Narada Purana· Nārada Purāṇa
48
अध्याय 48 / 167

Book 1 - Adhyaya 49

94 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ94 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४८

श्लोक 1

इति शृबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वि।पा।ष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः सनन्दन उवाच निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् ।प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्

iti śṛbṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvi.pā.ṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam / praśrayāvanato bhūtvā tamāha nṛpatirdvijam

हिन्दी अर्थ

पयस्-शब्दके रूप तपस्-शब्दके समान होते हैं। यह दूध और जलका वाचक है। अदस-शब्दके पुल्लिड्र रूप बताये जा चुके हैं। जिस कुलमें अच्छे पुरुष होते हैं, उसे सुपुम्' कहते हैं। अब

English

On hearing this speech, full of profound truth, the king respectfully bowed to him and submitted:

अध्याय ४८

श्लोक 2

राजोवाच भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः ।श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः

rājovāca bhagavanyattvayā prokta paramārthamayaṃ vacaḥ / śrute tasminbhramantīva manaso mama vṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

हम कुछ ऐसे शब्दोंका वर्णन करते हैं, जो गुण, द्रव्य और क्रियाके सम्बन्धसे तीनों लिड्रॉंमें प्रयुक्त होते हैं॥४४॥ शुक्त: कीलालपाश्चेव शुचिश्च ग्रामणी: सुधी ।

English

X'enerable Sir, whaihas been authoritatively staled by you certainly contains the ultimate truth, but on hearing it, the functioning of my mind is as it were whirling.

अध्याय ४८

श्लोक 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जन्तुषु ।भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्

etadvivekavijñānaṃ yadi śeṣeṣu jantuṣu / bhavatā darśitaṃ vipra tatparaṃ prakṛtermahat

हिन्दी अर्थ

शुक्त, कीलालपा, शुचि, ग्रामणी, सुधी, पट, स्वयम्भू तथा कर्ता। मातृ-शब्द यदि परिच्छेत्तवाचक हो तो तीनों लिड्रोंमें प्रयुक्त होता है। इसके पुल्लिड्गरूप-- माता, मातारौ, मातार: ' इत्यादि; नपुंसकरूप--मातृ, मातृणी, मातृणि!

English

If this discriminative knowledge exists in remaining** beings, tliat which is superior to and beyond the ken o(Prakrti has been shown by you.

अध्याय ४८

श्लोक 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता ।शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता

nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā mayi na sthitā / śarīramanyadasmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā

हिन्दी अर्थ

हैं। जननीवाची मातृ-शब्द नित्य-स्त्रीलिड्र है। इसके रूप इस प्रकार हैं--'माता मातरौ मातरः। मातरम् मातरौ मातृ: इत्यादि। इसके शेष रूप स्वसृ-शब्दके समान हैं। पितृ-शब्द यदि कुलका

English

Oknowerofthe highest truth! When such doctrines are heard by me, my mind which has become anxious to know the ultimate truth gets agitated and perplexed.

अध्याय ४८

श्लोक 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता ।प्रवर्तन्ते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम्

guṇa pravṛttirbhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā / pravartante guṇāścaite kiṃ mameti tvayoditam

हिन्दी अर्थ

विशेषण हो तो नपुंसकमें प्रयुक्त हो सकता है। अन्यथा वह नित्य पुल्लिड्र है। इसके रूप 'पिता पितरौ पितर: । पितरम् पितरौ पितृन्! इत्यादि हैं। शेष कर्तृशब्दके समान समझने चाहिए। नृ-शब्द

English

But in the meanwhile such a statement has been made by you as makes my mind rush to you, for getting acquainted with the great objective in life.

अध्याय ४८

श्लोक 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते ।मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम्

etasminparamārthajña mama śrotrapathaṃ gate / mano vihvalatāmeti paramārthārthatāṃ gatam

हिन्दी अर्थ

नित्य पुल्लिड्ऱ है और उसके सभी रूप पितृ- शब्दके समान हैं। केवल षष्ठीके बहुवचनमें इसके दो रूप होते हैं 'नृणाम् नृणाम्, !।

English

To a person who. after propitiating deities, covets for wealth and properly, desires to have sons or a kingdom, everyone of these is respectively the highest good.

अध्याय ४८

श्लोक 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज ।प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किन्त्वत्र संशये

pūrvameva mahābhāga kapilarṣimahaṃ dvija / praṣṭumabhyudyato gatvā śreyaḥ kintvatra saṃśaye

हिन्दी अर्थ

१. स्त्रीलिड्रमें इसके पूरे रूप इस प्रकार हैं-असौ अमू अमू:। अमूम् अमू अमू:। अमुया अमृभ्याम् ३

English

The association of the great Atman of a person possessing discrimination b an excellence conducive to welfare. Excellent is the performance of sacrifice (and other rites) the fruit of which is obtaining the pleasures in the heaven. But the real excellent welfare lies in not coveting its fruit.

अध्याय ४८

श्लोक 8

तदन्तरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् ।तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति

tadantare ca bhavatā yadidaṃ vākyamīritam / tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati

हिन्दी अर्थ

अमूभि:। अमुष्ये अमूभ्य: २। अमुष्या: २। अमुयो: २ अमूषाम्। अमुष्याम् अमूषु॥ नपुंसकलिजड्डरमें प्रथम दो विभक्तियोंके रूप 'अद: अमू अमूनि' हैं। शेष पुल्लिड्रवतू्। २. सुपुम् सुपुंसी सुपुमांसि। शेष विभक्तियोंमें पुंस्- शब्दकी तरह रूप होते हैं। ३. 'शुक्त” (सीप या सुतुही) शब्दके पुल्लिड्ररूप--शुक्त: शुक्तौ शुक्ता: शुक्त शुक्तौ

English

It was founded by Pulastya and was prosperous and very beautiful. O excellent kiugi in the beautiful grove adjoining the city, dwelt an expert in Yoga named Nidagha who formerly became his (Rbhu*s) disciple.

अध्याय ४८

श्लोक 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल ।विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः

kapilarṣirbhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila / viṣṇoraṃśo jaganmohanāśāya samupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्तानाम्। शुक्ते शुक्तयो: शुक्तेषु। है शुक्त शुक्तो शुक्ता: इस प्रकार हैं। स्त्रीलिड्रमें 'शुक्ता शुक्ते शुक्ता:' इत्यादि “राधा 'के समान रूप हैं। नपुंसकमें 'शुक्तं शुक्ते शुक्तानि' ये प्रथमा और द्वितीया विभक्तिके रूप हैं। शेष पुल्लिड्रवत् रूप हैं। ४. 'कीलालपा' (जल पीनेवाला) के सभी रूप गोपाके समान हैं। और नपुंसकमें कुलके समान रूप होते हैं। 'शुचि' (पवित्र) शब्दके पुल्लिड्ररूप हरिके समान हैं। स्त्रीलिड्ररूप “गति” के समान और नपुंसकरूप

English

Just as a house built of earth becomes reinforced when plastered with clay, similarly this body which is made of earth becomes strengthened with the particles of the earth which constitute articles of food.

अध्याय ४८

श्लोक 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया ।प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते

sa eva bhagavānnūnamasmākaṃ hitakāmyayā / pratyakṣatāmanugatastathaitadbhavatocyate

हिन्दी अर्थ

'वारि' के समान हैं। ग्रामणी (ग्रामका नेता) के पुल्लिड्जरूप बताये गये हैं। स्त्रीलिड्गरूप भी प्राय: वे ही हैं। नपुंसकके भी बताये जा चुके हैं। 'सुधी' शब्दका अर्थ है श्रेष्ठ बुद्धिवाला तथा दिद्वान्। पुल्लिड्ग और स्त्रीलिड्रमें “सुधी: सुधिया, सुधियः' इत्यादि रूप होते हैं। नपुंसकमें 'सुधि, सुधिनी, सुधीनि' इत्यादि रूप हैं। “पटु' (समर्थ)-के पुल्लिड्र रूप 'भानु' के समान, स्त्रीलिड्र 'धेनु/ के समान और नपुंसकरूप “पटु पटुनी पटूनि'

English

Barley, wheat, pube, butter, oil, milk, curds, raw sugar, fhtjt and the like consist of atoms of earth.

