Narada Purana· Nārada Purāṇa
57
अध्याय 57 / 167

Book 1 - Adhyaya 58

72 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ72 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५७

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे सङ्क्षिप्तच्छन्दोवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः नारद उवाच अनूचानप्रसंगेन वेदाङ्गान्यखिलानि च ।श्रुतानि त्वन्मुखांभोजात्समासव्यासयोगतः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde saṅkṣiptacchandovarṇanaṃ nāma saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca anūcānaprasaṃgena vedāṅgānyakhilāni ca / śrutāni tvanmukhāṃbhojātsamāsavyāsayogataḥ

हिन्दी अर्थ

पापग्रह हो और वह नीचराशिमें पापग्रहसे देखा जाता हो तो वह कन्या कुलटा स्वभाववाली अथवा मृतवत्सा होती है, इसमें संशय नहीं है॥ ३९८--४०० ॥ यदि प्रश्नलग्नसे ३, ५, ७, ११

English

'Your son shall be as pure as the Fire, as the Wind, as the Earth, as the Water and as the Sky.

अध्याय ५७

श्लोक 2

शुकोत्पत्तिं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ।सनन्दन उवाच मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायते

śukotpattiṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate / sanandana uvāca meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyate

हिन्दी अर्थ

और १९० वें भावमें चन्द्रमा हो तथा उसपर गुरुकी दृष्टि हो तो समझना चाहिए कि उस कन्याको शीघ्र ही पतिकी प्राप्ति होगी ॥ ४०१ ॥ यदि प्रश्नलग्रमें तुला, वृष या कर्क राशि हो तथा वह शुक्र और

English

He will be the partaker of consciousness of himself being the Brahman; his intelligence and mind shall be con¬ centrated on the Brahman; he shall be permanently established in the Brahman. By dint of his (Brahmanic) splendour, he will be renowned all over the three worlds.'*

अध्याय ५७

श्लोक 3

विजहार महोदेवो भौमैभूतगणैवृतः ।शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा

vijahāra mahodevo bhaumaibhūtagaṇaivṛtaḥ / śailarājasutā caiva devī tatrābhavatpurā

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमासे युक्त हो तो विवाहके विषयमें प्रश्न करनेपर वरके लिये कन्या (पत्नी) लाभ होता है अथवा सम राशि लग्न हो, उसमें समराशिका ही द्रेष्काण हो और सम राशिका नवमांश तथा उसपर

English

After having obtained that excellent boon from the Lord, Vyasa, the son of Satyavatl, was one day engaged in churning the sacrificial sticks, with the desire of making a Are (for sacriAcial purpose).

अध्याय ५७

श्लोक 4

तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः

tatra divyaṃ tapastepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ / yogenātmānamāviśya yogadharmaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा और शुक्रकी दृष्टि हो तो वरको पत्नीकी प्राप्ति होती है ॥ ४०२-४०३॥

English

At that time, the illustrious sage happened to see a heavenly damsel called Ghrtaci who, in consequence of her brilliant splendour, possessed excellent beauty.

अध्याय ५७

श्लोक 5

धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं सुनिसंत्तमः ।अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरन्तरिक्षस्य चाभितः

dhārayansa tapastepe putrārthaṃ sunisaṃttamaḥ / agnerbhūmestathā vāyorantarikṣasya cābhitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार यदि प्रश्नलग्रमें पुरुषराशि और पुरुषराशिका नवमांश हो तथा उसपर पुरुषग्रह (रवि, मड्गल और गुरु)-की दृष्टि हो तो जिनके लिये प्रश्न किया गया है, उन कन्याओंको पतिकी

English

Seeing that celestial damsel, in that forest, the great sage Vyasa became instantly passionately enamoured of her.

अध्याय ५७

श्लोक 6

वीर्येण संमतः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह ।संकल्पेनाथ सो ऽनेन दुष्प्रापमकगृतात्मभिः

vīryeṇa saṃmataḥ putro mama bhūyāditi sma ha / saṃkalpenātha so 'nena duṣprāpamakagṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

यदि प्रश्नसमयमें कृष्णपक्ष हो और चन्द्रमा सम राशिमें होकर लग्रसे छठे या आठवें भावमें पापग्रहसे देखा जाता हो तो (निकट भविष्यमें) विवाह-सम्बन्ध नहीं हो पाता है॥४०५॥ यदि प्रश्रकालमें शुभ निमित्त और शुभ शकुन देखने- सुननेमें आवें तो बर-कन्याके लिये शुभ होता है

English

After making Vy deeply agitated with passion, the most beautiful Ghrt4cl, transforming herself into a she- parrot, approached him.

