Narada Purana· Nārada Purāṇa
51
अध्याय 51 / 167

Book 1 - Adhyaya 52

96 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ96 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५१

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एक पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सनन्दन उवाच अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद ।सिद्धरूपप्रबन्धेन मुखं वेदस्य सांप्रतम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde eka pañcāśattamo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca atha vyākaraṇaṃ vakṣye saṃkṣepāttava nārada / siddharūpaprabandhena mukhaṃ vedasya sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

३.उदाहरणके लिये प्रश्न--किसी अन्न-राशिकी लंबाई ६४ अंगुल, चौड़ाई ३२ अंगुल और ऊँचाई १६ अंगुल है तो उसका द्रोणात्मक मान क्या है ? अर्थात् वह अन्नराशि कितने द्रोण होगी ?

English

ONarada I shall now explain to you in hntlVydkarasia (grammar) by means of (illustrations of) readymade forms (in* ductively?); grammar is regarded as the mouth of the Veda.

अध्याय ५१

श्लोक 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः ।स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका

suptiṅaṃtaṃ padaṃ vipra supāṃ sapta vibhaktayaḥ / svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmikā

हिन्दी अर्थ

मूलकथित नियमके अनुसार ६४०३२»१६ इनके परस्पर गुणनसे ३२७६८ गुणनफल हुआ। इसमें ४०९६ से भाग देनेपर “हर६ “८ लब्धि हुई। उत्तर निकला कि वह अन्नराशि ८ द्रोण है।

English

Words are either Suhanias (substantives) or 7in* anfas (verbs). O Brahmana, the seven cases are covered by

अध्याय ५१

श्लोक 3

संबोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि ।अर्थावत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवार्जितम्

saṃbodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari / arthāvatprātipadikaṃ dhātupratyayavārjitam

हिन्दी अर्थ

४.उदाहरणके लिये प्रश्न--किसी पत्थरके टुकड़ेकी लंबाई २३, चौड़ाई २० और ऊँचाई १० अंगुल है तो वह पत्थर कितने द्रोण वजनका है ? (उत्तर) मूलोक्त नियमके अनुसार लंबाई आदिको परस्पर गुणित किया--२३५२०१०१० तो गुणनफल ४६०० हुआ। इसमें ११५० से भाग देनेपर लब्धि ४ हुईं। अत: ४ द्रोण उस पत्थरके टुकड़ेका मान होगा।

English

A significant form of a word» not being a verbal root {Dhdtu) or an {Pratyaya) or a word ending in an affix is called Prdtipadika (crude-form or Nominal base) The Nom. (Nominative) casc-aifix is employed when the sense is that of addressing (Sambodhana)* or where there is the additional sen.se of gender only or to denote the subject.

अध्याय ५१

श्लोक 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् ।द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते

amausaśo dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat / dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute

हिन्दी अर्थ

५.जैसे किसीने पूछा--किसी लोह-खण्डकी लंबाई ११७ अंगुल, चौड़ाई १०० अंगुल और ऊँचाई ५ अंगुल है तो उसका

English

Amy Auy »Seuare the inllections of the Accusative case. Thai which is done (by the agent) is Karma (object). In the object, the Accusative case is used. And also when a word is joined by (i.e. governed by) the word Aniard or Anfarena it takes the second case-affix (i.e. of the objective case).

अध्याय ५१

श्लोक 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता ।येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः

ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā / yena kriyate tatkaraṇaṃ saḥ kartā syātkaroti yaḥ

हिन्दी अर्थ

वजन कितने द्रोण होगा ? (उत्तर) लंबाई आदिको परस्पर गुणित किया--११७:८१००:०५०५८५०० इस गुणनफलमें ५८५ से भाग दिया “दट::-१०० लब्धि हुई। अत: १०० द्रोण उस लोहेका परिमाण है।

English

fd, B/iydm, BAis are the terminations of the third (Instrumental) case. In denoting the agent or the instrument the third (Instrumental) case-affix is employed). Thai

अध्याय ५१

श्लोक 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सं प्रदाने च कारके ।यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम्

ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsaṃ pradāne ca kārake / yasmai ditsā dhārayedvai rocate saṃpradānakam

हिन्दी अर्थ

विशट्वुदीपौच्च्यगुणा छाया शड्कूद्धृता भवेत्। और तो शंकु तथा दीपकका अन्तर ज्ञात होगार। दीपशड्क्‍्वन्तरं चाथच्छायाग्रविवरध्भभा ॥ ५८ ॥ छायाग्रके अन्तरसे छायाको गुण देना छायाके मानान्तरहता भूमिः स्यादथो भूनराहतिः । प्रमाणान्तरसे भाग देना तो “भू! होगी। ' भू” और

English

The desinences of the Dative case are Bhyam, Bkyas and they arc to be used with Sampraddna Kdraka, The person to whom something is desired to be given, something is owed' or something appeals (or is liked) is called the Samfnadna.

अध्याय ५१

श्लोक 7

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके ।यतो ऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः

pañcamī syānṅasibhyāṃbhyo hyapādāne ca kārake / yato 'paiti samādatte apadatte ca yaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्थात् त्रिशशिकात्॥ ५९॥ शंकुका घात (गुणा) करना और छायासे भाग एतत् संक्षेपतः प्रोक्ते गणिते परिकर्मकम् देना तो दीपककी ऊँचाई होगी। उपर्युक्त सब ग्रहमध्यादिकं बक्ष्ये गणिते नातिविस्तरात्॥ ६०॥ बातोंका ज्ञान तज्रैराशिकसे ही होता है। यह छाया-साधनमें प्रदीप और शंकुतलका जो परिकर्मगणित मैंने संक्षेपसे कहा। अब ग्रहका

English

Nasii Bhym Bhyas arc the terminations of the fifth (Ablative) case. They are to be used m the Apdddna Kdraka. Apdddna is that from whidi something moves away, gets sepa* rated or is taken away.

अध्याय ५१

श्लोक 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबन्धमुख्यके ।ङ्योःसुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्

ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisaṃbandhamukhyake / ṅyoḥsupaḥ saptamī tu syātsā cādhikaraṇe bhavet

हिन्दी अर्थ

अन्तर हो उससे शड्कुको गुण देना और दीपककी मध्यादिक गणित बताता हूँ, वह भी अधिक ऊँचाईमें शंकुको घटाकर उससे उस गुणित शंकुमें विस्तारसे नहीं॥ ५६-६० ॥ भाग देना तो छायाका मान होगा'। शंकु और युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवा:। दीपतलके अन्तरसे शंकुको गुण देना और छायासे तदशांशास्तु चत्वार: कृताख्यं पदमुच्यते ॥ ६१॥

English

The terminaiions for the sixth (Genitive) case are Nas Os and Am. It is mainly used when the relationship of possession or ownership is indicated..V'. Or, Sup are the termina¬ tions of the seventh or« Locative case. It shows AdhuKarai.a.

अध्याय ५१

श्लोक 9

आधारे चापि विप्रेन्द्र रक्षार्थानां प्रयोगतः ।ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्

ādhāre cāpi viprendra rakṣārthānāṃ prayogataḥ / īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

भाग देना; फिर लब्धिमें शंकुको जोड़ देना तो तयस्त्रेता द्वापरो द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तित: । दीपककी ऊँचाई हो जायगी' शंकुरहित दीपककी मनुः कृताब्दसहिता युगानामेकसप्तति:॥ ६२॥ ऊँचाईसे छायाको गुण देना और शंकुसे भाग देना बिधेर्दिने स्युर्विप्रेन्नर मनवस्तु चतुर्दश।

English

O promiuc.it Brahma! it (the ierm AdhikaranQ) is used in the sense of Adhdra. Verbs implying protection govern the Ablative case. That which is des'cd or that which is abhorred are called Apadanakas (and they take the Ablative case].

अध्याय ५१

श्लोक 10

पञ्चमी पर्यणङ्योगे इतरर्ते ऽन्यदिङ्मुखे ।एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः

pañcamī paryaṇaṅyoge itararte 'nyadiṅmukhe / etairyoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

१. उदाहरणके लिये यह प्रश्न है-शड्डु और दीपके बीचकी भूमिका मान ३ हाथ और दीपककी ऊँचाई ७/२ हाथ है तो बारह अंगुल (१/२ हाथ) शड्डूकी छाया कया होगी ?

English

In the case of roots implying motion, (he place to which the motion is desired or directed take the termination of the second (Accusative) or the fourth (Dative) case'*. In denot¬ ing the indirect object, which ts not an animal, of the verb tnanya {/man +>a) *to think*. The Dative case is (optionally) employed, when contempt is to be shown'*.

अध्याय ५१

श्लोक 11

लक्षणेत्थंभूतो ऽभिरभागे चानुपरिप्रति ।अन्तरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते

lakṣaṇetthaṃbhūto 'bhirabhāge cānupariprati / antareṣu sahārthe ca hīne hyupaśca kathyate

हिन्दी अर्थ

इस क्षेत्रमें 'अ' से 'उ' तक दीपककी ऊँचाई है।'ग' से 'त' तक शट्ढु है। 'अ' “त'“क' “ग'-शझ्लु और दीपतलका

English

The Dative case Uused with words }fama (Bow to), Soasti (peace and bliss), Svdkd, Svadhd (to be uttered in

अध्याय ५१

श्लोक 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि ।अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे

dvitīyā ca caturthī syāñceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi / aprāṇiṣu vibhaktī dve manyakarmaṇyanādare

हिन्दी अर्थ

यहाँ शड्डुको श्ढु-दीपान्तर-भूमि-मानसे गुणा किया तो १/२७३-३/२ यह

English

The Genitive and Locative case terminations are used when they are conjoined with words Svdmtn 'master*, UvQta 'Lord*, Adhipati 'Sovereign ruler*, 'witness*, d&ydda 'an heir', Sfii<ika {Prasfla in the Sitra) 'born** and with words specificating an individual from the class [nirdhdrana)'. But only the Genitive in Heluprtga i.e. after a noun implying the cause of an action, when the word hetu is used only with such a word (e.g. annnsya hehtvasaii. 'He dwells for the sake of food* and not the Instrumental.