अध्याय ४८

श्लोक 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज ।तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान्

tanmahyaṃ mohanāśāya yacchreyaḥ paramaṃ dvija / tadvadākhila vijñānajalavīcyujadhirbhavān

हिन्दी अर्थ

हैं; शेष भानुवत्। 'स्वयम्भू' (ब्रह्मा)-के पुल्लिज्रूप बताये गये हैं, स्त्रीलिड्में भी वैसे ही होते हैं। नपुंसकमें स्वयम्भु वयम्भुनी स्वयम्भूनि' रूप होते हैं। शेष पुल्लिड्अवत्। 'कर्त्' शब्दके पुँल्लिड्र और नपुंसक रूप बताये गये हैं। स्त्रीलिज्गमें 'गोपी' शब्दके समान “कर्त्री' शब्दके रूप चलते हैं।

English

* O king, having heard his (Kbhu's) speech imply¬ ing the essence of the ultimate tnith, the highly fortunate Nidagha fell at his feet and spoke the following words:

अध्याय ४८

श्लोक 12

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि ।श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते

brāhmaṇa uvāca bhūyaḥ pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthena pṛcchasi / śreyāṃsi paramārthāni hyaśeṣāṇyena bhūpate

हिन्दी अर्थ

शब्द भी तीनों लिड़्रोंमें प्रयुक्त होते हैं! ॥४६॥ ट्ठि, युष्मदूु, अस्मद, भवत्। ये सर्वनाम हैं और सर्व विश्वोभये चोभौ अन्यान्यतरेतराणि च॥४७॥ इनके रूप प्राय:' सर्व-शब्दके समान ही हैं। प्रथम,

English

Be gracious unto me, O Brahinana, please let it tie disclosed who you arc that have come for my good, as by listen- ing to your words, my delusion has been dispelled.

अध्याय ४८

श्लोक 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति ।पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadamicchati / putrānicchati rājyaṃ ca śreyastasyaiva tannṛpa

हिन्दी अर्थ

पूर्व: परावरौ चैव दक्षिणश्रोत्तराधरो॥ ४८ ॥ शब्दोंके प्रथमाके बहुवचनमें दो रूप होते हैं यथा-- अपरः स्वोउन्तरस्त्यत्तद्यदेवेतत्किमसावयम्। प्रथमे प्रथमा:, चरमे चरमा: इत्यादि।

English

I am lbhu, your spiritual preceptor who have come here to impart to you spiritual wisdom, O BrAhtnana! I shall communicate to you enlightenment about ihc highest truth.

अध्याय ४८

श्लोक 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयो ऽसौ परमात्मना ।कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत्

vivakinastu saṃyogaḥ śreyo 'sau paramātmanā / karmayajñādikaṃ śreyaḥ svarlokapaladāyi yat

हिन्दी अर्थ

युष्मदस्मच्च प्रथमश्चरमो 5ल्‍्पस्तयार्धक:॥ ४९॥ स्वरादि और निपात तथा उपसर्ग, विभक्ति नेम: कतिपयो द्वे निपाता: स्वरादयस्तथा। एवं स्वरके प्रतिरूपक शब्द अव्ययसंज्ञक होते

English

"So be it,'* said Nidagha. Then being worshipped with fervent devotion and due prostration at liis feet by Nidagha, the venerable Lord (Rbhn) went his wayj

अध्याय ४८

श्लोक 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते ।आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः

śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tadevānabhisaṃhite / ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktaistathā paraiḥ

हिन्दी अर्थ

अब सर्वनामशब्दोंको सूचित करते हैं--सर्व, तद्ध्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पाण्डवा: श्रेधरस्तथा।

English

Seeing Nidagha there Rbhu approached him (and finding that he was not recognized by Nidagha) saluted him and asked him, *Why are you standing here in such a lonely place, O Brahmana?"

अध्याय ४८

श्लोक 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः ।श्रेयांस्येवमनेकानि शतशो ऽथ सहस्रशः

śreya stasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ / śreyāṃsyevamanekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

डतम, नेम, त्व, त्वतू, सम, सिम, पूर्व, पर, अब तद्धित-प्रत्ययान्त शब्दोंका उल्लेख करते

English

O excellent Brahmana! I believe you to be well informed. Please tell me which is the king here and who are the other persons?

अध्याय ४८

श्लोक 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे ।धर्मो ऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि

saṃtyatra paramārthāstu na tvete śrūyatāṃ ca me / dharmo 'yaṃ tyajate kiṃ tu paramārtho dhanaṃ yadi

हिन्दी अर्थ

१. 'सत्य' शब्द जब सामान्यतः: सत्य भाषणके अर्थमें आता है, तब नपुंसक होता है और विशेषणरूपमें प्रयुक्त होनेपर विशेष्यके अनुसार तीनों लिड़्ोंमें प्रयुक्त होता है। इसके पुल्लिड्ररूप--सत्य: सत्यौ सत्या:--इत्यादि रामवत् हैं। स्त्रीलिड्ररूप--राधाके समान हैं--सत्या सत्ये सत्या:। नपुंसकरूप--' सत्यम् सत्ये सत्यानि' हैं। शेष रामवतू। 'अनायुष्” शब्दका अर्थ है आयुहीन। पुल्लिड्रमें--' अनायु:, अनायुषौ, अनायुष: ' इत्यादि। स्त्रीलिड्में भी

English

Both the king and (he elephant are seen by me simultaneously. But you have seen them separately with their special features.*

अध्याय ४८

श्लोक 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः ।मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सो ऽप्यन्यस्य नरेश्वर

vyayaścakriyata kasmātkāmaprāptyupalakṣaṇaḥ / mutraścetparamārthākhyaḥ so 'pyanyasya nareśvara

हिन्दी अर्थ

ये ही रूप हैं। नपुंसकलिड्में ' अनायु: अनायुषी अनायूंषि' इत्यादि। 'अपुंस्” का अर्थ है, पुरुषरहित। पुल्लिड्रमें- अपुमान् इत्यादि, स्त्रीलिड्रमें 'अपुंस्का' आदि तथा नपुंसकमें 'अपुम्' इत्यादि रूप होते हैं। मतका अर्थ है- 'अभिमत, राय” आदि। 'मतः ', मता। मतम्' ये क्रमश: पुल्लिड्र आदिके रूप हैं। ' भ्रमर'का अर्थ है भौरा या घूमकर शब्द करनेवाला। पुल्लिड्रमें भ्रमर:, स्त्रीलिड्रमें भ्रमरी, नपुंसकमें भ्रमरम्, इत्यादि रूप होते हैं। जिसके पैर

English

O Brahmana I Please enlighten me so that 1 can

अध्याय ४८

श्लोक 19

परमार्थभूतः सो ऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता ।एवं न परमार्थो ऽस्ति जगत्यत्र चराचरे

paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi naḥ pitā / evaṃ na paramārtho 'sti jagatyatra carācare

हिन्दी अर्थ

बड़े हों, वह 'दीर्घपात्' हैं। तीनों लिड्रॉमें 'दीर्घपात्' यही प्रथम रूप है। 'धनाढ्य' का अर्थ है धनी। धनाढ्य:, धनाढ्या, धनाढ्यम्ू--ये क्रमश: तीनों लिड्रोंके प्रथम रूप हैं। 'सोम्य' का अर्थ है शान्त, मृदु स्वभाववाला। रूप धनाढ्यके ही तुल्य है। 'अगर्ह ' का अर्थ है निन्दारहित। रूप पूर्ववत् है। 'तादृश्' शब्दका अर्थ है, 'वैसा'। इसके 'तादुक् तादृशी तादृश: ' इत्यादि पुल्लिड्र और स्त्रीलिड्रमें रूप होते हैं, नपुंसकमें तादूकू तादृशी तादृशि रूप होते

English

As soon as he spoke this, Nidagha jumped upon Rbhu and said; Please listen to my reply to what you are enquiring about.

