Narada Purana· Nārada Purāṇa
46
अध्याय 46 / 167

Book 1 - Adhyaya 47

82 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ82 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४६

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे षट्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः सनन्दन उवाच एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः ।खाण्डिक्यो ऽमृतवच्छ्रत्वा पुनराह तमीरयन्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde ṣaṭcatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca etadadhyātmamānāḍhyaṃ vacaḥ keśidhvajasya saḥ / khāṇḍikyo 'mṛtavacchratvā punarāha tamīrayan

हिन्दी अर्थ

ग्रामात्! (गाँवसे पूर्व) इत्यादि उदाहरण समझने चाहिए। ९.उदाहरण--“वृक्ष॑ प्रति परि अनु वा विद्योतते विद्युत् (वृक्षकी ओर बिजली चमकती है)। यहाँ वृक्षके प्रकाशित होनेसे बिजलीकी चमकका ज्ञान होता है, अत: वृक्ष लक्षण है। किसीके मतमें विद्युत्का विद्योतन ही लक्षण है, इसे व्यक्त करनेवाले प्रति, परि अथवा अनु किसीके भी योगमें द्वितीया ही होगी। १०.' भक्तो विष्णुं प्रति, परि, अनु वा।' (यह श्रीविष्णुका भक्त है)। यहाँ 'इत्थंभूत'

English

On hearing these words of Keidhvaja that consisted of an estimate of spiritual topics and that was like nertor, Khandikya spoke again, urging him.

अध्याय ४६

श्लोक 2

खाण्डिक्य उवाच तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम ।विज्ञातयो गशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसंततौ

khāṇḍikya uvāca tad brūhi tvaṃ mahābhāga yogaṃ yogaviduttama / vijñātayo gaśāstrārthastvamasyāṃ nimisaṃtatau

हिन्दी अर्थ

का अर्थ है किसी विशेषणको प्राप्त। भक्तत्वरूप विशेषणको प्राप्त पुरुषके कथमनमें प्रयुक्त प्रति आदि अव्यय कर्मप्रवचनीय होकर “विष्णु' शब्दसे युक्त हो उसमें द्वितीया विभक्ति लाते हैं। ११.लक्ष्मी्रिं प्रति, परि, अनु वा। इसका अर्थ हुआ लक्ष्मीजी भगवान् श्रीहरिकी वस्तु हैं, उनपर उन्हींका अधिकार है, वे श्रीहरिका भाग हैं। १२. मूलमें “वीप्सा' का प्रयोग न होनेपर भी “लक्षणेत्थंभूत०" (पा० सू० १। ४। ९०)-के आधारपर उसका

English

O highly blessed one, O the most excellent one among the knowers of Yoga, recount details of Yoga. In this dynasty of Nimi, you alone are the person vslio have understood the topics in the Yogas«sirn.

अध्याय ४६

श्लोक 3

केशिध्वज उवाच योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम ।यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः

keśidhvaja uvāca yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama / yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ

हिन्दी अर्थ

इन सबकी अभिव्यक्तिके लिये प्रयुक्त हुए प्रति, परि, अनु--इन अव्ययोंकी 'कर्मप्रवचनीय ' संज्ञा होती है। ' भाग” अर्थको छोड़कर शेष जो लक्षण आदि अर्थ हैं, उनकी अभिव्यक्तिके लिये प्रयुक्त

English

O Khandikya, even os I recount, may the naiure of the Yoga be heard. A sage who is establislicd in Yoga, docs not fall off after attaining merger into the Brahman.

अध्याय ४६

श्लोक 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।बन्धस्य विषयासंगि मुक्तेर्निर्विषयं तथा

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / bandhasya viṣayāsaṃgi mukternirviṣayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

होनेवाला 'अभि” अव्यय भी “कर्मप्रवचनीय ' होता है। हीन' अर्थको प्रकाशित करनेवाला 'अनु' तथा 'हीन' और “अधिक' अर्थोको प्रकट करनेके लिये प्रयुक्त 'उप” अव्यय भी

English

By means of the power of the Atman he sliould make the mind that is prone to aberration,* meditate on the Brahman by infusing it with the nature of Atman, even as a magnet docs it to piece of iron.

अध्याय ४६

श्लोक 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः ।चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā budho manaḥ / cintayenmuktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram

हिन्दी अर्थ

'कर्मप्रवचनीय ' होते हैं। अन्तर अर्थात् मध्य अर्थ तथा सहार्थ यानी तृतीया' विभक्तिका अर्थ व्यक्त करनेके लिये प्रयुक्त हुआ 'अनु' शब्द भी “कर्मप्रवचनीय' है। (इन सबके योगमें द्वितीया

English

The special movement of the mind that depends on the efforts of self is to conjoin to the Brahman and such union with the Brahman is called Yca.

अध्याय ४६

श्लोक 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रीह्यध्यापनं मनः ।विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा

ātmabhāvaṃ nayettena tadbrīhyadhyāpanaṃ manaḥ / vikāryamātmanaḥ śaktyā lohamākarṣako yathā

हिन्दी अर्थ

द्वितीया च चतुर्थी स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि। अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे॥ १२॥ गत्यर्थक धातुओंके कर्ममें द्वितीया और चतुर्थी दोनों विभक्तियाँ प्रयुक्त होती हैं, यदि गमनकी चेष्टा प्रकट होती हो। (परंतु मार्ग या उसका वाचक शब्द यदि गत्यर्थक धातुका कर्म

English

This includes the holy rites with special and peculiar characteristics. He who possesses Yoga is Yogin. He is called a iXfumuku (one desirous of liberation).

अध्याय ४६

श्लोक 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः ।तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ / tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

है, जब पथिक मार्गपर चल रहा हो। यदि वह गलत रास्तेसे जाकर अच्छा रास्ता पकड़ना चाहता हो तब चतुर्थीका प्रयोग भी हो ही सकता है“) ज्ञानार्थक “मन्” धातुका कर्म यदि कोई

English

At the outset, the Yogin who practises Yoga is called Tunjamdna. He who is called Vinifpannasamddhi (ofaccomplished meditation) is one, who has attained the greatest Brahman,

अध्याय ४६

श्लोक 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् ।यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते

evamatyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇam / yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣuramidhīyate

हिन्दी अर्थ

करना हो तो उसमें भी द्वितीया और चतुर्थी दोनों विभक्तियाँ होती हैं।॥१२॥

English

Thus the ascetic should practise the good postures, (like Hhaclrasana). He must be endowed with good qualities. He must pcrforni the Y'oga with what arc called Vmas and jYvyamas.

अध्याय ४६

श्लोक 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानो ऽभिधीयते ।विनिष्यन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान्

yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate / viniṣyannasamādhistu parabrahmopalabdhimān

हिन्दी अर्थ

इन सब अव्यय शब्दोंके योगमें चतुर्थी विभक्तिके प्रयोगका विधान है'”। तादर्थ्यमें अर्थात् जिस वस्तुके लिये कोई कार्य किया जाता है, उस “वस्तु 'के बोधक शब्दमें चतुर्थी विभक्ति होती है''। 'तुमुन” के अर्थमें प्रयुक्त अव्ययभिन्न भावार्थक प्रत्ययान्त शब्दमें भी चतुर्थी विभक्तिका

English

If v\hat are called Prdnas (vital airs) are restrained by practice, it should be known as Prdndma. It has two sub¬ divisions: the Sabija (with seed) and the Abfja (without seed).

