Narada Purana· Nārada Purāṇa
47
अध्याय 47 / 167

Book 1 - Adhyaya 48

95 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४७

श्लोक 1

इति श्रूबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः नारद उवाच श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् ।तथापि मे मनो भ्रान्तं न स्थितिं लभतेंऽजसा

iti śrūbṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca śrutaṃ mayā mahāmāga tāpatrayacikitsitam / tathāpi me mano bhrāntaṃ na sthitiṃ labhateṃ'jasā

हिन्दी अर्थ

राम काम्य: कृपपूज्यो हरिः पूज्यो5र्च्य एव हि।

English

O Brahmaia, how can the sinful transgression against one's own self committed by wicked men, be tolerated by men? O bcstower of honour, recount it to me.

अध्याय ४७

श्लोक 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् ।सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद

ātmavyatikramaṃ brahmandurjanācaritaṃ katham / soḍhuṃ śakyeta manujaistanmamākhyāhi mānada

हिन्दी अर्थ

राम:ः+काम्य:-राम काम्य: (श्रीराम कमनीय हैं)। कृप:+पूज्य:-कृप पूज्य: (कृपाचार्य पूज्य हैं )। पूज्यस्+अर्च्य:-पूज्यो5र्च्य:" (पूजनीय और

English

On hearing what has been spoken by Narada, Sunandana, the son of Brahma, remembered the activities of Bharaia. With great delight he said:

अध्याय ४७

श्लोक 3

सूत उवाच तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनन्दनः ।उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भघरतचेष्टितम्

sūta uvāca tacchrṛtvā nāradenoktaṃ brahmaputraḥ sanandanaḥ / uvāca harṣasaṃyuktaḥ smaranbhagharataceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

गये हैं)। अबलास्+अत्र-अबला अत्र (यहाँ अबलाएंँ हैं)। सुप्तास+दृष्ट:-सुप्ता दृष्टा: (सोयी

English

In this context, I shall tell you the ancient traditional story on hearing which your confused mind shall attain great stability.

अध्याय ४७

श्लोक 4

सनन्दन उवाच अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रान्तमास्थानं लभते भूशम्

sanandana uvāca atra te kathayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam / yaṃ śrutvā tvanmano bhrāntamāsthānaṃ labhate bhūśam

हिन्दी अर्थ

विष्णुर्नम्यो रविरयं गी फल प्रातरच्युत: ।

English

After attaining the kingdom belonging to his father and grandfather in due succession, he protected it righteously. He delighted the subjects like their father.

अध्याय ४७

श्लोक 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ठ भरतो नाम भूपतिः ।आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते

āsītpurā muniśreṣṭha bharato nāma bhūpatiḥ / ārṣabho yasya nāmnedaṃ bhārataṃ khaṇḍamucyate

हिन्दी अर्थ

विष्णु: +नम्य:-विष्णुर्नम्य: ( श्रीविष्णु प्रणामके योग्य हैं)। रवि:+अयम्-रविरयम् (ये सूर्य हैं) गी:+फलम्-गीफलम् (वाणीका फल)। प्रातर+अच्युत:-प्रातरच्युत: (प्रात:काल श्रीहरि)। भक्तैस+वन्द्य:-भक्तिर्वन्द.. (भक्तजनोंके द्वारा वन्दनीय हैं) अन्तर+आत्मा-अन्तरात्मा (जीवात्मा

English

He performed various kinds of sacrifices and wor* shipped Lord Visu, the embodiment of all Devas. He meditated upon him with the mind centering round him in the course of carrying out different activities.

अध्याय ४७

श्लोक 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् ।पालयामास धर्मेण पितृबद्रञ्जयन् प्रजाः

sa rājā prāptarājyastu pitṛpaitāmahaṃ kramāt / pālayāmāsa dharmeṇa pitṛbadrañjayan prajāḥ

हिन्दी अर्थ

(हे हे)-ये सब उदाहरण पूर्वोक्त नियमोंसे ही बन जाते हैं। एषस+हरि:-एष हरि: (ये श्रीहरि हैं)। एपषस-+शा्ड्री-एप शार्ड्री (ये शार्ड्धारी हरि हैं)। सस्+एषस्+राम:-सैष

English

Bharata kept it inside the hut in the hermitage during nights. Hb mind became highly involved with the deer-fawn that used to be near him or away from him by turns. O sage, hb mind was not so much drawn towards Visnu.

अध्याय ४७

श्लोक 7

र्द्दजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवन्तमधोक्षजम् ।सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः

rddaje ca vividhairyajñairbhagavantamadhokṣajam / sarvadevātmakaṃ dhyāyannānākarmasu tanmatiḥ

हिन्दी अर्थ

१.यहाँ अपदान्त न् का अनुस्वार हुआ है। नियम यह है कि झलू परे रहनेपर अपदान्त न् म् का अनुस्वार होता है। झलूमें इतने अक्षर आते हैं--झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द, ख, फ, छ, ठ, थ, च, ८, त, क, प, श, ष, स, ह। २. यहाँ अपदान्त अनुस्वारका परसवर्ण हुआ है। र, श, ष, स, ह--इनकों छोड़कर कोई भी हलू अक्षर परे रहनेपर अपदान्त अनुस्वारका नित्य परसवर्ण (परवर्ती अक्षरके वर्गका पञ्ञम वर्ण) होता है-

English

He left off hb mother (i.e. the mind) and went to Salagrama. He nourished himself by means of dry leaves and grass.

अध्याय ४७

श्लोक 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः ।मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम्

tataḥ samutpādya sutānvirakto viṣayeṣu saḥ / muktvā rājyaṃ yayau vidvānpulastyapuhāśramam

हिन्दी अर्थ

यह नियम है। ३. इन दोनों उदाहरणोंमें विसर्गके स्थानमें दन्त्य 'स्” होकर श्चुत्व सन्धिके नियमसे तालव्य 'श्' हो गया। नियम यह है कि विसर्गके स्थानमें स् हो जाता है खर् परे रहनेपर। उपर्युक्त अक्षरोंमें 'ख' से 'स' तकके अक्षरोंको खर कहते हैं। ४. यहाँ विसर्गके स्थानमें ऐसा चिह्न हो गया है। विसर्गके बाद क, ख, या प, फ होनेपर विसर्गकी यह अवस्था होती है। ५. यहाँ 'स्” के स्थानमें 'रु" होकर 'रु' के स्थानमें 'उ' हुआ

English

Thus he expiated for the evil action that had been the cause of his birth as a fawn. Having left off his body, he was bom again as a Brahmana who had the faculty of remember¬ ing hb previous births.

अध्याय ४७

श्लोक 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् ।तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने

śālagrāmaṃ mahākṣetraṃ mumukṣujanasevitam / tatrāsau tāpaso tāpaso bhūtvā viṣṇorārādhanaṃ mune

हिन्दी अर्थ

है। फिर गुणसन्धिके नियमसे ओकार होनेपर 'अर्च्य:' के अकारका पूर्वरूप हो गया है। यहाँ नया नियम यह जानना है कि पदान्त 'स्” के स्थानमें 'रु! होता है और अप्लुत अकारसे परे होनेपर उस 'रु' का 'उ' हो जाता है। ऐसा तभी होता है, जब उस “रु! के बाद भी कोई अप्लुत अकार या 'हश्' हो। ह, य, व, र, ल, ज, म, डु ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द--इन अक्षरोंके समुदायको 'हश्” कहते हैं। ६. यहाँ अभी

English

He did not observe holy rites. He did not learn scriptural texts. Wlien he was addressed many times, he made some stupid irrational statement.

अध्याय ४७

श्लोक 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया ।नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मले ऽभलि नारद

cakāra bhaktibhāvena yathālabdhasaparyayā / nityaṃ prātaḥ samāplutya nirmale 'bhali nārada

हिन्दी अर्थ

बताये गये नियमके अनुसार 'स” को 'रु! करके फिर उसका उत्व हुआ। तत्पश्चात् गुण होकर 'रामो” बना। ७. इन सब उदाहरणोंमें 'स्” के स्थानमें पूर्ववत् 'रु' होता है; फिर 'रु' के स्थानमें 'य्' होकर पूर्व दो उदाहरणोंमें उसका लोप हो जाता है। और अन्तिम उदाहरणमें 'य्' 'अ' में मिल जाता है। यहाँ स्मरण रखने योग्य नियम यह है--भो, भगो, अघो तथा अवर्णपूर्वक 'रु' के स्थानमें “य्' होता है अश् परे रहनेपर। और हल परे रहनेपर

English

Even that speech lacked in qualities of cultural rehnement. It was often uttered in vulgar rustic language. O sage, accursed in body, he was always clad in dirty clothes.

अध्याय ४७

श्लोक 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् ।अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम्

upatiṣṭedraviṃ bhaktyā gṛṇanbrahmākṣaraṃ param / athāśrame samāgatya vāsudevaṃ jagatpatim

हिन्दी अर्थ

उस “यूका लोप हो जाता है। सम्पूर्ण स्वरवर्ण तथा ह, य, व, र, ल, ज, म, डा ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द--ये सभी अक्षर 'अश्' के अन्तर्गत हैं।

English

He ate whatever he got and whenever it happened. When his father passed away, he was compelled to work in the fields by his brothers, nephews and other kinsmen.