अध्याय ४८

श्लोक 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः ।राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि

paramārtho hi kāryāṇi karaṇānāmaśeṣataḥ / rājyādiprāptiratroktā paramārthatayā yadi

हिन्दी अर्थ

हैं। स्वर्णका अर्थ है सोना। रूप धनाढ्यवत् है। तीनों लिड्डरोंमें 'बहु' के रूप क्रमश: बहव: बह्य: । बहूनि इत्यादि हैं। २. प्रायः इसलिये कहा गया कि कुछ शब्दोंके रूपमें कहीं-कहीं अन्तर है। जैसे पूर्व पर अवर दक्षिण अपर उत्तर अधर--ये व्यवस्था और असंज्ञामें ही सर्वनाम माने जाते हैं। जहाँ संज्ञा हो अथवा व्यवस्थाभिन्न अर्थमें इन शब्दोंका प्रयोग हो वहाँ इनका रूप “सर्व” शब्दके समान न होकर 'राम' शब्दके समान हो जाता है। यथा--दक्षिणाः

English

I am above like the king and you are underneath like an elephant. This practical demonstration is given by me for your understanding, O Brahmana.

अध्याय ४८

श्लोक 21

परमार्था भवन्त्यत्र न भवन्ति च वै ततः ।ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव

paramārthā bhavantyatra na bhavanti ca vai tataḥ / ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava

हिन्दी अर्थ

गायका:, उत्तरा: कुरव:। यहाँ दक्षिण-शब्द कुशल अर्थमें और उत्तर-शब्द देशकी संज्ञामें प्रयुक्त हुए हैं। व्यवस्था और असंज्ञामें यद्यपि ये सर्वनामसंज्ञक होते हैं, तथापि प्रथमाके बहुबचनमें तथा पञ्चममी और सप्तमीके एकवचनमें इनकी सर्वनामसंज्ञा वैकल्पिक होती है। अत: उन स्थलोंमें दो-दो रूप होते हैं--एक सर्ववत् दूसरा रामवत्। यथा--' पूर्वे पूर्वा:, पूर्वस्मात्, पूर्वात्, पूर्वस्मिन् पूर्वे” इत्यादि। शेष सभी रूप सर्ववत् हैं। ज्ञाति और धनसे भिन्न

English

O excellent Brahmana! If you are sitting as if you are a king and if 1 am the elephant, please let me know which of us is you and which is I.

अध्याय ४८

श्लोक 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम ।यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया

paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama / yattu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā

हिन्दी अर्थ

अर्थमें 'स्व' शब्दका रूप भी पूर्वादि शब्दोंके समान ही होता है। बाह्य और परिधानीय (पहननेयोग्य वस्त्र) अर्थमें प्रयुक्त अन्तर शब्दका रूप भी पूर्वादिक ही समान होता है। डतर और डतम शब्द प्रत्यय हैं। अत: तदन्त शब्द ही यहाँ सर्वादिमें गृहीत होते हैं, यथा--यतर यतम ततर ततम कतर कतम इत्यादि।

English

As soon as rCidagha heard these words, he instantly bowed down to his feet and said. Venerable Sir, you are Rbhu, my spiritual preceptor.

अध्याय ४८

श्लोक 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् ।एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः

tatkāraṇānugamanājjāyate nṛpa mṛnmayam / evaṃ vināśibhirdravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। निम्राड्डित शब्द अपत्यवाचक संकज्ञाके रूपमें प्रयुक्त होते हैं। पाण्डव, श्रैधर, गार्ग्य, नाडायन,

English

Due to the service rendered by you previously and out of deep love, your teacher called Rbhu has come to impart him spiritual instruction.

अध्याय ४८

श्लोक 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी ।अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते

niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī / anāśī paramārthastu prājñairabhyupagamyate

हिन्दी अर्थ

निम्राद्धित शब्द देवतार्थक और इदमर्थक प्रत्ययसे युक्त हैं। यथा--ऐन्द्र हवि:, ब्राह्मो बलि: क्रियामें संयुक्त कर्म और कततसे तद्धित प्रत्यय होते हैं--धुरं वहति इति धौरेय: जो धुर् अर्थात् भारको वहन करे, वह धौरेय है। यहाँ धुर् शब्द कर्म है और वहन-क्रियामें संयुक्त भी है,

English

O highly intelligent one! The entire range of the philosophy of non*dualism which is the epitome of the highest truth—the essence of which is the nonduality of all—has been succinctly communicated to you.

अध्याय ४८

श्लोक 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् ।तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम

yattuṃ nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam / tadevāpaladaṃ karma paramārtho mato mama

हिन्दी अर्थ

अब “भव” आदि अर्थोमें होनेवाले तद्धित प्रत्ययोंका उदाहरण देते हैं--कन्यायां भव: कानीन: । जो अविवाहिता कन्यासे उत्पन्न हुआ हो, उसे “कानीन ” कहते हैं। क्षत्रस्यापत्यं जाति: क्षत्रिय: ।

English

After saying this, the preceptor Rbhu imparted to him the lore, (the non-dualiscic philosophy). Impressed by that advice, Nidagha became devoted to nonlualistic philosophy.

अध्याय ४८

श्लोक 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् ।ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम्

muktisādhanabhūtatvātparamārtho na sādhanam / dhyānamevātmano bhūpaparamārthārthaśabditam

हिन्दी अर्थ

क्षत्रकुलसे उत्पन्न उसी जातिका बालक ' क्षत्रिय! कहलाता है। वेदे भव: वैदिक:। इक-प्रत्यय और आदि स्वरकी वृद्धि हुई है। स्तर एव स्वक: यहाँ स्वार्थमें “क' प्रत्यय है। चोर एव चौर:,

English

He saw all creatures as being non-distinct from his Atman. And thus (in due course) the Brahmana got the highest liberation into the form of the Brahman.

अध्याय ४८

श्लोक 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् ।परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते

bhedakāri parebhyastu paramārtho na bhedavān / paramārthātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate

हिन्दी अर्थ

स्वार्थमें अणू प्रत्यय हुआ है। तुल्य-अर्थमें वत् प्रत्यय होता है। यथा--चन्द्रवन्मुखमी क्षते-- चन्द्रमाके समान मुख देखता है। चन्द्र+वत्-चन्द्रवत् ॥ ५३ ॥

English

In the same way, O knowcr of the dkarma you also be equal to your friends and enemies. Acquiring the knowledge of the soul, identify yourself with the soul who is all pervading.

अध्याय ४८

श्लोक 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः ।तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः

mithyaitadanyaddravyaṃ hi naitaddravyamayaṃ yataḥ / tasmācchreyāṃsyaśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

भाव-अर्थमें त्व, ता और य प्रत्यय होते हैं

English

Just as the sky, though one, appears diversihed as white, blue, etc., so is the soul though one, looked upon as different by persons with erroneous visions.

अध्याय ४८

श्लोक 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम ।एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः

paramārthastu bhūpāla saṃkṣepācchrūyatāṃ mama / eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇa prakṛteḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यम्। अस्त्यर्थमें मतुप् और इन् प्रत्यय होते हैं--गौ: अस्यास्ति इति गोमान्। धनमस्यास्ति इति धनी (जिसके पास गौ हो, वह 'गोमान्', जिसके पास धन हो, वह ' धनी ' है) । अकारान्त, मकारान्त

English

'he king when thus enlightened, became truthful of vision, eschewed the notion of distinct existence. While the Brahmana, who, due to the recollection of his previous births, had obtained the perfect knowledge, and in this very life, attained Emancipation (from Sarhsira and had not to take another birth).