अध्याय ४६

श्लोक 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् ।जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते

yadyantarāyadoṣeṇa dūṣyate nāsya mānasam / janmāntarairabhyasanānmuktiḥ pūrvasya jāyate

हिन्दी अर्थ

स्वामी श्वराधिपतिभि: साक्षिदायादसूतके: । निर्धरणे द्वे विभक्ती षष्ठी हेतुप्रयोगके॥ १५॥

English

When the two vital Airs —Prdna and over¬

अध्याय ४६

श्लोक 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि ।प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात्

viniṣpannasamādhistu muktistatraiva janmani / prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt

हिन्दी अर्थ

ग्रहण किया गया है। उसका अर्थ है व्याप्ति। उदाहरण है--' वृक्ष॑ वृक्ष॑ प्रति सिश्लति” (एक-एक पेड़को सींचता है), 'परि सिश्ञति, अनु सिश्ञति' का भी प्रयोग हो सकता है। १.उदाहरण--हरिमभि वर्तते। २.' अनु हरि सुराः' इसका अर्थ है--हैत्य भगवानूसे हीन हैं। ३. अधिक ' अर्थमें जहाँ 'उप' है, वहाँ सप्तमी विभक्ति होती है। 'हीन' अर्थमें जहाँ 'उप' है, उसके योगमें ट्वितीया होती है। यथा--'उप हरि सुरा:'--देवता भगवानूसे हीन हैं।

English

The knower of the Yogas shall curb the sense organs drawn towards their objects such as sound, etc. Being devot¬ ed to and insistent on Praiydhdra (withdrawal of the mind from sense-objects), hesliould make the senses (withdrawn from sense objects but) merging in the mind.

अध्याय ४६

श्लोक 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् ।सेवेत योगी निष्कामो यिगितां स्वमनो नयन्

brahmacaryamahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān / seveta yogī niṣkāmo yigitāṃ svamano nayan

हिन्दी अर्थ

४.उदाहरण--'हृदयमनु हरि:” भगवान् हृदयके भीतर हैं। ५.उदाहरण--नदीमन्ववसिता सेना। नद्या सह सम्बद्धेत्यर्थ: (सेना नदीसे सम्बद्ध है)। ६.उदाहरण--'ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति” (गाँवको जाता है)

English

If the sense-organs become steady, they become extremely 'submissive. If they are non-aubmissive, the Yogln cannot achieve Yoga.

अध्याय ४६

श्लोक 13

स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियमान्यमान् ।कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परिस्मिन्प्रवणं मनः

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyamānyamān / kurvvīta brahmaṇi tathā parisminpravaṇaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

७. यथा--'पन्थानं गच्छति” (राह चलता है)। ८. यथा--'उत्पथेन पथे गच्छति' (अच्छी राह पकड़नेके लिये बुरे रास्तेसे जाता है)। ९. यथा--'न त्वां तृणं मन्ये, तृणाय वा! (मैं तुझे तृणके बराबर भी नहीं समझता)। वार्तिककारके मतमें यहाँ 'प्राणिभिन्न! को हटाकर 'नौका, अन्न, शुक, श्रगाल--इन शब्दोंको छोड़कर' इतना बढ़ा देना चाहिए। इससे “न त्वाम् अन्न मन्ये' इत्यादि स्थलोंमें प्राणिभिन्न होनेपर भी चतुर्थी नहीं होगी और “न त्वां

English

After keeping the vital airs under control by means of Prdndydma and the sense-organs by means of Prntydkdra the practitioner of Yoga shall make ihe mind stabilised in an auspicious support.

अध्याय ४६

श्लोक 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः ।विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः

ete yamāśca niyamāḥ pañca pañcaprakīrtitāḥ / viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ

हिन्दी अर्थ

शुने मन्ये” इत्यादि स्थलोंमें ' प्राणी” होनेपर भी चतुर्थी हो जायगी। १०. क्रमश: उदाहरण इस प्रकार हैं--'हरये

English

O highly blessed one, may it be mentioned to me, the auspicious support of the mind, by having wliich the mind dispels the outcome of defects entirely.

अध्याय ४६

श्लोक 15

एवं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः ।यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः

evaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇairyutaḥ / yamākhyairniyamākhyaiśca yuñjīta niyato yatiḥ

हिन्दी अर्थ

हरिं भजति (मोक्षके लिये भगवानूका भजन करता है)। १२. यागाय याति-यह्टू यातीत्यर्थ: (यज्ञके लिये

English

There arc three types otPhdvftnds (conceptions). The form and the universe is said to l>e threefold: The first is called lirahmn bhdvandy the otlier is known as Karmabhdvand and the third is of the nature of both Karma and Brahma.

अध्याय ४६

श्लोक 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् ।प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च

prāṇākhyamavalaṃbasthamabhyāsātkurute tu yat / prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca

हिन्दी अर्थ

'सह' तथा उसके पर्यायवाची शब्दोंसे योग होनेपर तृतीया विभक्ति होती है' (इसी प्रकार सदृशार्थक' शब्दोंके योगमें भी तृतीया होती है)। यदि कोई विकृत अड़ विशेषणरूपसे प्रयुक्त हुआ

English

O wise one, Sanaka and others are always endowed with the Ihahmabhdvand. while the others, Devas etc. the mobile and immobile beings — all these are endowed with Karmabhdvand.

अध्याय ४६

श्लोक 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदा निलौ ।कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadā nilau / kurutaḥ sadvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāttayoḥ

हिन्दी अर्थ

हो तो उसमें भी तृतीया विभक्ति होती है'। जहाँ एक क्रियाके होते समय दूसरी क्रिया लक्षित होती हो, वहाँ सप्तमी विभक्ति होती है।

English

O king, in the eyes of those who dilTeientiate regarding that this is the Universe, chat other is some thing diffc- ent, when all the particularised Karmans and knowledge are not diminished completely.

अध्याय ४६

श्लोक 18

तस्य चांलबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते ।आलंबनमनन्तस्य योगिनो ऽभ्यसतः स्मृतम्

tasya cāṃlabanavatsthūlaṃ rūpaṃ dviṣatpate / ālaṃbanamanantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रसूत”' (तथा “प्रतिभू!')--इन शब्दोंके योगमें सप्तमी और षष्ठी दोनों विभक्तियाँ होती हैं।। जिस समुदायमेंसे किसी एककी जाति-सम्बन्धी,

English

O king, since that (i.c. the greatest fom» of Visnii) cannot be meditated upon by one who practises Yoga, the gross form of Hari that could be seen by means of the eyes should be meditated tipon.

अध्याय ४६

श्लोक 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् ।कुर्य्याञ्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः

śabdādiṣvanuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit / kuryyāñcittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विशेष नामवाले व्यक्तिसम्बन्धी विशेषताका निश्चय करना हो, उस समुदायबोधक शब्दमें सप्तमी और षष्ठी दोनों विभक्तियाँ होती हैं। 'हेतु' शब्दका प्रयोग करके यदि हेत्वर्थका प्रकाशन किया जाय

English

All this universe, consisting of the mobile and im¬ mobile beings, is endowed with the potency of Visnu of (he form of the Supreme Brahman.

अध्याय ४६

श्लोक 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चला त्मनाम् ।इन्द्रियाणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः

vaśyatā paramā tena jāyate niścalā tmanām / indriyāṇāmavaśyaistairna yogī yogasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोते: प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि॥ १६॥ स्मरणार्थक क्रियाओंके कर्ममें शेषषष्ठी होती है: । 'कृ' धातुके कर्ममें भी शेषषष्ठीका विधान

English

Human beings are more powerful than beasts and men wield more power (among human beings). O king, superior to them are the Nagas, Gandharvas, Yaks and other gods.

