श किया गया हो तथा गान्धारका अधिक उच्चारण हुआ हो, साथ ही धैवतस्वरका कम्पन--पातन देखा जाता हो तथा उसके बाद दूसरे स्वरोंका यथारुचि

English

One should save one*s learning from (the feeling of both] honour and dishonour and one should save oneself from erron and mistakes.

अध्याय ४२

श्लोक 35

सर्वे पश्यन्ति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति

sarve paśyanti yadṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā / manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati

हिन्दी अर्थ

गान किया गया हो, उसे 'षड्जग्राम' कहा गया है। जहाँ आरम्भमें षघदुज हो और इसके बाद अन्तरस्वर-संयुक्त काकली देखी जाती हो अर्थात् चार बार केवल निषादका ही श्रवण होता हो,

English

One should refrain from injuring or doing violence to all living beings; he should be friendly unto all. Renouncing all possessions and monetary gifts he should subdue his sense- organs inteliigently.

अध्याय ४२

श्लोक 36

न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः

na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate / na ca smarśamasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चम स्वरमें स्थित उस आधारयुक्त गीतको “श्रुति कैशिक' जानना चाहिए। जब पूर्वोक्त केैशिक नामक गीतको सब स्वरोंसे संयुक्त करके मध्यमसे उसका आरम्भ किया जाय और मध्यममें

English

The mind shall be controlled through the Prita (Breath-control) and the should be concentrated in the Brahman. One attains Atrrdna (extinction as a prelude to salva¬ tion) through Nirveda (complete detachment). One should not be worried or think of anything else.

अध्याय ४२

श्लोक 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते को ऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः

hṛṣyati kruddhyate ko 'tra śocatyudvijate ca kaḥ / icchati dhyāyati dveṣṭi vākyaṃ vācayate ca kaḥ

हिन्दी अर्थ

ही उसकी स्थापना हो तो वह 'कैशिक मध्यम ' नामक ग्रामराग होता है। जहाँ पूर्वोक्त काकली देखी जाती हो और प्रधानता पदञ्चम स्वरकी हो तथा शेष दूसरे-दूसरे स्वर सामान्य स्थितिमें हों

English

It has been said by you that pleasures have the greatest status.

अध्याय ४२

श्लोक 38

भृगुरुवाच तं पञ्चसाधारणमत्र किञ्चिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा ।स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च ये ऽल्ये

bhṛguruvāca taṃ pañcasādhāraṇamatra kiñciccharīrameko vahateṃ'tarātmā / sa vetti gandhāṃśca rasāñchutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāṃśca ye 'lye

हिन्दी अर्थ

तो कश्यप ऋषि उसे मध्यम ग्रामजनित 'कैशिक राग” कहते हैं। विद्वान् पुरुष 'गा' का अर्थ गेय मानते हैं और 'ध” का अर्थ कलापूर्वक बाजा बजाना कहते हैं और रेफसहित “व” का अर्थ

English

This desirable special quality cannot be attained. They do not practise this. It is reported that Lord Brahma, the creator of the three worlds, stands alone in austerity. He is a celibate. He does not entangle himself in erotic pleasure*

अध्याय ४२

श्लोक 39

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगत्ॐऽतरात्मा ।सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम्

pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugatoṃ'tarātmā / saveti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti deham

हिन्दी अर्थ

वाद्य-सामग्री कहते हैं। यही 'गान्धर्व” शब्दका लक्ष्यार्थ है। जो सामगान करनेवाले विद्वानोंका

English

Moreover, Xx>rd Viivesvara, husband of Uma, controlled Kama who attacked him by reducing him to bodi¬ lessness.

अध्याय ४२

श्लोक 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके ।तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣyabhavaśca pāvake / tadā śānte śarīrāgnau dehatyāgena naśyati

हिन्दी अर्थ

प्रथम स्वर है, वही वेणुका मध्यम स्वर कहा गया है। जो उनका द्वितीय स्वर है, वही वेणुका गान्धार स्वर है और जो उनका तृतीय है, वही वेणुका ऋषभ स्वर माना गया है। सामग विद्वानोंके

English

It behoves you to explain to me here the respective conventional duties of the four stages of life ordained formerly by Brahmanical sages.

अध्याय ४२

श्लोक 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् ।तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्

āpomayamidaṃ sarvamāpomūrtiḥ śarīriṇām / tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt

हिन्दी अर्थ

चौथे स्वरको वेणुका षड्ज कहा गया है। उनका पञ्चम वेणुका धैवत होता है। उनके छठेको वेणुका निषाद समझना चाहिए और उनका सातवाँ ही वेणुका पञ्चम माना गया है। मोर

English

Four Ahamas (stages of life) have been specified for the preservation of Dharma even at the very outset, by Lord Brahma who used to carry out what is beneficial to the worlds

अध्याय ४२

श्लोक 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् ।तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam / tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare

हिन्दी अर्थ

षड्ज स्वरमें बोलता है। गायें ऋषभ स्वरमें रँभाती हैं, भेड़ और बकरियाँ गान्धार स्वरमें बोलती हैं। तथा क्रौद्ध (कुरर) पक्षी मध्यम स्वरमें बोलता है। जब साधारणरूपसे सब

English

They mention that the residence in the house of the preceptor is the first Ahama. The boy in this stage of life, properly controls his self by means of purificatory rites, conse- cratory rites, observances and holy vows. He performs the wor* ship of the sun, the fire and the deities during the two Sandhyds (The Dawn and Dusk). He eschews all lethargy. Me purifies his inner soul by means of obeisance to the preceptor, perform¬ ance oithe Vedic Studies and listening to (good ducourees).

अध्याय ४२

श्लोक 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम्

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam / tamorajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimām

हिन्दी अर्थ

प्रकारके फूल खिलने लगते हैं, उस वसन्‍न्त- ऋतुमें कोयल पश्ञम स्वरमें बोलती है। घोड़ा धेवत स्वरमें हिनहिनाता है और हाथी निषाद स्वरमें चिग्घाड़ता है। षड्ज स्वर कण्ठसे प्रकट

English

If any Brahmana propitiates the preceptor and acquires the Vedas, he attains the benefit of residence in the heaven (and heavenly pleasures). All his mental desires will be accomplished.

अध्याय ४२

श्लोक 44

अचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam / ataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta

हिन्दी अर्थ

होता है। ऋषभ मस्तकसे उत्पन्न होता है, गान्धारका उच्चारण मुखसहित नासिकासे होता है और मध्यम स्वर हृदयसे प्रकट होता है। पञ्चम स्वरका उत्थान छाती, सिर और कण्ठसे होता है।

English

VVe shall elucidate the characteristics of the con¬ ventional duties followed by the good of that period. The Airama of (he householder is laid down in regard to those who practise good conduct, who have performed Samdvartana rites (conclusion ofstudy and returned home) and who seek the bene¬ fits of joint-performance of holy rites.

अध्याय ४२

श्लोक 45

न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः ।जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः

na jīvanāśo 'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmuna ityabuddhāḥ / jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārddhatastasya śarīrabhedaḥ

हिन्दी अर्थ

धेवतको ललाटसे उत्पन्न जानना चाहिए तथा निषादका प्राकट्य सम्पूर्ण संधियोंसे होता है। षड्ज स्वर नासिका, कण्ठ, वक्ष:स्थल, तालु, जिह्मा तथा दाँतोंके आश्रित है। इन छः: अड्रोंसे

English

They cite this stage as the root (support) of all stages (of life). The residents of the abode of the preceptor (Le. Brahmapas of religious students), Parivrajakas (i.e. Recluses and others such as those who observe the performance of holy rites and vows are also benefited through the ho use-holders through the alms given or oblations shared*

अध्याय ४२

श्लोक 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा ।दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः

evaṃ bhūteṣu sarveṣu gūḍhaścarati sarvadā / dṛśyate tvagryā budhyāsūkṣmayā tattvadarśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

उसका जन्म होता है। इसलिये उसे 'षड्ज' कहा गया है। नाभिसे उठी हुई वायु कण्ठ और मस्तकसे टकराकर वृषभके समान गर्जना करती है। इसलिये उससे प्रकट हुए स्वरका नाम

English

The householders greet and welcome them. With¬ out envy or jealousy they speak to them welcoming words. They offer them good scats and beds. They are hospitable to them and give them food to eat and render other good services.