अध्याय ४८

श्लोक 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप ।परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः

janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato nṛpa / parijñānamayo sadbhirnāmajātyādibhivibhuḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मकारोपध शब्दसे एवं झयन्त शब्दसे परे मतूके 'म'का 'व' हो जाता है--यथा धनमस्यास्ति इति धनवानू। परिमाण-अर्थमें 'इदम्', 'किम्, 'यत्' 'तत्' 'एतत्'--इन शब्दोंसे वतुप् प्रत्यय

English

O prominent sage! The highest truth pertaining to the soul which has been elucidated to you is ellicacious to grant Liberation to Brahmanas, Ksatriyas and Vaiiyas who ever listen to it.

अध्याय ४८

श्लोक 31

न योगवान्न युक्तो ऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति ।तस्यात्मपरदेहेषु सतो ऽप्येकमयं हि तत्

na yogavānna yukto 'bhūnnaiva pārthivaḥ yokṣyati / tasyātmaparadeheṣu sato 'pyekamayaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

होता है, किंतु 'इदम्! और 'किम्' शब्दोंसे परे वतुप््के वकारका 'इयू्' आदेश हो जाता है। दृकु, दृशू, वतु--ये परे हों तो इृदमके स्थानमें 'ई” तथा “किम्'के स्थानमें 'कि' हो जाते हैं। कि परिमाणं

English

I have explained to you as and what has been asked by you, O Brahmana! This is the pure knowledge about the Brahman, What else shall I explain to you?

अध्याय ४८

श्लोक 32

विज्ञानं परमार्थो ऽसौ वेत्ति नो ऽतथ्यदर्शनः ।वेणुरङ्घ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः

vijñānaṃ paramārtho 'sau vetti no 'tathyadarśanaḥ / veṇuraṅghravibhedena bhedaḥ ṣaṅjādisaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्य स कियान्ू-यहाँ परिमाण-अर्थमें वतुप्-

English

Knowledge is the highest truth; the one who sees non-falsely knows it. By the divisions of the holes of the flute, the differences called shadja and so on arise.

अध्याय ४८

श्लोक 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः ।एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः

abhedo vyāpino vāyostathā tasya mahātmanaḥ / ekatvaṃ rūpabhedaśca vāhyakarmapravṛttijaḥ

हिन्दी अर्थ

१. इनके क्रमश: अर्थ इस प्रकार हैं-पाण्डुपुत्र, श्रीधर-पुत्र, गर्गकी संतानपरम्परा, नडगोत्रमें उत्पन्न संतान,

English

There is no difference in the all-pervading wind, and so too of that Great Soul. Oneness and the differences of form arise from the activities of outward action.

अध्याय ४८

श्लोक 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः ।शृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत्

devādibhedamadhyāste nāstyevācaraṇo hi saḥ / śṛṇvatra bhūpa prāgvṛttaṃ yadgītamṛbhuṇā bhavet

हिन्दी अर्थ

अत्रि-पुत्र, गड़ापुत्र (भीष्म) तथा बुआका पुत्र। यहाँ प्रथम दोमें अण्ू, तीसरेमें यञ्, चौथेमें आयन, पाँचवें, छठेमें एय और साततेंमें ईय प्रत्यय हुए हैं। प्रत्येकमें आदि स्वरकी वृद्धि हुई है। तद्धित शब्दोंमें 'कृत्तद्धितसमासाश्र ' (कृदन्त, तद्धितान्त और समासकी प्रातिपदिक संज्ञा होती है) इस नियमसे प्रातिपदिक संज्ञा करके सु आदि विभक्तियाँ आती हैं। २. ऐन्द्रं हवि: का अर्थ है--इस हविष्यके देवता इन्द्र हैं। ब्राह्मो वलि: का अर्थ है--यह

English

He is established amid the differences of gods and the rest, and yet has no conduct. Hear here, O king, the earlier account sung by Ribhu.

अध्याय ४८

श्लोक 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः ।ऋभुर्नामाबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः

avabodhaṃ janayato nidādhasya dvijanmanaḥ / ṛbhurnāmābavatputro brahmaṇaḥ parameṣṭinaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मके लिये वलि है। एकमें देवता-अर्थमें अण् प्रत्यय हुआ है और दूसरेमें 'तस्य इदम्' (उसका यह) इस अर्थमें अण् प्रत्यय हुआ है। दोनोंमें आदि स्वरकी वृद्धि हुई है।

English

Ribhu, the son of Brahma the Supreme, was the one who awakened the twice-born Nidagha.

अध्याय ४८

श्लोक 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते ।तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा

vijñāta tattvasadbhāvo nisargādeva bhūpate / tasya śiṣyo nidāgho 'bhūtpulastyatanayaḥ purā

हिन्दी अर्थ

३.महर्षि व्यास और कर्ण कानीन थे। कन्या-शब्दसे अण् होनेपर कन्या-शब्दके स्थानमें कनीन आदेश होता है और आदिपदकी वृद्धि होनेसे कानीन बनता है। ४. क्षत्र+इय- क्षत्रिय: 'त्र' के 'अ' का लोप होकर वह 'इय!' के “इ' में मिला है। ५. मतुपमें उपूका लोप हो जाता है, फिर धीमान्-शब्दकी तरह रूप चलते हैं। धनिन् शब्दका रूप दण्डिनू-शब्दके समान समझना चाहिए।

English

Knowing the truth by nature itself, O king, he had formerly a disciple Nidagha, son of Pulastya.

अध्याय ४८

श्लोक 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा ।अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना

prādādaśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā / avāptajñāna tattvasya na tasyādvaitavāsanā

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय, इयादेश तथा “कि'-भाव करनेसे कियान् हैं, विभक्ति परे रहनेपर। ( था, दा, त्र, तस् आदि

English

He gave him all knowledge with great joy; but Nidagha, though he gained knowledge of the truth, did not have the impression of non-duality.

अध्याय ४८

श्लोक 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर ।देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम्

sa ṛbhustarkayāmāsa nidāghasya nareśvara / devikāyāstaṭe vīra nāgaraṃ nāma vai puram

हिन्दी अर्थ

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरोन्नत्ये तु दन्तुरः ।

English

Ribhu thought of Nidagha, O king: on the bank of the Devika was a city named Nagara,

अध्याय ४८

श्लोक 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् ।रम्योपवनपर्यन्तं स तस्मिन्पार्थवोत्तम

samṛddhamatiramyaṃ ca pulastyena niveśitam / ramyopavanaparyantaṃ sa tasminpārthavottama

हिन्दी अर्थ

अब जातार्थमें होनेवाले प्रत्ययोंका उदाहरण देते हैं। तुन्द: संजात: अस्य तुन्दिल:। जिसको तोंद हो जाय, उसे 'तुन्दिल' कहते हैं। तुन्द+इल - तुन्दिल। श्रद्धा संजाता अस्य इति श्रद्धालु: । श्रद्धा+आलु। (इसी प्रकार दयालु, कृपालु आदि बनते हैं।) दाँतोंकी ऊँचाई व्यक्त करनेके लिये

English

prosperous and very lovely, founded by Pulastya, ending in pleasant groves; there, O best of kings,

अध्याय ४८

श्लोक 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्यो ऽभवत्पुरा ।दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत्पुरम्

nidādhanāmāyogajñastasya śiṣyo 'bhavatpurā / divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tatpuram

हिन्दी अर्थ

माया, मेधा तथा स्नज--इन शब्दोंसे अस्त्यर्थमें विन् प्रत्यय होता है। इनके उदाहरण क्रमसे

English

the knower of yoga named Nidagha had formerly been his disciple. After a divine thousand years had passed, Ribhu

अध्याय ४८

श्लोक 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् ।स तस्य वैश्वदेवन्ति द्वारालोकनगोचरः

jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāghamavalokitum / sa tasya vaiśvadevanti dvārālokanagocaraḥ

हिन्दी अर्थ

खराब बातें अधिक बोलनेवालेके अर्थमें वाच् शब्दसे “आल” और “आउट ' प्रत्यय होते हैं।

English

went to that city to see his disciple Nidagha. At the time of the Vaishvadeva offering, he came into view at the door.