अध्याय ४७

श्लोक 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः ।फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः

samāhṛtaiḥ svayaṃ dravyaiḥ samitkuśamṛdādibhiḥ / phalaiḥ puṣpaiṃstathā patraistulasyāḥ svacchavāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

८. एतत् और तत् शब्दोंसे परे 'सु' विभक्तिके 'स” कारका लोप हो जाता है हल् परे रहनेपर। इस नियमके अनुसार यहाँ 'स्' का लोप हो गया है।

English

O Brahmana> he the sole receptacle of all know* ledge, was taken as an unpaid labourer. He was one among other men who too were unpaid labourers.

अध्याय ४७

श्लोक 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः ।सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः

pūjayanprayato bhūtvā bhaktiprasarasaṃplutaḥ / sacaikadā mahābhāgaḥ snātvā prātaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

राम:' (वही ये श्रीराम हैं)। इस प्रकार संहिता (सन्धि)-का प्रकरण बताया गया है॥३४॥ (अब सुबन्तका प्रकरण आरम्भ करते हुए पहले स्वरान्त शब्दोंका शुद्ध रूप देते हैं। उसमें

English

Endowed with the faculty of remembering events of past lives, he bore the palanquin as he was desirous of wiping off his sins. He, the most excellent one among the intelligent men, slowly walked ahead gazing at the yoke of the palanquin.

अध्याय ४७

श्लोक 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि ।अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता

cakranadyāṃ japaṃstasthau muhurtatrayamaṃbuni / athājagāma tattīraṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā

हिन्दी अर्थ

भी एक श्लोकद्ठवारा मड्नलाचरणके लिये श्रीरामका स्मरण करते हुए 'राम' शब्दके प्राय: सभी विभक्तियोंके एक-एक रूपका उल्लेख

English

The other bearers walked quickly. On observ- ing the irregular movement of the palanquin, the king said— palanquin-bearers I What is this? Go ahead at even step/' 50b-51. Again the movement of the palanquin was irregular. The king laughed and asked them, Vhatis this? You are moving otherwise!** When (he king (mildly rebuked) them many times, the palanquinbcarerssaid—**This fellow dors not thus move quickly.*'

अध्याय ४७

श्लोक 15

आसन्नप्सवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् ।ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया

āsannapsavā brahmannaikaiva hiṇī vanāt / tataḥ samabhavattatra pītaprāye jale tayā

हिन्दी अर्थ

रामेणाभिहितं करोमि सततं' राम॑ भजे सादर

English

'Are you tired? You have borne the palanquin only for a short distance. Arc you not used to strenuous work? Aren't you seen a bulky fellow?'*

अध्याय ४७

श्लोक 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयङ्करः ।ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम्

siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṅkaraḥ / tataḥ sā siṃhasannādādutplutā nimnagātaṭam

हिन्दी अर्थ

रामान्मुक्तिरभीप्सिता मम सदा रामस्य दासो स्म्यहं रामे रज्यतु मे मन: सुविशदं है राम तुभ्यं नम: ॥ ३५॥ मैं श्रीरामके द्वारा दिये हुए आदेशका सदा पालन करता हूँ। श्रीरामका आदरपूर्वक भजन

English

am not stout. Your palanquin has not been borne by me. I am not tired. 1 have no fatigue or trouble. O lord of the earth, the bearer is another one.**

अध्याय ४७

श्लोक 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह ।तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम्

atyuñcārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta ha / tamuhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। रामने (मेरा) सारा पाप हर लिया।

English

*You are actually seen to be stout. I'he palanquin b still above you. Fatigue in carrying a load occurs to embo¬ died beings (as they have to exert and carry the load).

अध्याय ४७

श्लोक 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् ।गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रणेन च

jagrāha bharato garbhātpatitaṃ mṛgapotakam / garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākraṇena ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीराम ! तुम्हें नमस्कार है। मुझे श्रीरामसे मोक्षकी प्रासि अभीष्ट है। मैं सदाके लिये श्रीरामका दास हूँ। मेरा निर्मल मन श्रीराममें अनुरक्त हो। है श्रीराम ! तुम्हें नमस्कार है' ॥ ३५ ॥

English

''O king, tell me what you have directly perceived. The qualifications of strong or weak may be added afterwaids.

अध्याय ४७

श्लोक 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च ।हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः

munīndra sā tu hariṇī nipapāta mamāra ca / hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व इत्यादिका गोपा: सखा चैव पतिहरि: ॥ ३६॥। सर्व आदि शब्द सर्वनाम माने जाते हैं।॥ “गोपा: 'का अर्थ है गौओंका पालन करनेवाला। सखाका अर्थ है मित्र। यह 'सखि' शब्दका रूप

English

Thb b a false statement—"The palanquin b borne by you. The palanquin b still above you.*' All thb b false, O Sir, listen to my words now.

अध्याय ४७

श्लोक 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः ।चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः

mṛgapotaṃ samāgṛhya svamāśramamupāgataḥ / cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

है?”। पतिका अर्थ है स्वामी“ । हरि शब्दका अर्थ है भगवान् विष्णु) ॥ ३६॥ सुश्रीर्भानु: स्वयम्भूश्व कर्ता रा गौस्तु नोरिति।

English

The two feet arc on the ground. The shanks rest on the pair effect. The chiglu are on the pair of shanks. The belly has the support of the pair of thighs and hips.

अध्याय ४७

श्लोक 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने ।चचाराश्रमपर्यन्तं तृणानि गहनेषु सः

poṣaṇaṃ puṣyamāṇaśca sa tena vavṛdhe mune / cacārāśramaparyantaṃ tṛṇāni gahaneṣu saḥ

हिन्दी अर्थ

जो उत्तम श्रीसे सम्पन्न हो, उसे सुश्री कहते हैं । भानुका अर्थ है सूर्य और किरण'। स्वयम्भूका अर्थ है स्वयं प्रकट होनेवाला। इसका

English

O king, you, I, and the others are to be borne by the elements; the whole class of livir beings (and the elements) are fallen in the current of the

अध्याय ४७

श्लोक 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः ।प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम्

dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsādabhyāyayau punaḥ / prātargatvādidūraṃ ca sāyamāyātyathāśramam

हिन्दी अर्थ

१. यहाँ 'एष राम: की सिद्धि तो पूर्ववत् हो जाती है; किंतु 'सस्' के 'सु' का लोप करनेके लिये एक विशेष नियम है--'सस्' के 'सु' का लोप होता है अच् परे रहनेपर, यदि उसके लोप होनेके बाद ही श्लोकके पादकी पूर्ति होती हो तब। जैसे--सैष राम: समायाति (वही ये श्रीराम आते हैं)। २. कहीं-कहीं इस अंशका पाठ इस प्रकार मिलता है--'रामो राजमणि: सदा विजयते।' प्रथमा विभक्तिके रूपकी दृष्टिसे यही पाठ ठीक

English

O Lord of the earth, these— sattva and other Gufas are subject to the control of Kamans. The Karmon accumulated due to ignorance is present in all creatures

अध्याय ४७

श्लोक 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजान्तरे ।तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि

punaśca bharatasyābhūdāśramasyoṭajāntare / tasyatasminmṛge dūrasamīpaparivartini

हिन्दी अर्थ

जान पड़ता है। ३. 'राम' शब्दका रूप सब विभक्तियोंमें इस प्रकार समझना चाहिए--राम: रामौ रामा:। रामम्

English

The material (hat Cimstitules this palanpuin is a conglomeration of all elements, grown large equally in regard to you, me or the entire world.

अध्याय ४७

श्लोक 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने ।विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः

āsīñcetaḥ samāsaktaṃ na tathā hyacyute mune / vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

रामाणाम्। रामे रामयो: रामेषु। है राम है रामौ है रामा:। ४. इसी प्रकरणमें आगे (श्लोक ४७-४८ में) सर्वनाम शब्द गिनाये गये हैं। ५. इनमें सर्व शब्दका रूप इस प्रकार है--सर्व: सर्वो सर्वे। सर्वम् सर्वो सर्वान्। सर्वेण

English

O Brahmin, be pleased with me. Leave oiT the palanquin. May it be revealed to me who you are, in the guise of a low and degraded man.

अध्याय ४७

श्लोक 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके ।किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः

mamatva sa cakāroñcaistasminhariṇapotake / kiṃ vṛkaibhakṣito vyāghnaiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वयो: सर्वेषु। अन्य सर्वनामोंके रूप भी प्रायः ऐसे ही होते हैं। ६. इसके रूप इस प्रकार हैं--गोपा: गोपौ गोपा: ।

English

I am eager to serve you. O learned one, may every¬ thing be mentioned by you, vi;;who you arc, whose son you are and what the reason for coming here is!