अध्याय ४२

श्लोक 47

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ / labdhāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani

हिन्दी अर्थ

“ऋषभ' है। नाभिसे उठी हुई वायु कण्ठ और सिरसे टकराकर पवित्र गन्ध लिये हुए बहती है। इस कारण उसे 'गान्धार”' कहते हैं। नाभिसे उठी हुई वायु ऊरु तथा हृदयसे टकराकर नाभिस्थानमें

English

Through the performance of sacrifices and other rites (by a householder) the deities are pleased; the Pitrs are pleased by the oblations and libations offered; the sages are pleas¬ ed, thanks to the repeated recitations, listening and memorising of the Vidyd (Vedic passages, etc.) and god Prajapati U pleased, thanks to the procreation of children.

अध्याय ४२

श्लोक 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute

हिन्दी अर्थ

आकर मध्यवर्ती होती है। अतः उससे निकले

English

The householders can have the satisfaction of play¬ ing about as they please; they can attain erotic pleasures. He who can perpetually accomplish Trivargas (three aims in

अध्याय ४२

श्लोक 49

मानसो ऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये

mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate / sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye

हिन्दी अर्थ

हुए स्वरका नाम “मध्यम ' होता है। नाभिसे उठी हुई वायु वक्ष, हृदय, कण्ठ और सिरसे टकराकर इन पाँचों स्थानोंसे स्वरके साथ प्रकट होती है। इसलिये उस स्वरका नाम “पशञ्ञम ' रखा जाता है।

English

The V&napTfisthas too (Forest-dwelling hermits) pursue their virtuous activities. They visit holy centres sacred rivers and cascades of water. In the forest full of deer, boars, buffaloes, tigers and wild elephants, they perform their austeri¬ ties. They move about in those forests.

अध्याय ४२

श्लोक 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः ।आत्मतेजो ऽभिनिर् वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान्

asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ / ātmatejo 'bhinir vṛttānbhāskarāgnisamaprabhān

हिन्दी अर्थ

अन्य विद्वान् धैवत और निषाद--इन दो स्वरोंको छोड़कर शेष पाँच स्वरोंको पाँचों स्थानोंसे प्रकट मानते हैं। पाँचों स्थानोंमें स्थित होनेके कारण इन्हें सब स्थानोंमें धारण किया जाता है। षड््ज स्वर

English

He who regularly maintains these rites ordained by the Brahmintcal sages shall, like fire, burn all his defects and conquer all invincible worlds.

अध्याय ४२

श्लोक 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् ।आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः

tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tathā brahma ca śāśvatam / ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अग्रिके द्वारा गाया गया है। ऋषभ ब्रह्माजीके द्वारा गाया कहा जाता है। गान्धारका गान सोमने और मध्यम स्वरका गान विष्णुने किया है। नारदजी ! पञ्चम स्वरका गान तो तुम्हींने किया है, इस

English

I shall reiterate the conventional prescribed duties of the Parivrdjakas (recluses). They eschew the sacrificial Arcs. They leave oflT wealth, properly, wives and all attachment to worldly affairs. They take off their affectionate ties and renounce (everything) and become recluses. They view a lump of clay or a piece of gold or a stone equally; their atteution is nut diverted to those who are engaged in realising the three fold aims cl' life.

अध्याय ४२

श्लोक 52

देवदान वगन्धर्वा दैत्यासुरमहोरगाः ।यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा

devadāna vagandharvā daityāsuramahoragāḥ / yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā

हिन्दी अर्थ

बातको स्मरण करो। धेवत और निषाद--इन दो स्वरोंको तुम्बुरुने गाया है। विद्वान् पुरुषोंने ब्रह्माजीको आदि--षड्ज स्वरका देवता कहा है। ऋषभका प्रकाश तीखा और उद्दी्त है, इसलिये अग्मनिदेव ही

English

Chapter 43 in the NP ia composed of the text of chi. 1B6, 187, 188, 189, 190, J91 axul 192 of Mbh. Santi Parva. As all the veries in these <*hapters are incorporated «n bio< in the NP, when the text of the NP becomes unintelligible the Mbh. text is referred to and the reading in the Mbh. is suggested as the probable eniendatioo. When NK differs his intfrpretation ia also recorded.

अध्याय ४२

श्लोक 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा ।भरद्वाज उवाच चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāṇāmasitastathā / bharadvāja uvāca cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhidyate

हिन्दी अर्थ

उसके देवता हैं । जिसके गान करनेपर गौए संतुष्ट होती हैं, वह गान्धार है और इसी कारण गौएँ ही उसकी अधिष्ठात्री देवी हैं। गान्धारको सुनकर गौएँ पास आती हैं, इसमें संदेह नहीं है। पञ्ञम

English

Vasu in the NP seems to be a misprint for Vu in the original (Mbh.

अध्याय ४२

श्लोक 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् ।त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते

svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pitta saśoṇitam / tvantaḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate

हिन्दी अर्थ

स्वरके देवता सोम हैं, जिन्हें ब्राह्मणोंका राजा कहा गया है। जैसे चन्द्रमा शुक्लपक्षमें बढ़ता है और कृष्णपक्षमें घटता है, उसी प्रकार स्वरग्राममें प्रात होनेपर जिस स्वरका हास होता और वृद्धि

English

Bh&radvija, as Puroo'-pakfin, raises another objection. If as you say, ytva (individual soul) be a portion of the BraAmon, the Jiva gets extinguished in the Brahmen, just as water poured into a well or a lamp (after beii extinguished) becomes one with fire (SnAghAta-n4U brahmMargal<isya jivasya suarSpandJah NK).

अध्याय ४२

श्लोक 55

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः ।तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः

jaṅgamānāmasaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ / teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

होती है तथा इन पूर्वोत्पन्न स्व॒रोंकी जहाँ अतिसंधि होती है, वह धैवत है। इसीसे उसके धैवतत्वका विधान किया गया है। निषादमें सब स्वरोंका निषादन (अन्तर्भाव) होता है, इसीलिये वह

English

Mbh. (ibid) \B6,B rtndt nn/yait kaflha-K/udAt kJwh for kofhabhaddrtham of the NP. The Mbh. implies disapppcarance of the element of space (kham) if excretions stop.

अध्याय ४२

श्लोक 56

भृगुरुवाच न विशेषो ऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् ।ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम्

bhṛguruvāca na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brahmamayaṃ jagat / brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmaṇā varṇatāṃ gatam

हिन्दी अर्थ

निषाद कहलाता है। यह सब स्वरोंको अभिभूत कर लेता है--ठीक उसी तरह, जैसे सूर्य सब नक्षत्रोंकों अभिभूत करता है; क्योंकि सूर्य ही इसके अधिदेवता हैं।

English

For JMnya praoarUinU, Mbh. (ihid) v. 14 reads bljdnyasya pravarinnit '*ll is seeds which put forth sprouts.**

अध्याय ४२

श्लोक 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः ।त्यक्तस्वकर्मरक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः

kāmabhogāḥ priyāstīkṣṇāḥ krodhatāpriyasāhasāḥ / tyaktasvakarmaraktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

काठकी वीणा तथा गात्रवीणा--ये गान-

English

For the NP. MUi; (tlid) v. 15 reads PrevertaU "seeds

अध्याय ४२

श्लोक 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः ।स्वधर्ंमन्नानुतिष्टन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः

gobhyo vṛttiṃ samāsthāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ / svadharṃmannānutiṣṭanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

जातिमें दो प्रकारकी वीणाएँ होती हैं। नारद! सामगानके लिये गात्रवीणा होती है, उसका लक्षण सुनो। गात्रवीणा उसे कहते हैं, जिसपर सामगान करनेवाले विद्वान् गाते हैं। वह अंगुलि

English

For no prSak sen/t jt9a\ya of the NF v. 18, Mbh. ch. 187.1 reads ae praSo stijtoasyax It means: there is no destruction of the Individual soul and of whatever he has given (as gift) or of other acts.