अध्याय ४६

श्लोक 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रियैः ।वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhareṇa cendriyaiḥ / vaśīkṛtaistataḥ kuryātsthiraṃ cetaḥ śubhāśraye

हिन्दी अर्थ

है। यदि प्रतियत्न (गुणाधान या संस्कार) सूचित होता हो'। 'हिंसा' अर्थवाले धातुओंका प्रयोग होनेपर उनके कर्ममें शेषषष्ठी होती है'"। कृदन्त शब्दका योग होनेपर कर्ता और कर्ममें षष्ठी होती

English

O lord of men, he assumes the forms of all potencies {Saktis) having the activities of Devas, animals and human beings in his own sports.

अध्याय ४६

श्लोक 22

खाण्डिक्य उवाच कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः ।यदाधारमशेषं तु हॄन्ति दोषसमुद्भवम्

khāṇḍikya uvāca kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ / yadādhāramaśeṣaṃ tu hṝnti doṣasamudbhavam

हिन्दी अर्थ

न कर्तकर्मणो: षष्ठी निष्ठादिप्रतिपादने। एता वे द्विविधा ज्ञेया: सुबादिषु विभक्तिषु। भूवादिषु तिडन्तेषु लकारा दश वे स्मृता: ॥ १७॥ यदि निष्ठा आदिका प्रतिपादन करनेवाले प्रत्ययोंसे युक्त शब्दका प्रयोग हो तो कर्ता और कर्ममें षष्ठी नहीं होती''। ये विभक्तियाँ दो

English

His activities based on the ICarmans (of other beings) are for helpii the worlds. The activities of the incom* prehemible Being are pervasive and very benevolent. *

अध्याय ४६

श्लोक 23

केशिध्वज उवाच आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तञ्च स्वरूपतः ।रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च

keśidhvaja uvāca āśrayaścetaso jñānin dvidhā tañca svarūpataḥ / rūpaṃ mūrtamamūrtaṃ ca paraṃ cāparameva ca

हिन्दी अर्थ

१. यथा--पुत्रेण सहागत: पिता (पुत्रके साथ पिता आया है)। यहाँ 'सह'” के योगमें तृतीया हुई है। इसी

English

O king, that form of the deity, the embodiment of the Universe must be meditated upon for the purification of the soul. It is destructive of all sins.

अध्याय ४६

श्लोक 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते ।ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका

trividhā bhāvanā rūpaṃ viśvametattridhocyate / brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā

हिन्दी अर्थ

प्रकार 'साकम्', “'सार्धम्', 'समम्'--इन शब्दोंके योगमें भी तृतीया जाननी चाहिए। २. 'सदृश', 'तुल्य', 'सम', “निभ', “'सदृक्ष', “नीकाश', 'संकाश', 'उपमित' आदि शब्द सदृशार्थक हैं; इनके योगमें भी तृतीया होती है, यथा-मेघेन सदृश: श्यामो हरि: (भगवान् विष्णु मेघके समान श्याम हैं)। ३. यथा--अक्ष्णा काण: (आँखका काना), कर्णेन बधिर: (कानका बहरा), पादेन खञ्ज: (पैरका लँगड़ा) इत्यादि। ४. यथा-गोषु दुह्ममानासु गत:

English

Just as the fire with shooting flames in collaboration with the wind burns down heaps of dry grass and wood, so also Visnu, abiding in the minds of Yogins destroys all sins.

अध्याय ४६

श्लोक 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिकापरा ।उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना

karmabhāvātmikā hyekā brahmabhāvātmikāparā / ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā

हिन्दी अर्थ

उदाहरण हैं। ६. यथा--नृणां नृषु वा ब्राह्मण: श्रेष्ठ: । गवां गोषु वा कृष्णा बहुक्षीरा। गच्छतां गच्छत्सु वा धावन् शीघ्र: । छात्राणां छात्रेषु वा। मैत्र: पटुः--ये उदाहरण हैं। ७. यथा--अन्नस्य हेतोर्बसति।

English

(Defective) Hence, this potency is the first and fore¬ most of all potencies. The devotee shall keep it in the mind. If it is duly stabilised it should be known as one with pure charac¬ teristics (?)

अध्याय ४६

श्लोक 26

सनकाद्या सदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः ।कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः

sanakādyā sadā jñānin brahmabhāvanayā yutāḥ / karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāścarāḥ

हिन्दी अर्थ

८. मातुः: स्मरति, मातु: स्मरणम् आदि उदाहरण है। शेषत्वेन विवक्षित होनेपर ही षष्ठी होती है। विवक्षा न होनेपर “मातरं स्मरति' इस प्रकार द्वितीया विभक्ति ही होगी। ९. उदाहरण--एधोदकस्योपस्करणम्-- एधोदकस्योपस्कुरुते। १०. महर्षि पाणिनिने यहाँ--'जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम'ं (२। ३। ५६) इस सूत्रद्वारा हिंसा-अर्थमें परिगणित धातुओंको ही ग्रहण किया है। उदाहरणके लिये “चौरस्योज्ञासनम्” 'चौरस्य

English

O tiger among men, all other supports of the mind, Devas and others with Karmans as their source of origin, are impure.

अध्याय ४६

श्लोक 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा ।अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā / adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā

हिन्दी अर्थ

प्रणिहननम्' निहननम्, प्रहणनं वा। “चौरस्योन्नाटनम्।' 'चौरस्य क्राथनम्।' 'चौरस्य पेषणं वा।' इत्यादि प्रयोग हैं। ११. यथा--'कृष्णस्य कृति: यहाँ 'कृष्ण' कर्ता है, उसमें षष्ठी हुई है। 'जगत: कर्ता कृष्ण: ' इसमें 'जगत्' कर्म है, यहाँ कर्ममें षष्ठी हुई है। १२. आदि पदसे “न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम्! (पा० सू० २। ३। ६९) इस सूत्रमें निर्दिष्ट स्थलोंको ग्रहण करना चाहिए। निष्ठाका उदाहरण यह है--' विष्णुना हता हैत्या: ' (विष्णुसे हैत्य मारे गये) ।

English

(Defective) One who has no desire for any of these supports shall meditate on the embodied forin of the Lord. This is to be known as DhSrandi since the mind is concentraled there.

अध्याय ४६

श्लोक 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु ।विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu / viśvametatparaṃ cānyadbhedabhinnadṛśāṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

'हैत्यानू हतवान् विष्णु: (हैत्योंको विष्णुने मारा)। इसमें कृदन्‍त शब्दका योग होनेसे विष्णुशब्दमें षष्ठीकी प्राप्त थी, जो इस निषेधसे बाधित हो गयी।

English

O ruler of men, may it be heard of what nature should Hari's form be. for being meditated upon. Tere cannot be a DhdranH (retention) without a support.

अध्याय ४६

श्लोक 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् ।वचसामात्मसंतोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्

pratyastamitabhedaṃ yatsattāmātramagocaram / vacasāmātmasaṃtodyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

है। क्रियावाचक 'भू' “वा” आदि शब्द ही तिडू विभक्तियोंके साथ संयुक्त होनेपर तिडन्त कहे गये हैं। इनमें दस' लकार बताये गये हैं॥ १७॥

English

Thereafter, the sensible man shall meditate upon the Lord's form without Safikha Gaddy Cakroy rhga (bow), etc., but it is tranquil with the rosary in the hands.