अध्याय ४७

श्लोक 26

चिरायमाणे निष्कान्ते तस्यासीदिति मानसम् ।प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे

cirāyamāṇe niṣkānte tasyāsīditi mānasam / prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavanmṛge

हिन्दी अर्थ

गोपाम्। गोपि गोपो: गोपासु। है गोपा: है गोपौ है गोपा:। ७. सखि शब्दके पूरे रूप इस प्रकार हैं--सखा सखायौ

English

/Vs to your statement that it cannot be said who am I in regard to the Atman, I wish to state as follows.

अध्याय ४७

श्लोक 27

समाधिभङ्गस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः ।कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः

samādhibhaṅgastasyāsīnmamatvākṛṣṭamānasaḥ / kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सखिभ्य:। सख्यु: सख्यो: सखीनाम्। सख्यौ सख्यो: सखिषु। है सखे है सखायौ है सखाय:। ८. इसके दो विभक्तियोंमें रूप इस प्रकार होते हैं--पति: पती पतय: पतिम् पती पतीन्। शेष विभक्तियोंमें सर शब्दके समान रूप होते हैं। सम्बोधनमें है पते है पती है पतय:--इस प्रकार रूप जानने चाहिए। ९. इसके रूप इस प्रकार हैं--हरि: हरी हरय: । हरिम् हरी हरीनू। हरिणा हरिभ्याम् हरिभि: । हरये हरिभ्याम् हरिभ्य: । हरे: हरिभ्याम् हरिभ्य: ।

English

The word Aham refers to the body and not to the Atman. The mistaken identity of the.ttnan with the

अध्याय ४७

श्लोक 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः ।मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि

piteva sāstraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ / mṛgameva tadādrākṣīttyajanprāṇānasāvapi

हिन्दी अर्थ

हरे: हर्यो: हरीणाम्। हरौ हर्यो: हरिषु। है हरे है हरी है हरय:। १०. इसके रूप इस प्रकार हैं--सुश्री: सुश्रियौ

English

O king, the physical body characierised by the head, hands, etc. is separate from the Purusa. Hence, where shall I fix the term Aham?

अध्याय ४७

श्लोक 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः ।जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम

mṛgo babhūva sa mune tādṛśīṃ bhāvanāṃ gataḥ / jāti smaratvādudvignaḥ saṃsārasya dvijottama

हिन्दी अर्थ

सुश्रीभ्य: सुश्रिय: सुश्रियो: सुश्रियाम्। सुश्रियि सुश्रियो: सुश्रीषु। है सुश्री: है सुश्रियो है सुश्रियः। ११. इसके रूप इस प्रकार हैं-भानु: भानू भानव:। भानुम् भानू भानून्। भानुना भानुभ्याम् ३ भानुभिः। भानवे भानुभ्य: २। भानो:

English

If there be any other person than I, O excellent king, I am not the body even If others wish to speak of it.

अध्याय ४७

श्लोक 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ ।शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम्

vihāya mātaraṃ bhūyaḥ śālagrāmamupāyayau / śuṣkaistṛṇaistathā parṇaiḥ sa kurvannātmapoṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रयोग प्राय: ब्रह्माजीके लिये होता है'। काम शब्द संख्या दोका, “त्रि' शब्द तीनका और करनेवालेको कर्ता कहते हैं। यह “कर्त्' शब्दका 'चतुर्”' शब्द चारका वाचक है। इनमेंसे पहला रूप है। 'रै' शब्द धनका वाचक है । पुल्लिड्रमें केवल द्विवचनमें और शेष दोनों केवल “गो! शब्दका अर्थ बैल होता है और स्त्रीलिड्रमें बहुवचनमें प्रयुक्त होते हैं! ॥३७ ॥

English

''You arc the king." "This is the palanquin." "We arc the bearers going ahead." "This is your world". O king, it is not the reality to say thus.

अध्याय ४७

श्लोक 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ ।तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः

mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau / tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

गायो। “नौ! शब्द नौकाका वाचक है"। यहाँतक राजा पन्थास्तथा दण्डी ब्रह्महा पञ्ञ चाष्ट च। स्वरान्त पुल्लिड्र शब्दोंके रूप दिये गये हैं। अष्टौ अयं मुने सम्राट् सुराद्बिभ्रदवपुष्मतः ॥३८॥ अब हलन्त पुल्लिड्र शब्दोंके रूप दिये जा। राजा राजन्-शब्दका रूप है?। पन्था: कहते रहे हैं। गाड़ी खींचनेवाले बैलको अनड्वान् हैं मार्गको। यह पथिन् शब्दका रूप है'। जो

English

The palanquin and the mass of log—each has its name and situation. O excellent king, may the palanquin that gives you delight be pondered over by you.

अध्याय ४७

श्लोक 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले ।सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्

sadācāravatāṃ śuddhe yāgināṃ pravare kule / sarvavijñāna saṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

हिन्दी अर्थ

कहते हैं। यह अनडुहशब्दका रूप है'। गाय दण्ड धारण करे, उसे दण्डी कहते हैं''। ब्रह्महन् दुहनेवालेको गोधुक् कहते हैं। मूल शब्द गोदुह शब्द ब्राह्मणघातीके अर्थमें प्रयुक्त होता है'। है”। लिह शब्दका अर्थ है चाटनेवाला। “द्वि' पञ्चनू-शब्द पाँचका और अष्टन् शब्द आठका

English

Similarly, the separate nature of the umbrella from the ribs may be considered. Wherefrom is the umbrella born?" This argument is applicable both to you and to me.

अध्याय ४७

श्लोक 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्ठः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् ।आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने

apaśyatsa muniśreṣṭhaḥ svātmānaṃ prakṛteḥ param / ātmanodhigatajñānāddvevādīni mahāmune

हिन्दी अर्थ

२ भान्वो: २ भानूनाम्। भानौ भानुषु। है भानो है भानू है भानव:।

English

Man, woman, cow, goat, horse, elephant, bird, tree etc—it should be known that these are the terms given to bodies in the world, the bodies caused by Karmans.

अध्याय ४७

श्लोक 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः ।न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम्

sarvabhūtānyabhe dena dadarśa sa mahāmatiḥ / na papāṭha guruproktaṃ kṛtopanayanaḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

१. स्वयम्भू शब्दके रूप इस प्रकार हैं--स्वयम्भू: स्वयम्भुवी २ स्वयम्भुव: २। स्वयम्भुवम्। स्वयम्भुवा

English

You are the king for the whole world, son to your father, enemy to your enemy, husband to your queen, father to your son. O king what shall 1 say? Who are you?

अध्याय ४७

श्लोक 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च ।उक्तो ऽपि बहुशः किञ्चिज्जण्ड वाक्यमभाषत

na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca / ukto 'pi bahuśaḥ kiñcijjaṇḍa vākyamabhāṣata

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भूषु । २. इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं--कर्ता कर्तारौ २ कर्तार:। कर्तारम् कर्तन्। कर्त्रा कर्तृभ्याम् ३ कर्तृभि:। कर्त्रे कर्तृभ्य: २। कर्तु: २। कर्त्रों: २ कर्तुणाम्। कर्तार कर्तृषु। है कर्त: है कर्तारौ है कर्तार:। ३. उसके रूप इस प्रकार हैं--रा: रायौ २ राय: २। रायम्। राया राभ्याम् ३ राभि:। राये राभ्य: २। राय: २। रायो: ४. रायाम्। रायि रासु। सम्बोधने प्रथमावत्। २. दोनों लिड्रोंमें इसके एक-से ही रूप होते हैं, जो इस प्रकार हैं--गौ: गावौ

English

Who arc you? This head? Or, does the head belong to you? Who are you? this belly? Or does the belly belong to you? O lord of the earth, arc you the foot, etc? Don't they belong to you?

अध्याय ४७

श्लोक 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् ।अपद्धस्तवपुः सो ऽपि मलिनांबरधृङ् मुने

tadapyasaṃskāraguṇaṃ grāmabhāṣoktisaṃyutam / apaddhastavapuḥ so 'pi malināṃbaradhṛṅ mune

हिन्दी अर्थ

२ गाव: । गाम् गा: गवा गोभ्याम् ३ गोभि:। गवे गोभ्य: २। गो: २। गवो: २ गवाम्। गवि गोबु। है गौ: है गावौ हे गाव: । ५. इसका प्रयोग स्त्रीलिड्रमें होता है, तथापि यहाँ पुल्लिड्रके प्रकरणमें इसे लिखा गया है, प्रकरणके अनुसार 'सुनौ' शब्द यहाँ ग्रहण करना चाहिए। इसके रूप इस प्रकार हैं--नौ: नावौ २ नाव: २। नावम्। नावा नौभ्याम् ३ नौभि:। नावे नौभ्य: २। नाव: २। नावो: २ नावाम्। नावि नौषु। ६. इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं-

English

You are separated from all limbs, O king, ponder carefully on the topic *Who am I?*

अध्याय ४७

श्लोक 37

क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः ।संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः

klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ / saṃmānena parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ

हिन्दी अर्थ

अनडुद्धय: २। अनडुह: २। अनडुहोः २ अनडुहाम्। अनडुहि अनडुत्सु। सम्बोधनके एकवचनमें है अनडूबन्। ७. इसके रूप इस प्रकार होते हैं--गोधुक् गोधुगू गोदुहौ २ गोदुह: २। गोदुहम्। गोदुहा गोधुग्भ्याम् गोधुग्भि:। गोदुहे गोधुग्भ्य: २। गोदुह: २। गोदुहो: २ गोदुहाम्। गोदुहि गोधुक्षु। ८. इसके रूप इस प्रकार है--लिट् लिड्

English

Disgraced by all the townspeople, his teeth wet with spittle, he thereby suffers great loss to his yoga-wealth by honour.