अध्याय ४८

श्लोक 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः ।प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम्

sthita stena gṛhītārtho nijaveśma praveśitaḥ / prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham

हिन्दी अर्थ

(अल्प) और असमाप्तिके अर्थमें कल्पप्, देश्य और देशीय प्रत्यय होते हैं ॥५६ ॥ कविकल्प: कविदेश्य: प्रकारवचने तथा।

English

Nidagha, standing there and taking his purpose, brought him into his own house, washed his hands and feet, and gave him a seat.

अध्याय ४८

श्लोक 43

उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यतामिति सादरम् ।ऋभुरुवाच भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे

uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatāmiti sādaram / ṛbhuruvāca bho vipravarya bhoktavyaṃ yadatra bhavato gṛhe

हिन्दी अर्थ

जैसे--ईषतू ऊन: कवि: कविकल्प:, कविदेश्य:, कविदेशीय: । जहाँ प्रकार बतलाना हो, वहाँ किम् और सर्वनाम आदि शब्दोंसे ' था' प्रत्यय होता है। तेन प्रकारेण तथा तत्ू+था-तथा। त्यदादि शब्दोंका अन्तिम हल, निवृत्त होकर वे अकारान्त हो जाते

English

That best of Brahmins said respectfully, "Please eat." Ribhu said: "O best of Brahmins, what food is there in your house to eat?

अध्याय ४८

श्लोक 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम ।निदाघ उवाच सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे

tatkathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama / nidāgha uvāca saktuyāvakavrīhīnāmapūpānāṃ ca me gṛhe

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय विभक्तिरूप माने गये हैं)। इस नियमके अनुसार ततके स्थानमें त हो जानेसे 'तथा' बना। जहाँ किसी विशेष प्रकारके व्यक्तिका प्रतिपादन हो, वहाँ जातीय प्रत्यय होता है। यथा--पटुप्रकार:-

English

Tell me; I have no liking for poor food." Nidagha said: "In my house are barley-meal, gruel, rice and cakes;

अध्याय ४८

श्लोक 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ठ तावद्भुङ्क्ष्व यथेच्छया ।ऋभुरुवाच कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे

yadrocate dvijaśreṣṭha tāvadbhuṅkṣva yathecchayā / ṛbhuruvāca kadannāni dijaitāni miṣṭamannaṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

पटुजातीय:। पटु-शब्दसे जातीय प्रत्यय हुआ। किसीकी हीनता प्रकाशित करनेके लिये संज्ञाशब्दसे पाश प्रत्यय होता है। जैसे--कुत्सितो वैद्य: वैद्यपाश: (खराब वैद्य) । प्रशंसा-अर्थमें रूप

English

whatever you like, O best of Brahmins, eat as you wish." Ribhu said: "These are poor foods, O Brahmin; give me sweet food,

अध्याय ४८

श्लोक 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवन्ति च ।निदाघ उवाच गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किञ्चिदति शोभनम्

saṃyāvapāyasādīni cekṣukā rasavanti ca / nidāgha uvāca gṛhe śālini madgehe yatkiñcidati śobhanam

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय होता है। यथा--प्रशस्तो वैद्य: वैद्यरूप: (उत्तम वैद्य)। मुनिवर नारदजी! भूतपूर्व अर्थको व्यक्त करनेके लिये चर प्रत्यय होता है। यथा- पूर्व दृष्टो दृष्टचर: (पहलेका देखा हुआ)

English

preparations of rice and milk and so on, and sugar-cane juicy things." Nidagha said: "In my house, O householder's wife, whatever is delightful,

अध्याय ४८

श्लोक 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय ।इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत्

bhojyeṣu sādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya / ityuktā tena sā patnī miṣṭamannaṃ dvijasya tat

हिन्दी अर्थ

प्राचुय (अधिकता) और विकारार्थ आदि व्यक्त करनेके लिये मय प्रत्यय होता है। जैसे-- अन्नमयो यज्ञ: । जिसमें अधिक अन्न व्यय किया जाय, वह अन्नमय यज्ञ है। यहाँ अन्न-शब्दसे

English

among foods the sweet is a means; prepare his food with that." Told so by him, his wife, out of respect for her husband's word,

अध्याय ४८

श्लोक 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् ।न भुक्तवन्तमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम्

prasādhitavatī tadvai bharturvacanagauravāt / na bhuktavantamicchāto miṣṭamannaṃ mahāmunim

हिन्दी अर्थ

मयर् प्रत्यय हुआ। इसी प्रकार मृन्मय: अश्वः (मिट्टीका घोड़ा) तथा स्त्रीमय: पुरुष: इत्यादि उदाहरण समझने चाहिए॥ ५७-५८ ॥ जातार्थ लज्जितोत्यर्थे श्रेयाउ्छेष्ठश्न नारद।

English

prepared that sweet food for the Brahmin. The great sage ate it, not from desire.

अध्याय ४८

श्लोक 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः ।निदाघ उवाच अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव

nidāghaḥ prāhabhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ / nidāgha uvāca api te paramā tṛptirutpannā puṣṭireva

हिन्दी अर्थ

जात-अर्थमें तारकादि शब्दोंसे इत प्रत्यय होता है। यथा--लज्जा संजाता अस्य इति लज्जित: (जिसके मनमें लज्जा पैदा हो गयी हो, उसे लज्जित कहते हैं) नारदजी ! यदि बहुतोंमेंसे किसी एककी

English

Nidagha, standing bowed with humility, said, O king: "Has supreme satisfaction arisen in you, and nourishment?

अध्याय ४८

श्लोक 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज ।क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गन्तुं समुद्यतः

api te mānasaṃ svasthamāhāreṇa kṛtaṃ dvija / kva nivāsī bhavānvipra kva vā gantuṃ samudyataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय होते हैं और दोमेंसे एककी विशेषता बतलानी हो तो तर और ईयसु प्रत्यय होते हैं। ईयसूमें

English

Has your mind been made at ease by the food, O Brahmin? Where do you live, O Brahmin, and where are you set to go?

अध्याय ४८

श्लोक 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् ।ऋमुरुवाच क्षुधितस्य च भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते

āgamyate ca bhavatā yatastaśca nivedyatām / ṛmuruvāca kṣudhitasya ca bhukte 'nne tṛptirbrahmanvijāyate

हिन्दी अर्थ

उकार इत्संज़्क है। अयम् एषां अतिशयेन प्रशस्यः

English

Whence have you come? Please tell me." Ribhu said: "For a hungry man who has eaten, O Brahmin, satisfaction arises.

अध्याय ४८

श्लोक 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति ।वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः

na me kṣudhā bhavettṝptiḥ kasmānmāṃ dvija pṛcchati / vahninā pārthivenādau dagdhe vai kṣurāpīśvaḥ

हिन्दी अर्थ

ईकार और तद्धित परे रहनेपर असंज्ञक इवर्ण और अवर्णका लोप हो जाता है, इस नियमके अनुसार

English

I have no hunger to be satisfied; why do you ask me, O Brahmin? When burned first by fire and earth, hunger takes hold.

अध्याय ४८

श्लोक 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः ।क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज

bhavatyaṃbhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛṣṇāsamudbhavaḥ / kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija

हिन्दी अर्थ

लज्जा+इत” इस स्थितिमें “अ'का लोप हो जाता है।

English

And when water is spent, thirst arises in men. Hunger and thirst are called properties of the body; they are not mine, O Brahmin.

अध्याय ४८

श्लोक 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा ।मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज

tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāttṛptirastyeva me sadā / manasaḥ svasthatā tuṣṭiścittadharmāvimau dvija

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ. (यह इन सबमें अधिक प्रशंसनीय है, अत: श्रेष्ठ है) । द्वयो: प्रशस्य श्रेयान् (दोमेंसे जो एक अधिक प्रशंसनीय है, वह श्रेयान् कहलाता है। यहाँ भी प्रशस्य+ईयस्श्रेयस् (पूर्ववत् श्र आदेश

English

Therefore, since hunger does not arise, I am always satisfied. Calmness of mind and contentment are properties of the mind, O Brahmin.