अध्याय ४६

श्लोक 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च ।विश्वस्वरूपं वैरूप्यलक्षणं परमात्मनः

tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpasyājanasya ca / viśvasvarūpaṃ vairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

(प्रत्येक लकारमें परस्मैपद और आत्मनेपद-- ये दो पद होते हैं। प्रत्येक पदमें प्रथम, मध्यम और उत्तम--ये तीन पुरुष होते हैं।) “तिप्! “तस्' 'अन्ति” यह प्रथम पुरुष है। 'सिप्” ' थस्' 'थ'--यह मध्यम पुरुष है तथा “मिप्” “वस्! “मस्” यह उत्तम पुरुष है (प्रत्येक पुरुषमें जो

English

Then the sensible man should mentally dwell on

अध्याय ४६

श्लोक 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः ।ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यञ्चक्षुगोचरम्

na tadyogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ / tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintyaṃ yañcakṣugocaram

हिन्दी अर्थ

जहाँ “युष्मद्', 'अस्मद्' शब्दोंके अतिरिक्त अन्य कोई भी नाम (संज्ञा-शब्द) उक्त कर्ता या उक्त कर्मके रूपमें प्रयुक्त होता हो, वहाँ प्रथम पुरुष होता है। “युष्मद्' शब्द उक्त कर्ता या उक्त

English

At the perception of that form (there shall be) one obeisance and absence of desire for other objects. O king, his meditation is fulhlled by the six Adgas (of meditation).

अध्याय ४६

श्लोक 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवो ऽथ प्रजापतिः ।मरुतो वसवो रुद्रा भास्कारास्तारका ग्रहाः

hiraṇyagarbho bhagavānvāsavo 'tha prajāpatiḥ / maruto vasavo rudrā bhāskārāstārakā grahāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मके रूपमें प्रयुक्त हो तो मध्यम पुरुष होता है और “अस्मद्' शब्दका उक्त कर्ता या उक्त कर्मके रूपमें प्रयोग हो तो उत्तम पुरुष कहा गया

English

When his perception of the form of the deity without any fanciful conception becomes the outcome of mental meditation, it is called Samddhi.

अध्याय ४६

श्लोक 33

गन्धर्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोतयः ।मनुष्याः पशवः शैलासमुद्राः सरितो द्रुमाः

gandharvā yakṣadaityāśca sakalā devayotayaḥ / manuṣyāḥ paśavaḥ śailāsamudrāḥ sarito drumāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रिया-बोधक “भू! “वा” आदि शब्दोंको

English

O king, in regard to the thing to be achieved i.e. the great Brahman, that which makes the achievement possible is VijHdna (perfect knowledge). That which is to be attained to is the Atman whose Rhdvandx have been dispelled.

अध्याय ४६

श्लोक 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः ।प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाञ्चेतनात्मकम्

bhūpa bhūtānyaśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ / pradhānādiviśeṣāntāścetanāñcetanātmakam

हिन्दी अर्थ

“धातु” कहा गया है। 'सन् ' आदि प्रत्यय जिनके अन्तमें हों, उनकी भी धातु संज्ञा है। धातुओंसे वर्तमानकालमें लट्लकारका विधान है। अनद्यतन (आजसे पहलेके) भूतकालमें लड़ लकार होता

English

Then the devotee shall achieve the emotional idem iJty with the great Atmnn he shall become nomdifferent from him. The difference is caused by the ignorance about him.

अध्याय ४६

श्लोक 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् ।मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम्

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādamapādakam / mūrttametaddhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam

हिन्दी अर्थ

है तथा “मा' और “स्म' इन दोनोंके योगमें लड़ (और लुड्) लकार होता है, यह बताना चाहिए। आशीर्वाद और विधि आदि अर्थमें धातुसे लोट लकारका विधान है। विधि आदि अर्थमें तथा

English

When AjndnUy the cause of differentiation, is utterly dispelled who will agree to this that the Atman is different from the Prahman?

अध्याय ४६

श्लोक 36

एतत्सर्वमिदं विंश्वं जगदेतञ्चराचरम् ।परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम्

etatsarvamidaṃ viṃśvaṃ jagadetañcarācaram / parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam

हिन्दी अर्थ

आशीर्वादमें लिडः लकारका भी प्रयोग होता है, किंतु विधिलिड और आशिष््-लिड्के धातु- रूपोंमें अन्तर होता है। मुने! इसीलिये वह दो प्रकारका माना गया है॥ २१-२२॥

English

O Khandikya, tlius partly in detail and partly in brief, the Yoga has been recounted to you, since you have been asking me about it. What more can I do for you?

अध्याय ४६

श्लोक 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा ।अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā / avidyākarmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktiriṣyate

हिन्दी अर्थ

परोक्ष भूतकालमें लिट् लकारका प्रयोग होता

English

The excellent nature of (he Yoga has been expound¬ ed by you. Everything has been done for me. Thanks to your instructions, the impurity in my mind has been entirely annihilated.

अध्याय ४६

श्लोक 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा ।असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते

yeyaṃ kṣetrajñaśaktiḥ sā ceṣṭitā nṛpa karmajā / asārabhūte saṃsāre proktā tatra mahāmate

हिन्दी अर्थ

है। आजके बाद होनेवाले भविष्यमें “लुट्'का प्रयोग किया जाता है। आज होनेवाले भविष्यमें (तथा सामान्य भविष्यकालमें भी) धातुसे लृट् लकार होता है॥ २३॥

English

The feelings 'T and 'My* are the outcome of Avidyd so also their utterance. The truth which is inexpressible is beyond the scope of words.

अध्याय ४६

श्लोक 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् ।तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञ संज्ञिता

saṃsāratāpānakhilānavāpnotyanusaṃjñitān / tayā tirohitatvāttu śaktiḥ kṣetrajña saṃjñitā

हिन्दी अर्थ

१. लट् , लिट् लुटू, लूट, लेट, लोट, लड्डू लिझ लुडः तथा लृड्-ये दस लकार हैं। इनमेंसे पाँचवें

English

O Kesidhvaja, go, for the atiammeni of further welfare. Everything has been done for me by you since the

अध्याय ४६

श्लोक 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते ।अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका

sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate / aprāṇavatsu khalvalpā sthāvareṣu tato 'dhikā

हिन्दी अर्थ

लकारका प्रयोग केवल वेदमें होता है।

English

Thereafter, having been worshipped duly by Khandihya, king Kesidhvaja returned to his capital duly worshipped by Khadikya, O Brahmana.

अध्याय ४६

श्लोक 41

सरीसृपेषु तेभ्यो ऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्रिशु ।पतत्र्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवो ऽधिकाः

sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpyatiśaktyā patatriśu / patatrribhyo mṛgāstebhyaḥ svaśaktyā paśavo 'dhikāḥ

हिन्दी अर्थ

२. सन्, क्‍्यचू, काम्यचू, क्यड क्यष, आचारक्विप, णिचू, यद्भु यकू, आय, ईयड््ः तथा णिड्-ये बारह प्रत्यय सनादि कहलाते हैं। ३. विधि (प्रेरणा या आज्ञा), निमन्त्रण (श्राद्ध आदिमें नियुक्ति या न्योता), आमन्त्रण (इच्छानुसार आज्ञा देना) तथा अधीष्ट (सत्कारपूर्ण व्यवहार)--इनको विध्यादि कहते हैं।

English

Khan;likya made his son the king. With his miiid dedicated to Kisna, he went to Viiala for the achievement of mastery over Yoga.

अध्याय ४६

श्लोक 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसःप्रभाविताः ।तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप

paśubhyo manujāścātiśaktyā puṃsaḥprabhāvitāḥ / tebhyo 'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa

हिन्दी अर्थ

भूते लुडतिपत्तो च॒ क्रियाया लृड्ः प्रकीर्तित:।

English

For the sake of liberation and eager to dispel his Karmans, he enjoyed the sensual ple<isures and performed holy rites without any desire in view.