अध्याय ४७

श्लोक 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ।तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन्

janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati / tasmāñcareta vai yogī satāṃ dharmamadūṣayan

हिन्दी अर्थ

लिट्सु लिट्त्सु। ९. रूप क्रमश: इस प्रकार हैं-द्वी २ द्वाभ्याम् ३ द्वयो: २। त्रयः। त्रीनू। त्रिभि:। त्रिभ्य: २। त्रयाणम्। त्रिषु चत्वार:। चतुर:। चतुर्भि:। चतुर्भ्य: २। चतुर्णाम्। चतुर्ष। १०. इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं- राजा राजानौ २ राजान: राजानम् राज्ञ:। राज्ञा राजभ्याम् ३ राजभि:। राज्ञे राजभ्य: २। राज्ञ: २। राज्ञो: २ राज्ञाम्। राज्षि राजनि राजसु। है राजन् है राजानौ है राजान:। ११. शेष रूप इस प्रकार समझने चाहिए--पन्थानौ २ पन्थान:

English

A yogi despised by people attains success in yoga; therefore the yogi should live without defiling the dharma of the good,

अध्याय ४७

श्लोक 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् ।हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः

janā yathāvamanyeyurgaccheyurnaiva saṃgatim / hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

पन्थानम् पथः पथा पथिभ्याम् ३ पथिभि:। पथे पथिभ्य: २। पथ: २। पथो: २ पथाम्। पथि पथिषु। १२. इसका मूल शब्द दण्डिन् है, जिसके रूप इस प्रकार हैं--दण्डी दण्डिनौ २ दण्डिन: २। दण्डिनम्। दण्डिना दण्डिभ्याम् ३ दण्डिभि:। दण्डिने दण्डिभ्यः २। दण्डिन: २। दण्डिनो: २ दण्डिनाम्। दण्डिनि दण्डिषु। है दण्डिन्।

English

so that people despise him and do not seek his company. Reflecting thus on Hiranyagarbha's words, the great-minded one

अध्याय ४७

श्लोक 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने ।भुङ्क्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान्

ātmānaṃ darśayāmāsa jaḍonmattākṛtiṃ jane / bhuṅkte kulmāṣavaṭakān śākaṃ tranyaphalaṃ kaṇān

हिन्दी अर्थ

१३. इसके रूप इस प्रकार हैं--ब्रह्महा ब्रह्महणौ २ ब्रह्महण: । ब्रह्महणम् ब्रह्मघ्न: । ब्रह्मप्रा ब्रह्महभ्याम् ब्रह्मह॒भि:। ब्रह्मप्ले ब्रह्म भ्य: २। ब्रह्मप्र: २। ब्रह्मप्रो: २ ब्रह्मप्राम्। ब्रह्मप्नि ब्रह्महसु।

English

showed himself to the people in the form of a dull madman. He ate stale bean-cakes, vegetables, wild fruits and grains;

अध्याय ४७

श्लोक 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् ।पितर्युपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः

yadyadāpnoti sa bahūnatti vai kālasaṃbhavam / pitaryuparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

वाचक है। ये दोनों बहुवचनान्त होते हैं'।

English

whatever he got, he ate much, born of time. When his father died, his brothers, nephews and kinsmen

अध्याय ४७

श्लोक 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः ।सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि

kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ / sarūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi

हिन्दी अर्थ

कहते हैं श्रेष्ठकोच। धीमान्का अर्थ है बुद्धिमान्।

English

made him do field-work and the like, nourished him on bad food; with limbs stout and rough, he was dull in work.

अध्याय ४७

श्लोक 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः ।तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम्

sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ / taṃ tādṛśamasaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

अयमका अर्थ है यह; यह “इदम्' शब्दका रूप है'। 'सम्राटू' कहते हैं बादशाह या चक्रवर्ती राजाको। सुराज् शब्दके रूप--सुराट् सुराजौ सुराज: इत्यादि हैं। शेष रूप सम्राज् शब्दकी

English

He became a servant for all the world for the wages of food. Seeing him thus uncultured, in the form of a Brahmin yet acting so,

अध्याय ४७

श्लोक 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत ।स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर्द्विज

kṣattā sauvīrarājyasya viṣṭiyogyamamanyata / sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatirdvija

हिन्दी अर्थ

भाँति जानने चाहिए। इसका अर्थ है--अच्छा राजा। बिशभ्रत्का अर्थ है धारण-पोषण करनेवाला वपुष्मत् (वपुष्मान्) का अर्थ है शरीरधारी"॥ ३८ ॥

English

the minister of the Sauvira kingdom thought him fit for forced labour. The king, riding in a palanquin, resolved to go, O Brahmin,

अध्याय ४७

श्लोक 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् ।श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति

babhūvekṣumatītīre kapilarṣervarāśramam / śreyaḥ kimatra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇāmiti

हिन्दी अर्थ

प्रत्यज्च-शब्दका अर्थ है प्रतिकूल या पीछे जानेवाला ' भीतरकी ओर ' भी अर्थ है। पुमान्का अर्थ है पुरुष, जो पुंस-शब्दका रूप है”। महान्

English

to the excellent hermitage of the sage Kapila on the bank of the Ikshumati, to ask: "What is the best for men in this samsara, mostly sorrow?"

अध्याय ४७

श्लोक 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् ।उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः

praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim / uvāha śibikāmasya kṣatturvacanacoditaḥ

हिन्दी अर्थ

(धीमत्-शब्दके रूप वपुष्मत् शब्दकी भाँति जानने चाहिए।) विद्वान्का अर्थ है पण्डित'। षष् शब्द छ:का वाचक और बहुवचनान्त है। (इसके रूप इस प्रकार हैं-षट् षड़् २। षड्भि: षड्भ्य: २।

English

To ask that great sage named Kapila, knower of the dharma of liberation, he caused the palanquin to be carried, urged by the minister's words.

अध्याय ४७

श्लोक 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सो ऽपि मध्यगः ।गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम्

nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānāmanyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ / gṛhīto viṣṭinā vipra sarvajñānaikabhājanam

हिन्दी अर्थ

षण्णाम्। षट्सु षट्त्सु)) जो पढ़नेकी इच्छा करे, उसे 'पिपठी:”' कहते हैं। दो:का अर्थ है भुजा''। उशनाका अर्थ है शुक्राचार्य'। अदस् शब्दका अर्थ है' यह' या “वह '। ये अजन्त (स्वरान्त)

English

Among other men taken for forced labour, he too was in the middle, taken for forced labour, O Brahmin, the sole vessel of all knowledge.

अध्याय ४७

श्लोक 48

जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् ।ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम्

jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām / yayau jaḍagatistatra yugamātrāvalokanam

हिन्दी अर्थ

अब स्त्रीलिड्र शब्दोंका दिग्दर्शन कराते हैं।

English

Remembering his births, desiring the exhaustion of sin, he spoke to it. Slow of gait, he went there, looking only at a yoke's length.

अध्याय ४७

श्लोक 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्ठस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः ।विलोक्य नृपतिः सो ऽथ विषमं शिबिकागतम्

kurvanmatimatāṃ śreṣṭhaste tvanye tvaritaṃ yayuḥ / vilokya nṛpatiḥ so 'tha viṣamaṃ śibikāgatam

हिन्दी अर्थ

१. इनके रूप इस प्रकार हैं-पञ्ञ २। पञ्चभि:। पञ्चमभ्य: २। पदञ्चानाम्। पश्चसु। अष्टी २ अष्ट २। अष्टाभि: अष्टभि: अष्टाभ्य: २ अष्टभ्य: २। अष्टानाम्। अष्टासु अष्टसु। २. इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं--अयम् इमौ इमे।

English

Doing so, the best of the wise... the others went quickly. Seeing the palanquin uneven, the king

अध्याय ४७

श्लोक 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः ।पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन्

kimetadityāha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ / punastathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan

हिन्दी अर्थ

३. सम्राज् शब्दके रूप इस प्रकार हैं-सम्राट् सम्राड् सम्राजीौ २ सम्राज: २। सम्राजम्। सम्राजा सम्राड्भ्याम्

English

said, "What is this? Carry it evenly, bearers." Again seeing the palanquin uneven, laughing,

अध्याय ४७

श्लोक 51

नृपः किमे ऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यते ऽन्यथा ।भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः ।शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्

nṛpaḥ kime 'tadityāha bhavadbhirgamyate 'nyathā / bhūpatervadatastasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ / śibikāvāhakāḥ procurayaṃ yātītyasatvaram

हिन्दी अर्थ

३ सम्राड्भि:। सम्राजे सम्राड्भ्य: २। सम्राज: २। सम्राजो: २ सम्राजाम्। सम्राजि सम्राट्सु। ४. इसके रूप इस प्रकार हैं-बिश्रत् बिभ्रतौ २ बिशभ्रत: २। बिशभ्रतमू। बिभ्रता बिभ्रद्धयाम् ३ बिभ्रद्धि:। बिश्रते बिभ्रद्धय: २। बिभ्रतः २। बिश्रतो: २ बिश्रताम्। बिभ्रति बिभ्रत्सु। ५. इस शब्दके रूप इस प्रकार हैं--वपुष्मान् वपुष्मन्तौ २ वपुष्मन्तः

English

the king said, "What is this? You go otherwise." Hearing the king speak thus many times, the bearers said, "He goes slowly."