अध्याय ४८

श्लोक 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते ।क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गन्तासि च यत्त्वया

cetaso yasya yatpṛṣṭaṃ pumānebhirna yujyate / kva nivāsastavetyuktaṃ kva gantāsi ca yattvayā

हिन्दी अर्थ

हुआ) इसके रूप इस प्रकार हैं--श्रेयान् श्रेयांसौ

English

Whatever was asked of the mind — a person is not joined with these. 'Where do you live?' and 'Where will you go?' that you said,

अध्याय ४८

श्लोक 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितये ऽपि निबोध मे ।पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः

kutaścāgamyate tvetātrritaye 'pi nibodha me / pumānsavargato vyāpītyākāśavadayaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेयोभि: इत्यादि। इसी प्रकार जो दोमेंसे एक अधिक कृष्ण है, उसे कृष्णतर और जो बहुतोंमेंसे एक अधिक शुक्ल है, उसे शुक्लतम कहते हैं।

English

and 'whence do you come?' — hear me on these three too. This Person is all-going, pervading like space;

अध्याय ४८

श्लोक 57

कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् ।सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः

kutaḥ kutra kva gantāsītyetadapyarthavatkatham / so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियावाचक शब्द (तिडन्त) और अव्ययसे परे जो तम और तर प्रत्यय हैं, उनके अन्तमें आम् लग जाता है। उदाहरणके लिये किंतरामू, अतितराम् तथा उच्चैस्तराम् इत्यादि प्रयोग हैं। प्रमाण (जल

English

how then is 'whence, where, to where will you go' meaningful? I am he: neither goer nor non-goer, not dwelling in one place.

अध्याय ४८

श्लोक 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् ।मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव

tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ tvaṃ nānye naivāhamapyaham / miṣṭanne miṣṭamityeṣā jihvā sā me kṛtā tava

हिन्दी अर्थ

आदिके माप) व्यक्त करनेके लिये द्वयस, दकष्न और मात्र प्रत्यय होते हैं। जानु प्रमाणम् अस्य

English

You and others — not you, you; not others, nor am I I. 'Sweet food' as 'sweet' — this tongue of mine was made by you;

अध्याय ४८

श्लोक 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा ।मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम्

kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattamā / miṣṭameva yadāmiṣṭaṃ tadevodvegakāraṇam

हिन्दी अर्थ

जलको जानुदष्न कहते हैं) जानु+दष्न-जानुदप्न इसी प्रकार जानुद्दगयसम् और जानुमात्रमू--ये प्रयोग भी होते हैं ॥ ५९-६० ॥

English

what will it say? Hear that too, O best of Brahmins: what is sweet is itself what is unpleasant, the cause of distress.

अध्याय ४८

श्लोक 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः ।आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम्

amiṣṭaṃ jāyate miṣṭaṃ miṣṭādudvijate janaḥ / ādimadhyāvasāneṣu kimannaṃ rucikāraṇam

हिन्दी अर्थ

एकादश: कतिपयथ: कतिथ: कति नारद॥ ६२॥

English

The unpleasant becomes sweet; people are disgusted by the sweet. In the beginning, middle and end, what food is the cause of taste?

अध्याय ४८

श्लोक 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् ।पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

mṛṇmayaṃ hi mṛdā yadvadgṛhaṃ liptaṃ sthirībhavet / pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ

हिन्दी अर्थ

दोमेंसे एकका और बहुतोंमेंसे एकका निश्चय

English

As a clay house plastered with clay becomes firm, so this body is earthy, made of earthy atoms.

अध्याय ४८

श्लोक 62

यवगोधूममुद्गादिर् घृतं तैलं पयो दधि ।गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः

yavagodhūmamudgādir ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi / guḍaḥ phalānīti tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके लिये 'किम्' “यत्” और “तत्' शब्दोंसे

English

Barley, wheat, mung, ghee, oil, milk, curd, jaggery and fruit — so too are earthy atoms.

अध्याय ४८

श्लोक 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् ।तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये

tadetadbhavatā jñātvā miṣṭāmiṣṭavicāri yat / tanmanaḥ śamanālabi kāryaṃ prāpyaṃ hi muktaye

हिन्दी अर्थ

क्रमश: डतर और डतम प्रत्यय होते हैं। यथा-- भवतो: कतरः श्याम: (आप दोनोंमें कौन श्याम है ?) भवतां कतम: श्रीराम: ? (आपलोगोंमें कौन श्रीराम हैं?)। संख्या (गणना) करनेयोग्य

English

Knowing this, you who discriminate sweet and unpleasant: that mind should be quieted and made fit for liberation."

अध्याय ४८

श्लोक 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप ।प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत्

ityākarṇya vacastasya paramārthāśritaṃ nṛpa / praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

वस्तुविशेषका निश्चय करनेके लिये द्वि-शब्दसे द्वितीय, त्रि-शब्दसे तृतीयर, चतुर-शब्दसे चतुर्थ और षष्-शब्दसे षष्ठ रूप बनते हैं। इनका अर्थ क्रमश: इस प्रकार है--दूसरा, तीसरा, चौथा और

English

Hearing his words based on the highest truth, O king, the fortunate Nidagha bowed and said:

अध्याय ४८

श्लोक 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः ।नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज

prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yastvamāgataḥ / naṣṭo mohastavākarṇya vacāṃsyetāni me dvija

हिन्दी अर्थ

इन शब्दोंके 'न्' कारको मिटाकर “म'कार बढ़ जाता है, जिससे पदञ्चम, सप्तम, अष्टम, नवम, दशम रूप बनते हैं। एकादशनूसे अष्टादशनृतक उक्त अर्थमें 'न्! कारका लोप होकर सभी शब्द

English

"Be gracious for my benefit; tell me who you are who has come. My delusion is gone on hearing these words, O Brahmin."

अध्याय ४८

श्लोक 66

ऋभुरुवाच ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज ।इहागतो ऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम्

ṛbhuruvāca ṛbhurasmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija / ihāgato 'haṃ dāsyāmi paramārthaṃ subodhitam

हिन्दी अर्थ

अकारान्त हो जाते हैं, जिनके 'राम' शब्दके समान रूप होते हैं। यथा एकादश: द्वादश: इत्यादि। नारदजी! कति और कतिपय शब्दोंसे थ- प्रत्यय होता है, जिससे कतिथ: और कतिपयथ:

English

Ribhu said: "I am Ribhu, your teacher, come here to give you wisdom, O Brahmin; I shall give you the well-taught highest truth.

अध्याय ४८

श्लोक 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् ।वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः

eka evamidaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat / vāsudevābhidheyasya svarupaṃ parātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वेधा द्वेधा द्विधा संख्या प्रकारे5थ मुनीश्चर॥ ६३॥ बीसवेंके अर्थमें विंशः और विंशतितम: -- ये दो रूप होते हैं।शत आदि संख्यावाचक शब्दोंसे (तथा मास, अर्धमास एवं संवत्सर शब्दोंसे ) नित्य “तम' प्रत्यय होता है। यथा--शततम: (एकशततम:,

English

Know this as one; the whole world has no difference. It is the nature of the Supreme Self, named Vasudeva."

अध्याय ४८

श्लोक 68

ब्रह्मण उवाच तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् ।पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः

brahmaṇa uvāca tathetyuktvā nidādhena praṇipātapuraḥ saram / pūjitaḥ parayā bhaktyānicchitaḥ prayayau vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियाके प्रकारका बोध करानेके लिये संख्यावाचक

English

The Brahmin said: "So be it," said Nidagha; honoured with supreme devotion after prostrating, the Lord went away, though unwilling to be detained.