अध्याय ४६

श्लोक 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः ।हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः

śakraḥ samastadevebhyastataścātiprajāpatiḥ / hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

सामान्य भूतकालमें लुड्ड लकारका प्रयोग करना चाहिए। हेतुहेतुमद्भधाव आदि जो लिड्के निमित्त हैं, उन्हींके होनेपर भविष्य-अर्थमें लृड्धः लकारका प्रयोग होता है; किंतु यदि क्रियाकी

English

O sage, by means of auspicious enjoyment of plea¬ sures, he wiped off all sins and became free from impurities. He attained Siddhi that utterly quelled the three kinds of Tspa (misery).

अध्याय ४६

श्लोक 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव ।यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा

etānyaśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva / yatastacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā

हिन्दी अर्थ

है। मुने! अब संधिका प्रकरण आरम्भ करते हैं- संधिके सिद्ध उदाहरण संहिता आदि

English

Thus everything that you had asked me has been recounted to you. What else shall I narrate to you for dispell* ifu; the three types of distress?

अध्याय ४६

श्लोक 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते ।अमृर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate / amṛrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yatsadityucyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

होतृकारस्तथा सेयं लाड्रलीषा मनीषया॥ २५॥ गड़गेदक॑ तवल्कार ऋणार्ण च मुनी श्वर। शीतार्तश्न मुनिश्रेष्ठ सैन्द्र: सौकार इत्यपि॥ २६॥ पहले स्वर-संधिके उदाहरण दिये जाते हैं-- दण्ड+अग्रम््-दण्डाग्रमू (डंडेका सिरा)। दधि+ इदम्-दधीदम् (यह दही) मधु+उदकम-मधूदकम्

English

W. 2 fTof this Puran* are the sAxne as in the VP. VI. 7 26 ff-

अध्याय ४६

श्लोक 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्टिताः ।नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत्

samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭitāḥ / nahi svarūparūpaṃ vai rūpamanyaddharermahat

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार “मनीषा'के साथ “लाज्ुलीषा' भी सिद्धसंधि है।' मुनीधर ! गड़ा+उदकम्-गड़ोदकम् (गड़्राजल), तव+लृकार:-तवल्कार: (तुम्हारा लुकार), सा+इयम््ज"सेयम् (वह यह--स्त्री) ।

English

For 6 a of the NP: dtmcbhioam tsaa W brahmohydpayiath tuanah, VP {ibU) 30a reads.. najiAtrenaik tad brohma dhydtwn muftim and changes the meaning crampletely. For that Brahman attracts to itself the sage who meditates upon it and who is oT the same nature, as the magnet attracts the irun.

अध्याय ४६

श्लोक 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर ।देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया

samastaśaktirūpāṇi tatkaroti janeśvara / devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā

हिन्दी अर्थ

स+ऐ'न्द्र:-सैन्द्र: (वह इन्द्रका भाग) । स+औकार:- सौकार: (वह औकार)। ऋण+ऋणम्-ऋणार्णम् (ऋणके लिये ऋण)। शीत+ऋतःशीतार्त: (शीतसे युक्त)। कृष्ण+एकत्वम्-कृष्णैकत्वम्

English

NP 10a reads ddfyaU n4sya mArmam instead of <Aya mdnasam in VP [ibid) 34a. But this na in the NP. makes the verse self-contradictory. Why iftould a yogi whose mind is not de6ned due to oUitacles require many more btrUis? The reading ediya for nSsya in the VP means: 'Should the yogin's mind be vitiated by defects*' etc.

अध्याय ४६

श्लोक 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा ।चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका

jagatāmupakārāya tasya karmanimittajā / ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavihitātmikā

हिन्दी अर्थ

(गड़ाकी जलराशिका प्रवाह)--ये वृद्धि संधिके उदाहरण हैं॥ २५-२६ ॥ वध्वासनं पित्र्थों नायको लवणस्तथा।

English

For dlambanavct stk&Um of the NP Ifia. VP (ibid) 42a reads dianba/tavatah JthdUtn (while the Yogi practises) his support [dlambana) is the gross form ( Hirafiagarbha) of the Lord.

अध्याय ४६

श्लोक 49

तद्रूपं विश्वरूपाय चिन्त्यं योग युजा नृप ।तस्य ह्यात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम्

tadrūpaṃ viśvarūpāya cintyaṃ yoga yujā nṛpa / tasya hyātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam

हिन्दी अर्थ

दधि+अत्र-दध्यत्र (यहाँ दही है), वधू+ आसनम्जवध्वासनम् (बहूका आसन), पितृ+ अर्थ:-पित्रर्थ: (पिताका धन), लु+आकृति: -लाकृति: (देवजातिकी माताका स्वरूप)--ये यणूसंधिके उदाहरण हैं"। (हरे+ए-हरये-- भगवान्के लिये) ।

English

That form, of universal form, is to be contemplated by one engaged in yoga, O king, for the purification of the Self, destroying all stain.

अध्याय ४६

श्लोक 50

यथाग्निरूद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः ।तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम्

yathāgnirūddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ / tathā cittasthito viṣṇuryogināṃ sarvakilbiṣam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ) । होतु+लुकार:-होतृकार: (होताका लुकार)'। नै+अकः:-नायक: (स्वामी) । लो+अण:5"लवण:

English

As fire with its flames raised, with wind, burns dry grass, so Vishnu seated in the mind burns all the stain of yogis.

अध्याय ४६

श्लोक 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामान्द्यान्ते तत्र चेतसः ।कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा

tasmātsamastaśaktīnāmāndyānte tatra cetasaḥ / kurvīta saṃsthitaṃ sādhu vijñeyā śuddhalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

१. ये पाँच उदाहरण दीर्घसंधिके हैं। नियम यह है कि अ, इ, उ, ऋ और लृ--ये स्वर दीर्घ हों या हस्व, यदि अपने सवर्ण स्वरको समीप एवं परवर्ती पायें तो दोनों मिल जाते हैं और उन दोनोंके स्थानपर एक ही दीर्घस्वर हो जाता है। ऋ और लू असमान प्रतीत होनेपर भी परस्पर सवर्ण माने गये हैं। अत: ऋ+लृके मिलनेपर एक ही “ऋ' बनता है, जैसा कि “होतृकार:' में दिखाया गया है।

English

Therefore, at the end of all powers, one should well fix the mind there; the marks of purity are to be known.

अध्याय ४६

श्लोक 52

शुभांश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः ।त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप

śubhāṃśrayaḥ sacittasya sarvagasya tathātmanaḥ / tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

२. लाड्रल+ईषा-लाड्रलीषा। मनस्+ईषा-मनीषा। ये ही इनके पदच्छेद हैं। पहलेमें 'लाड्रल' शब्दके अन्तका 'अ'” ईषाके ईकारमें मिलकर तद्गरुप हो गया है। दूसरेमें 'मनस्' के अन्तका 'अस्' भाग ईषाके ईकारका स्वरूप बन गया है। ऐसी संधिको पररूप कहते हैं। 'मनीषा' का अर्थ बुद्धि और 'लाड्रलीषा' का अर्थ हरिस--हलका ईषादण्ड है। वार्तिककारने मनीषा आदि शब्दोंको 'शकन्धू' आदि गण (समुदाय)-में सम्मिलित किया है। ऐसे

English

The auspicious support of the mind and of the all-pervading Self, beyond the contemplation of the three states, is for the liberation of yogis, O king.

अध्याय ४६

श्लोक 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यापा८याः ।अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyāpā8yāḥ / aśuddhāste samastāstu devādyāḥ karmayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द जो प्राचीन ग्रन्थोंमें प्रयुक्त हुए हैं और जिनके साधनकी कोई विशेष पद्धति नहीं है, उन्हें निपातनात् सिद्ध माना गया है। ३. ये गुणसंधिके उदाहरण हैं। नियम यह है कि “अ!' या “आ' से परे 'इ” 'उ' अथवा 'ऋ!' हों तो वह क्रमश: 'ए” 'ओ' अथवा 'अर्' रूप धारण करता है। ये आदेश दो अक्षरोंके स्थानपर अकेले होते हैं। ४. नियम यह है कि 'अ' अथवा 'आ' से परे 'ए', 'ओ' अथवा 'ऋ' हो तो दो अक्षरोंके स्थानपर क्रमशः

English

Other mental activities, O tiger among men, are all impure — gods and the rest, the wombs of action.