अध्याय ४२

श्लोक 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः ।कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः

rhisānṛtaparā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ / kṛṣṇāḥ śaucapāribhrāṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

और अच्जुष्ठसे रञ्ञित तथा स्वर-व्यझ्नसे संयुक्त होती है। उसमें अपने दोनों हाथोंको संयममें रखकर उन्हें घुटनोंपर रखे और गुरुका अनुकरण करे, जिससे भिन्न बुद्धि न हो। पहले प्रणवका

English

For na nayatt sutOktmataOt Mbh. (risd) v. 6 reads na grhyaU (the soul) cannot be seen (or inferred).

अध्याय ४२

श्लोक 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः ।ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति

ityetaiḥ karmabhirvyāptā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ / brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati

हिन्दी अर्थ

उच्चारण करे, फिर व्याहृतियोंका तदनन्तर गायत्री

English

NK explains that It Is the mind that Is the *seer' or *expcrieneer*< When the mind is associated with senie-orgam, one csn see etc., but when, as in sleep or the SamSdhi state, the mind is dissociated with the body, one does not see, etc.

अध्याय ४२

श्लोक 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियभांस्तथा ।ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानन्ति तद्विदः

brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyabhāṃstathā / brahma caiva purā sṛṣṭaṃ yena jānanti tadvidaḥ

हिन्दी अर्थ

सब अंगुलियोंकोी फैलाकर स्वरमण्डलका आरोपण करे। अंगुलियोंसे अन्भुष्ठका और अ्जुष्ठसे अंगुलियोंका स्पर्श कदापि न करे। अंगुलियोंको बिलगाकर न रखे और उनके मूलभागका भी

English

According to NK 4ib means: In those waters, It is the soul which manifests Itself in the mind. That soul is god Drahml, the creator of the world, who abides in all things.

अध्याय ४२

श्लोक 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः ।पिशाचजा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः ।सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा

teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra dvijātayaḥ / piśācajā rākṣasāḥ pretā vividhā mlecchajātayaḥ / sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā

हिन्दी अर्थ

स्पर्श न करे, सदा उन अंगुलियोंके मध्यपर्वमें अँगूठेके अग्रभागसे स्पर्श करना चाहिए। विभागके ज्ञाता पुरुषको चाहिए कि मात्रा-द्विमात्रा-वृद्धिके विभागके लिये बायें हाथकी अंगुलियोंसे द्विमात्रका

English

Viz. the realization of one's identification with the

अध्याय ४२

श्लोक 63

भरद्वाज उवाच ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर

bharadvāja uvāca brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama / vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

दर्शन कराता रहे। जहाँ त्रिरिखा देखी जाय, वहाँ संधिका निर्देश करे; वह पर्व है, ऐसा जानना चाहिए। शेष अन्तर-अन्तर है। साममन्त्रमें (प्रथम और द्वितीय स्वरके बीच) जौके बराबर अन्तर

English

V.59a reads:

अध्याय ४२

श्लोक 64

भृगुरुवाच जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः

bhṛguruvāca jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ / vedādhyayanasaṃpanno brahmakarmasvavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

करे तथा ऋचाओंमें तिलके बराबर अन्तर करे। मध्यम पर्वोर्में भलीभाँति निविष्ट किये हुए स्वरोंका ही निवेश करे। दिद्वान् पुरुष यहाँ शरीरके किसी अवयवको कंँपाये नहीं। नीचेके

English

This verse combines 18a and 20b from the Mbli. {iM) cb. 188. NK interpreis 20b (i.e. 62b and c in the NP): The osbcr creation is like the luperimpojitlon of (he iUuiioQ of a s«peai on a string and hence is called mental (inAMsi)- NK. takes dhetfina in the sense ofJega. The mental creation rests upon Tegs.

अध्याय ४२

श्लोक 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः ।नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते

śaucācārasthitaḥ samyagvidyābhyāsī gurupriyaḥ / nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate

हिन्दी अर्थ

अड्ग--ऊरु, जड्डा आदिको सुखपूर्वक रखकर उनपर दोनों हाथोंको प्रचलित परिपाटीके अनुसार रखे (अर्थात् दाहिने हाथको गायके कानके समान रखे और बायेंको उत्तानभावसे रखे) । जैसे

English

The duties of Erihmai> 2 < are the everyday performance of ablution, SndhyAi (twilight-prayer), jepa, Uoma (tire worship), worship ot deities, per* formance of Vaisvadeva and hospitality—NK.

अध्याय ४२

श्लोक 66

सत्यं दानमथो ऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा ।तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः

satyaṃ dānamatho 'droha ānṛśaṃsyaṃ kṛpā ghṛṇā / tapasyāṃ dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बादलोंमें बिजली मणिमय सूत्रकी भाँति चमकती दिखायी देती है, यही विवृत्तियों (पदादि विभागों)- के छेद--बिलगाव--स्पष्ट निर्देशका दृष्टान्त है।

English

One who earns reputation by tatilerearing, agriculture, commerce —NK.

अध्याय ४२

श्लोक 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः ।दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते

kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃgataḥ / dānādānaratiryastu sa vai kṣatriya ucyate

हिन्दी अर्थ

जैसे सिरके बालोंपर कैंची चलती है और बालोंको पृथक् कर देती है, उसी प्रकार पद और स्वर आदिका पृथक् -पृथक् विभागपूर्वक बोध कराना चाहिए। जैसे कछुआ अपने सब

English

NKt takes asoCem sthAnatn as tite soul and interprets **One should be absorbed in the meditation of the AimM*'

अध्याय ४२

श्लोक 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः ।वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः

viśatyāśu paśubhyaśca kṛṣyādānaratiḥ śuciḥ / vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

अड्रोंको समेट लेता है, उसी प्रकार अन्य सब चेष्टाओंको विलीन करके मन और दृष्टि देकर विद्वान् पुरुष, स्वस्थ, शान्त तथा निर्भीक होकर वर्णोंका उच्चारण करे। मन्त्रका उच्चारण करते

English

Here ends ch. l89oftiie Mbh. vaati.

अध्याय ४२

श्लोक 69

सर्वघभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरो ऽशुचिः ।त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः

sarvaghabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro 'śuciḥ / tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

समय नाककी सीथरमें पूर्व दिशाकी ओर गोकर्णके समान आकृतिमें हाथको उठाये रखे और हाथके अग्रभागपर दृष्टि रखते हुए शास्त्रके अर्थका निरन्तर चिन्तन करता रहे। मन्त्र-वाक्यको हाथ

English

V. 85 in tlie NP ti Mbh. (ibid) v. 4b and 6a and v. 66 it Mbb. v. 6b and 7a.

अध्याय ४२

श्लोक 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते ।न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च

śūdre caitadbhavellakṣma dvije tacca na vidyate / na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo brāhmaṇo na ca

हिन्दी अर्थ

और मुख दोनोंसे साथ-साथ भलीभाँति प्रचारित करे। वर्णोंका जिस प्रकार द्वुतादि वृत्तिसे आरम्भमें उच्चारण करे, उसी प्रकार उन्हें समाप्त भी करे। (एक हो मन्त्रमें दो वृत्तियोंकी योजना न करे।)

English

The text of the NP: bhu»4tA uKhAndm patamAb itfiya(i is

अध्याय ४२

श्लोक 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः

sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ / etatpavitraṃ jñānānāṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्याघात, निर्घात, प्रगान तथा ,कम्पन न करे, समभावसे साममन्त्रोंका गान करे। जैसे आकाशमें श्येन पक्षी सम गतिसे उड़ता है, जैसे जलमें विचरती हुई मछलियों अथवा आकाशमें उड़ते

English

Here (at the end of v.96). ch. 190 in the Mbh. fdAti ends. The NP, ho%vever, combines Mbh..Ctnii 191. lb and 2a in one verse* vi, 99 and this odd combination of Mbh. 2b and 3a into verse 100 etc. is carried on in the NP. I have, however, followed the text of the NP in translation.