अध्याय ५१

श्लोक 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता ।चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः

namaḥsvastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā / caturthī caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ

हिन्दी अर्थ

गुणनफल हुआ। फिर दीपकको ऊँचाईमें शड्डुको घटाया तो ३-३-३ यह शेष हुआ।

English

In the past not witnessed by the speaker personally, Lif (Perfect) is used. In the future (not of today), Aw/(1 future) is used after the roots.

अध्याय ५१

श्लोक 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे ।काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि

tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṃ'ge viśeṣaṇe / kāle bhāve saptamī syādetairyoge ca ṣaṣṭhyapi

हिन्दी अर्थ

क दिल पूर्वोक्त गुणनफल ३/२ में शट्डू घटायी हुई दीपककी ऊँचाई ३ से भाग दिया तो १/२ अ इ॒ लब्धि हुई। यही छायाका मान है।

English

Bhavan+Sastha]> $at+ntalt and Saf+Te (in these three cases no phonetic change)

अध्याय ५१

श्लोक 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः ।निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके

svāmīśvarodhipatibhiḥ sākṣidāyādasūtakaiḥ / nirdhāraṇe dve vibhaktī ṣaṣṭī hetuprayogake

हिन्दी अर्थ

२. यदि शट्डू १/२ हाथ, शद्डुदीपान्तर भूमि ३ हाथ और छाया १६ अंगुल है तो दीपकी ऊँचाई कितनी होगी ? इस प्रश्नका उत्तर यों है--शह्डुको शह्ढृदीपान्तरसे गुणा किया तो १/२५३-३/२ हुआ। इसमें छाया १६ अंगुल अर्थात् २/३ हाथसे भाग दिया तो ३/२+-२/३०३/२०३/२-९/४ हुआ। इसमें शह्डु १/२ को जोड़ दिया तो ११/४-२ ३/४ हाथ दीपककी ऊँचाई हुई।

English

This verse gives the dccletwion of Rama (Masc. Noun ending in—a) in all the cases:

अध्याय ५१

श्लोक 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके ।हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि

smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake / hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛtikarmaṇi kartari

हिन्दी अर्थ

३. उपर्युक्त दीपककी ऊँचाई ११/४ मेंसे शट्डु १/२ को घटाया तो ११/४-१/२-९/४ शेष हुआ। इससे छायाको गुणित किया तो ९/४५२/३-१/२ हुआ, इसमें शड्डुसे भाग दिया तो ३ लब्धि हुई। अत: श्लु और दीपके बीचकी भूमि ३ हाथकी है।

English

All the words (ending in vowels] arc (to be declined like thU) Gopah* Sakki becomes S'aAAd (friend); Pati (lord), Hari; Suirih (one with good glory); Bhanu (the Sun); Svayarhbhu (the self-bom), Kartr (the Agent); Rah {Rai means 'wealth'], Gauh (bull); Nauh (boat).

अध्याय ५१

श्लोक 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका ।एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु ।भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः

na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭī niṣṭādipratipādikā / etā vai dvividhā jñeyāḥ subādiṣu vibhaktiṣu / bhūvādiṣu tiṅateṣu lakārā daśa vai smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

४. अभ्यासार्थ प्रश्न--१२ अंगुलके शड्डुकी छाया १२ अंगुल थी, फिर उसी शट्डुको छायाग्रकी ओर २ हाथ बढ़ाकर रखनेसे दूसरी छाया १६ अंगुल हुई तो छायाग्र और दीपतलके बीचकी भूमिका मान कितना होगा ? तथा दीपकी ऊँचाई कितनी होगी ? उत्तर--यहाँ प्रथम शड्डुसे दूसरे रकुतक क भूमिका मान २ हाथ। प्रथम छाया १/२ हाथ, द्वितीय छाया २/३ हाथ। शट्ढु-अन्तर २ में प्रथम छाया १/२ को घटाकर शेष ३/२ में द्वितीय

English

(Defective***)

अध्याय ५१

श्लोक 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः ।मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम्

tipta saṃtīti prathamo madhyamaḥ sipthasthottamaḥ / mivvasmasaḥ parasmai tu pādānāṃ cā mapanedam

हिन्दी अर्थ

छाया २/३ को जोड़नेसे १३/६ यह छायाग्रोंका अन्तर हुआ। तथा छायान्तर २/३-१/२-१/६ हुआ। अब मूलोक्त नियमके अनुसार प्रथम छाया १/२ को छायाग्रान्तरसे गुणा किया तो १/२०१३/६०१३/१२ हुआ। इसमें छायान्तर १/६ से भाग दिया तो १३/१२७६/१-१३/२ (या ६ १/२) यह प्रथम भूमिमान हुआ। इसी प्रकार द्वितीय छाया २/३ से छायाग्रान्तर १३/६

English

(Defective) and the Avyayas (indeclinables) (?)

अध्याय ५१

श्लोक 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः ।ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु

ta āteṃ'te prathamo madhvaḥ se āthe dhve tathottamaḥ / e vahe maha ādeśā jñeyā hyanye liṅādiṣu

हिन्दी अर्थ

को गुणा करके छायान्तर १/६ से भाग देनेपर द्वितीय भूमिमान २६/३ हुआ। तथा प्रथम भूमिमान १३/२ को शड्डुसे गुणा कर गुणनफल १३/४ में प्रथम छायासे भाग देनेपर लब्धि ४ हर रे १३/२ यह दीपककी ऊँचाई हुई। इसी प्रकार द्वितीय भूमिसे भी दीपककी ऊँचाई इतनी ही

English

In the sense of *cluld* or Progeny* Taddhita sufhx* is used. The examples are:— Pandavas (sons of Pandu); Sraidhara (son of Sridhara i.e. Visnu); Gargya** (descendant of Garga); Nadayana* (Descendant of Nada); Atrcya** (son of Atri); Gahgeya (son of Gahga); Paitrsvasriya (son of father's sister).

अध्याय ५१

श्लोक 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् ।मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि

nāmni prayujyamāne tu prathamaḥ puruṣo bhavet / madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo 'smadi

हिन्दी अर्थ

तावत्येव निशा तस्य विप्रेन्द्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥। स्वयम्भुव: सृष्टिगतानब्दान् सम्पिण्ड्य नारद। खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादित: ॥ ६४ ॥ विप्रवर ! चारों युगोंका सम्मिलित मान तैंतालीस

English

In the sense of "Deity**, "that which belongs to'*, the example is Aindra (that which belongs to Indra, ih:ii the deity of which is Indra); Brahma means belonging to Brahma; these two refer to H<ivis ndBait (oBcrings and oblations). When the object and the agent (of a verb) arc united with the action (Taddhita suifix is used as in the case of) Dhaureya (one worthy of bearing burden) ad KcuAkuma (pertaining to saffron).

अध्याय ५१

श्लोक 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः ।लडीरितो वर्तमाने भूते ऽनद्यतने तथा

bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ / laḍīrito vartamāne bhūte 'nadyatane tathā

हिन्दी अर्थ

लाख बीस हजार वर्ष बतलाया गया है। उसके दशांशमें चारका गुणा करनेपर सत्ययुग नामक पाद होगा। (उसका मान १७ लाख २८ हजार वर्ष है) दशांशमें तीनका गुणा करनेपर (१२९६०००

English

In the sense of an abstract noun the suffixes —Tvam etc. are used. Examples are Brahmanatva, Bralimanata and Brahmanya (all mean Brahminhood). The word Gfman means "one who has cows", similarly, Dhanin and Dhanavan mean "one who has wealth". In the sense of magnitude Kiyan (How much) is used.

अध्याय ५१

श्लोक 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः ।विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने

māsmayoge ca laṅ vācyo loḍāśiṣi ca dhātutaḥ / vidhyādau syādāśiṣi ca liṅito dvividho mune

हिन्दी अर्थ

वर्ष) त्रेता नामक पाद होता है। दशांशमें दोका गुणा करनेपर (८६४००० वर्ष) द्वापर नामक पाद होता है और उक्त दशांशको एकगुना ही रखनेपर (४३२००० वर्ष) कलियुग नामक पाद कहा गया

English

The words Tundila and Sraddha-Iu arc derived after the suffixes have been added in the sense of "that which has occurred." 'Tundila* (one who has protuberant belly) and 'Sraddhalu' means "one who has iaitli", Dantura (one who has long projecting teeth). In the following cases the Taddhita suffix-'/n' is in the sense of 'it exists', 'possessing' Sragvin (one who has garlands),Tapasvin (one who performs penance), Medhavin (one who has excellent intellect), Mayavin one who has Maya (deception).