अध्याय ५७

श्लोक 7

वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् ।अतिष्टन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः

varayāmāsa deveśamāsthitastapa uttamam / atiṣṭanmārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

योग, करण) -से शुद्ध दिनमें यदि वर और कन्याके चन्द्रबल तथा ताराबल प्राप्त हों तो विवाहके लिये विहित नक्षत्र या उसके मुहूर्तमें वरको चाहिए कि अपने कुलके श्रेष्ठ जनोंके साथ गीत, वाद्यकी ध्वनि और ब्राह्मणोंके आशीर्वचन (शान्ति-मन्त्रपाठ) आदिसे युक्त होकर विविध आभुषण, शुभ वस्त्र,

English

Even after seeing the celestial lady disguised in

अध्याय ५७

श्लोक 8

आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् ।तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा

ārādhayanmahādevaṃ bahurūpamumāpatim / tatra brahmarṣayaścaiva sarve devarṣayastathā

हिन्दी अर्थ

लेकर कन्याके घरमें जाय और विनीत भावसे कन्याका वरण करे। (कन्याका वरण वरके बड़े भाई अथवा गुरुजनको करना चाहिए।) उसके बाद कन्याका पिता प्रसन्नचित्त होकर अभीष्ट

English

With great (moral) mragc, the sage tried to restrain his passion. But his mind being extremely agitated Vy was unable to control it.

अध्याय ५७

श्लोक 9

लोकपालाश्च साध्याश्च वसुभिश्चाष्टभिः सह ।आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ

lokapālāśca sādhyāśca vasubhiścāṣṭabhiḥ saha / ādityāścaiva rudrāśca divākaraniśākarau

हिन्दी अर्थ

वरको कन्यादान करे ॥ ४०७--४०९ ॥

English

* The Cahga, the greatest of all rivers, assumed her (godly) form and coming to the top of theMeru bathed 6uka (with her own waters after his birth), O Narada.

अध्याय ५७

श्लोक 10

विश्वा वसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरासांगणाः ।तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम्

viśvā vasuśca gandharvaḥ siddhāścāpsarāsāṃgaṇāḥ / tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām

हिन्दी अर्थ

कन्याके पिताको चाहिए कि अपनी कन्यासे श्रेष्ठ कुल, शील, वयस्, रूप, धन और विद्यासे युक्त वरको वरके वयसूसे छोटी रूपवती अपनी कन्या दे। कन्यादानसे पूर्व सब गुणोंकी आश्रयभूता,

English

There fell from the sky to the ground a deer-skin garment for Suka (to wear it). The Gandharvas constantly performed their musical concerts and the various groups of celestial nymphs indulged in dances.

अध्याय ५७

श्लोक 11

धारयानः स्रजं भाति शारदीव निशाकरः ।तस्निन् दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले

dhārayānaḥ srajaṃ bhāti śāradīva niśākaraḥ / tasnin divye vane ramye devadevarṣisaṃkule

हिन्दी अर्थ

तीनों लोकोंमें सबसे अधिक सुन्दरी, दिव्य गन्ध, माला और वस्त्रसे सुशोभित, सम्पूर्ण शुभ लक्षणोंसे युक्त तथा सब आभूषणोंसे मण्डित, अमूल्य मणिमालाओंसे दसों दिशाओंको प्रकाशित करती

English

Desirous as he was of the highest beatitude and endowed with humility as he was, he bowed down to him and requested him: 'You are an expert in the religious path that leads to Emancipation from Samsara. May you be pleased to elucidate that to me, so that I may be blessed with Supreme tranquility of mind.'*

अध्याय ५७

श्लोक 12

आस्थितः परमं योगं व्यासः पुत्रार्थमुद्यतः ।न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते

āsthitaḥ paramaṃ yogaṃ vyāsaḥ putrārthamudyataḥ / na cāsya hīyate varṇo na glānirupajāyate

हिन्दी अर्थ

हुई, सहस्रों दिव्य सहेलियोंसे सुसेविता सर्वगुणसम्पन्ना शची (इन्द्राणी )-देवीकी पूजा करके उनसे प्रार्थना करे--' है देवि! है इन्द्राणि! है देवेन्द्रप्रियभामिनि ! आपको मेरा नमस्कार है। देवि! इस विवाहमें

English

Though he had the capabiUty of traversing through the sky the whole of the earth alongwith the oceans, he crossed on foot the mountains and reached the sub*continent called Bharata.

अध्याय ५७

श्लोक 13

त्रयाणामपिलोकानां तदद्भुतमिवाभवत् ।जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः

trayāṇāmapilokānāṃ tadadbhutamivābhavat / jaṭāśca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ

हिन्दी अर्थ

आप सौभाग्य, आरोग्य और पुत्र प्रदान करें।”' इस प्रकार प्रार्थगा करके पूजाके बाद विधानपूर्वक ऊपर कहे हुए गुणयुक्त वरके लिये अपनी कुमारी कन्याका दान करे॥ ४१०--४१४॥

English

When he arrived atthegateof (Janaka's) palace he was stopped by the door-keepers. The great Yogin stood there unaffected by hunger or thint.

अध्याय ५७

श्लोक 14

प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः ।एवं विधेन तपसा तस्य भक्त्या च नारद

prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ / evaṃ vidhena tapasā tasya bhaktyā ca nārada

हिन्दी अर्थ

( कन्या-वरकी वर्षशुद्ध-- ) कन्याके जन्मसमयसे सम वर्षोमें और वरके जन्मसमयसे विषम वर्षोमें होनेवाला विवाह उन दोनोंके प्रेम और प्रसन्नताको बढ़ानेवाला होता है। इससे विपरीत

English

O Narada even in the heat of the sun, he was not distressed by exhaustion or dejection and was absorbed in meditation. One of the porten who was posted there saw Suka standing, blaring like the mid-day sun. He worshipped Suka with due formalities and paying obeisance to him with his palms joined, led him to the second apartment of the king's palace.

अध्याय ५७

श्लोक 15

महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् ।उवाच चैनं भगवांस्त्र्यंबकः प्रहसन्निव

maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim / uvāca cainaṃ bhagavāṃstryaṃbakaḥ prahasanniva

हिन्दी अर्थ

(कन्याके विषम और वरके सम वर्षमें) विवाह वर-कन्या दोनोंके लिये घातक होता है॥४१५॥

English

Having heard that Suka had arrived, the king ap¬ pointed courtesans for his service as well as to gauge the disposi¬ tion and the inclinatioos of his mind.

अध्याय ५७

श्लोक 16

यथा ह्यग्नियथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् ।यथा खे च तथा शुद्धो भविष्यति सुतस्तंव

yathā hyagniyathā vāyuryathā bhūmiryathā jalam / yathā khe ca tathā śuddho bhaviṣyati sutastaṃva

हिन्दी अर्थ

और ज्येष्ट--ये चार मास विवाहमें श्रेष्ठ तथा कार्तिक और मार्गशीर्ष ये दो मास मध्यम हैं। अन्य मास निन्दित हैं॥४१६॥

English

All those damsels were young, beautful-looking with fine tresses of hair, possessing excellent hips, clad in red clothes of fine texture and decked with ornaments of burnished gold.

अध्याय ५७

श्लोक 17

तद्भावभागी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदुपाश्रयः ।तेजसा तस्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम्

tadbhāvabhāgī tadbuddhistadātmā tadupāśrayaḥ / tejasā tasya lokāṃstrīnyaśaḥ prāpsyati kevalam

हिन्दी अर्थ

सूर्य जब आर्द्रा नक्षत्रमें प्रवेश करे तबसे दस नक्षत्रतक (अर्थात् आरदद्रासे स्वातीतकके नक्षत्रोंमें जबतक सूर्य रहें, तबतक) विवाह, देवताकी प्रतिष्ठा और उपनयन नहीं करने चाहिए। बृहस्पति

English

All of them were experts in agreeable conversa* tion, competent to read the minds of man and skilled in all (amorous) acts. They were more than fifty. They arranged for his reception with water for washing feet etc. They gratified him with such articles of food as were agreeable in the season.