अध्याय ४८

श्लोक 69

पुनवषसहस्रन्ते समायातो नरेश्वर ।निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः

punavaṣasahasrante samāyāto nareśvara / nidāghajñānadānāya tadeva nagaraṃ guruḥ

हिन्दी अर्थ

१. प्रशस्य+इष्ठ- श्रेष्ठ (प्रशस्य-शब्दके स्थानमें ' श्र'आदेश हो जाता है, फिर गुण करनेसे श्रेष्ट-शब्द बनता है)। २. किमू+डतर, किम्ू+डतम। यहाँ डकार इत्संज्ञक है। डित् प्रत्यय परे रहनेपर पूर्ववर्ती शब्दके टिभागका

English

After a thousand years, O king, the teacher came again to that city to give Nidagha knowledge.

अध्याय ४८

श्लोक 70

नगरस्य बहिः सो ऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् ।महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे

nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dṛṣṭavān munim / mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive

हिन्दी अर्थ

लोप होता है। अन्तिम स्वर और उसके बादके हलू अक्षर भी 'टि' कहलाते हैं। 'किम्' में “क”' छोड़कर 'इम्' भाग 'टि! है। उसका लोप हुआ। कु+अतर-कु+अतम मिलकर 'कतर” और 'कतम' शब्द बने। इसी प्रकार यतर, यतम, ततर, ततम--ये शब्द भी बनते हैं। ३. 'त्रि+तीय” इस अवस्थामें “त्रि' के स्थानमें सम्प्रसारण-पूर्वरूप होकर 'तृतीय' रूप बनता है। ४. इससे आगेकी सभी संख्याओंमें इसी प्रकारके दो रूप होते हैं। साठवेंके अर्थमें

English

Outside the city he saw the sage Nidagha, as the king was entering the city with a great retinue,

अध्याय ४८

श्लोक 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् ।क्षुत्क्षामकण्ठमायान्तमरण्यात्ससमित्कुशम्

dūrasthitaṃ mahābhāge janasaṃmardavarjakam / kṣutkṣāmakaṇṭhamāyāntamaraṇyātsasamitkuśam

हिन्दी अर्थ

केवल 'षष्टितम' शब्द बनता है। उससे आगेकी संख्याओंमें भी यदि आदियमें दूसरी संख्याका प्रयोग न हो तो केवल तम प्रत्ययका विधान है। यथा--सप्ततितमः, अशीतितम:, नवतितम: इत्यादि। आदिमें संख्या लग जानेपर तो “विंश: विंशतितम:' की भाँति दो-दो रूप होते ही हैं-जैसे एकषष्ट: एकषष्टितम: इत्यादि।

English

standing far off, O fortunate one, avoiding the crush of people, his throat wasted with hunger, coming from the forest with firewood and kusha.

अध्याय ४८

श्लोक 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च ।उवाच कस्मादेकान्तं स्थीयत भवता द्विज

dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhurupāgatyābhivādya ca / uvāca kasmādekāntaṃ sthīyata bhavatā dvija

हिन्दी अर्थ

शब्दसे स्वार्थमें ' धा' प्रत्यय होता है--जैसे (एकधा)

English

Seeing Nidagha, Ribhu approached and greeted him and said: "Why do you stand apart, O Brahmin?"

अध्याय ४८

श्लोक 73

॥ निदाघ उवाच भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे ।प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया

// nidāgha uvāca bho vipra janasaṃmarddo mahāneṣa janeśvare / pravivakṣau pure ramye tenātra sthīyate mayā

हिन्दी अर्थ

क्रियाकी आवृत्तिका बोध करानेके लिये कृत्वस्

English

Nidagha said: "O sage, there is a great crowd of people here with the lord of the people; as he wishes to enter the lovely city, I stand here."

अध्याय ४८

श्लोक 74

ऋभुरुवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः ।कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो मतो मम

ṛbhuruvāca narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ / kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño mato mama

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय होता है और 'स्” कारका विसर्ग हो जाता है। यथा--पदञ्चञकृत्व:' (पाँच बार), द्वि:), त्रि: (दो बार, तीन बार) बहु-शब्दसे ' धा, शस् एवं कृत्वस्' तीनों ही प्रत्यय होते हैं--यथा बहुधा,

English

Ribhu said: "Who is the king here and who are the other people? Tell me, O best of Brahmins; you are held by me to be knowing."

अध्याय ४८

श्लोक 75

निदाघ उवाच यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुच्छ्रयम् ।अधिरुढो नरेन्द्रो ऽयं परितो यस्तथेतरः

nidāgha uvāca yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamucchrayam / adhiruḍho narendro 'yaṃ parito yastathetaraḥ

हिन्दी अर्थ

बहुश:, बहुकृत्व: संख्याके अवयवका बोध करानेके लिये 'तय' प्रत्यय होता है। उदाहरणके लिये

English

Nidagha said: "The one who has mounted the mad elephant, huge as a mountain peak, is the king; and the others around are his retinue."

अध्याय ४८

श्लोक 76

ऋभुरुवाच एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया ।भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ

ṛbhuruvāca etau hi gajarājānau dṛṣṭau hi yugapanmayā / bhavatā nirviśeṣeṇa pṛthagvedopalakṣitau

हिन्दी अर्थ

हैं। द्वि और त्रि शब्दोंसे आगे जो “तय” प्रत्यय है, उसके स्थानमें विकल्पसे अय हो जाता है; फिर द्वि और त्रि शब्दके इकारका लोप होनेसे ट्वय, त्रय शब्द बनते हैं॥६४॥

English

Ribhu said: "I have seen these two, elephant and king, at once; you have shown them separately, as marked by the Vedas without distinction.

अध्याय ४८

श्लोक 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः ।ज्ञातुमिच्छाम्यहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः

tatkathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ / jñātumicchāmyahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

कुटीरश्व शमीरश्न शुण्डारोउल्पार्थके मतः ।

English

So tell me, O fortunate one, the distinction between these two; I wish to know which is the elephant and which the king."

अध्याय ४८

श्लोक 78

निदाध उवाच गजोयो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः ।वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज

nidādha uvāca gajoyo 'yamadho brahmannuparyasyaiṣa bhūpatiḥ / vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija

हिन्दी अर्थ

कुटी, शमी और शुण्डा शब्दसे छोटेपनका

English

Nidagha said: "The one below, Brahmin, is the elephant; above him is the king. Who does not know the relation of carried and carrier, O Brahmin?"

अध्याय ४८

श्लोक 79

ऋभुरुवाच ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय ।अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते

ṛbhuruvāca brahmanyathāhaṃ jānīyāṃ tathā māmavabodhaya / adhaḥ sattvavibhāgaṃ kiṃ kiṃ corddhamabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

बोध करानेके लिये “र” प्रत्यय होता है। छोटी कुटीको कुटीर कहते हैं। कुटी+र-कुटीर: इसी प्रकार छोटी शमीको शमीर और छोटी शुण्डाको शुण्डार कहते हैं। शुण्डा-शब्द हाथीकी सूँड़ और

English

Ribhu said: "Brahmin, make me understand as I might know: what is the division of 'below' and what is called 'above'?"

अध्याय ४८

श्लोक 80

ब्राह्मण उवाच इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् ।श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि

brāhmaṇa uvāca ityuktvā sahasāruhya nidāghaḥ prāha taṃ ṛbhum / śrayatāṃ kathayāmyeṣa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

मद्यशाला (शराबखाने )-का बोधक है। स्त्री और पुंस् शब्दोंसे नज् प्रत्यय होता है। आदि स्वरकी वृद्धि होती है। जूकार इत्संज्ञक है। नके स्थानमें ण होता है। इस प्रकार स्त्रैण शब्द बनता है।

English

The Brahmin said: Having said so, Nidagha quickly climbed up and said to Ribhu: "Take refuge; I tell you what you ask me.