अध्याय ५१

श्लोक 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति ।स्यादनद्यतने ऌटू च भविष्यति तु धातुतः

liḍatīte parokṣe syāt śvastane luṅ bhaviṣyati / syādanadyatane ḷṭū ca bhaviṣyati tu dhātutaḥ

हिन्दी अर्थ

है। कृताब्दसहित (एक सत्ययुग अधिक) इकहत्तर चतुर्युगका एक मन्वन्तर होता है॥६१-६२॥ ब्रह्मन्! ब्रह्माजीके एक दिनमें चौदह मनु होते हैं और उतने ही समयकी उनकी एक रात्रि होती

English

The words Vacila and Vacata are used to indicate one who speaks many despicable things', the suffixes Kalpa and Deliya are used in the sense ofa little short of'.

अध्याय ५१

श्लोक 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां ऌङ् प्रकीर्तितः ।सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम्

bhūte luṅ tipasyapau ca kriyāyāṃ ḷṅ prakīrtitaḥ / siddhodāharaṇaṃ viddhi saṃhitādipuraḥ saram

हिन्दी अर्थ

है॥६३॥ नारद! ब्रह्माजीके वर्तमान कल्पमें जितने वर्ष बीत गये हैं, उन्हें एकत्र करके ग्रहानयन (ग्रह-साधन) करना चाहिए। अथवा इष्ट युगादिसे ग्रह-साधन करे॥ ६४॥

English

The word Lajjita means *one in whom bashfulness has occurred'. O Narada, in indicating excess Sreyan and Sre$(ha are used. They mean very excellent and most excellent; Kinatara (blacker); Suklatama (whitest). From the pronoun Kim (what) indecUnables are derived! [They are:]

अध्याय ५१

श्लोक 25

दण्डाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः ।होतॄकारस्तथा सेयं लाङ्गलीषा मनीषया

daṇḍāgraṃ ca dadhīdaṃ ca madhūdakaṃ pitrarṣabhaḥ / hotṝkārastathā seyaṃ lāṅgalīṣā manīṣayā

हिन्दी अर्थ

युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवा:

English

Virhsa and Viiiisatitama both mean 'twentieth'. Similarly *$ata-tama* and other words. O leading sage, in order to indicate divisions of number there are suffixes as for example: Dvidha, Dvedha, Dvaidha (in two ways) •

अध्याय ५१

श्लोक 26

गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर ॥ठ शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ठ सेंद्रः सौकार इत्यपि

gaṅgodakaṃ tavalkāra ṛṇārṇaṃ ca munīśvara //ṭha śītārtaśca muniśreṣṭha seṃdraḥ saukāra ityapi

हिन्दी अर्थ

बहस्पते: खदसतराक्षिवेदषद्वह्यस्तथा॥ ६७॥

English

In indicating frequencies, suffixes are used e.g. PaAcakrtvah (five times): Dvtlj (twice), Trib (three times) Bahuiab (many times). Dvitayam and Dvayam mean the same. So also Tritayam and Trayam.

अध्याय ५१

श्लोक 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा ।त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः

vadhvāsanaṃ pitrartho nāyako lavaṇastathā / ta ādyā viṣṇave hyatra tasmā argho gurā adhaḥ

हिन्दी अर्थ

वाम॑ पातस्य वस्वग्नियमाश्रविशिखिदस्तका: ॥ ६९ ॥ एक युगमें पूर्व दिशाकी ओर चलते हुए सूर्य, बुध और शुक्रके ४३२०००० 'भगण' होते हैं। तथा मड्भल, शनि और बृहस्पतिके शीघ्रोच्च भगण भी उतने ही होते हैं॥६५॥ एक युगमें चन्द्रमाके भगण ५७७५३३३६ होते हैं। भौमके २२९६८३२,

English

Malina (dirty); Vikata (hideous); Gomi (an owner of cattle); Bhaurikl (treasurer), Utkata (exceedingly manifest); Avatija and Avanau both mean flat*nosed. Nibida (dense, compact); I ksuakinam (having sugarcane as crop?).

अध्याय ५१

श्लोक 28

हरे ऽव विष्णो ऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः ।शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः

hare 'va viṣṇo 'vetyeṣādasomādapyamī adhāḥ / śaurī etau viṣṇu imau durge amū no arjunaḥ

हिन्दी अर्थ

बुधके शीघ्रोच्के १७९३७०६०, बृहस्पतिके ३६४२२०, शुक्रके शीघ्रोच्चके ७०२२३७६, शनिके १४६५६८ तथा चन्द्रमाके उच्चके भगण ४८८२०३ होते हैं। चन्द्रमाके पातकी वामगतिसम्बन्धी भगणोंकी

English

Nibirisama (compact, crooked nosed), Isuk&n, Vitto, Vidjiat, Cana* (?), VidyacuAcu (celebrated for learning); Bahutitham (many days); Parvata (mountain), Sthginah (of one which has peaks).

अध्याय ५१

श्लोक 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टन्ति मुनिसत्तम ।षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा

ā evaṃ ca prakṛtyaite tiṣṭanti munisattama / ṣaḍatra ṣaṇmātaraśca vākchuro vāgdhasrithā

हिन्दी अर्थ

घषड्वह्नित्रिहुताशाड्भुतिथयश्चवाधिमासकाः ।

English

jyoesna (moonlight); Tarnisra (night); $th!vai (spittle); Kaksivardyamanuati (?); Asandi (a small couch) Cakrivaii (An ass) Tusnika (Taciturn, silent);.Jalpaka (garrulous); (Reading Jalpak€tjf<>pi),

अध्याय ५१

श्लोक 30

हरिःशेते विभुश्चिन्त्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तन्था ।प्रश्नस्त्वथ हरिःषष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि

hariḥśete vibhuścintyastaccheṣo yañcarastanthā / praśnastvatha hariḥṣaṣṭhaḥ kṛṣṇaṣṭīkata ityapi

हिन्दी अर्थ

खचतुष्कसमुद्राष्टकृपञ्ञन रविमासका: । घद्त्र्यरिनित्रयवेदाग्रिपश्च शुभ्रांशुमासका: ॥ ७२॥ प्राग्गते: सूर्यमन्दस्य कल्पे सप्तापष्टवह्नय: ।

English

O Narada, to the words Kajn and Sam seven termi¬ nations arc added in the sense of possession. They arc VA, Bha, Yus, Ti, Tu, Ta and Ya and the new words formed arc Kamva, Kambha, Karhyus, Kamti, Kamtu, Kamtah, ICamyah, as well as $amva, Sambha, Samyu, Samti, mtu, Partita and Samyah.

अध्याय ५१

श्लोक 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च ।चक्रिंश्छिन्धि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि

bhavānṣaṣṭhaśca ṣaṭ santaḥ ṣaṭte tallepa eva ca / cakriṃśchindhi bhavāñchaurirbhavāñśaurirityapi

हिन्दी अर्थ

मनुदस्त्रास्तु कोजस्य बौधस्याष्टाप्टसागरा: । कृताद्रिचन्द्रा जैवस्य शौक्रस्याग्रिखनन्दका: ॥ ७५॥

English

When the two words constituting a compound are equ* ally important and have the same meaning it is called Komadhdraya, Examples are Mlotpala (bl\xt lotus) Mahdsathi

अध्याय ५१

श्लोक 32

सम्यङ्ङनन्तोङ्गच्छाया कृष्णं वन्दे मुनीश्वर ।तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरःशिवः

samyaṅṅanantoṅgacchāyā kṛṣṇaṃ vande munīśvara / tejāṃsi maṃsyate gaṅgā hariśchettā maraḥśivaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यके एक उदयसे दूसरे उदयपर्यन्त जो दिनका मान होता है, उसे भौमवासर या सावन वासर कहते हैं। वे एक महायुग (चतुर्युग)-में १५७७९१७८२८ होते हैं। (चान्द्र दिवस

English

O Brahmana> the examples for a Bahuvrihi compound where the meaning refers to another word (as its qualifying adjunct) are: Prdptodaka (where the water has reached), it quali* 6es Grdma (village) PafUagu (one '> has 6ve cows RBpavadbkdryah (one whose wife is beautiful)» Madhydhnah (middle of the Sasutddikah (one who is accompained by sons and others).

अध्याय ५१

श्लोक 33

राम काम्यः कृप पूज्यो हरिः पूज्योर्ऽच्य एव हि ।रोमो दृष्टो ऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः

rāma kāmyaḥ kṛpa pūjyo hariḥ pūjyor'cya eva hi / romo dṛṣṭo 'balā atra suptā iṣṭā imā yataḥ

हिन्दी अर्थ

१६०३००००८० होते हैं)। अधिमास १५९३३३६ होते हैं तथा तिथिक्षय २५०८२२५२ होते हैं ॥ ७०-७१॥ रविमासोंकी संख्या ५१८४०००० है। चान्द्र मास ५३४३३३३६ होते हैं॥७२॥

English

The particle Ca has two meanings via. Samuccayn assemblage) and Anvdcdy (secondary statement).