अध्याय ५७

श्लोक 18

एवं लब्ध्वा वरं देवो व्यासः सत्यवतीसुतः ।अरणिं त्वथ संगृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया

evaṃ labdhvā varaṃ devo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ / araṇiṃ tvatha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā

हिन्दी अर्थ

.. हो तो बादके तीन दिन अशुभ होते हैं। संध्यासमयमें ग्रहण हो तो पहले और बादके भी तीन-तीन दिन अनिष्टकारक हैं तथा मध्य रात्रिमें ग्रहण हो तो सात दिन (तीन पहलेके और तीन

English

Having thus received the boon, the god Vyasa, son of Satyavati, took the fire-stick (arani) and churned it, wishing to make fire.

अध्याय ५७

श्लोक 19

अथ रूपं परं विप्र बिभ्रतीं स्वेन तेजसा ।घृताचीं नामाप्सरसं ददर्श भगवान्नृषिः

atha rūpaṃ paraṃ vipra bibhratīṃ svena tejasā / ghṛtācīṃ nāmāpsarasaṃ dadarśa bhagavānnṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

बादके और एक ग्रहणवाला दिन) अशुभ होते हैं ॥४२३-४२४॥ मासके अन्तिम दिन, रिक्ता,

English

Then the divine sage saw an Apsara named Ghritachi, O Brahmin, bearing supreme beauty with her own radiance.

अध्याय ५७

श्लोक 20

स तामप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः ।अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्मुनीश्वर

sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ / abhavadbhagavānvyāso vane tasminmunīśvara

हिन्दी अर्थ

इन्हींमें सत्रीका विवाह शुभ कहा गया है ॥ ४२६॥ विवाहमें वरको सूर्यका और कन्याको बृहस्पतिका बल अवश्य प्राप्त होना चाहिए। यदि ये दोनों अनिष्टकारक हों तो यत्रपूर्वक इनकी पूजा करनी चाहिए ॥ ४२७ ॥ गोचर, वेध और अष्टकवर्ग-सम्बन्धी बल उत्तरोत्तत अधिक है'। इसलिये गोचरबल

English

Seeing that Apsara, suddenly deluded by desire, the lord Vyasa, O lord of sages, in that forest became (agitated).

अध्याय ५७

श्लोक 21

सा तु कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् ।शुकीभूया महारम्या घृताची समुपागमत्

sā tu kṛtvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam / śukībhūyā mahāramyā ghṛtācī samupāgamat

हिन्दी अर्थ

तथा केवल बृहस्पति सिंहराशि या उसके नवमांशमें हों, उस समय भी ऊपर कहे हुए शुभ कार्य नहीं करने चाहिए॥ ४१७-७१८॥

English

She, seeing Vyasa's mind agitated by desire, became a lovely she-parrot and approached, Ghritachi.

अध्याय ५७

श्लोक 22

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येनसंवृताम् ।स्मरराजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह

sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyenasaṃvṛtām / smararājenānugataḥ sarvagātrātigena ha

हिन्दी अर्थ

( गुरु तथा शुक्रके बाल्य और वृद्धत्व-- ) शुक्र जब पश्चिममें उदय होता है तो दस दिन और पूर्वमें उदय होता है तो तीन दिन तक बालक रहता है तथा जब पश्चिममें अस्त होनेको

English

Seeing the Apsara covered in another form, followed by the king of love in all his limbs,

अध्याय ५७

श्लोक 23

स तु महता निगृह्णन् हृच्छयं मुनिः ।न शशाक नियन्तुं तं व्यासः प्रविसृतं मनः

sa tu mahatā nigṛhṇan hṛcchayaṃ muniḥ / na śaśāka niyantuṃ taṃ vyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

रहता है तो अस्तसे पाँच दिन पहले और पूर्वमें अस्त होनेसे पंद्रह दिन पहले वृद्ध हो जाता है। गुरु उदयके बाद पंद्रह दिन बालक और अस्तसे पहले पंद्रह दिन वृद्ध रहता है॥४१९॥

English

the sage greatly restraining the desire in his heart could not control his mind, which had flown out.