अध्याय ४७

श्लोक 52

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम ।किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे

rājovāca kiṃ śrānto 'syalpamadhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama / kimāyāsasaho na tvaṃ pīvā nāsi nirīkṣyase

हिन्दी अर्थ

वपुष्मताम्। वपुष्मति वपुष्मत्सु। है वपुष्मन्। ६. इसके रूप इस प्रकार हैं--प्रत्यड्ः प्रत्यश्नौ २ प्रत्यञ्च: प्रत्यज्ञम्

English

The king said: "Are you tired? Have you carried my palanquin only a short way? Can you not bear the exertion? You do not look stout."

अध्याय ४७

श्लोक 53

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया ।न श्रान्तो ऽस्मि न चायासो वोढान्यो ऽस्ति महीपते

brāhmaṇa uvāca nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā / na śrānto 'smi na cāyāso voḍhānyo 'sti mahīpate

हिन्दी अर्थ

७. इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं--पुमान् पुमांसौ २ पुमांस: । पुमांसम् पुंस: पुंसा पुम्भ्याम् ३ पुम्भि:। पुंसे पुम्भ्यः २। पुंस: २। पुंसो: २ पुंसाम्। पुंसि पुंसु। है पुमन्! ८. महतू-शब्दके रूप इस प्रकार हैं--महान् महान्तौ २ महान्त:

English

The Brahmin said: "I am not stout, nor have I carried your palanquin; I am not tired and there is no exertion; there is another bearer, O king."

अध्याय ४७

श्लोक 54

राजोवाच प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि ।श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम्

rājovāca pratyakṣaṃ dṛśyate pīvātvadyāpi śibikā tvayi / śramaśca bhāro dvahane bhavatyeva hi dehinām

हिन्दी अर्थ

९. विद्वस-शब्दके रूप इस प्रकार जानने चाहिए-विद्वान् विद्वांसीर विद्वांस:। विद्वांसम् विदुष:। विदुषा विद्वद्धयाम् ३ विद्वद्धि:। विदुषे विद्वद्भ्य:ः २। विदुष: २। विदुषो: २ विदुषाम्। विदुषि दिद्वत्सु। है विद्वन्। १०. इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं-पिपठी: पिपठिषों २ पिपठिष:। पिपठिषम् पिपठिष:। पिपठिषा

English

The king said: "It is plainly seen that you are stout, and the palanquin is on you even now; exhaustion and burden in carrying are surely for embodied beings."

अध्याय ४७

श्लोक 55

ब्राह्मण उवाच प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद ।बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम्

brāhmaṇa uvāca pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yaddṛṣṭaṃ mama tadvada / balavānabalaśceti vācyaṃ paścādviśeṣaṇam

हिन्दी अर्थ

पिपठी:षु।। ११. दोष् शब्दके रूप इस प्रकार है--दोः दोषौ २ दोष: । दोषम् दोष्ण: दोष:। दोष्णा दोषा दोर्भ्याम्

English

The Brahmin said: "What you saw plainly, O king, tell me. 'Strong' and 'weak' are qualifications to be said afterward.

अध्याय ४७

श्लोक 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता ।मिथ्या तदप्यत्र भवान् शृणोतु वचनं मम

tvayoḍhā śibikā ceti tvayyadyāpi ca saṃsthitā / mithyā tadapyatra bhavān śṛṇotu vacanaṃ mama

हिन्दी अर्थ

१२. उशनसू-शब्दके रूप इस प्रकार हैं-उशना उशनसौ २ उशनस: २। उशनसम्। उशनसा उशनोभ्याम् ३ उशनोभि:। उशनसे उशनोभ्य: २। उशनसः २। ठशनसो: २ उशनसाम्। उशनसि उशनस्सु उशनःसु। १३. इसके रूप इस प्रकार हैं--असौ अमू अमी। अमुम् अमू अमून्। अमुना अमृभ्याम् अमीभिः। अमुष्मै

English

'The palanquin is carried by you' and 'it stays on you even now' — that is false; hear my words on that too.

अध्याय ४७

श्लोक 57

भूमौ पादयुगं चाथ जङ्घे पादद्वये स्थिते ।ऊरु जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

bhūmau pādayugaṃ cātha jaṅghe pādadvaye sthite / ūru jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram

हिन्दी अर्थ

राधाका अर्थ है भगवान् श्रीकृष्णणी आह्यादिनी ककुभ्' शब्द दिशाका वाचक है। संविद्- शक्ति, जो उनकी भी आराध्या होनेसे “राधा' शब्द बुद्धि एवं ज्ञानका वाचक है॥४०॥ कहलाती हैं'। सर्वाका अर्थ है सब' (स्त्री)। रुग्विद्ुद्धाः स्त्रियां तपः कुलं सोमपमक्षि च। “गति: 'का अर्थ है--गमन, मोक्ष, प्राप्ति या ज्ञान ग्रामण्यम्बु खलप्वेवं कर्तु चातिरि वातिनु॥ ४१॥

English

The two feet are on the ground, the shanks on the feet, the thighs on the shanks, the belly on that;

अध्याय ४७

श्लोक 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ ।स्कन्धाश्रितयें शिबिका ममाधारो ऽत्र किङ्कृतः

vakṣasthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau / skandhāśritayeṃ śibikā mamādhāro 'tra kiṅkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

'गोपी' शब्द प्रेम-भक्तिकी आचार्यरूपा गोपियोंका रुक् नाम है रोगका। विट्"-शब्द वैश्यका वाचक है। स्त्रीका अर्थ है नारी'। 'श्री' शब्द वाचक है। उद्धा:'का अर्थ है उत्तम प्रकाश या लक्ष्मीका वाचक है'। धेनुका अर्थ दूध देनेवाली प्रकाशित होनेवाली। ये शब्द स्त्री-लिड़में प्रयुक्त गाय है” वधूका अर्थ है जाया अथवा पुत्रवधू“। होते हैं।

English

the chest, the arms and shoulders rest on the belly; the palanquin rests on the shoulders; what support am I here?

अध्याय ४७

श्लोक 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् ।तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam / tatra tvamahamapyatretyucyate cedamanyathā

हिन्दी अर्थ

स्वसा' कहते हैं बहिनको। गो-शब्दका रूप । अब नपुंसकलिड्र शब्दोंका परिचय देते हैं। स्त्रीलिड्रमें भी पुल्लिड्रके समान होता है। नौ- तपस्-शब्द तपस्याका वाचक है। कुल-शब्द शब्दका रूप पहले दिया जा चुका है। उपानह” वंश या समुदायका वाचक है। सोमप-शब्दका शब्द जूतेका वाचक है। द्यौ'' स्वर्गका वाचक है। अर्थ है सोमपान करनेवाला। 'अक्षिका ” अर्थ है

English

This body in the palanquin is marked by you; there it is said 'you' and 'I' — otherwise, not.

अध्याय ४७

श्लोक 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव ।गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्ययम्

ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtairuhyāśca pārthiva / guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yātyayam

हिन्दी अर्थ

१. इसके रूप यों हैं--राधा राधे राधा:। राधाम् राधे राधा:। राधया राधाभ्याम् राधाभि:। राधायै राधाभ्याम् राधाभ्य: । राधाया: राधाभ्याम् राधाभ्य: । राधाया: राधयो: राधानाम्। राधायाम् राधयो: राधासु। है राधे है राधे है राधा: २. इस शब्दके रूप इस प्रकार हैं चतुर्थीक एकवचनमें--सर्वस्यै । प्ममी और षष्ठीके एकवचनमें--सर्वस्या: । षष्ठीके बहुवचनमें--सर्वासाम्। सप्तमीके एकवचनमें--सर्वस्याम्। शेष सभी रूप 'राधा' शब्दकी ही भाँति होंगे। ३. गति

English

I, you, and others, O king, are borne by elements; the host of elements, fallen into the stream of qualities, goes on.