अध्याय ४६

श्लोक 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः ।एषा वै धारणा ज्ञेया यञ्चितं तत्र धार्यते

mūrttaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayanispṛhaḥ / eṣā vai dhāraṇā jñeyā yañcitaṃ tatra dhāryate

हिन्दी अर्थ

'ऐ', 'औ!” एवं 'आर्' आदेश होते हैं। 'ए” या '"ओ” की जगह 'ऐ', 'और' हों तो भी वैसा ही रूप बनता है। “'ऋ' के स्थानमें 'आर्' होनेके स्थल परिंगणित हैं।

English

The embodied form of the Lord, without desire for any other support: this is to be known as dharana, in which the mind is held.

अध्याय ४६

श्लोक 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप ।तच्छ्रूयता मनाधारे धारणा नोपपद्यते

tatra mūrttaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa / tacchrūyatā manādhāre dhāraṇā nopapadyate

हिन्दी अर्थ

५. नियम यह है कि 'इ' 'उ' 'ऋ' 'लु'--ये चार अक्षर दीर्घ हों या हस्व, इनसे परे कोई भी असवर्ण (असमान) स्वर होनेपर इन 'इ” कार आदिके स्थानपर क्रमश: यू, व्, र, ल् आदेश होते हैं।

English

What form of Hari with body is to be contemplated, O king? Hear it; where there is no support for the mind, dharana is not possible.

अध्याय ४६

श्लोक 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वम्

prasannacāruvadanaṃ padmapatrāyatekṣaṇam / sukapolaṃ suvistīrṇaṃ lalāṭaphalakojjvam

हिन्दी अर्थ

(नमक) । (पौ+अक:-पावक:--अग्गरि)--ये अयादि ज्यों-के-त्यों रह जाते हैं। इस अवस्थाको प्रकृतिभाव संधि कहलाते हैं'। ते+आद्या:-त आद्या: (वे कहते हैं। जैसे अमी+अघा: (ये पापी हैं), प्रथम हैं)। विष्णो+एह्यत्र-विष्ण एह्मत्र (भगवन् शौरी+एतौ-(ये दोनों श्रीकृष्ण-बलराम हैं), विष्णो! यहाँ पधारिये) तस्मै+अर्घ:-तस्मा अर्घ: विष्णू+इमौ-(ये दोनों विष्णुरूप हैं), दुर्गे+अमूर

English

Cheerful lovely face, eyes long as lotus petals, fine cheeks, a broad forehead shining like a tablet,

अध्याय ४६

श्लोक 57

समकर्णांसविन्य स्तचारुकर्णोपभूषणम् ।कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्सांकितवक्षसम्

samakarṇāṃsavinya stacārukarṇopabhūṣaṇam / kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṃkitavakṣasam

हिन्दी अर्थ

(उनके लिये अर्घध्य)। गुरौ+अध:-गुरा अध: (ये दोनों दुर्गरूप हैं)। ये भी प्रकृतिभावके ही (गुरुक समीप नीचे)। इन उदाहरणोंमें यलोप उदाहरण हैं। नो+अर्जुन: (अर्जुन नहीं है),

English

equal ears and shoulders, lovely ears well adorned, conch-like neck, broad chest marked with Shrivatsa,

अध्याय ४६

श्लोक 58

बलित्रिंभागिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै ।प्रलंबाष्टभुजं विष्णुमथ वापि चतुर्भुजम्

balitriṃbhāginā bhugnanābhinā codareṇa vai / pralaṃbāṣṭabhujaṃ viṣṇumatha vāpi caturbhujam

हिन्दी अर्थ

और वलोप हुए हैं।॥ २७॥ आ+एवम् (ऐसा ही है)--इनमें भी सन्धि नहीं हरे5व विष्णोवेत्येषादसो मादप्यमी अघा:। होती। मुनिश्रेष्ठ नारद! ' अमी+अघा: ” से लेकर शौरी एतौ विष्णू इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुन:॥ २८॥ यहाँतकके सभी उदाहरण ऐसे हैं, जो अपनी आ एवं च॒ प्रकृत्यैते तिष्ठन्ति मुनिसत्तम। प्रकृतावस्थामें ही रहते हैं॥ २८-+ ॥

English

with a belly of three folds and a curved navel; Vishnu with eight long arms or with four,

अध्याय ४६

श्लोक 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङ्घ्रिकरांबुजंम् ।चिन्तयेद्बूह्यभूतं तं पीतनिर्मलवाससम्

samasthitorujaghanaṃ susthirāṅghrikarāṃbujaṃm / cintayedbūhyabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam

हिन्दी अर्थ

विष्णो+अव-विष्णो5व (विष्णो! रक्षा कीजिये) ।. अब व्यञ्ञन सन्धिके उदाहरण दिये जाते हैं। यह पूर्वरूप संधि है'। अदस् शब्दसम्बन्धी षट्+अत्र-षडत्रौँ (यहाँ छः हैं)। षट्+मातरः- मकारसे परे यदि दीर्घ 'ई” और 'ऊ' हों तो वे षण्मातर:: (छ: माताएँ)। वाक्ु+शूर:-वाक्छूर:'

English

with thighs and calves well set, and firm lotus-like hands and feet; he should contemplate him thus outwardly, clothed in pure yellow,

अध्याय ४६

श्लोक 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् ।शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम्

kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam / śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgaprakāśavalayāñcitam

हिन्दी अर्थ

१. नियम यह है कि 'ए', 'ओ', 'ऐ!, 'औ'--इनसे परे कोई भी स्वर हो तो इनके स्थानमें क्रमश: 'अयू, अबू, आयू, और आव्!” आदेश होते हैं। २. नियम यह है कि कोई भी स्वर परे रहनेपर अवर्णपूर्वक पदान्त य, व का लोप हो जाता है। यहाँ पूर्वोक्त नियमानुसार पहले अयू, अव् आदि आदेश होते हैं; फिर अभी बताये हुए नियमके अनुसार य, व का लोप हो जाता है। यहाँ 'य'-लोप या “ब'-लोप होनेपर “त आद्या' 'विष्ण एह्नात्र'

English

adorned with crown, lovely armlets, bracelets and the like, with the bright bow, conch, mace and sword.

अध्याय ४६

श्लोक 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् ।तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा

cintayettanmayo yogī samādhāyātmamānasam / tāvadyāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā

हिन्दी अर्थ

आदिमें पुन: दीर्घ एवं गुण आदि संधि नहीं हो सकती; क्योंकि इन संधियोंकी दृष्टिमें य-लोप, व-लोप असिद्ध हैं; इसलिये इनकी प्रवृत्ति ही नहीं होती। सारांश यह कि इन स्थलोंमें पुनः: संधिका निषेध है। ३. नियम यह है कि पदान्त एकार और ओकारके बाद यदि हस्व अकार हो तो वह पूर्ववर्ती स्वस्में मिल जाता है। ४. इस उदाहरणमें यणूसन्धि प्राप्त हुई थी; किंतु अभी बताये हुए नियमके अनुसार प्रकृतिभाव होनेसे सन्धि नहीं हुई।

English

The yogi, absorbed in that, with a collected mind, should contemplate until, O king, the dharana becomes firm in it.