अध्याय ४८

श्लोक 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुञ्जरो यथा ।अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टान्तो दर्शितो मया

uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥkuñjaro yathā / avabodhāya te brahmandṛṣṭānto darśito mayā

हिन्दी अर्थ

जिस पुरुषमें स्त्रीका स्वभाव हो तथा जो स्त्रीमें

English

I am above like the king, you below like the elephant. For your understanding, Brahmin, I have shown you the example."

अध्याय ४८

श्लोक 82

ऋभुरुवाच त्वं राजेव द्विजश्रेष्ठ स्थितो ऽहं गजवद्यदि ।तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा

ṛbhuruvāca tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavadyadi / tadevaṃ tvaṃ samācakṣva katamastvamahaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अधिक आसक्त हो, उसे स्त्रैण कहते हैं। पुंस+न,

English

Ribhu said: "O best of Brahmins, if you are like the king and I stand like the elephant, then tell me: which are you and which am I?"

अध्याय ४८

श्लोक 83

ब्राह्मण उवाच इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवन्द्य सः ।निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम्

brāhmaṇa uvāca ityuktaḥ satvarastasya caraṇāvabhivandya saḥ / nidādhaḥ prāha bhagavannācāryastvamṛbhurmam

हिन्दी अर्थ

शब्दोंसे अस्त्यर्थमें 'भ! प्रत्यय होता है।

English

The Brahmin said: Thus addressed, he quickly bowed at his feet, and Nidagha said: "Lord, you are my teacher Ribhu.

अध्याय ४८

श्लोक 84

नान्यस्याद्वै वसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ।यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम्

nānyasyādvai vasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā / yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptamahaṃ gurum

हिन्दी अर्थ

और वृन्द शब्दोंसे अस्त्यर्थमें 'आरक' प्रत्यय होता है। श्रद्ध+आरकन-श्रृड्भ़ारक: (पर्वत)। वृन्द+आरक- वृन्दारक: (देवता)। रजस् और कृषि आदि शब्दोंसे 'बल' प्रत्यय होता है, रजस्वला

English

The mind refined by the impressions of duality is not otherwise, like the teacher's; so I take you as the guru I have attained."

अध्याय ४८

श्लोक 85

ऋभुरुवाच तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव ।गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः

ṛbhuruvāca tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇāttava / gurusnehādṛbhurnāmanidāghaṃ samupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

निविरीसमैषुकारिभक्त विद्याचणस्तथा।

English

Ribhu said: "To give you instruction, from your earlier service and love for the teacher, I, Ribhu, came to Nidagha.

अध्याय ४८

श्लोक 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते ।परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः

tadetadupadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate / paramārthasārabhūtaṃ yattadadvaitamaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामी विषमं रूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा।

English

That has been taught to you in brief, O great-minded one: the essence of the highest truth, non-duality in full."

अध्याय ४८

श्लोक 87

ब्राह्मण उवाच एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः ।निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत्

brāhmaṇa uvāca evamuktvā dadau vidyāṃ nidāghaṃ sa ṛbhurguruḥ / nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

ऊर्णायुश्व मरुत्तश्नेकाकी चर्मण्वती तथा॥ ६९॥

English

The Brahmin said: Having said so, the teacher Ribhu gave Nidagha the knowledge; and Nidagha by that teaching became devoted to non-duality.

अध्याय ४८

श्लोक 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः ।तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः

sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ / tathā brahmatanau muktimavāca paramādvijaḥ

हिन्दी अर्थ

मल-शब्दसे अस्त्यर्थमें इन प्रत्यय होता है।

English

He saw all beings without difference in himself, and so the twice-born attained supreme liberation in the form of Brahman.

अध्याय ४८

श्लोक 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः ।भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते

tathā tvamapi dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ / bhava sarvagataṃ jñānamātmānamavanīpate

हिन्दी अर्थ

अकार-लोप"मलिन। सम्, प्र, उद् और वि- इनसे कट प्रत्यय होता है,--यथा संकट:, प्रकट: उत्कट:, विकट: गो-शब्दसे मिन्-प्रत्यय होता है। अस्त्यर्थमें--गो+मिन्-गोमी (जिसके पास गौएँ

English

So you too, knower of dharma, equal toward self, foe and kinsman, become all-pervading knowledge, O lord of the earth, the Self.

अध्याय ४८

श्लोक 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः ।भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक्

sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ / bhrāntadṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sanpṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

हों, वह पुरुष) ज्योत्स्ना (चाँदनी), तमिख्रा (अँधेरी

English

As the one sky is seen as white, blue and so on, so the Self, to deluded eyes, appears one and many.

अध्याय ४८

श्लोक 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित्तदच्युतो नास्ति परं ततो ऽन्यत् ।सो ऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः

ekaḥ samastaṃ yadihāsti kiñcittadacyuto nāsti paraṃ tato 'nyat / so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvametadātmāṃsvayaṃ bhātyapabhedamohaḥ

हिन्दी अर्थ

१. द्वि और त्रि शब्दोंक इकारका विकल्पसे एकार भी हो जाता है। यथा-दद्वेधा, त्रेधा। द्वि और त्रि शब्दोंसे 'धम्' प्रत्यय और आदिस्वरकी वृद्धि-ये दो कार्य और भी होते हैं। यथा-ट्वैधम्, त्रैधम्।

English

Whatever there is here is the one Achyuta; there is nothing else higher than him. I am he, you are he, all this is he: the Self shines by itself, free of the delusion of difference.

अध्याय ४८

श्लोक 92

सनन्दन उवाच इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः ।स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप

sanandana uvāca itīritastena sa rājavaryastatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ / sa cāpi jātismaraṇāvabodastatraiva janmanyapavargamāpa

हिन्दी अर्थ

२. था, धा, त्र, तसू, कृत्वस् आदि प्रत्यय जिन शब्दोंके अन्तमें लगते हैं, वे तद्धितान्त अव्यय माने जाते हैं। ३. द्वि, त्रि और चतुर् शब्दोंसे कृत्वसू न होकर केवल “सुच्' प्रत्यय होता है। इसमें केवल 'स' रहता है और “उ'कार तथा “च्'कारकी 'इत्संज्ञा' हो जाती है। प्रयोगमें सकारका विसर्ग हो जाता है। चतुर्-शब्दके आगे स 'स'का लोप होता है और 'र” का विसर्ग हो जाता है। इस प्रकार क्रमश: द्वि: त्रि: चतु:--ये रूप बनते

English

Sanandana said: Thus told by him, the best of kings gave up difference, with sight of the highest truth; and awakened by memory of his births, attained liberation in that very birth.

अध्याय ४८

श्लोक 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर ।ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तृआणां चापि मुक्तिदम्

paramārthādhyātmametattubhyamuktaṃ munīśvara / brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śrortṛāṇāṃ cāpi muktidam

हिन्दी अर्थ

ये शब्द मत्वर्थमें निपातनसिद्ध हैं।' भौरिकिविधम्' इसकी व्युत्पत्ति यों है--भौरिकीणां विषयो देश:-- भौरिकिविधम् (भौरिकि नामवाले वर्ग-विशेषके लोगोंका देश)। ऐषुकारीणाम् विषयो देश:--

English

This highest truth of the Self has been told to you, O lord of sages; it gives liberation even to Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas and listeners.

अध्याय ४८

श्लोक 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया ।ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै

yathā pṛṣṭaṃ tvayā brahmaṃstathā te gaditaṃ mayā / brahmajñānamidaṃ śuddhaṃ kimanyatkathayāmi vai

हिन्दी अर्थ

ऐघुकारिभक्तम् (ऐषुकारि--बाण बनानेवाले लोगोंका देश) इन दोनों उदाहरणोंमें क्रमश: 'विध' एवं ' भक्त! प्रत्यय हुए हैं। भौरिक्यादि तथा ऐघुकार्यादि शब्दोंसे '(विध' एवं 'भक्त' प्रत्यय होनेका नियम

English

As you asked, O Brahmin, so it has been told by me. This is pure knowledge of Brahman; what else shall I tell?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 48
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.