अध्याय ४७

श्लोक 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते ।अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जन्तुषु

karmavaśyā guṇaścaite sattvādyāḥ pṛthivīpate / avidyāsaṃcitaṃ karmataścāśeṣeṣu jantuṣu

हिन्दी अर्थ

शब्दके रूप यों समझने चाहिए--गति: गती गतय: गतिम् गती गती: । गत्या गतिभ्याम् ३ गतिभि:। गत्यै गतये गतिभ्य: २। गत्या: २ गते: २। गत्यो: २ गतीनाम्। गत्याम् गतौ गतिषु। है गते है गती है गतय: । ४. गोपी-शब्दके रूप इस प्रकार हैं--गोपी गोप्यौ २ गोप्य: । गोपीम् गोपी: । गोप्या गोपीभ्याम् ३ गोपीभि: । गोप्यै गोपीभ्य: २ । गोप्या: २ गोप्पो: २ गोपीनाम्। गोप्याम् गोपीषु है गोपि है गोप्यौ है गोप्य: ५. इस शब्दके रूप इस प्रकार हैं--स्त्री स्त्रियौ २ स्त्रिय:।

English

These qualities, sattva and the rest, are subject to karma, O king, and karma accumulated through ignorance is in all creatures.

अध्याय ४७

श्लोक 62

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृते परः ।प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजन्तुषु

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛte paraḥ / pravṛddhyapacayau na sta ekasyākhilajantuṣu

हिन्दी अर्थ

स्त्रीषु। है स्त्रि है स्त्रियो है स्त्रिय:। ६. उसके रूप इस प्रकार हैं--श्री: श्रियौ २ श्रिय: २। श्रियम्। श्रिया श्रीभ्याम् ३ श्रीभि: श्रियै श्रिये श्रीभ्य: २। श्रिया: २। श्रिय: २। श्रियो: २ श्रीणाम् श्रियाम्। श्रियाम् श्रियि श्रीषु। है श्री: है श्रियौ हे श्रिय:। ७. इसके रूप गति शब्दकी तरह होंगे। यथा--धेनु: धेनू धेनव: धेन्वै धेनवे इत्यादि। ८. इस शब्दके रूप इस प्रकार है--वधू: वध्वौ वध्व: शेष रूप गोपी-शब्दकी तरह समझने चाहिए। वहाँ 'ई' के स्थानमें 'यू' होता है,

English

The Self is pure, imperishable, tranquil, without qualities, beyond Prakriti; in all creatures there is no growth or decay in the one.

अध्याय ४७

श्लोक 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप ।तदापि बालिशो ऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम्

yadā nopacayastasya nacaivāpacayo nṛpa / tadāpi bāliśo 'si tvaṃ kayā yuktyā tvayeritam

हिन्दी अर्थ

यहाँ 'ऊ' के स्थानमें “व्' होगा। इतना ही अन्तर है। ९. इसके रूप कर्तु-शब्दके समान होते हैं। केवल द्वितीयाके बहुवचनमें 'स्वसृ: ' ऐसा रूप होता है--इतना ही अन्तर है। १०. उसके रूप इस प्रकार हैं--उपानत् उपानद् उपानहौ

English

When there is no growth and no decay in it, O king, even then you are foolish; by what reasoning was it said by you?

अध्याय ४७

श्लोक 64

भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता ।शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस्त्वया

bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthitā / śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samastvayā

हिन्दी अर्थ

उपानहाम्। उपानहि उपानत्सु। ११. दिवू-शब्दके रूप गो-शब्दके समान समझने चाहिए। १२. इसके रूप--ककुप् ककुब् ककुभौ २ ककुभ: २। ककुभम्। ककुभा ककुब्भ्याम् इत्यादि है। सप्तमीके बहुवचनमें ककुप्सु रूप होता है। १३. इसके रूप--संवित् संविद् संविदौ संविद: इत्यादि हैं। १४. इसके रूप हैं--रुक् रुग् रुजौ २ रुज: २। रुजम्। रुजा रुभ्भ्याम् इत्यादि। १५. इसके रूप हैं--विट् विड् विशौ विश: इत्यादि। १६. इसके रूप है--उद्धा: उद्धासौ

English

This palanquin stands on the feet, shanks, hips, thighs and belly; when it is on the shoulder, the burden is common to all of you.

अध्याय ४७

श्लोक 65

तथान्यजन्तुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् ।शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि च

tathānyajantubhirbhūpa śibikoḍhāna kevalam / śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi ca

हिन्दी अर्थ

उद्धास: इत्यादि। १७. नपुंसकलिड्डमें प्रथमा और द्वितीया विभक्तिके रूप एकसे ही होते हैं और तृतीयासे लेकर सप्तमीतकके रूप पुल्लिड्भके समान होते हैं। तपस्-शब्दके रूप इस प्रकार समझने चाहिए--तप: तपसी तपांसि। ये तीनों रूप प्रथमा और द्वितीया विभक्तिमें प्रयुक्त होते हैं। शेष रूप उशनसके समान होंगे। १८. रूप ये हैं--कुलम् कुले कुलानि। शेष रामवत्। १९. प्रथमा-द्वितीया विभक्तियोंमें इसके रूप हैं--सोमपम् सोमपे सोमपानि शेष रामवत्। २०.

English

So, O king, the palanquin is carried by other creatures too, not only (by me); made of mountains, trees and houses, born of earth.

अध्याय ४७

श्लोक 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप ।सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया

yathā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ karaṇairnṛpa / soḍhavyaḥ sumahānbhāraḥ katamo nṛpa te mayā

हिन्दी अर्थ

इसके रूप प्रथम दो विभक्तियोंमें हैं--अक्षि अक्षिणी अक्षीणि। शेष पाँच विभक्तियोंके एकबचनमें क्रमश: इस प्रकार

English

As a person's separateness is by natural organs, what great burden has been borne by me, O king?

अध्याय ४७

श्लोक 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः ।भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः

yaddravyo śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ / bhavato me 'khilasyāsya samatvenopabṛṃhitaḥ

हिन्दी अर्थ

रूप हैं-अक्ष्णा। अक्ष्णे। अक्ष्ण:। अक्ष्ण:। अदिण अक्षणि। शेष रूप हरि-शब्दके समान जानने चाहिए।

English

The substance of which this palanquin is made, of that is the assemblage of beings; it is increased equally in you, me and all this."

अध्याय ४७

श्लोक 68

सनन्दन उवाच एवमुक्त्वाभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः ।सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन्

sanandana uvāca evamuktvābhavaṃnmaunī sa vahañśibikāṃ dvijaḥ / so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran

हिन्दी अर्थ

आँख । गाँवके नेताको ग्रामणी' कहते हैं। अम्बु- शब्द जलका वाचक है। खलप्ूरैका अर्थ है खलिहान या भूमि साफ करनेवाला। कर्त-शब्द कर्ताका वाचक है। जो धनकी सीमाको लाँघ

English

Sanandana said: Having said this, the Brahmin, carrying the palanquin, became silent. The king, descending to the ground, quickly clasped his feet.

अध्याय ४७

श्लोक 69

राजोवाच भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज ।कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः

rājovāca bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija / kathyatāṃ ko bhavānatra jālmarupadharaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

गया हो, उस कुलको अतिरिं' कहते हैं। जो पानी नावकी शक्तिसे बाहर हो, जिसे नावसे भी पार करना असम्भव हो, उसे 'अतिनुः ' कहते हैं ॥ ४१॥

English

The king said: "O Brahmin, put down the palanquin and show me favour. Tell me who you are, standing here in a lowly guise,

अध्याय ४७

श्लोक 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् ।तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया

yo bhavānyadapatyaṃ vā yadāgamanakāraṇam / tatsarvaṃ kathyatāṃ vidvanmahyaṃ śuśrūṣave tvayā

हिन्दी अर्थ

जिस कुल या गृहमें गाड़ी खींचनेवाले अच्छे बैल हों, उसको 'स्वनडुत्' कहते हैं। जिस दिन आकाश साफ हो, उस दिनको विमलद्यु८ कहते हैं। वार-शब्द जलका वाचक है। चतुर् शब्दका रूप नपुंसकलिड्रमें केवल प्रथमा और द्वितीयामें

English

who you are, whose offspring, and the reason for your coming. All that, O learned one, tell me, who wish to hear."

अध्याय ४७

श्लोक 71

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां को ऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते ।उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया

brāhmaṇa uvāca śrūyatāṃ ko 'hamityetadvaktuṃ bhūpa na śakyate / upayoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā

हिन्दी अर्थ

'चत्वारि” होता है, शेष पुल्लिड्भवत्। इदम्- शब्दके रूप नपुंसकमें इस प्रकार हैं--इृदम् इमे इमानि, शेष पुल्लिड्रवत्। एतत्-शब्दके रूप पुल्लिगमें--एष: एतौ एते इत्यादि सर्वशब्दके

English

The Brahmin said: "'Who am I?' — this cannot be told, O king. The act of coming everywhere is for the sake of use."