अध्याय ४२

श्लोक 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ।नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात्

varjyau sarvātmanā tau hi śreyoghātārthamudyatau / nityakrodhācchriyaṃ rakṣettapo rakṣettu matsarāt

हिन्दी अर्थ

हुए पक्षियोंके मार्गका विशेष रूपसे पता नहीं चलता, उसी प्रकार सामगानमें स्वरगत श्रुतिके विशेष स्वरूपका अवधारण नहीं होता। सामान्यतः: गीतमात्रकी उपलब्धि होती है। जैसे दहीमें घी

English

The reading brohmgrfi vUiUAm pard, though a faithful copy of the Mbh. (iid) V. 7 is contradicted by Bh(gu*s reply: puipam toa bhofiavatA BrahmojfA and Nol biahmfigA. Tlie orinat reading in (be Mbh. v. 7 should have been Brahma pihiUm in view of consistency. That god Brahmi is the original Law-giver or ordaiiier of order b known to all.

अध्याय ४२

श्लोक 73

विद्यां मानापमानाभघ्यामात्मानं तु प्रमादतः

vidyāṃ mānāpamānābhaghyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा काठके भीतर अग्नि छिपी रहती है और प्रयलसे उसकी उपलब्धि भी होती है, उसी प्रकार स्वरगत श्रुति भी गीतमें छिपी रहती है, प्रयत्नसे उसके विशेष स्वरूपकी भी उपलब्धि

English

bhikfbiiitfhtfibhAtAh: NK explains: bhikfd (almigiving) is lo 4iithist bali b the food offered on the ground, and S4divibhAga u the division of one's property among one's sons.

अध्याय ४२

श्लोक 74

यस्य सर्वे समारंभघा निराशीर्बन्धना द्विज ।त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्

yasya sarve samāraṃbhaghā nirāśīrbandhanā dvija / tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān

हिन्दी अर्थ

होती है। प्रथम स्वरसे दूसरे स्वरपर जो स्वर- संक्रमण होता है, उसे प्रथम स्वरसे संधि रखते हुए ही करे, विच्छेद करके न करे और न वेगसे ही करे। जैसे छाया एवं धूप सूक्ष्म गतिसे धीरे-

English

The obscurity in the meAning of these verses is due to the misprints in the text of the NP. The transietion is an attempt to interpret rationally the printed text of the NP. Tlie original of the NP verse in Mbh. ( ibid) V. 14 b as follows:

अध्याय ४२

श्लोक 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् ।परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेन्द्रियः

ahiṃstraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇa gataścaret / parigrahātparityajya bhavedbaddhyā jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

धीरे एक स्थानसे दूसरे स्थानपर जाते हैं--न तो

English

Here ends eh. 191 of the Mbh.

अध्याय ४२

श्लोक 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् ।तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्ममना

aśokasthānamāti vediha cāmutra cābhayam / taponityena dāntena muninā saṃyatātmamanā

हिन्दी अर्थ

पूर्वस्थानसे सहसा सम्बन्ध तोड़ते हैं और न नये स्थानपर ही वेगसे जाते हैं, उसी प्रकार स्वर- संक्रमण भी सम तथा अविच्छिन्न भावसे करे। जब प्रथम स्वरको खाींचते हुए द्वितीय स्वर होता

English

NK explains aiyume—vowed observance such as sit ling with fire on

अध्याय ४२

श्लोक 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना ।इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तव्द्यक्तमिति स्थितिः

ajitaṃ jetukāmena vyāsaṃgeṣu hyasaṃginā / indriyairgṛhyate yadyattattavdyaktamiti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

है, तब उसे “कर्षण” कहते हैं। विद्वान् पुरुष निम्नाद्धित छः दोषोंसे युक्त कर्षणका त्याग करे, अनागत तथा अतिक्रान्त अवस्थामें कर्षण न करे। द्वितीय स्वरके आरम्भसे पहले उसकी अनागत

English

The NP has omitted the restriction on the duration of a stay in a

अध्याय ४२

श्लोक 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ।अविश्रंभेण मन्तव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः

avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam / aviśraṃbheṇa mantavyaṃ viśraṃbhe dhārayenmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अवस्था है, प्रथम स्वरका सर्वथा व्यतीत हो जाना उसकी अतिक्रान्तावस्था है; इन दोनों स्थितियोंमें प्रथम स्वरका कर्षण न करे। प्रथम मात्राका विच्छेद करके भी कर्षण न करे। उसे विषमाहत--

English

There men do not commit sinful activities; they are pure and absolutely devoid of impurities. They have eschewed greed and delusion. They are perfectly harmless.

अध्याय ४२

श्लोक 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् ।निवेदादेव निर्वाणं न च किञ्चिद्विच्चितयेत्

manaḥ prāṇena gṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet / nivedādeva nirvāṇaṃ na ca kiñcidviccitayet

हिन्दी अर्थ

कम्पित करके भी द्वितीय स्वरपर न जाय। कर्षणकालमें तीन मात्रासे अधिक स्वरका विस्तार न करे। अस्थितान्तका त्याग करे अर्थात् द्वितीय स्वरमें भी त्रिमात्रायुक्त स्थिति करनी चाहिए, न

English

Some of the men here are endowed with vehicles, seats and (plenty) to eat. They live in palatial houses. They are surrounded by all desirable things. They are bedecked in gold ornaments.

अध्याय ४२

श्लोक 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति ।शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः

sukhaṃ vai brahmaṇo brahmannirvedenādhigacchati / śauce tu satataṃ yuktaḥ sadācārasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

कि दो मात्रासे ही युक्त। जो स्वर स्थानसे च्युत होकर अपने स्थानका अतिवर्तन (लड्ढन) करता है, उसे सामगान करनेवाले विद्वान् “विस्वर' कहते हैं और वीणा बजाकर गानेवाले गायक उसे

English

In regard to some (it must be confessed that) they

अध्याय ४२

श्लोक 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् ।सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा

svanukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam / satyaṃvrataṃ tapaḥ śaucaṃ satyaṃ visṛjate prajā

हिन्दी अर्थ

“विरक्त” नाम देते हैं। स्वयं अभ्यास करनेके लिये द्वुतवृत्तिसे मन्त्रोच्चारण करे। प्रयोगके लिये मध्यम वृत्तिका आश्रय ले और शिष्योंके उपदेशके लिये विलम्बित वृत्तिका अवलम्बन

English

Here (in this world) some men are devoted to Dharma, and some men are absorbed in roguery. Some men are happy while some are miserable; some are indent and others are affluent*

अध्याय ४२

श्लोक 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति ।अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः

satyena dhāryate lokaḥ svaḥ satyenaiva gacchati / anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

करे। इस प्रकार शिक्षाशास्त्रोक्त विधिसे जिसने ग्रन्थ (सामगान) को ग्रहण किया है, वह विद्वान् द्विज ग्रन्थोच्चारणकी शिक्षा लेनेवाले शिष्योंको हाथसे ही अध्ययन कराये।

English

(In this world) there is hard labour> fear» strain, delusion and severe hunger. Here covetousness is seen and a passion that deludes all ignorant people.