अध्याय ५७

श्लोक 24

भावित्वाञ्चैव भाव्यस्य घृताच्या वपुषा ।हृतम् यत्नान्नियच्छतश्चापि मुने एतञ्चिकीर्षया

bhāvitvāñcaiva bhāvyasya ghṛtācyā vapuṣā / hṛtam yatnānniyacchataścāpi mune etañcikīrṣayā

हिन्दी अर्थ

जबतक भगवान् हषीकेश शयनावस्था'में हों तबतक तथा भगवानके उत्सव (उत्थान या जन्मदिन)-में भी अन्य मड्भरलकार्य नहीं करने चाहिए ॥ ४२० ॥ पहले गर्भके पुत्र और कन्याके

English

Because of what was to be, and by Ghritachi's body, his mind was carried off, though he tried to control it, wanting to do this.

अध्याय ५७

श्लोक 25

अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् ।शुक्रे निर्मथ्यमाने ऽस्यां शुको जज्ञे महातपाः

araṇyāmeva sahasā tasya śukramavāpatat / śukre nirmathyamāne 'syāṃ śuko jajñe mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

जन्ममास, जन्मनक्षत्र और जन्म-तिथि-वारमें भी विवाह नहीं करना चाहिए। आद्य गर्भकी कन्या और आइद्य गर्भके वरका परस्पर विवाह नहीं कराना चाहिए तथा वर-कन्यामें कोई एक ही

English

Right in the fire-stick his semen suddenly fell; as it was churned there, Shuka, of great austerity, was born.

अध्याय ५७

श्लोक 26

परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः ।यथैव हि समिद्धो ऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान्

paramarṣirmahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ / yathaiva hi samiddho 'gnirbhāti havyamupāttavān

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ (आद्य गर्भका) हो तो ज्येष्ठ मासमें विवाह श्रेष्ठ है। यदि दोनों ज्येष्ट हों तो ज्येष्ठ मासमें विवाह अनिष्टकारक कहा गया है ॥४२१-४२२॥

English

The supreme sage, great yogi, born from the fire-stick's womb: as kindled fire shines, having received the offering,

अध्याय ५७

श्लोक 27

तथा रूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा ।बिभ्रञ्चित्रं च विप्रेन्द्र रूपवर्णमनुत्तमम्

tathā rūpaḥ śuko jajñe prajvalanniva tejasā / bibhrañcitraṃ ca viprendra rūpavarṇamanuttamam

हिन्दी अर्थ

( विवाहमें वर्ज्य-- ) भूकम्पादि उत्पात तथा सर्वग्रास सूर्यग्रहण या चन्द्रग्रहण हो तो उसके बाद सात दिनतकका समय शुभ नहीं है। यदि खण्डग्रहण हो तो उसके बाद तीन दिन अशुभ

English

so Shuka was born, blazing as it were with brilliance, bearing, O best of Brahmins, a form and colour wonderful and unsurpassed.

अध्याय ५७

श्लोक 28

तं गङ्गां सरितां श्रेष्ठां मेरुपृष्ठे स्वरूपिणीम् ।अभ्येत्य स्नापयामास वारिणा स्वेन नारद

taṃ gaṅgāṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ merupṛṣṭhe svarūpiṇīm / abhyetya snāpayāmāsa vāriṇā svena nārada

हिन्दी अर्थ

होते हैं। तीन दिनका स्पर्श करनेवाली (वृद्धि)

English

The Ganga, best of rivers, in her own form on Meru's back, came to him and bathed him with her water, O Narada.