अध्याय ५१

श्लोक 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी )( फलं प्रातरच्युतः ।भक्तैर्वद्यो ऽप्यन्तरात्मा भो भो एष हरिस्तथा ।एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता

viṣṇurnabhyo ravirayaṃ gī )( phalaṃ prātaracyutaḥ / bhaktairvadyo 'pyantarātmā bho bho eṣa haristathā / eṣa śārṅgī saiṣa rāmaḥ saṃhitaivaṃ prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

पूर्वांभिमुख गतिके क्रमसे एक कल्पमें सूर्यके मन्दोच्च भगण ३८७, मड्नलके मन्दोच्च भगण, २०४, बुधके मन्दोच्च ३६८, गुरुके मन्दोच्च ९००, शुक्रके मन्दोच्च ५३१५ तथा शनिके मन्दोच्च

English

Pin. 2.3.47,

अध्याय ५१

श्लोक 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे साढरम् ।रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः ।रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासो ऽस्म्यहम् ।रामे रञ्जत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः

rāmeṇābhihitaṃ karomi satataṃ rāmaṃ bhaje sāḍharam / rāmeṇāpahṛtaṃ samastaduritaṃ rāmāya tubhyaṃ namaḥ / rāmānmuktimabhīpsitā mama sadā rāmasya dāso 'smyaham / rāme rañjat me manaḥ suviśadaṃ he rāma tubhyaṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

भगण ३९ होते हैं। अब मदड्भल आदि ग्रहोंके पातोंकी विलोमगति (पश्चिम-गमन)-के अनुसार एक कल्‍ल्पमें होनेवाले भगण बताये जाते हैं ॥ ७३-७४ ॥ भौमपातके भगण २१४, बुधपातके

English

?\t). 2.3.2.

अध्याय ५१

श्लोक 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः

sarva ityādikā gopāḥ sakhā caiva patirhariḥ

हिन्दी अर्थ

भगण ४८८, गुरुपातके भगण १७४, भृगुपातके

English

Pio. 2.3-4.

अध्याय ५१

श्लोक 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति ।अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च

suśrīrbhānuḥ svayaṃbhūśca kartā rau gaustu nauriti / anaṅghāngodhugliṭ ca dve trayaścatvāra eva ca

हिन्दी अर्थ

गा. ९०३ तथा शनिपातके भगण ६६२ होते

English

?i:i 2.3.18.

अध्याय ५१

श्लोक 38

राजा पन्थास्तथा दण्डी ब्रह्महा पञ्च चाष्ट च ।अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः

rājā panthāstathā daṇḍī brahmahā pañca cāṣṭa ca / aṣṭau ayaṃ mune samrāṭ savibhradvapuṅmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मासीकृता युता मासेमधुशुक्लादिभिर्गते: ।

English

Piu. J.4.4.% 2.3,36.

अध्याय ५१

श्लोक 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः ।उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः

pratyaṅ pumānmahān dhīmān vidvānṣaṭ pipaṭhīśca doḥ / uśanāsāviṃme puṃsi syāraktalavirāmakāḥ

हिन्दी अर्थ

लब्धाधिमासकेैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विता।

English

Pin. 2.3.29, 1.4.88, 2.3.10.

अध्याय ५१

श्लोक 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा ।गौर्नौंरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित्

rādhā sarvā gatirgopī srī śrīrdhenurvadhūḥ svasā / gaurnauṃrupān dūdyaurgoḥ kṣut kakupsaṃvittu vā kvacit

हिन्दी अर्थ

वर्तमान युग (जिस युगमें, जिस समयके अहर्गण या ग्रहादिका ज्ञान करना हो उस समय)-में सृष्टयादि काल या युगादिकालसे अबतक जितने वर्ष बीत चुके हों, वे सूर्यके भगण होते हैं। भगणको बारहसे गुणा करके मास बनाना चाहिए। उसमें “वर्तमान वर्षके ' चैत्र शुक्ल

English

When cer(4in prepositions, pariides or adverbs Are not connected whh a verb, yet they govern a noun in particular cases they are called JCarmo* pravQCMiya e.g. i: d mukU somsdrch *the samsdra lasts till Mokfa'; anu: Jap<\m aiur prA9<trfata *Il rained heavily afier the performance of jepd.'

अध्याय ५१

श्लोक 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च ।ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु

rugviḍudbhāḥ sriyāstapaḥ kulaṃ somapamakṣi ca / grāmaṇyaṃburavalapvevaṃ kartṛ cātiri vātinu

हिन्दी अर्थ

भाग दे। फिर जो लब्धि हो, उसे अधिमासकी संख्या माने और उसको प्रथम स्थानस्थित मासगणमें जोड़े। (योगफल बीते हुए चान्द्रमासोंकी संख्याका सूचक होता है) उस संख्याको तीससे गुणा करे

English

Pan. 1.4.90.

अध्याय ५१

श्लोक 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च ।एतद्ब्रह्माहश्च दण्डी असृक्किञ्चित्त्यदादि च

svanahucca vimaladyu vāśvatvārīdameva ca / etadbrahmāhaśca daṇḍī asṛkkiñcittyadādi ca

हिन्दी अर्थ

(तो गुणनफल तिथि-संख्याका सूचक होता है), उसमें वर्तमान मासकी शुक्ल प्रतिपदासे इष्टतिथितककी संख्या जोड़े, (जोड़नेसे चान्द्र दिनकी संख्या ज्ञात होती है) इसको भी दो स्थानोंमें रखे। दूसरे

English

Pin. 1.4.91.

अध्याय ५१

श्लोक 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् ।तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत्

etadve bhidgavākgavāṅ goak goṅgok goṅ / tiryagyakṛcchakṛccaiva dadadbhavatpacattudat

हिन्दी अर्थ

स्थानमें स्थित संख्याको युगके लिये कथित तिथिक्षय-संख्यासे गुणा करे गुणनफलमें युगकी चान्द्र दिन (तिथि) संख्याके द्वारा भाग दे। जो लब्धि हो, वही तिथिक्षय-संख्या है, उसको प्रथम

English

Pan. 1.4.85-86.

अध्याय ५१

श्लोक 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयो ऽदःसुमुमांसि च ।गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिङ्गांश्च कति ब्रुवे

dīvyaddhanuśca pipaṭhīḥ payo 'daḥsumumāṃsi ca / guṇadravya kriyāyogāṃsriliṅgāṃśca kati bruve

हिन्दी अर्थ

स्थानमें स्थित चान्द्र दिन-संख्यामेंसे घटा दे तो अभीष्ट दिनका लंकार्धरात्रिकालिक सावन दिनगण (अहर्गण) होता है'। इससे दिनपति, मासपति और वर्षपतिका ज्ञान करे ॥ ७६--७९॥ यथा--

English

Fin 2.3.12. The 5d/ra further clarifies that the cases are used in denoting the * object' when actual motion is meant and (he object is not a word expressing 'path*.

अध्याय ५१

श्लोक 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः ।पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना

śuktaḥ kīlālapāścaiva śuciśca grāmaṇīḥ sudhīḥ / paṭuḥ svayaṃbhūḥ kartā ca mātā caiva va pitā ca nā

हिन्दी अर्थ

दिनगणमें ७ से भाग देनेपर शेष बचे हुए १ आदि संख्याके अनुसार रवि आदि वारपति समझने चाहिए। तथा दिनगणमें ३० से भाग देकर लब्धिको २ से गुणा करके गुणनफलमें १ जोड़

English

Pip. 2.3.16.

अध्याय ५१

श्लोक 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् ।धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू

satyānāgyāstathā puṃso matabhramaradīrghapāt / dhanākṛsomau cāgarhastavirgrathāsvarṇanbahū

हिन्दी अर्थ

दे। फिर उसमें ७ से भाग देकर १ आदि शेष होनेपर रवि आदि मासपति समझे। इसी प्रकार दिनगणमें ३६० से भाग देकर लब्धिको ३ से

English

Pin. 2.3.15.

अध्याय ५१

श्लोक 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यान्तरेतराणि च

rimapavviṣādvajātānaho tathā sarvaṃ viśvobhaye cobhau anyāntaretarāṇi ca

हिन्दी अर्थ

१.इस प्रकार अहर्गण-साधनमें कदाचित् एक दिन अधिक या न्यून भी होता है, उस स्थितिमें १ घटाकर या

English

Pin. 2.3.20 For example: pddtna Khatijah 'Lame foot*.

अध्याय ५१

श्लोक 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमो ऽथ समा इषः ।पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ

uttaraścottamo nemastvasamo 'tha samā iṣaḥ / pūrvottarottarāścaiva dakṣiṇaścottarādharau

हिन्दी अर्थ

कलियुगादिसे अहर्गणका उदाहरण--शाके १८७५ कार्तिक शुक्ल पूर्णिमा शुक्रवारको अहर्गण बनाना है तो

English

Pip. 2.3.39.

अध्याय ५१

श्लोक 49

अपरश्चतुरो ऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् ।युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः

aparaścaturo 'pyetadyāvattatkimasau dvayam / yuṣmadasmañca prathamaścaramolpastathārdhakaḥ

हिन्दी अर्थ

कलियुगादिसे गत युधिष्टिरसंवत्की वर्षसंख्या ३१७९ में शाके १८७५ जोड़नेसे ५०५४ हुआ; इसको १२ गुणा करनेसे ६०६४८ हुआ। इसमें चैत्र शुक्ल प्रतिपदासे गत मास-संख्या ७ जोड़नेपर ६०६५५ सौर मासगण हुए। इसको पृथक् युगकी अधिमास-संख्या १५९३३३६ से गुणा करनेपर ९६६४३७९५०८० हुआ इसमें युगकी सौर माससंख्या ५१८४०००० से भाग देनेपर लब्धि अधिमास-संख्या १८६४ को पृथक्स्थित और मासगण ६०६५५ में जोड़नेसे ६२५१९ यह चान्द्र

English

Pip. 2.3.41.