अध्याय ४२

श्लोक 83

तमोग्रस्तान पश्यन्ति प्रकाशन्तमसावृताः ।सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च

tamograstāna paśyanti prakāśantamasāvṛtāḥ / suduṣprakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca

हिन्दी अर्थ

क्रुष्ट (सप्तम एवं पश्चम) स्वरका स्थान मस्तकमें है। प्रथम (षड्ज) स्वरका स्थान ललाटमें है। द्वितीय (ऋषभ) स्वरका स्थान दोनों भौंहोंके मध्यमें हैं। तृतीय (गान्धार) स्वरका

English

If a teamed man were to pursue these, his penance never increases. Here the anxiety over pious and impious rites is of many kinds.

अध्याय ४२

श्लोक 84

सत्यानृतं तदुभघयं प्राप्यते जगतीचरैः ।तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत्

satyānṛtaṃ tadubhaghayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ / tatrāpyevaṃvidhā loke vṛttiḥ satyānṛte bhavet

हिन्दी अर्थ

स्थान दोनों कानोंमें हैं। चतुर्थ (मध्यम) स्वरका

English

Formerly, Prajapati, Devas and the groups of sages had performed /Vyojand penances (here). Becoming purified (by the sacrificial acts and penances) they had attained Brahma* loka,

अध्याय ४२

श्लोक 85

धर्माधर्मौं प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा ।शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः

dharmādharmauṃ prakāśaśca tamo duḥkhasukhaṃ tathā / śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpyasukhodayaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्थान कण्ठ है। मन्द्र (पञ्चम)-का स्थान रसना बतायी जाती है। (मन्द्रस्योरसि तूच्यते--इस पाठके अनुसार उसका स्थान वक्ष:स्थल भी है ) अतिस्वार नामवाले नीच स्वर (निषाद) का

English

Those who are eagerly intent on devouring each other, those who are endowed with greed and delusion, move about (or are born) only here. They do not go to the northern quarter.

अध्याय ४२

श्लोक 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः ।तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः

lokasṛṣṭaṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ / tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थान हृदयमें बताया जाता है। अद्भुष्ठके शिरोभागमें क्रुष्ट (सप्तम-पञ्चम) का न्यास करना चाहिए। अज्जुष्ठमें ही प्रथम स्वरका भी स्थान बताया गया है। तर्जनीमें गान्धार तथा मध्यमामें ऋषभकी

English

The learned men who worship their preceptors, those who strictly adhere to the vow of celcy, do understand the path duly of all the worlds.

अध्याय ४२

श्लोक 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च ।राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते

sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānāmiha loke paratra ca / rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate

हिन्दी अर्थ

स्थिति है। अनामिकामें षड़्ज और कनिष्ठिकामें धैवत हैं। कनिष्ठाके नीचे मूल भागमें निषाद स्वरकी स्थिति बताये। मन्द्र स्वरसे सर्वथा पृथक् न होनेसे निषाद 'अपर्व” है। उसका पृथक् ज्ञान

English

Thus the Dharma formulated by Brahma (or pro¬ claimed in the Veda) has been succinctly recounted by me. He who understands Dharma (righteousness) and Adharma of the world, is intelligent.

अध्याय ४२

श्लोक 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम्

tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ naśyate sukham

हिन्दी अर्थ

न होनेके कारण उसे “असंज्ञ' कहा गया है तथा उसमें लिड्र, वचन आदिका सम्बन्ध न होनेसे उसे 'अव्यय” भी कहते हैं। अत: मन्द्र ही मन्दीभूत होकर “परिस्वार' (निषाद) कहा गया

English

O Brahmana sage, I shall explain what you ask about, namely the Adhydtma, It is conducive to happiness and welfare, O dear one.

अध्याय ४२

श्लोक 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च ।इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति ।स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः ।भरद्वाज उवाच वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति

tatkhalu dvividhaṃ sukhamucyacate śarīraṃ mānasaṃ ca / iha khalvamuṣmiṃśca loke vastupravṛttayaḥ sukhārthamabhidhīyante nahītaḥ paratrāparvagaphalādviśiṣṭataramasti / sa eva kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthaguṇāraṃbhagastaddheturasyotpattiḥ sukhaprayojanārthamāraṃbhāḥ / bharadvāja uvāca vadaitadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramā sthitiriti

हिन्दी अर्थ

है। क्रुष्ट सस्‍्वरसे देवता जीवन धारण करते हैं और प्रथमसे मनुष्य; द्वितीय स्वरसे पशु तथा तृतीयसे गन्धर्व और अप्सराएँ जीवन धारण करती हैं।

English

Everything including the (knowledge about) creation and dissolution has been pointed out by preceptors. On know¬ ing this, the man attains pleasure and happiness, even in this world.

अध्याय ४२

श्लोक 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम्

na tadupagṛhṇīmo na hyeṣāmṛṣīṇāṃ mahati sthitānām

हिन्दी अर्थ

होते हैं। पिशाच, असुर तथा राक्षस मन्दस्वरसे जीवन-निर्वाह करते हैं। नीच अतिस्वार (निषाद)- से स्थावर-जड़मरूप जगत् जीवन धारण करता है। इस प्रकार सामिक स्वरसे सभी प्राणी जीवन

English

He will gain the benefit. It is conducive to the welfare of all living beings. The Mahd BhQtai (elements) are the earth, wind, ether, water and the fifth one, fire. They are the source of the origin of and the ultimate place of dissolution of all living beings. They dissolve themselves unto him wherefrom they had been created. Just as the waves originate from and merge into the ocean, so also the living beings originate from the elements and merge into them.

अध्याय ४२

श्लोक 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयन्ति ।तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति

aprāpya eṣa kāmya guṇaviśeṣo na cainamabhiśīlayanti / tapasi śrūyate trilokakṛdbrahmā prabhurekākī tiṣṭati brahmacārī na kāmasukhoṣvātmānamavadadhāti

हिन्दी अर्थ

जो दीपा, आयता, करुणा, मृदु तथा मध्यम श्रुतियोंका विशेषज्ञ नहीं है, वह आचार्य कहलानेका अधिकारी नहीं है। मन्द्र (पशञ्ञम), द्वितीय,

English

Know that the entire imervening space has been pervaded wholly by the omnipresent lord * All the sense organs (mind and intelligence) have to be known (thus) by men in their entirety.

अध्याय ४२

श्लोक 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन सममनयत्

api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmamabhivartamānamanaṅgatvena samamanayat

हिन्दी अर्थ

स्वरोंकी श्रुति 'दीप्ता' कही गयी है। (प्रथमकी श्रुति मुदु है) और सप्तमकी श्रुति “करुणा” है।

English

The Buddhi stationed in a person (as its basis) spreads over (is concerned witli) the three Bhdvas viz. SaUva Rajas znd Tamas.

अध्याय ४२

श्लोक 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरञ्जयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति

tasmādbhūmau na tu mahātmabhirañjayati gṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇaviśeṣa iti

हिन्दी अर्थ

श्रुतियाँ हैं, वे द्वितीय स्वरमें होती हैं। मैं उन

English

Sometimes it attains pleasure; sometimes it expe* riences sorrow and sometimes it feels neither happiness nor misery.