अध्याय ४७

श्लोक 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ ।धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देहादिमृच्छति

sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau / dharmādharmodbhavau bhoktuṃ janturdehādimṛcchati

हिन्दी अर्थ

समान होते हैं। नपुंसकमें केवल प्रथम दो विभक्तियोंमें ये रूप हैं--एतत् एते एतानि। ब्रह्मन-शब्दके रूप नपुंसकमें ' ब्रह्म ब्रह्मणी ब्रह्माणि' हैं। शेष पुल्लिड्रवत्। अहन्'-शब्द दिनका

English

Those two, the experience of pleasure and pain, which produce the body and the rest, arise from dharma and adharma; the creature obtains a body and so on in order to enjoy.

अध्याय ४७

श्लोक 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् ।धर्माधर्मौं यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः

sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam / dharmādharmauṃ yatastasmātkāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ

हिन्दी अर्थ

वाचक है। दण्डिनू-शब्दके नपुंसकमें “दण्डि दण्डिनी दण्डीनि” ये रूप हैं। शेष पुल्लिड्रवत्। असृक् -शब्द रक्तका वाचक है। किम्-शब्दके रूप पुल्लिड्रमें 'क: कौ के ' इत्यादि सर्ववत् होते

English

Dharma and adharma are the cause everywhere for every creature, O king; so why ask for a cause beyond them?

अध्याय ४७

श्लोक 74

राजोवाच धर्माधर्मौं न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् ।उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहान्तरागमः

rājovāca dharmādharmauṃ na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam / upabhoganimittaṃ ca dehāddehāntarāgamaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। नपुंसकमें केवल प्रथम दो विभक्तिमें 'किम् के कानि'--ये रूप होते हैं। चित्-शब्दके रूप

English

The king said: "There is no doubt that dharma and adharma are the cause in all effects, and the passing from body to body is for enjoyment.

अध्याय ४७

श्लोक 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं को ऽहमित्येतदात्मनः ।वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते

yattvetadbhavatā proktaṃ ko 'hamityetadātmanaḥ / vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tanmameccā pravartate

हिन्दी अर्थ

१. पुल्लिड्रमें इसके रूप ग्रामणी: ग्रामण्यौ ग्रामण्य: इत्यादि होते हैं। यदि कोई कुल (खानदान) गाँवका अगुआ हो तो यह शब्द नपुंसकलिड्डमें प्रयुक्त होता है। उस दशामें इसके रूप इस प्रकार होंगे--ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि। तृतीयासे सप्तमीतकके एकवचनमें “ग्रामण्या ग्रामणिना। ग्रामण्ये ग्रामणिने। ग्रामण्य: २ ग्रामणिन: २। ग्रामण्याम् ग्रामणिनि--ये रूप हैं। शेष रूप पुल्लिड्रवत् होते हैं। २. इसके रूप--अम्बु अम्बुनी अम्बूनि इत्यादि

English

But what you said, that 'who I am' cannot be told of the Self — I wish to hear that.

अध्याय ४७

श्लोक 76

यो ऽस्ति यो ऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते ।आत्मन्येव न दोषाय शब्दो ऽहमिति यो द्विजा

yo 'sti yo 'hamiti brahmankathaṃ vaktuṃ na śakyate / ātmanyeva na doṣāya śabdo 'hamiti yo dvijā

हिन्दी अर्थ

हैं। तृतीयासे सप्तमीतकके एकवचनमें क्रमश: अम्बुना। अम्बुने। अम्बुन: २। अम्बुनि--ये रूप होते हैं। शेष रूप भानुवत् हैं। ३. पुल्लिड्रमें इसके रूप 'खलपू: खलप्वौ खलप्व: ' इत्यादि होते हैं। जब यह किसी साधन या औजारका वाचक होता है तो नपुंसकमें प्रयुक्त होता है। उसमें इसके रूप इस प्रकार हैं-खलपु खलपुनी खलपूनि। इसमें भी तृतीयासे सप्तमीतक एकवचनमें 'खलपुना, खलपुने, खलपुनः २, खलपुनि'--ये रूप अधिक होते हैं।

English

O Brahmin, how can one who exists not say 'I'? The word 'I', applied to the Self itself, is no fault, O twice-born."

अध्याय ४७

श्लोक 77

ब्राह्मण उवाच शब्दो ऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् ।अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः

brāhmaṇa uvāca śabdo 'hamiti doṣāya nātmanyevaṃ tathaiva tat / anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā śrutilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शेष रूप पुल्लिज्भवत् हैं। ४. इसका रूप पुल्लिज्ञमें बताया गया है। नपुंसकमें 'कर्तू कर्तुणी कर्तुणि'--ये रूप होते हैं। तृतीयासे सप्तमीतकके एकवचनमें दो-दो रूप होते हैं। यथा--कर्तृणा कर्त्रा। कर्त॒णे कर्त्रे। कर्तृण: २ कर्तुः २। कर्तृणि कर्तरि। शेष रूप पुल्लिज्भवत् हैं। ५. इसके 'अतिरि अतिरिणी अतिरीणि” ये रूप हैं। तृतीया विभक्तिसे इस प्रकार रूप चलते हैं--अतिरिणा, अतिराभ्याम् ३ अतिराभि:। अतिरिणे अतिराभ्य: २।

English

The Brahmin said: "The word 'I' is no fault in the Self itself, nor is it so in that way; but the notion of self in what is not the self, or the word, is marked as scriptural error.

अध्याय ४७

श्लोक 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्टतालुक नृप ।एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः

jihvā bravītyahamiti dantauṣṭatāluka nṛpa / etenāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

अतिरिण: २। अतिरिणो: २ अतिरीणाम्। अतिरिणि अतिरासु। ६. इसके रूप इस प्रकार है--' अतिनु अतिनुनी अतिनूनि। तृतीयासे सप्तमीतकके एकवचनमें--' अतिनुना, अतिनुने, अतिनुन: २, अतिनुनि'--ये रूप होते हैं। शेष भानुवत्। ७. रूप इस प्रकार हैं--स्वनडुत् स्वनडुही स्वनड्वांहि। शेष पुल्लिड्भरवत्। ८. रूप इस प्रकार हैं--विमलद्यु विमलदिवी विमलदिवि। तृतीया आदि विभक्तियोंमें 'विमलदिवा विमलद्युभ्याम्' इत्यादि रूप होते हैं। ९. इसके

English

The tongue says 'I', O king, as do the teeth, lips and palate; but I am not these, since all are only causes of producing speech.

अध्याय ४७

श्लोक 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् ।तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते

kiṃ hetubhirvadūtyeṣā vāgevāhamiti svayam / tathāpi vāgahamedvaktumitthaṃ na yujyate

हिन्दी अर्थ

रूप इस प्रकार हैं--“वा: वारी वारि। वारा वार्भ्याम् वाभि: ' इत्यादि। १०. पुल्लिड्रमें इसके सब रूप इस प्रकार हैं--ब्रह्मा, ब्रह्माणौ, ब्रह्माण:। ब्रह्माणं ब्रह्माणौ ब्रह्मण:। ब्रह्मणा ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभि:। ब्रह्मणे ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभ्य:। ब्रह्मण: ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभ्य:। ब्रह्मण: ब्रह्मणो: ब्रह्मणाम्। ब्रह्मणि ब्रह्मणो ब्रह्मसु। ११. इसके रूप इस प्रकार हैं-- अह: अह्ी अहानि। अहा अहोभ्याम् अहोभि:! इत्यादि। सप्तमीके एकबचनमें अहि, अहनि--ये दो रूप होते

English

What use are the causes? Speech itself says 'I am speech' — yet it is not right for speech to say 'I' in that way.

अध्याय ४७

श्लोक 80

पिण्डः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः ।ततो ऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम्

piṇḍaḥ pṛthagyataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ / tato 'hamiti kutraināṃ saṃjñāṃ rājankaromyaham

हिन्दी अर्थ

हैं। १२. इसके रूप इस प्रकार हैं--'असृक् असृजी असृज्ञि। असृजा असृम्भ्याम् असृग्भि:” इत्यादि।

English

Since the body of a man, marked by head, hands and so on, is separate, then to what, O king, do I apply this name 'I'?

अध्याय ४७

श्लोक 81

यद्यन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् ।न देहो ऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते

yadyanyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattam / na deho 'hamayaṃ cānye vaktumevamapīṣyate

हिन्दी अर्थ

इत्यादि होते हैं। त्यद् आदि' शब्दोंके रूप पुल्लिड्रमें 'स्यः त्यौ ते' इत्यादि सर्ववत् होते हैं। नपुंसकमें “ त्यत् त्ये त्यानि'--ये रूप होते हैं॥ ४२॥

English

If there were another, superior to me, O best of kings, then 'I am not the body; this is another' could be said.

अध्याय ४७

श्लोक 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः ।तददा हि को भवान्को ऽहमित्येतद्विफलं वचः

yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ / tadadā hi ko bhavānko 'hamityetadviphalaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

(इदम् और) एतत्-शब्दके रूप अन्वादेशमें' द्वितीया, टा और ओसू विभक्तियोंमें कुछ भिन्न होते हैं। पुल्लिड़में 'एनम् एनौ एनानू, एनेन एनयो: ।' नपुंसकमें 'एनत् एने एनानि' ये रूप हैं। अन्वादेश न होनेपर पूर्वोक्त रूप होते हैं। बेभित्-शब्दके रूप इस प्रकार हैं--'बेभित् बेभिद् बेभिदी बेभिदि

English

When the one Person abides in all bodies, then the words 'Who are you? Who am I?' are fruitless.