अध्याय ५१

श्लोक 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा ।स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा

noraḥ katipayo dve ca trayo śuddhādayastathā / svekābhuvirodhapari viparyayaścāvyayāstathā

हिन्दी अर्थ

मास-संख्या हुई। इसको ३० से गुणा करके गुणनफलमें तिथिसंख्या १५ जोड़नेसे १८७५५८५ यह चान्द्र दिनसंख्या हुई । इसको युगकी क्षय-तिथिसंख्या २५०८२२५२ से गुणा करके गुणनफल ४७०४३८९५६१७४२० में युगकी चान्द्र दिनसंख्या १६०३००००८० से भाग देनेपर लब्धि तिथिक्षयसंख्या २९३४७ को उपर्युक्त चान्द्र दिनसंख्या १८७५५८५ में घटानेसे १८४६२३८ अहर्गण हुए। इसमें ७ का भाग देनेसे २ शेष बचते हैं; जिससे शुक्र आदि गणनाके अनुसार

English

Pip. 2.3.26,

अध्याय ५१

श्लोक 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पाण्डवाः श्रैधरस्तथा ।गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गाङ्गेयः पैतृष्वस्रीयः

taddhitāścāpyapatyārthe pāṇḍavāḥ śraidharastathā / gārgyo nāḍāyanātreyau gāṅgeyaḥ paitṛṣvasrīyaḥ

हिन्दी अर्थ

शनिवार आता है; किंतु होना चाहिए १ शेष (शुक्रवार); इसलिये इसमें १ घटाकर वास्तविक अहर्गण १८४६२३७ हुआ। प्रस्तुत उदाहरणमें पूर्णिमाका क्षय होनेके कारण १ दिनका अन्तर पड़ा है।

English

Pip. 2.3.65.

अध्याय ५१

श्लोक 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली ।क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा

devatārthe cedamarthe hyaidraṃ brāhmo havirbalī / kriyāyujoḥ karmakartrordhairiyaḥ kauṅkumaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

कक पातभगण कहे गये हैं, उनके द्वारा इसी प्रकार जो पात सिद्ध हों, उनको १२ राशिमें घटानेसे शेषको मेषादि-क्रमसे राश्यादिपाता समझना चाहिए ॥ ८१-८२ ॥

English

After these the Inatrumenial case must be employed to denote the agent and the Accusative ease to denote the object. For example,

अध्याय ५१

श्लोक 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः ।स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चन्द्रवन्मुखमीक्षते

bhavādyarthe tu kānīnaḥ kṣatriyo vaidikaḥ svakaḥ / svārthe caurastu tulyārthe candravanmukhamīkṣate

हिन्दी अर्थ

( भूपरिधिप्रमाण )--पृथ्वीका व्यास १६०० योजन है। इस (१६००)-के वर्गको १० से गुणा करके गुणनफलका मूल भूमध्यपरिधि होता है; अर्थात् वर्गमूलकी जो संख्या हो, उतने योजनकी पृथ्वीकी परिधि जाननी चाहिए। इस भूमध्य- कहे गये हैं, उनके भगणके द्वारा उनका भी साधन परिधिकी संख्याको अपने-अपने लम्बांश-ज्यासे

English

The Lakdras are as follows: Lai (Present), Lif (Perfect) Lul (First Future), Lr/(Second Future), (Vedic Subjunctive), Lof (Imperative). Lan (Imperfect), Lid { Potential), Lud (Aorkt), Lrn (Conditional).

अध्याय ५१

श्लोक 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च ।गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान्

brāhmaṇatvaṃ brāhmaṇatā bhāve brāhmaṇyameva ca / gomāndhanī ca dhanavānastyarthe pramitau kiyān

हिन्दी अर्थ

१. कलियुगके आदियमें शुक्रवार था, इसलिये कलियुगादि अहर्गणमें ७ का भाग देनेसे १ आदि शेष होनेपर शुक्र आदि वारपति होते हैं। मासपति जाननेके लिये अहर्गण १८४६२३७ में ३० से भाग देकर लब्धि ६१५४१ को २ से गुणा करनेपर १२३०८२ हुआ। इसमें १ जोड़कर ७ का भाग देनेसे शेष २ रहे, अत: शुक्रसे द्वितीय शनि वर्तमान मासपति

English

Old traditional Sanskrit grammarians use the term Prathama Funire, Madhjtama Puruia and Uttama Pu/usa for what European and (imitating them) Indian grammarians designate as the Mhird person*, the 'second Person* and *the first person', in (ransitlin thi /oltawifu* verses I use the tnadern Urminoiogy MouA the fiP uses ike M tfolwnal terms-

अध्याय ५१

श्लोक 55

जातार्थे तुन्दिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दन्तुरः ।स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च

jātārthe tundilaḥ śraddhāluraunnattye tu danturaḥ / sragvī tapasvī medhāvī māyāvyastyartha eva ca

हिन्दी अर्थ

एवं अहर्गणमें ३६० का भाग देकर लब्धि ५१२८ को ३ से गुणा कर गुणनफल १५३८४ में १ जोड़कर १५३८५ हुआ। इसमें ७ का भाग देनेसे शेष ६ रहे; अत: शुक्रादि गणनासे बुध वर्तमान वर्षपति हुआ।

English

But Bhattoji Diksita on Pan. 6.1.101 clarifies that r4r will be either f or r thus Hotr+Jitklra will also be Hotrkira. The NP.*s Pi/r<ir;eAAfl is doubtful. The v.l. Pitr>abha U better.

अध्याय ५१

श्लोक 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि ।ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च

vācālaścaiva vācāṭo bahukutsitabhāṣiṇi / īṣadaparisamāptau kalpavdeśīya eva ca

हिन्दी अर्थ

२. प्रथम लब्धि भगण होती है । शेषको १२ से गुणा करके गुणनफलमें युग-कुदिनसे भाग देनेपर जो लब्धि होगी, वह राशि है। पुन: शेषको ३० से गुणा करके गुणनफलमें युग-कुदिनसे भाग देनेपर जो लब्धि हो वह अंश है। अंश- शेष ६० से गुणा करके गुणनफलमें कुदिनका भाग देनेसे लब्धि कला होती है। कला-शेषको ६० से गुणा करके पूर्ववत् युग-कुदिनसे भाग देनेपर जो लब्धि हो, वह विकला होती है। इनमें भगणको छोड़कर राश्यादि ही ग्रह

English

V. 40 illusirates Pkimi's sutras for declension of feminine nouns ending in v<»welse.g. 7.1.16, 7.3.114, etc.

अध्याय ५१

श्लोक 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा ।पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने

kavikalpaḥ kavideśyaḥ prakāravacane tathā / paṭujātīyaḥ kutsāyāṃ vaidyapāśaḥ praśaṃsane

हिन्दी अर्थ

कहलाता है। इस प्रकार मध्यम ग्रह होता है।

English

P4i:i. 8.2.34.

अध्याय ५१

श्लोक 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने ।प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा

vaidyarūpo bhūtapūrve mato dṛṣṭacaro mune / prācuryādiṣvannamayo mṛṇmayaḥ srīmayastathā

हिन्दी अर्थ

३. उदाहरण--जैसे युगके सूर्यभगण ४३२०००० को अहर्गण १८४६२३७ से गुणा करनेपर ७२७५७४३८४०००० हुआ। इसमें युगके कुदिन १५७७९१७८२८ से भाग देनेपर लब्ध भगण ५०५४ हुए। शेष ९५७१३७२८८ को १२ से गुणा कर गुणनफल ११३६५६४७४५६ में कुदिनका भाग देनेसे लब्धि राशि ७ हुई। राशिशेष ३२०२२२६६० को ३० से गुणा करके गुणनफल ९६०६६७९८०० में कुदिनका भाग देनेसे लब्ध अंश ६ हुआ। अंश-शेष १३९१७२८३२ को ६० से

English

OavAe (he who honours cows or who drives cows} has the following bases according to the meaning—the traditional vejse quoted in the Siddkdnta Kaumudi on P5n. 6.2.6A records the following basrs; OoaAca, OavaAca, Go'Aca, Goac, Gavac and Go*c.

अध्याय ५१

श्लोक 59

जातार्थे लज्जितो ऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद ।कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतो ऽव्ययान्

jātārthe lajjito 'tyarthe śreyāñchreṣṭaśca nārada / kṛṣṇataraḥ śuklatamaḥ kima ākhyānato 'vyayān

हिन्दी अर्थ

गुणा करके गुणनफल ८३५०३६९९२० में कुदिनसे भाग देनेपर लब्धि कला ५ हुई। कलाशेष ४६०७८०७८० को ६० से गुणा कर गुणनफल २७६४६८४६८०० में कुदिनका भाग देनेसे लब्धि विकला १८ हुई। एवं भगण प्रयोजनमें नहीं आता है, इसलिये उसको छोड़कर राश्यादि फल ७। ६। ५। १८ यह ललड्डार्धरात्रिकालिक मध्यम सूर्य हुआ। इसी प्रकार अपने-अपने भगणद्वारा सब ग्रह, उच्च और पातका साधन होता है। तथा पातकी विपरीत गति होती है।

English

Pkri. 4.1.105.

अध्याय ५१

श्लोक 60

किन्तरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि ।परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि

kintarāṃ caivātitarāmabhihyuccaistarāmapi / parimāṇe jānudaghnaṃ jānudvayasamityapi

हिन्दी अर्थ

अहर्गणद्वारा साधित पातको १२ राशिमें घटानेसे शेषको मेषादि-क्रमसे राश्यादि-पात समझना चाहिए, यह बात आगे

English

PkQ. 4.199.