अध्याय ४२

श्लोक 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते ऽन्यथा दुःखमिति

naitadbhagavataḥ pratyemi bhavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti lokapravādo hi dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukhamavāpyate 'nyathā duḥkhamiti

हिन्दी अर्थ

सबके पृथक्-पृथक् लक्षण बताता हूँ। नीच अर्थात् तृतीय स्वर परे रहते द्वितीय स्वरकौ आयता श्रुति होती है, विपर्यय अर्थात् चतुर्थ स्वर परे रहनेपर उक्त स्वरकी मृदुभूता श्रुति होती है।

English

Thus the Buddhi occupies the three states (viz. the

अध्याय ४२

श्लोक 95

भृगुरुवाच अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मं क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवन्ति विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः

bhṛguruvāca atrocyate anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tatastamograstā adharmamevānuvartante na dharmaṃ krodhalobhamohahiṃsānṛtādibhikhacchannāḥ khalvasmiṃlloke nāmutra sukhamāpnuvanti vividhavyādhirujopatāpairavakīryante vadhabandhanaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtairupatāpairupatapyante varṣavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhairupatapyante bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śaukairabhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyairiti yastvetaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी मध्यमा श्रुति होती है। यह सब विचारकर सामस्वरका प्रयोग करना चाहिए। क्रुष्ट स्वर परे होनेपर द्वितीय स्वरमें स्थित जो श्रुति है, उसे 'दीप्ता' समझे। प्रथम स्वरमें हो तो वह “मृदु'

English

(Defective) Just as the ocean that is the lord of I he rivers transgresses its boundary with its waves.

अध्याय ४२

श्लोक 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् ।नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम्

śārīraṃ mānasaṃ nāsti na jarā na ca pātakam / nityameva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkhamihobhayam

हिन्दी अर्थ

श्रुति मानी गयी है। यदि चतुर्थ स्वरमें हो तो वही श्रुति मुदु कहलाती है। तथा मन्द्र स्वरमें हो तो दीप्ता होती है। सामकी समाप्ति होनेपर जिस किसी भी स्वरमें स्थित श्रुति दीप्ता ही होती है।

English

Thus all the emotional conceptions and feelings of Buddhi (intellect) have been explained to you. All the sense organs must be conquered by intelligent men.

अध्याय ४२

श्लोक 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् ।पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः

narake duḥkhamevāhuḥ sukhaṃ tatparamaṃ padam / pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरके समाप्त होनेसे पहले आयतादि श्रुतिका प्रयोग न करे। स्वर समाप्त होनेपर भी जबतक गानका विच्छेद न हो जाय, दो स्वरोंके मध्यमें भी श्रुतिका प्रयोग न करें। हस्व तथा दीर्घ

English

Three types of sensations (Intelligence?) are seen in all living beings, viz. that originating through Sativay that which depends on rajas and on tamas for the origin.

अध्याय ४२

श्लोक 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः ।इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च

pumānprajāpatistatraśukraṃ tejomayaṃ viduḥ / ityetallokanirmātā dharmasya caritasya ca

हिन्दी अर्थ

अक्षरका गान होते समय भी श्रुति नहीं करनी चाहिए (केवल प्लुतमें ही श्रुति कर्तव्य है) तथा जहाँ घुट-संज्ञक स्वर हो, वहाँ भी श्रुतिका प्रयोग न करे। तालव्य इकारका “आ' “इ” भाव होता

English

Thus a man who realizes the advent and the depar¬ ture of the living beings, ponders upon it slowly by means of his intellect and attains peace and tranquillity.

अध्याय ४२

श्लोक 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च ।हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिरुत्तमा

tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca / hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntiruttamā

हिन्दी अर्थ

है और 'आ उ' भाव होता है; ये दो प्रकारकी गतियाँ हैं और ऊष्म वर्ण 'श ष स' के साथ जो त्रिविध पदान्त सन्धि है--ये सब मिलकर पाँच स्थान हैं; इन स्थानोंमें घुट-संज्ञक स्वर जानना

English

He who has understood the destructibility of the threefold goals {Dharma, Arfhc and K{ima) of life and investigat¬ ing them (and following Yoga) mentally, discards them, becomes the real seer of Reality! (And having obtained bliss through sclf-rea1izauon)» he becomes disinterested.

अध्याय ४२

श्लोक 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् ।दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च

dānena bhogānityāhusta pasā svargamāpnuyāt / dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārthamihaiva ca

हिन्दी अर्थ

चाहिए (इनमें श्रुति नहीं करनी चाहिए)। श्रुतिस्थानोंमें जहाँ स्वर और स्वरान्तर समाप्त न हुए हों तथा जो हस्व, दीर्घ एवं 'घुट' संज्ञाके स्थल हैं, वे सब श्रुतिसे रहित हैं, उनमें श्रुति नहीं

English

By persons who are not <eif-possessed, the soul is impossible to be realized through senses which are partially employed on diverse objects and which arc very difHcult to obtain' (to control—Mbh.).

अध्याय ४२

श्लोक 101

सद्भ्यो यद्दीयते किञ्चित्तत्परत्रोपतिष्टते ।असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते ।यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते

sadbhyo yaddīyate kiñcittatparatropatiṣṭate / asadbhyo dīyate yattu taddānamiha bhujyate / yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalamaśnute

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। वहाँ स्वरसे ही श्रुतिवत् कार्य

English

After knowing this, one shall become enlightened. What else is the characteristic of an enlightened one? Indeed after realising it, learned men consider thcjnselves contented.

अध्याय ४२

श्लोक 102

भरद्वाज उवाच किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् ।धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति

bharadvāja uvāca kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam / dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktumarhati

हिन्दी अर्थ

(सामव्यतिरिक्त स्थलोंमें) उदात्त स्वरमें 'दीता' नामवाली श्रुतिको जाने। स्वरितमें भी दिद्वान्

English

To the knower (of quality) what appears extremely frightful, to the unenlightened (e.g. the fear of a serpent which is really a rope) inspires no fear at all. There is no better state than Moka (emancipation from Sarfisdra) to anyone. If there be superiority in qualities (in such persons), some dilTerence in the gradation in reality may be seen, say the learned.

अध्याय ४२

श्लोक 103

भृगुरुवाच स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः ।तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्यो ऽन्यथा स विमुह्यते

bhṛguruvāca svadharmācaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ / teṣāṃ svargapalāvāptiryo 'nyathā sa vimuhyate

हिन्दी अर्थ

लोग “दीसप्ता' की ही स्थिति मानते हैं। अनुदात्तमें 'मृदु'” श्रुति जाननी चाहिए। गान्धर्व गानमें श्रुतिका अभाव होनेपर भी स्वरको ही श्रुतिके समान करना चाहिए, वहाँ स्वरमें ही श्रुतिका

English

If a man performs holy rites without any speciHc aim or desire (in return) that act burns down what acts have been performed (by him) earlier. (Past acts being burnt down and present acts being desircicss do not bring about undesirable results. But if such a knower continues to act how can these acts bring about Mokdi)

अध्याय ४२

श्लोक 104

भरद्वाज उवाच यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा ।तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि

bharadvāja uvāca yadetañcāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā / teṣāṃ sve sve samācārāstanme vaktumihārhasi

हिन्दी अर्थ

वैभव निहित है। उदात्त, अनुदात्त, स्वरित, प्रचय' तथा निघात--ये पाँच स्वरभेद होते हैं।

English

People of their own accord produce the world (they live in) and the duration of (their) life (in it). The above arc (automatically) created while he is doing an act* Please see that even if he is ever subjected to a frightful state, he does not bewail the good actions.*

अध्याय ४२

श्लोक 105

भृगुरुवाच पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारो ऽभिनिर्द्दिष्टाः

bhṛguruvāca pūrvameva bhagavatā brahmaṇā lokahitamanutiṣṭatā dharmasaṃrakṣaṇārthamāśramāścatvāro 'bhinirddiṣṭāḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद मैं आर्चिकके तीन स्वरोंका प्रतिपादन करता हूँ। पहला उदात्त, दूसरा अनुदात्त और तीसरा स्वरित है। जिसको उदात्त कहा गया है, वही स्वरितसे परे हो तो विद्वान् पुरुष उसे

English

Please explain the path of meditatbn unto me for the achievement of that region on knowing which, O Brah- mana, a man is relieved from three types of distresses.