अध्याय ४६

श्लोक 62

वदतस्तिष्टतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ।नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा

vadatastiṣṭato yadvā svecchayā karma kurvataḥ / nāpayāti yadā cittātsiddhāṃ manyeta tāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

५.पूर्वके दो उदाहरणोंमें यण्की और अन्तिम उदाहरणमें पूर्वरूपकी प्राप्ति थी; परंतु सन्धिका निषेध हो गया। नियम यह है कि ईकारान्त, ऊकारान्त और एकारान्त द्विवचनका प्रकृतिभाव होता है; अत: वहाँ सन्धि नहीं होती है। ६.पहलेमें पूर्वरूप और दूसरेमें वृद्धि सन्धिकी प्राप्ति थी; परंतु प्रकृतिभाव हो गया। नियम यह है कि ओकारान्त निपात और एक स्वरवाले निपात जैसे हैं, वैसे ही रह जाते हैं। ७. इसमें षट् के 'ट्' की जगह ड् हुआ है।

English

Whether speaking, standing, or doing actions at will, when it does not leave the mind, then one should think it accomplished.

अध्याय ४६

श्लोक 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादि रहितं बुधः ।चिन्तये द्भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम्

tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādi rahitaṃ budhaḥ / cintaye dbhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam

हिन्दी अर्थ

नियम यह है कि झ, भ, घ, ढ, ध, ख, फ, छ, ठ, थ, च, ट, त, क, प, श, ष, स--इनमेंसे यदि कोई अक्षर पदान्तमें हो तो उसके स्थानमें ज, ब, ग, ड, द--इनमेंसे कोई अक्षर योग्यताके अनुसार होता है। योग्यताका अभिप्राय स्थानकी समानतासे है। जैसे 'ट' का स्थान मूर्धा है, अतः उसकी जगह मूर्धा स्थानका 'ड' अक्षर ही हुआ। “ज', “ब” आदिके स्थान भिन्न हैं,, इसलिये वे नहीं हुए। ८. इसमें 'ट्”ं की जगह “ण्' आदेश हुआ

English

Then the wise one should contemplate the Lord's form without conch, mace, discus, bow and the like, tranquil, with a rosary.

अध्याय ४६

श्लोक 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः ।किरीटकेयूरमुखैर्भूषणै रहितं स्मरेत्

sā yadā dhāraṇā tadvadavasthānavatī tataḥ / kirīṭakeyūramukhairbhūṣaṇai rahitaṃ smaret

हिन्दी अर्थ

है। 'क' से लेकर “म' तकके किसी भी अक्षरके बाद यदि अनुनासिक वर्ण (ऊ ज, ण, न, म) हों तो पूर्ववर्ती अक्षर यदि पदान्तमें हो तो उसके स्थानमें अनुनासिक हो जाता है। जो अक्षर जिस वर्गका है, उसके स्थानमें उसी वर्गका पाँचवाँ अक्षर अनुनासिक होता है। इसीलिये उक्त उदाहरणमें 'ट्” की जगह उसी वर्गका पाँचवों अक्षर 'ण्! हुआ। ९.यहाँ 'श्' के स्थानमें 'छ” हुआ है। ऊपर लिखे हुए “झ' से 'प' तकके अक्षरोंके बाद

English

When the dharana is then so established, he should remember him without crown, armlets and other ornaments.

अध्याय ४६

श्लोक 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः ।कुर्यात्ततो ऽवयविनि प्राणिधानपरो भवेत्

tadekāvayavaṃ caivaṃ cetasā hi punarbudhaḥ / kuryāttato 'vayavini prāṇidhānaparo bhavet

हिन्दी अर्थ

यदि 'श्' हो तो उसकी जगह “छ' हो जाता है; किंतु उस 'श' के बाद कोई स्वर अथवा 'ह, य, व, र'- ये अक्षर होने चाहिए। यही इस सन्धिका नियम है।

English

Then, with the mind, the wise one should again dwell on a single limb of him, and then be intent on the whole.

अध्याय ४६

श्लोक 66

तद्रूपप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा ।तद्ध्यानं प्रथमैरङ्गैः षङ्भिर्निष्पाद्यते नृप

tadrūpapratyaye caikasaṃnatiścānyaniḥspṛhā / taddhyānaṃ prathamairaṅgaiḥ ṣaṅbhirniṣpādyate nṛpa

हिन्दी अर्थ

(बोलनेमें बहादुर)। वाक्+हरिः-वाग्घरि:' (वाणीरूप भगवान्) ॥ २९॥

English

In the perception of that form, with one-pointed submission and desirelessness for anything else, that meditation is accomplished by the first six limbs, O king.

अध्याय ४६

श्लोक 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् ।मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सो ऽभिधीयते

tasyaivaṃ kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat / manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate

हिन्दी अर्थ

हरिस्+शेते-हरिश्शेते' ( श्रीहरि शयन करते हैं)। विभुस्+चिन्त्य:-विभुश्चिन्त्य: (सर्वव्यापी परमेश्वर चिन्तन करने योग्य हैं) तत्+शेष:तच्छेष: (उसका शेष)। यत्+चर:-यच्चर:" (जिसमें

English

The grasping of his own nature without imagination, produced by the mind in meditation, is called samadhi.

अध्याय ४६

श्लोक 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परं ब्रह्मणि पार्थिव ।प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye paraṃ brahmaṇi pārthiva / prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

षष्ठ:-हरिष्षष्ठ:” (श्रीहरि छठे हैं) तथा कृष्ण:+ यीकते-कृष्णष्टीकतेः ( श्रीकृष्ण जाते हैं) इत्यादि ॥ ३० ॥

English

Knowledge is the means of attaining the supreme Brahman, the thing to be attained; the Self is to be attained when all states of mind are dissolved.

अध्याय ४६

श्लोक 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् ।निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते

kṣetrajñakaraṇījñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat / niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyo nivartate

हिन्दी अर्थ

भवान्+षष्ठ: (आप छठे हैं)। इसमें पूर्व नियमके अनुसार प्राप्त होनेपर तवर्गका टवर्ग नहीं

English

Knowledge of the knower of the field is the instrument; by it the work of liberation is accomplished, and, his task done, he ceases.

अध्याय ४६

श्लोक 70

तद्भावभावनापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मनः ।भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

tadbhāvabhāvanāpannastato 'sau paramātmanaḥ / bhavatyabhedī bhedaśca tasyājñānakṛto bhavet

हिन्दी अर्थ

होता इसी तरह षट् सन्त: (छ: सत्पुरुष) और बट ते (वे छ: हैं) इत्यादिमें भी ष्टुत्व नहीं हुआ है!”। ततू+लेप:-तल्लेप:'' (उसका लेप)।

English

Having attained absorption in that state, he becomes non-different from the Supreme Self; the difference is made by his ignorance.

अध्याय ४६

श्लोक 71

विभेदजनके ज्ञाने नाश मात्यन्तिकं गते ।आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति

vibhedajanake jñāne nāśa mātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇābhedaṃ saṃmataṃ kaḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

मेरा बन्धन काटिये ) । भवान्+शौरि:-भवाज्छौरि:, भवाज्शौरि: इह (आप श्रीकृष्ण यहाँ हैं), ( भवाउ्च्छौरि:, भवाञ्च्शौरि:) इस पदच्छेदमें ये चार रूप बनते हैं'३॥३१॥

English

When knowledge that creates difference has utterly perished, who will make the difference between the Self and Brahman?

अध्याय ४६

श्लोक 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः ।संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव

ityuktaste mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ / saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kimanyatkriyatāṃ tava

हिन्दी अर्थ

सुगण्+ईश:-सुगण्णीश: (अच्छे गणकोंके स्वामी) ।

English

Thus yoga has been told to you, Khandikya, who asked; in brief and in detail; what else shall I do for you?