अध्याय ५१

श्लोक 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् ।कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे

jānumātraṃ ca nirddhāre bahūnāṃ ca dvayoḥ kramāt / katamaḥ kataraḥ saṃkhyeyaviśeṣāvadhāraṇe

हिन्दी अर्थ

४. इस प्रकार साधित ग्रहरेखादेशीय होता है। इसमें आगे कहे हुए देशान्तर-संस्कार करनेसे स्वदेशीय मध्यम ग्रह

English

Vide Vartcika Pa 1.110

अध्याय ५१

श्लोक 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपञ्चमौ ।एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद

dvitīyaśca tṛtīyaśca caturthaḥ ṣaṣṭapañcamau / etādaśaḥ katipayaḥ katithaḥ kati nārada

हिन्दी अर्थ

गुणा करके गुणनफलमें १ जोड़े, फिर उसमें ७ से भाग देनेपर १ आदि शेष संख्याके अनुसार रवि आदि “वर्तमान” वर्षपति होते हैं' ॥ ८० ॥

English

MCikka (Areca nut),

अध्याय ५१

श्लोक 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः ।द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारे ऽथ मुनीश्वर

viṃśaśca viṃśatitamastathā śatatamādayaḥ / dvedhā dvaidhā dvidhā saṃkhyā prakāre 'tha munīśvara

हिन्दी अर्थ

( मध्यमग्रहज्ञान )--युगके लिये कथित भगणकी संख्यासे दिनगणको गुणा करे । गुणनफलमें युगकी कुदिन (सावनदिन) -संख्यासे भाग देनेपर भगणादि' ग्रह लंकार्धरात्रिकालिक होता है। इसी प्रकार

English

N. of a man with the patronym Kausitaki-MW*26(>.

अध्याय ५१

श्लोक 64

क्रियावृत्तौ पञ्चकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि ।द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम्

kriyāvṛttau pañcakṛtvo dvisrirbahuśa ityapi / dvitayaṃ tritapaṃ cāpi saṃkhyāyāṃ hi dvayaṃ trayam

हिन्दी अर्थ

लब्धि हो, वह स्पष्ट भूपरिधिकी योजन- संख्या होती है! ॥८३-८४॥

English

a Desya word.

अध्याय ५१

श्लोक 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुण्डारो ऽल्पार्थके मतः ।त्रैणः पौष्णस्तुण्डिभश्च वृन्दारककृषीवलौ

kuṭīraśca śamīraśca śuṇḍāro 'lpārthake mataḥ / traiṇaḥ pauṣṇastuṇḍibhaśca vṛndārakakṛṣīvalau

हिन्दी अर्थ

राक्षवतालयदेवौक:शैलयोम॑ध्यसूत्रगा: ॥ ८६॥

English

Kuksivnt for Kakfyd-val hdiikd on Pan. 8.2.12. A *edic seer of many SOktas. But the next word—untraced, possibly carmanvat.

अध्याय ५१

श्लोक 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् ।अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम्

malino vikaṭo gomī bhaurikīvidhamutkaṭam / avaṭīṭovanāṭe nibiḍaṃ cekṣuśākinam

हिन्दी अर्थ

€ ग्रहोंमें देशान्तर-संस्कार )--ग्रहकी कलादि मध्यम गतिको देशान्तर-योजन (रेखादेशसे जितने योजन पूर्व या पश्चिम अपना स्थान हो उस)-से गुणा करके गुणनफलनमें 'स्पष्टभूपरिधि-योजन ' के द्वारा भाग देनेपर जो लब्धि हो, वह कला आदि है। उस लब्धिको रेखासे पूर्व देशमें पूर्वसाधित

English

(Grammar: a list of words formed with various suffixes — malina, vikata, gomin, bhaurikividha, utkata, avatita, vanata, nibida, and similar forms.)

अध्याय ५१

श्लोक 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा ।विद्याथुञ्चुर्बहुतिथं पर्वतः शृङ्गिणस्तथा

nibirīsameṣukārī vittovidyāñcaṇastathā / vidyāthuñcurbahutithaṃ parvataḥ śṛṅgiṇastathā

हिन्दी अर्थ

( रेखा-देश )--लड्ढडासे . सुमेरुपर्वतपर्यन्त याम्योत्तर-रेखामें जो-जो देश (स्थान) हैं, वे रेखा-देश कहलाते हैं। जैसे उज्जयिनी, रोहितक,

English

(Grammar: further derived words — nibirisa, meshukari, vitta, vidya, chana, vidyathu, bahutitha, parvata, shringin.)

अध्याय ५१

श्लोक 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा ।चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा

svāmī viṣamarūpyaṃ copatyakādhityakā tathā / cillaśca cipiṭaṃ cikvaṃ vātūlaḥ kutapastathā

हिन्दी अर्थ

१. यथा--१६०० के वर्गको १० गुना करनेसे २,५६,००००० हुआ। इसका मूल (स्वल्पान्तरसे) ५०५८ हुआ। इतना ही योजन स्थूलमानसे मध्यभूपरिधिका प्रमाण है।

English

(Grammar: svamin, vishamarupya, upatyaka, adhityaka, cilla, cipita, cikva, vatula, kutapa.)

अध्याय ५१

श्लोक 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः ।ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा

vallaśva himeluśca kahoḍaścopaḍastataḥ / ūrṇāyuśca marūtaścaikākī carmaṇvatī tathā

हिन्दी अर्थ

गोरखपुरमें स्पष्ट भूपरिधि-साधन--यदि लम्बांश ६३। १५ है, तो उसकी ज्या आगे ९३, ९७ श्लोकोंमें वर्णित रीतिके अनुसार ३०७० हुई मध्यभूपरिधि ५०५८ को गोरखपुरकी लम्बज्या ३०७० से गुणा कर गुणनफल १५५२८०६० में त्रिज्या ३४३८ का भाग देनेसे लब्धि ४५१६ स्पष्ट भूपरिधि हुई।

English

(Grammar: valla, himelu, kahoda, upada, urnayu, marut, ekaki, charmanvati.)

अध्याय ५१

श्लोक 70

ज्योत्स्ना तमिस्राष्टीवच्च कक्षीवर्द्षमण्वती ।आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि

jyotsnā tamisrāṣṭīvacca kakṣīvardṣamaṇvatī / āsaṃdī vañca cakrīvattūṣṇīkāṃ jalpatakyapi

हिन्दी अर्थ

देशान्तर-कालज्ञान इस प्रकार होता है--गणितद्वारा सिद्ध चन्द्रग्रहण-स्पर्शकालसे जितने घड़ी-पलके पश्चात् स्पर्श होता है, उतनी ही घड़ीको रेखादेशसे “पूर्व देशान्तर” तथा जितनी घड़ी पहले ग्रहणका स्पर्श होता है, उतनी घड़ीको “पश्चिम देशान्तर” समझा जाता है। गोरखपुरमें इस प्रकारसे १ घड़ी और १३ पल पूर्वदेशान्तर है।

English

(Grammar: jyotsna, tamisra, ashtivat, kakshivat, varshamanvati, asandivat, chakrivat, tushnika, jalpataki.)

अध्याय ५१

श्लोक 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कन्तुः कन्तकंपौ शंवस्तथैव च ।शन्तः शन्तिः शंयशन्तौ शंयोहंयुः शुभंयुवत्

kaṃbhaśca kaṃyuḥ kaṃvaśca nāradaketiḥ kantuḥ kantakaṃpau śaṃvastathaiva ca / śantaḥ śantiḥ śaṃyaśantau śaṃyohaṃyuḥ śubhaṃyuvat

हिन्दी अर्थ

इस देशान्तर-पलसे देशान्तर-योजनका ज्ञान त्रैरशिकसे होता है-जैसे ३६०० पलमें स्पष्ट भूपरिधियोजन ४५१६ है तो देशान्तर-पलमें कितना होगा ? इस प्रकार गोरखपुरमें देशान्तर ७३ पलद्ठारा रेखादेशसे देशान्तर-योजन ५९2२-९१ हुआ। इसके द्वारा ग्रहोंमें देशान्तरसंस्कार होता है।

English

(Grammar: the names Kambha, Kamyu, Kanva, Naradaketi, Kantu, Kantakampa, Shamva, Shanta, Shanti, Shamyashanta, Shamyuhamyu, Shubhamyuvat — word-forms with the suffix -yu and -va.)

अध्याय ५१

श्लोक 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि

bhavati bagabhūva bhavitā bhaviṣyati bhavatvabhavadbhaghaveccāpi

हिन्दी अर्थ

रेखादेशसे गोरखपुरके पूर्व देशान्तर-योजन ९१ को सूर्यकी मध्यगतिकला ५९ ८ से गुणा कर गुणनफल ५३८१। ८ में स्पष्ट भूपरिधि-योजन ४५१६ से भाग देनेपर लब्धि कलादि १। ११ हुई। इसको अहर्गणसाधित मध्यम सूर्य ७। ६।५। १८ में पूर्व देशान्तर होनेके कारण घटानेसे ७। ६ ४। ७ यह मध्यरात्रिकालिक मध्यम सूर्य हुआ।

English

Verb forms of "bhu" (to be): bhavati, babhuva, bhavita, bhavishyati, bhavatu, abhavat, bhavet.