अध्याय ४२

श्लोक 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरन्ति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात्

tatra gurukulavāsameva prathamamāśramamāharanti samyagatra śaucasaskāraniyamavrataviniyatātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya taddhyālasyaṃ gurorabhivādanavedābyāsaśravaṇapavitraghīkṛtāntarātmā triṣavaṇamupaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣā nityabhikṣābhaikṣyādisarvaniveditāntarātmā guruvacananideśānuṣṭānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt

हिन्दी अर्थ

प्रचय कहते हैं। वहाँ दूसरा कोई स्वरान्तर नहीं होता। स्वरितके दो भेद हैं--वर्ण-स्वार तथा अतीत-स्वार। इसी प्रकार वर्ण भी मात्रिक एवं उच्चरितके पश्चात् दीर्घ होता है। प्रत्यय-स्वाररूप

English

O BrShmana sage! I shall recount to you the four types of Jndnayoga (the path of knowledge), on realising which, great sages attain eternal Siddhi.

अध्याय ४२

श्लोक 107

भवति चात्र श्लोकः गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् ।तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् ।इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति

bhavati cātra ślokaḥ guruṃ yastu samārādhya dvijo vedamāvānpuyāt / tasya svargaphalāvāptiḥ siddhyate cāsya mānasam / iti gārhasthyaṃ khalu dvitīyamāśramaṃ vadanti

हिन्दी अर्थ

प्रत्ययका दर्शन होनेसे उसे सात प्रकारका जानना चाहिए। वह क्‍या, कहाँ और कैसा है, इसका ज्ञान पदसे प्राप्त करना चाहिए। दाहिने कानमें सातों स्वरोंका श्रवण करावे। आचार्योने पुत्रों और

English

The great sages who are experts in Yoga and are gratified with their perfect knowledge and have fixed their hearts on Liberation from Sardsira perform their Yogic meditation on proper lines.

अध्याय ४२

श्लोक 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः ।समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते

tasya sadā cāralakṣaṇaṃ sarvamanuvyākhyāsyāmaḥ / samāvṛtānāṃ sadācārāṇāṃ sahadharmacaryaphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate

हिन्दी अर्थ

शिष्योंके हितकी इच्छासे ही इस शिक्षाशास्त्रका प्रणयन किया है। उच्च (उदात्त)-से कोई उच्चतर नहीं है और नीच (अनुदात्त)-से नीचतर नहीं है। फिर विशिष्ट स्वरके रूपमें जो 'स्वार' संज्ञा

English

Being freed from the blemishes of the worldly exis* tence, they are liberated. With their liability to get a further birth being eliminated, they stabilise themselves in the pristine Souhscate.

अध्याय ४२

श्लोक 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य।त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत्

dharmārthakāmāvāptirhya.tra trivargasādhanamapekṣyāgarhitakarmaṇā dhanānyādāya svādhyāyopalabdhaprakarṣeṇa vā brahmarṣinirmitena vā adbhiḥ sāgaragatena vā dravyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ vartayet

हिन्दी अर्थ

दी जाती है, उसमें स्वारका क्या स्थान है? (इसके उत्तरमें कहते हैं--) उच्च (उदात्त) और नीच (अनुदात्त)-के मध्यमें जो 'साधारण' यह श्रुति है, उसीको शिक्षाशास्त्रके विद्वान् स्वार-

English

(Defective) They are free from mutually clashing pairs such as pleasure, pain, always established in the Sattva Guna; cheyare liberated and (hey do not possess anything, They cultivate detachment that does not obstruct* and that is condu* cive to mental tranquility.

अध्याय ४२

श्लोक 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरन्ति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका ये ऽन्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यन्तरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते

taddhi sarvāśramaṇāṃ mūlamudāharanti gurukulanivāsinaḥ parivrājakā ye 'nye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭāninasteṣāmapyantarā ca bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante

हिन्दी अर्थ

संज्ञामें 'स्वार” नामसे जानते हैं। उदात्तमें निषाद और गान्धार स्वर हैं, अनुदात्तमें ऋषभ और धैवत स्वर हैं। और ये--षद्ज, मध्यम तथा पञ्चम--स्वरितमें प्रकट होते हैं। जिसके परे 'क'

English

There, the sage should keep his extremely tormented and agitated mind concentrated by means of meditation. With¬ drawing within him (as if in a lump) all his sense-organs, the sage should be seated (motion-less) like a log of wood.

अध्याय ४२

श्लोक 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति

vānaprasthānāṃ ca dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyodanāḥ svādhyāyaprasaṃginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti

हिन्दी अर्थ

और 'ख' हैं तथा जो जिह्नामूलीयरूप प्रयोजनको सिद्ध करनेवाली है, उस “ऊष्मा' (शक श्ख)- को “मात्रा ' जाने। वह अपने स्वरूपसे ही 'कला' है (किसी दूसरे वर्णका अवयव नहीं है। इसे

English

He should not perceive any sound through his ears, nor feel any touch by means of bis skin; he should not perceive any colour or feature through the eyes; nor should he have the taste of anything through his tongue.

अध्याय ४२

श्लोक 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति

teṣāṃ pratyutthānābhigamanamanasūyāvākyadānasukhasatkārāsanasukhaśayanābhyavahārasatkriyā ceti

हिन्दी अर्थ

उपध्मानीयका भी उपलक्षण मानना चाहिए)।

English

Being immersed in meditation, the knower of reality should eschew all tilings to be smelt. Tlic energetic Yogin does not covet these (five types of) objects which excite the senses.

अध्याय ४२

श्लोक 113

भवति चात्र श्लोकः अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति

bhavati cātra ślokaḥ atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate / sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati

हिन्दी अर्थ

प्रश्लिष्ट तथा सातवाँ पादवृत्त--ये सात सवार हैं। अब में इन सब स्वारोंका पृथकूपृथक् लक्षण बतलाता हूँ। लक्षण कहकर उन सबके यथायोग्य उदाहरण भी बताऊँगा। जो अक्षर “य” कार और

English

Then the clever (devotee) shall withdraw into his mind the PaMcavarga (the group of five senses). He shall then enter into meditation (stabilising) erring mind aiongwith the five sense organs.

अध्याय ४२

श्लोक 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति

api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vidyābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ apatyotpādanena prajāpatiriti

हिन्दी अर्थ

“व” कारके साथ स्वरित होता है तथा जिसके आगे उदात्त नहीं होता, वह 'जात्य” सवार कहलाता है। जब उदात्त 'इ' वर्ण और 'उ' वर्ण कहीं पदादि अनुदात्त अकार परे रहते सन्धि

English

At this time he should collect' the sense organs and the mind into one lump (and direct them to the path of meditation). Thus the first path of meditation has been explained by me.

अध्याय ४२

श्लोक 115

लोकौ चात्र भवतः वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा ।परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम्

lokau cātra bhavataḥ vātsalyāḥ sarvabhūtebhyo vāyoḥ śrotrastathā girā / paritāpodapaghātaśca pāruṣyaṃ cātra garhitam

हिन्दी अर्थ

होनेपर “य” 'व” के रूपमें परिणत हो स्वरित होते हैं, तो वहाँ सदा 'क्षेप्र' स्वारका लक्षण समझना चाहिए। 'ए' और 'ओ! इन दो उदात्त स्वरोंसे परे जो वकारसहित अकार निहित

English

Just as a drop of water on the leaf (of a lotus) is very restless and moves alt round, so also his mind moves about in the path of meditation.

अध्याय ४२

श्लोक 116

अवज्ञानमहॄङ्कारो दंभश्चैव विगर्हितः ।अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः

avajñānamahṝṅkāro daṃbhaścaiva vigarhitaḥ / ahiṃsā satyamakrodaṃ sarvāśramagataṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

(अनुदात्तरूपमें निपातित) हो और उसका जहाँ लोप ('ए! कार या 'उ' कार में अनुप्रवेश) होता है, उसे 'अभिनिहित' सवार माना जाता है।

English

A person who knows the path of meditation should not be discouraged, should not mind the troubles undergone, should give up lethargy and malice and should again establish his mind in meditation.