अध्याय ४७

श्लोक 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः ।अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

tvaṃ rājā śibikā ceyaṃ vayaṃ vāhāḥ puraḥ sarāḥ / ayaṃ ca bhavato loko na sadetannṛpocyate

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र चार-चार रूप होते हैं--' गोचा गवाझ्ला गोअज्जा गोझ्ञा' इत्यादि। भ्याम्, भिस् और भ्यसूमें छः- छ: रूप होते हैं-- गवाग्भ्याम् गोअग्भ्याम् गोग्भ्याम् गवाड्ध्याम् गोअडभ्याम् गोड्भ्याम् इत्यादि। सप्तमीके

English

You are the king, this is the palanquin, we are the bearers going before; and this is your world — but that, O king, is not true.

अध्याय ४७

श्लोक 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता ।क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप

vṛkṣāddāru tataśceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭitā / kva vṛkṣasaṃjñā vai tasyā dārusaṃjñāthavā nṛpa

हिन्दी अर्थ

बहुवचनमें भी नौ रूप होते हैं--गवाड्क्षु गोअद्क्ष

English

From the tree comes wood, and from it this palanquin on which you sit. Where is the name 'tree' for it, or 'wood', O king?

अध्याय ४७

श्लोक 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः ।न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ / na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravīti śibikāgatam

हिन्दी अर्थ

गोक्षु। इस प्रकार कुल एक सौ नौ रूप होते हैं। तिर्यकू--शब्द पशु-पक्षियोंका वाचक है। यकृत्'- शब्द कलेजा तथा उससे सम्बन्ध रखनेवाली बीमारीका बोधक है। शकृत्-शब्द विष्ठाका वाचक

English

The great king seated on the tree is not spoken of so by your people; nor does everyone call you 'wood' when you are in the palanquin.

अध्याय ४७

श्लोक 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः ।अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठानन्ददाशिबिका त्वया

śibikādārusaṃghāto svanāmasthitisaṃsthitaḥ / anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭhānandadāśibikā tvayā

हिन्दी अर्थ

है। ददत्-शब्दका रूप पुल्लिड्रमें बिभ्रत् शब्दको तरह होता है। नपुंसकमें 'ददत, ददती, ददन्ति ददति' ये रूप होते हैं। शेष पुल्लिड्रवत्। भवत्ँ शब्दका अर्थ है, पूज्य। शतृ प्रत्ययान्त 'भवत्'

English

The palanquin is an assembly of wooden parts held in its own arrangement; O best of kings, look for the palanquin apart from them.

अध्याय ४७

श्लोक 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् ।क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि

evaṃ chatraṃ śalākābhyaḥ pṛthagbhāvo vimṛśyatām / kva jātaṃ chatramityeṣa nyāyastvayi tathā mayi

हिन्दी अर्थ

शब्दके रूप पुल्लिड्रमें 'भवन् भवन्तौ भवन्तः' इत्यादि होते हैं । शेष पूर्ववत्। स्त्रीलिज्रमें ' भवन्ती भवन्त्यौ भवन्त्य: ' इत्यादि गोपीके समान रूप हैं। नपुंसकमें पूर्ववत् हैं। पचत्-शब्दका रूप सभी

English

So consider the umbrella as separate from its ribs: where is the umbrella born? The same reasoning applies to you and to me.

अध्याय ४७

श्लोक 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः ।देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

pumānstrī gaurajā bājī kuñjaro vihagastaruḥ / deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu

हिन्दी अर्थ

लिज्ेंमें शतृ-प्रत्ययान्त ' भवत्' शब्दके समान होता है। तुदत्-शब्द पुँल्लिड्रमें पचत्शब्दके ही समान है। स्त्रीलिड्रमें डीप् प्रत्यय होनेपर उसके दो रूप होते हैं--तुदती और तुदन्ती, फिर इन दोनोंके

English

'Man, woman, cow, goat, horse, elephant, bird, tree' — this is the worldly naming of bodies, to be understood as due to karma.

अध्याय ४७

श्लोक 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः ।शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः

pumānna devo na naro na paśurna ca pādapaḥ / śarīrākṛtibhedāstu bhūpaite karmayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

रूप गोपी-शब्दकी भाँति चलते हैं। नपुंसकमें प्रथम दो विभक्तियोंके रूप इस प्रकार हैं--तुदत् तुदती

English

The Person is not a god, not a man, not an animal, not a tree; these varieties of bodily shape, O king, are born of karma.

अध्याय ४७

श्लोक 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् ।तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम्

vastu rājeti yalleke yañca rājabhaṭātmakam / tathānyaśca nṛpetthaṃ tanna satyaṃ kalpanāmayam

हिन्दी अर्थ

१. त्यदू, तद, यद्, एतद्, इृदम्, अदस्, एक, द्वि--ये त्यदादि कहलाते हैं। २. एकके विषयमें दुबारा की हुई

English

What in the world is called 'king' and what consists of the king's soldiers, and so with the other, O king, is not true; it is made of imagination.

अध्याय ४७

श्लोक 91

यस्तु कालान्तरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै ।परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम्

yastu kālāntareṇāpi nāśasaṃjñāmupaiti vai / pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tadvastu nṛpa tañca kim

हिन्दी अर्थ

चर्चा अन्वादेश है, जैसे--/यह आया, इसे भोजन दो” इस वाक्यमें 'इसे' अन्वादेश हुआ। ३. कुछ मनीषी विद्वान् इसमें ५२७ रूपोंकी उद्धावना करते हैं। ४. पुल्लिड्रमें इसके 'तिर्यडः तिर्यझ्ौ' इत्यादि प्रत्यड -शब्दकी तरह रूप होते हैं। द्वितीयाके बहुवचनमें 'तिरश्च: ' रूप होता है। तृतीया आदियमें 'तिरश्ना तिर्यग्भ्याम्' इत्यादि रूप होते हैं। नपुंसकमें 'तिर्यक् तिरश्री तिर्यश्चि' रूप होते हैं। पूजा-पक्षमें 'तिर्यडः तिर्यञ्ली तिर्यश्वि' रूप होते हैं। शेष पुल्लिज्भवत्।

English

That which, even after a time, reaches the name of destruction, born of transformation and the like — what is that thing, O king?

अध्याय ४७

श्लोक 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः ।पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम्

tvaṃ rājā sarvasokasya pituḥ putro ripo ripuḥ / patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kastvaṃ bhūpa vadāmyaham

हिन्दी अर्थ

५. इसके रूप होते हैं--यकृत् यकृती यकृन्ति। यकृता यकृद्धयाम् इत्यादि। “यकन्”' आदेश होनेपर 'यकानि' रूप केवल 'शस्' विभक्तिमें होता है। तृतोाया आदिके एकवचनमें 'यक्रा' आदि रूप अधिक होते हैं। ६. इसके रूप भी यकृत्-शब्दकी भाँति ही होते हैं। ७. इसके तीनों लिज्ञोंमें रूप होते हैं। पुल्लिज्ञमें 'भवान् भवन्तौ भवन्तः ' इत्यादि 'धीमत्' शब्दके समान रूप हैं। स्त्रीलिड्रमें 'भवती भवत्यौ भवत्य:' इत्यादि गोपी-शब्दके समान रूप होते हैं।

English

You are king of all the world, son of your father, enemy of your enemy, husband of your wife, father of your son: what shall I call you, O king?

अध्याय ४७

श्लोक 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् ।किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते

tvaṃ kimetacciraḥ kiṃ tu śirastava tatho daram / kimu pādādikaṃ tvetannaiva kiṃ te mahīpate

हिन्दी अर्थ

नपुंसकमें दो विभक्तियोंमें उसके ' भवत् भवती भवन्ति” रूप होते हैं। शेष पुल्लिज्ञवत्।

English

Are you this head? Are you the belly? Are you the feet and the rest? None of this is yours, O lord of the earth.

अध्याय ४७

श्लोक 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः ।को ऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव

samastāvayavebhyastvaṃ pṛthagbhūto vyavasthitaḥ / ko 'hamityatra nipuṇaṃ bhūtvā cintaya pārthiva

हिन्दी अर्थ

दीव्यतू-शब्दके रूप सभी लिलज्ोंमें पचत्के समान हैं। धनुष्-शब्दके रूप इस प्रकार हैं--

English

You stand apart from all the limbs. Becoming expert, reflect here, O king: 'Who am I?'

अध्याय ४७

श्लोक 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् ।पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम्

evaṃ vyavasthite tattve mayāhamiti bhāvitum / pṛthakūcaraṇaniṣpādyaṃ śakyaṃ tu nṛpate katham

हिन्दी अर्थ

पिपठिष्-शब्दके रूप नपुंसकमें इस प्रकार हैं--

English

When the truth is so established, how can 'I' be thought of by me, accomplished by separate utterance, O king?"

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 47
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.