अध्याय ५१

श्लोक 73

भूयादभूदभविषअयल्लादावेतानि रूपाणि ।अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत्

bhūyādabhūdabhaviṣaayallādāvetāni rūpāṇi / atti jaghāsāttātsyatyattvādadadyāddviraghasadātsyat

हिन्दी अर्थ

१. पात (राहु) में देशान्तरसंस्कार विपरीत होता है।

English

Bhuyat, abhut, abhavishyat — these are the forms. Of "ad" (to eat): atti, jaghasa, attā, atsyati, attu, adat, adyat, ghasat, atsyat.

अध्याय ५१

श्लोक 74

जुहितो जुहाव जुहवाञ्चकार होता होष्यति जुहोतु ।अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति ।दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै

juhito juhāva juhavāñcakāra hotā hoṣyati juhotu / ajuhojjuhuyāddhūyādahauṣīdahoṣyaddīvyati / dideva devitā deviṣyati ca adīvyaddīvyeddīvyādvai

हिन्दी अर्थ

२. रेखा-देशके मध्यरात्रि-समयसे ही सृष्टिका आरम्भ माना गया है; इसलिये रेखा-देशके मध्यरात्रि-समयमें ही वारप्रवेश होता है।

English

Of "hu" (to offer): juhoti, juhava, juhavanchakara, hota, hoshyati, juhotu, ajuhot, juhuyat, huyat, ahaushit, ahoshyat. Of "div": divyati, dideva, devita, devishyati, adivyat, divyet, divyat.

अध्याय ५१

श्लोक 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै ।सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च

adevīdadevīṣyatsunoti suṣāva sotā soṣyati vai / sunotvasunotsunuyātsūyādaśāvīdasoṣyuttudati ca

हिन्दी अर्थ

( वार-प्रवृत्ति )-- भूमध्यरेखासे पूर्वदेशमें रेखा- देशीय मध्यरात्रिसे, देशान्तर घटीतुल्य पीछे और रेखासे पश्चिम देशमें मध्यरात्रिसे देशान्तर घटीतुल्य पूर्व ही वार-प्रवृत्ति (रवि-आदि वारोंका आरम्भ)

English

Adevit, adevishyat; of "su": sunoti, sushava, sota, soshyati, sunotu, asunot, sunuyat, suyat, asavit, asoshyat; and of "tud": tudati...

अध्याय ५१

श्लोक 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि ।अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै

tutoda tottā totsyati tudatvatudattudettudyāddhi / atautsīdatotsyaditi ca ruṇaddhi rūrodha roddhā rotsyati vai

हिन्दी अर्थ

गते शोद्धवं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रह।

English

tutoda, totta, totsyati, tudatu, atudat, tudet, tudyat; atautsit, atotsyat; of "rudh": runaddhi, rurodha, roddha, rotsyati.

अध्याय ५१

श्लोक 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च ।तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि

ruṇaddhu aruṇadrudhyādarautsīdārotsyañca / tanoti tatāna tanitā taniṣyati tanotvatanottanuyāddhi

हिन्दी अर्थ

( इष्टकालमें मध्यम ग्रह जाननेकी विधि )-- मध्यरात्रिसे जितनी घड़ी बाद ग्रह बनाना हो, उस संख्यासे ग्रहकी कलादि गतिको गुणा करके गुणनफलमें ६० से भाग देकर लब्धितुल्य कलादि फलको पूर्वसाधित ग्रहमें जोड़नेसे तथा जितनी घड़ी मध्यरात्रिसे पूर्व ग्रह बनाना हो, उतनी

English

Runaddhu, arunat, rundhyat, arautsit, arotsyat; of "tan": tanoti, tatana, tanita, tanishyati, tanotu, atanot, tanuyat.

अध्याय ५१

श्लोक 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च ।अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु

atanīñcātānīdataniṣyatkrīṇāti cikrāya kretā kreṣyati krīṇātviti ca / akrīṇātkrīṇātkrīṇīyātkrīyādakraiṣīdakreṣyañcorayati corayāmāsa corayitā corayiṣyati corayatu

हिन्दी अर्थ

( अभीष्ट जीवासाधनके लिये उपयोगी २४ जीवासाधन )-- १ राशि-कला १८०० का आठवाँ भाग (२२५ कला) प्रथम जीवार्धर होता है। उस (प्रथम जीवार्ध) से प्रथम जीवार्धमें भाग देकर

English

Atanit, atanit, atanishyat; of "kri": krinati, chikraya, kreta, kreshyati, krinatu, akrinat, krinat, krinniyat, kriyat, akraisit, akreshyat; of "chur": corayati, corayamasa, corayita, corayishyati, corayatu.

अध्याय ५१

श्लोक 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः ।प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति ।क्रियासमभिहारे तु पण्डितो बोभूयते मुने

acorayañcorayeccoryāt acūcuradacoriṣyadityevaṃ daśa vai gaṇāḥ / prayojake bhāvayati sanīcchāyāṃ bubhūṣati / kriyāsamabhihāre tu paṇḍito bobhūyate mune

हिन्दी अर्थ

लब्धिको प्रथम जीवार्धमें ही घटकर शेष (प्रथमखण्ड) को प्रथम जीवार्धमें ही जोड़नेसे द्वितीय जीवार्ध होता है। इसी प्रकार प्रथम जीवासे ही द्वितीय जीवामें भाग देकर लब्धिको द्वितीय खण्डमें घटाकर

English

Acorayat, corayet, coryat, acucurat, acorishyat — thus ten classes (ganas) of roots. Causative: bhavayati; desiderative: bubhushati; intensive (repeated action): "bobhuyate", O sage.

अध्याय ५१

श्लोक 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते ।पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारे ऽपि नारद ।अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा

tathā yaṅluki bobhavīti ca paṭhyate / putrīyatītyātmanīcchāyāṃ tathācāre 'pi nārada / anudāttañito dhātoḥ kriyāvinimaye tathā

हिन्दी अर्थ

शेषको द्वितीय जीवार्धमें जोड़नेसे तृतीय जीवार्ध होता है। इसी तरह आगे भी क्रिया करनेसे क्रमश:

English

Likewise with the elided intensive, "bobhavīti" is read. "Putriyati" (wishing for a son for oneself) and also in conduct, O Narada. For roots marked with anudatta or "n", for exchange of action,

अध्याय ५१

श्लोक 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् ।परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः

niviśādestathā vipra vijānīhyātmanepadam / parasmaipadamākhyātaṃ śeṣātkartāri śābdikaiḥ

हिन्दी अर्थ

( चन्द्रादि ग्रहोंके परम विश्लेप )-- भचक्रकला (२१६००)-के ८० वाँ भाग (२७०) कलापर्यन्त क्रान्तिवृत्त (सूर्यके मार्ग)-से परम दक्षिण और उत्तर चन्द्रमा विक्षिप्त होता (हटता) है। एवं गुरु

English

and for roots beginning with "vish" and so on, O Brahmin, know the middle voice (atmanepada); the active voice (parasmaipada) is declared for the rest of agents by the grammarians.

अध्याय ५१

श्लोक 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः ।सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने

ñitsvaritetaśca ubhe yakca syādbhāvakarmaṇoḥ / saukaryātiśayaṃ caiva yadādyotayituṃ mune

हिन्दी अर्थ

शनि--ये तीनों १२० कलापर्यन्त क्रान्तिवृत्तसे दक्षिण और उत्तर हटते रहते हैं'॥ ८९-९०-९- ॥

English

Both voices for roots marked with "n" and svarita; and "ya" occurs in the passive and impersonal. To show the greatest ease, O sage,

अध्याय ५१

श्लोक 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे ।लभन्ते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम्

vivakṣyate na vyāpāro lakṣye kartustadāpare / labhante kartṛte paśya pacyate hyodanaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

खण्डका: स्युश्नतुर्विशज्याद्धपण्डा: क्रमादमी २४ जीवार्ध सिद्ध होते हैं ॥९१-९२-३-॥ परमापक्रमज्या तु सप्तरन्ध्रगुणेन्दव: ॥ ९३॥ इस प्रकार सूर्यकी परमक्रान्तिज्या १३९७

English

the agent's action is not intended; in what is aimed at, others get agency: see "the rice cooks by itself".

अध्याय ५१

श्लोक 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने ।धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः

sādhu vāsiśchinattyevaṃ sthālī pacati vai mune / dhātoḥ sakarmakādbhāve karmaṇyapi lapratyayāḥ

हिन्दी अर्थ

१. मान लीजिये, शुक्रवार मध्यरात्रिकालिक ग्रह जानकर अग्रिम प्रात: छ: बजेका मध्यम सूर्य बनाना है तो-- इष्टकाल ६ घंटा (१५ घड़ी) हुआ। इसलिये सूर्यकी कलादि गति ५९। ८ को १५ से गुणा करके ६० का भाग देनेसे लब्धि १४ कला ४७ विकलाको मध्यरात्रिके सूर्य ७॥६॥४॥। ७ में जोड़नेसे ७।६। १८ । ५४--यह शनिवारके प्रात: छ: बजेका मध्यम सूर्य हुआ।

English

"A good knife cuts" — so "the pot cooks", O sage. From a transitive root in the impersonal sense, and in the object, the "la" suffixes occur;

अध्याय ५१

श्लोक 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः ।फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः

tasmai vākarmakādvipra bhāve kartari kīrtitaḥ / phalavyāparayorekaniṣṭatāyāmakarmakaḥ