अध्याय ४२

श्लोक 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः

api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅganityopabhoganṛtyagītavāditraśrutisukhanayanasneharāmādarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyalehyapeyacoṣyāṇāmabhyavahāryyāṇāṃ vividhānāmupabhogaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है, जिसके पूर्वमें उदात्त हो, तो वह सर्व बहुस्वार-- (सर्वत्र बहुलतासे होनेवाला स्वर) 'तैरव्यझन' कहलाता है। यदि उदात्त अवग्रह हो और अवग्रहसे परे अनन्तर स्वरित हो तो उसे

English

Pondering, reflection, and disc rim ination** are produced in order (in the meditating Yogi). This is the first meditation of the sage endowed with trance.

अध्याय ४२

श्लोक 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति ।त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे ।स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात्

svavihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptiriti / trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame / sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

“तिरोविराम' समझना चाहिए। जहाँ उदात्त 'इ! कारको अनुदात्त 'इ” कारसे संयुक्त देखो, वहाँ विचार लो कि 'प्रश्लिष्ट' सवार है। जहाँ स्वर अक्षर अकारादिमें स्वरित हो और पूर्वपदके साथ

English

A heap of dust, ashes or cowdung cannot be formed into a saturated paste by sprinkling with water all of a sudden.

अध्याय ४२

श्लोक 119

उञ्छवृत्तिर्वृहस्थो यः स्वधम चरणे रतः ।त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः

uñchavṛttirvṛhastho yaḥ svadhama caraṇe rataḥ / tyaktakāmasukhāraṃbhaḥ svargastasya na durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

१-स्वरितसे आगे स्वरित ही हों तो उनकी 'प्रचय' संज्ञा होती है। २- प्रचय परे हो तो स्वरितका आहनन होनेसे उसकी “निघात” संज्ञा होती है। प्रचय न हो, तब तो शुद्ध 'स्वरित' ही रहता है।

English

It should be gradually made into paste, some part remaining dry in the beginning but later on made smooth. Thus everything will become drenched completely in the end.

अध्याय ४२

श्लोक 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्त्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यन्ते अनुसंचरन्ति

vānaprasthāḥ khalvapi dharmamanusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprastravaṇāni svabhakteṣvaraṇyeṣu mṛgavarāhamahiṣa śārdūlavanagajākīrṇeṣu tapasyante anusaṃcaranti

हिन्दी अर्थ

संहिता विभक्त हो, उसे पादवृत्त स्वारका शास्त्रोक्त लक्षण समझना चाहिए।

English

In the same manner one must make the group of sense Ofans calm and tranquil. They must be withdrawn gradually. Then they will be subdued perfectly.

अध्याय ४२

श्लोक 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः ।समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहॄन्ते

tyaktagrāmyavastrābhyavahāropabhogā vanyauṣadhiphalamūlaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsaninobhūpāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśukuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśyaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanāḥśuṣkabalihomakālānuṣṭāyinaḥ / samitkuśakusumāpahārasaṃmārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavanaviṣṭaṃ bhavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryānuṣṭānavihitapariśuṣkamāṃsaśoṇitatvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahṝnte

हिन्दी अर्थ

'जात्य' स्वारका उदाहरण है--'स जात्येन' इत्यादि। श्रुष्टी+अग्रे- श्रुष्टयग्ने आदि स्थलोंमें क्षेप्र ' सवार है। 'वे मन्वत'” इत्यादिमें 'अभिनिहित' सवार जानना चाहिए उ+ऊतये"ऊतये, वि+ईतये-

English

O leading sage! By stabilising one's mind and

अध्याय ४२

श्लोक 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् ।स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जायान्

yastvetāṃ niyatacaryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret / sa dahedagnivaddoṣāñjayellokāṃśca durjāyān

हिन्दी अर्थ

बीतये इत्यादिमें 'तैरव्यझन' नामक सवार है। “विस्कभिते विस्कभिते' आदि स्थलोंमें 'तिरोविराम ' है।'हि इन्द्र गिर्वण: ““' हीन्द्र० ' इत्यादिमें ' प्रश्लिष्ट सवार है।.“क ईम् कई वेद' इत्यादिमें 'पादवृत्त '

English

Neither through manly effort nor through divine providence shall he attain that happiness which he attains by restraining the self (in Yoga).

अध्याय ४२

श्लोक 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा ।विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति ।समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः

parivrājakānāṃ punarācāraḥ tadyathā / vimucyāgniṃ dhanakalatraparibarhasaṃgeṣvātmānaṃ snehapāśānavadhūya parivrajanti / samaloṣṭāśmakāñcanāstrivargapravṛtteṣvasaktabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

नामक सवार है। इस प्रकार ये सब सात सवार हैं।

English

Endowed with that bliss, he will find pleasure in the process of meditation. Thus the Vogins attain the blissful salvation (lit. with no ailments).

अध्याय ४२

श्लोक 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणो ऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरन्तो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति

arimitrodāsīnāṃ tulyadarśanāḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanṛḥkarmabhiranabhiranabhidrohiṇo 'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevāyatanānyanusaṃcaranto vā sārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā na krodhadarpalobhamohakārpaṇyadaṃbhaparivādābhimānanirvṛttahiṃsā iti

हिन्दी अर्थ

जात्य स्वरोंको छोड़कर एक पूर्ववर्ती उदात्त अक्षरसे परे जो भी अक्षर हो, उसकी स्वरित संज्ञा होती है। यह स्वरितका सामान्य लक्षण बताया जाता है। पूर्वोक्त चार सवार उदात्त अथवा

English

O Brahmana, thus instructed by Bhrgu, the valorous Bharadvaja» the extremely virtuous soul, was surprised. He wonhipped Bhigu.

अध्याय ४२

श्लोक 125

भवन्ति चात्र श्लोकाः अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः ।न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित्

bhavanti cātra ślokāḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaścarate muniḥ / na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit

हिन्दी अर्थ

करते हैं। (जिसका स्वरूप चल हो, उस स्वारका नाम कम्प है) इसका उदाहरण है “जुढ्ग्रि: !

English

O learned one, thus the creation of the universe has been narrated unto you entirely. O excessively intelligent one, what else do you wish to hear?

अध्याय ४२

श्लोक 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति ।विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिता ग्निना संव्रजते हि सोकान्

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śarīramagniṃ svamukhe juhoti / viprastu bhaikṣopagatairhavirbhiścitā gninā saṃvrajate hi sokān

हिन्दी अर्थ

पूर्वपद 'इकारान्त हो और परे “उ'कारकी स्थिति हो तो मेधावी पुरुष वहाँ 'हस्व कम्प' जाने--इसमें संशय नहीं है। यदि “उ 'कारद्वययुक्त पद परे हो तो इकारान्त पदमें दीर्घ कम्प जानना

English

O learned one, thus the creation of the universe has been narrated unto you entirely. O excessively intelligent one, what else do you wish to hear?

अध्याय ४२

श्लोक 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः ।अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः

mokṣāśramaṃ yaścarate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitayuktabuddhiḥ / anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इसका दृष्टान्त है--'शबग्ध्यूषू' इत्यादि। तीन दीर्घ कम्प जानने चाहिए, जो संध्यक्षरोंमें होते हैं। उनके क्रमशः उदाहरण ये हैं--मन्या। पथ्या। न इन्द्राभ्याम्। शेष हस्व कहे गये हैं। जब

English

O learned one, thus the creation of the universe has been narrated unto you entirely. O excessively intelligent one, what else do you wish to hear?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 42
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.