अध्याय ४६

श्लोक 73

खाण्डिक्य उवाच कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम ।तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम

khāṇḍikya uvāca kathito yogasadbhāvaḥ sarvameva kṛtaṃ mama / tavopadeśātsakalo naṣṭaścittamalo mama

हिन्दी अर्थ

अज्भग+छाया"अड्भगच्छाया'' (शरीरकी परछाई) कृष्णम्+वन्दे-कृष्णं वन्दे (श्रीकृष्णको प्रणाम

English

Khandikya said: "The truth of yoga has been told; all has been done for me. By your teaching all the stain of my mind has been destroyed.

अध्याय ४६

श्लोक 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा ।नरेद्रं गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदभिः

mameti yanmayā proktamasadetanna cānyathā / naredraṃ gadituṃ śakyamapi vijñeyavedabhiḥ

हिन्दी अर्थ

१.उपर्युक्त 'झ'से “प” तकके अक्षरोंके बाद यदि 'ह' हो तो उस 'ह' के स्थानमें पूर्ववर्ती अक्षरके वर्गका चौथा वर्ण हो जाता है। इस नियमके अनुसार उक्त उदाहरणमें 'क्” के बाद 'ह' होनेसे 'ह'के स्थानमें कवर्गका चौथा अक्षर 'घ्' हो गया है और 'क्” की जगह पूर्वोक्त नियमानुसार 'ग्' हो गया।।

English

What I called 'mine' is unreal, not otherwise, O king, though it can hardly be told even by knowers.

अध्याय ४६

श्लोक 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः ।परमार्थस्त्व संलाप्यो वचसां गोचरो न यः

ahaṃ mametyavidyeyaṃ vyavahārastathānayoḥ / paramārthastva saṃlāpyo vacasāṃ gocaro na yaḥ

हिन्दी अर्थ

२-३-४-५. शकार और चवर्गका योग होनेपर सकार और तवर्गके स्थानमें क्रमश: शकार और चवर्ग होते

English

'I' and 'mine' are this ignorance, and the practice of the two. The highest truth is not to be spoken, being beyond the range of words.

अध्याय ४६

श्लोक 76

तद्गुच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् ।यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिद्वजाव्ययः

tadguccha śreyase sarvaṃ mamaitadbhavatā kṛtam / yadvimuktiparo yogaḥ proktaḥ keśidvajāvyayaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। इस नियमके अनुसार पूर्व दो उदाहरणोंमें 'स्” की जगह 'श्' हुआ है और शेष दोमें तवर्गकी जगह चवर्ग हुआ है। शेषके शकारका छकार हुआ है। नियम “वाक्छूर: में, बताया गया है। ६. शके बाद तवर्ग हो तो उसकी जगह चवर्ग नहीं होता; अत: “प्रश्न: में न ज्यों-का-त्यों रह गया है। ७-८. षकार और टवर्गसे संयोग होनेपर सकार और तवर्गके स्थानमें क्रमश: षकार और टवर्ग होते हैं। इस नियमके अनुसार दोनों उदाहरणोंमें 'स” की

English

Go, then, for your welfare; all this has been done by you for me, since the yoga aimed at liberation was told, Keshidhvaja, the imperishable."

अध्याय ४६

श्लोक 77

सनन्दन उवाच यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः ।आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः

sanandana uvāca yathārhapūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ / ājagāma puraṃ brahmaṃstataḥ keśidhvajo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

९. क्योंकि षकार परे रहनेपर तवर्गके टवर्ग होनेका निषेध है। १०. क्‍योंकि पदान्त टवर्गसे परे नाम्-भिन्न सकार और तवर्गके स्थानमें षकार और टवर्ग नहीं होते। ऐसा निषेध है। ११. यहाँ तकारके स्थानमें लकार आदेश हुआ। नियम यह है कि लकार परे रहनेपर तवर्गके स्थानमें 'ल्' हो जाता है।

English

Sanandana said: Honoured by Khandikya with fitting worship, King Keshidhvaja then came to his city, O Brahmin.

अध्याय ४६

श्लोक 78

खाण्डिक्यो ऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये ।विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye / viśālāmagamatkṛṣṇe samāveśitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

१२. इसमें 'न्' के स्थानमें 'र', 'र' का विसर्ग एवं उसका दन्त्य 'स्! होकर फिर छकारके योगमें उसका तालव्य 'श्! हो गया तथा उसके पूर्व अनुस्वार एवं अनुनासिक हुआ। नियम यह है कि छ, ठ, थ, च, ट, त--ये अक्षर परे हों तो नान्‍त पदके नकारका 'र' हो, और उसके पूर्व स्वरका विकल्पसे अनुनासिक अथवा र' से परे अनुस्वारका आगम हो। १३.नियम यह है कि शकार परे रहनेपर नान्‍त पदके आगे 'त्” बढ़ जाता

English

Khandikya too, having made his son king, went to Vishala for the success of yoga, his mind absorbed in Krishna.

अध्याय ४६

श्लोक 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः ।विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम्

sa tatraikāntiko bhūtvā yamādiguṇasaṃyutaḥ / viṣṇvākhye nirmale brahmaṇyavāpa nṛpatirlayam

हिन्दी अर्थ

है। शेष परिवर्तन पूर्वोक्त नियमके अनुसार होते हैं।

English

There, devoted to one aim, endowed with yama and the other qualities, the king attained absorption in the stainless Brahman called Vishnu.

अध्याय ४६

श्लोक 80

केशिध्वजो ऽपि मुक्तयर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः ।बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसंधितम्

keśidhvajo 'pi muktayarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ / bubhuje viṣayānkarma cakre cānabhisaṃdhitam

हिन्दी अर्थ

१४. इन उदाहरणोंमें डु णू, न् एकसे दो हो गये हैं। नियम यह है कि हस्वसे परे यदि 'ड” “ण्' या 'नू! हो और उसके बाद भी कोई स्वर हो तो वे एकसे दो हो जाते हैं। १५. यहाँ छ के पहले आधा च् बढ़ गया है। नियम यह है कि हस्वसे परे छ होनेपर उसके पहले आधा च् बढ़ जाता है। १६. यहाँ म् के स्थानमें अनुस्वार हो गया है। कोई भी हल् अक्षर परे हो तो पदान्तमें स्थित म् का अनुस्वार हो जाता है।

English

Keshidhvaja too, for liberation, intent on exhausting his own karma, enjoyed the sense-objects and did action without attachment.

अध्याय ४६

श्लोक 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापो ऽमलस्ततः ।अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने

sa kalyāṇopabhogaiśca kṣīṇapāpo 'malastataḥ / avāpa siddhimatyantatritāpakṣapaṇīṃ mune

हिन्दी अर्थ

करता हूँ)। तेजानू+सिज्तेजांसि (तेज), मन्+स्यते-मंस्यते' (मानेंगे) गं+गागज्ा' (देव-

English

With auspicious enjoyments, his sins exhausted and stainless, he gained success that destroys the threefold affliction, O sage.

अध्याय ४६

श्लोक 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् ।तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते

etatte kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛṣṭavān / tāpatrayacikitsārthaṃ kimanyatkathayāmi te

हिन्दी अर्थ

मुनीधर नारद! यहाँतक व्यञ्ञन-सन्धिका वर्णन हुआ। अब विसर्ग-सन्धि प्रारम्भ करते हैं। हरिः:+छेत्ता- हरिश्छेत्ता ( श्रीहरि बन्धन काटनेवाले हैं)। अमर:+शिव:- अमरश्शिव: ( भगवान् शिव

English

All this you asked has been told to you; for the cure of the threefold affliction, what else shall I tell you?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 46
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.