हिन्दी अर्थ

२. सूर्य और अन्य ग्रहोंके मार्गोका योगस्थान (चौराहा) पात कहलाता है। जब ग्रह अपने मार्गपर चलता हुआ पात-स्थानमें आता है, उस समय वह क्रान्तिवृत्तमें होनेके कारण अपने स्थानमें ही होता है; क्योंकि सब ग्रहोंके स्थान क्रान्तिवृत्तमें ही होते हैं। पात-स्थानसे आगे-पीछे होनेपर क्रान्तिवृत्तसे जितनी दूर विक्षिप्त होते (हटते) हैं, उतना उस ग्रहका 'विक्षेप' (शर) कहलाता है। सूर्यके मार्गको 'क्रान्तिमण्डल ' और अन्य ग्रहोंके मार्गको उन-उन ग्रहोंका 'विमण्डल ' कहते हैं तथा चन्द्रमाके पातस्थानको

English

from an intransitive root, O Brahmin, in the impersonal and the agent. A root is intransitive when result and action rest in one;

अध्याय ५१

श्लोक 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ।गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्

dhātustayorddharmibhede sakarmaka udāhṛtaḥ / gauṇe karmaṇi druhyādeḥ pradhāne nīhṛkṛṣvahām

हिन्दी अर्थ

ही 'राहु' और 'केतु” कहते हैं।

English

transitive when they differ in the possessor. In a secondary object, with verbs like "druh", and in the principal object with "ni, hri, krish, vah";

अध्याय ५१

श्लोक 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया ।प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः

buddhibhakṣārthayoḥ śabdakarmakāṇāṃ nijecchayā / prayojya karmaṇyanyeṣāṃ ṇyantānāṃ lādayo matāḥ

हिन्दी अर्थ

३. जीवा, जया, शिक्ञिनी, मौर्वी गुण, रज्जु--ये पर्यायवाचक शब्द है। ज्यौतिषमें चाप और जीवाके द्वारा ही ग्रहगणित होता है; क्योंकि ग्रहका मार्ग वृत्ताकार है। वृत्त परिधिका खण्ड चाप कहलाता है। जैसे अ, ग, प, ल, अ यह वर्तुल मार्ग वृत्तपरिधि है। इसमें अ-क, अ-ग आदि परिधिखण्ड चाप कहलाते हैं । जैसे अ, इ, क चाप है तो

English

of roots meaning knowledge or eating, and sound-verbs, at will; in the causative object, for others, the "la" endings of causative-ending roots are held to apply.

अध्याय ५१

श्लोक 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः ।फले प्रधानं व्यापारस्तिर्ङ्थस्तु विशेषणम्

phalavyāpārayorddhāturāśraye tu tiṅaḥ smṛtāḥ / phale pradhānaṃ vyāpārastirṅthastu viśeṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अ, क सरलरेखा आ, इ, क, चापकौी पूर्णज्या कहलाती है तथा अ, त, सरलरेखा आ, इ, क चापकोी उत्क्रमज्या तथा क, त रेखा अ, इ, क चापका जीवार्ध वा ज्यार्ध कहलाती है। इसीको अर्धज्या भी कहते हैं। गणितमें अर्धज्या (ज्यार्ध)-से ही काम लिया जाता है; इसलिये ज्यौतिषग्रन्थमें ज्यार्धको ही ज्या-जीवामौर्वी आदि कहते हैं। वे जीवार्ध

English

The finite endings are held to rest on the support of the root in result and action; in result the principal is the action; the ending's meaning is a qualifier.

अध्याय ५१

श्लोक 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् ।भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः

edhitavyamedhanīyamiti kṛtye nidarśanam / bhāve karmaṇi kṛtyāḥ syuḥ kṛtaḥ kartari kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

या जीवा वृत्तके चतुर्थाशमें ही बनते हैं । इस वृत्तके चतर्थाशको पद कहा गया है। अत: सम्पूर्ण वृत्तमें ४ पद होते हैं। १, ३ विषम और २, ४ सम पद कहलाते हैं।

English

"Edhitavyam" and "edhaniyam" are examples of the gerundive (krtya). Krtya endings are in the impersonal and object; krit endings are declared for the agent.

अध्याय ५१

श्लोक 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् ।गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम्

kartā kāraka ityādyā bhūte bhūtādi kīrtitam / gamyādigamye nirdiṣṭaṃ śeṣamadyatane matam

हिन्दी अर्थ

वृत्तकी सम्पूर्ण परिधिमें १२ राशि या ३६० अंश होते हैं; इसलिये एक-एक पदमें तीन-तीन राशि या ९० अंश होते हैं। प्रथम और तृतीय पदमें गत चापको भुज और गम्य चापको कोटि कहते हैं तथा द्वितीय और चतुर्थ पदमें गत चापको कोटि और गम्य चापको ही भुज कहते हैं। जैसे--प्रथम पदमें 'अ क'“भुज और 'क ग"'कोटि है तथा द्वितीय पदमें ग चकोटि और च प-भुज है। प्रत्येक पदमें चापको ९० अंशमें घटानेसे शेष उस चापकी कोटि होती है; इसलिये क ग चाप-०अ क चापकी कोटि,

English

"Karta" and "karaka" and so on; in the past, the past forms are declared; the remainder is held in the aorist as indicated by "gamya" and the like.

अध्याय ५१

श्लोक 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् ।रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च

adhisrītyavyayībhāve yathāśakti ca kīrtitam / rāmāśritastatpuruṣe dhānyārtho yūpadāru ca

हिन्दी अर्थ

तथा क न सरल रेखा कोटिज्या है एवं सम (द्वितीय) पदमें च र भुजज्या और च व कोटिज्या कहलाती है। इसी क्रमसे तृतीय और चतुर्थ पदमें भुजज्या और कोटिज्या समझनी चाहिए। केवल 'ज्या” शब्दसे सर्वत्र भुजज्या ही समझी जाती है।

English

In avyayibhava compounds like "adhistri" and "yathashakti"; in tatpurusha, "Ramashrita", "dhanyartha", "yupadaru".

अध्याय ५१

श्लोक 92

व्याघ्रभी राजपुरुषो ऽक्षशैण्डो द्विगुरुच्यते ।पञ्चगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः

vyāghrabhī rājapuruṣo 'kṣaśaiṇḍo dvigurucyate / pañcagavaṃ daśagrāmī triphaleti tu rūḍhitaḥ

हिन्दी अर्थ

४. उदाहरण--जैसे--प्रथमज्या २२५में प्रथमज्या २२५ से भाग देकर लब्धि १ को प्रथमज्यामें घटाकर २२४ (प्रथम खण्ड) हुआ। इसको प्रथमज्यामें जोड़नेसे २२४+२२५०४४९ यह द्वितीय जीवा हुई। द्वितीय जीवा ४४९ में प्रथमज्या २२५ का

English

"Vyaghrabhi", "rajapurusha", "akshashaunda" — dvigu is declared: "panchagava", "dashagrami", "triphala" by usage.

अध्याय ५१

श्लोक 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः ।अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता

nīlotpalaṃ mahāṣaṣṭī tulyārthe karmadhārayaḥ / abrāhmaṇo na ñi proktaḥ kuṃbhakārādikaḥ kṛtā

हिन्दी अर्थ

... है। इस (परमक्रान्तिज्या)-से ग्रहकी ज्या (भुजज्या) को गुणा करके त्रिज्याके द्वारा भाग देनेसे 'इष्टक्रान्ति-ज्या” होती है। उसका चाप बनानेसे 'इष्क्रान्ति' (मध्यमा) कहलाती है॥ ९३-३ ॥

English

"Nilotpala", "mahashashthi" — karmadharaya in equal sense. "Abrahmana" is not given with "n"; potter and the like are formed by suffix.

अध्याय ५१

श्लोक 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज ।पञ्चगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः

anyārthe tu bahuvrīhau grāmaḥ prāptodako dvija / pañcagū rūpavadbhāryo madhyāhnaḥ sasutādikaḥ

हिन्दी अर्थ

शेषं केन्द्रपदं तस्माझुजज्या कोटिरेव च। गताद्धुजज्याविषमे गम्यात् कोटि: पदे भवेत्॥ ९५॥ युग्मे तु गम्याद्वाहुज्या कोटिज्या तु गताद भवेत्।

English

In bahuvrihi with other meaning: "prapta-udaka grama", O Brahmin; "panchagu", "rupavadbharya", "madhyahna", "sasuta" and the like.

अध्याय ५१

श्लोक 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् ।भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत्

samuccaye guruṃ ceśaṃ bhajasvānvācaye tvaṭa // ca dvayoḥ kramāt / bhikṣāmānaya gāṃ cāpi vākyamevānayorbhavet

हिन्दी अर्थ

तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिण्डे गतसंज्ञके॥ ९७॥

English

In collection (samuccaya): "serve the teacher and the lord"; in anvacaya: "bring alms, and a cow too" — in order for the two; this is the sentence for both.

अध्याय ५१

श्लोक 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ ।रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते

itaretarayoge tu rāmakṛṣṇau samāhṛtau / rāmakṛṣṇaṃ dvija dvai dvai brahma caikamupāsyate

हिन्दी अर्थ

('भुजज्या' और 'कोटिज्या' बनानेकी रीति-- ) ग्रहोंको अपने-अपने मन्दोच्चमें घटानेसे शेष उस ग्रहका “मन्द केन्द्र” तथा शीघ्रोच्चमें घटानेसे शेष उस ग्रहका “शीघ्र केन्द्र”! कहलाता है। उस

English

In itaretara (mutual) compounds: "Rama and Krishna" are joined; "two and two", O Brahmin; "Brahman is worshipped as one".

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 51
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.