अध्याय ५७

श्लोक 29

कृष्णाजिनं चान्तरिक्षाच्छुकार्थे भुव्यवापतत् ।जगीयन्त च गन्धर्वा ननृतुञ्चाप्सरोगणाः

kṛṣṇājinaṃ cāntarikṣācchukārthe bhuvyavāpatat / jagīyanta ca gandharvā nanṛtuñcāpsarogaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यका अस्त) हो तो पूर्वक तीन दिन अच्छे नहीं राशि प्रशस्त हैं चन्द्रमा, सूर्य, बुध, बृहस्पति तथा माने जाते हैं। यदि ग्रहण लगे हुए सूर्य, चन्द्रका शुक्र आदि पाँच ग्रह जिस राशिके इष्ट हों, वह लग्र

English

A black antelope skin fell from the sky to the ground for Shuka; Gandharvas sang and Apsaras danced;

अध्याय ५७

श्लोक 30

देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त महास्वनाः ।विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा तुंबुरुनारदौ

devadundubhayaścaiva prāvādyanta mahāsvanāḥ / viśvāvasuśca gandharvastathā tuṃburunāradau

हिन्दी अर्थ

१.आषाढ़ शुक्ला ११ से कार्तिक शुक्ला ११ तक भगवान् हषीकेशके शयनका काल है। २.अर्थात् गोचरबल एक, वेधबल दो और अष्टकवर्ग-बल तीनके बराबर है।

English

the divine drums sounded with great noise; Vishvavasu the Gandharva, Tumburu and Narada,

अध्याय ५७

श्लोक 31

हाहाहूहूश्च गन्धर्वौं तुष्टुवुः शुकसंभवम् ।तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः

hāhāhūhūśca gandharvauṃ tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam / tatra śakrapurogāśca lokapālāḥ samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

३.जातक अध्यायमें देखिये। अभिप्राय यह है कि नक्षत्रविहित (गुणयुक्त) न मिले तो उसका मुहूर्त लेना चाहिए। यदि लग्नराशि निर्बल हो तो उसके नवमांश आदिका बल देखकर निर्बल लग्नको भी प्रशस्त समझना चाहिए।

English

Haha and Huhu praised the birth of Shuka. There Shakra and the guardians of the world assembled,

अध्याय ५७

श्लोक 32

देवा देवर्षथयश्चटैव तथा ब्रह्मर्षयो ऽपि च ।दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः

devā devarṣathayaścaṭaiva tathā brahmarṣayo 'pi ca / divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣa ca mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

शुभप्रद होता है। यदि चार ग्रह भी बली हों तो भी उन्हें शुभप्रद ही समझना चाहिए॥ ४३२-४३३ ॥

English

gods, divine sages and Brahmin sages too; the wind rained all divine flowers.

अध्याय ५७

श्लोक 33

जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् ।तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः

jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭamabhavajjagat / taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

मुने! जामित्र (लग्रसे सप्तम स्थान) शुद्ध (ग्रहवर्जित) हो तथा लग्न इक्कीस दोषोंसे रहित हो तो उसे विवाहमें ग्रहण करना चाहिए। अब मैं उन इक्कीस दोषोंके नाम, स्वरूप और फलका

English

The moving and unmoving world became joyful. The great-souled, radiant lord himself, with the Goddess, out of affection

अध्याय ५७

श्लोक 34

जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा ।तस्य देवेश्वरः शक्तो दिव्यमद्भुतदर्शनम्

jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayattadā / tasya deveśvaraḥ śakto divyamadbhutadarśanam

हिन्दी अर्थ

( विवाहके इक्‍्कीस दोष-- ) पश्चाड्ग-शुद्धिका न होना, यह प्रथम दोष कहा गया है। उदयास्तकी शुद्धिका न होना २, उस दिन सूर्यकी संक्रान्तिका होना ३, पापग्रहका षड्वर्गमें रहना ४, लग्नसे छठे भावमें शुक्रकी स्थिति ५, अष्टममें मड्रलका रहना ६, गण्डान्त होना ७, कर्तरीयोग ८, बारहवें, छठे

English

initiated the sage's newborn son by rule; and Indra, lord of the gods, gave him a divine, wondrous-looking

अध्याय ५७

श्लोक 35

ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देवा वासांसि चाभितः ।हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः

dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devā vāsāṃsi cābhitaḥ / haṃsāśca śatapatrāśca sārasāśca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

खार्जूर १४, नक्षत्रेकचरण १५, ग्रहण और उत्पातके नक्षत्र १६, पापग्रहसे विद्ध नक्षत्र १७, पापसे युक्त नक्षत्र १८, पापग्रहका नवमांश १९, महापात २० और वैधृति २१--विवाहमें ये २१ दोष कहे गये

English

water-pot with love, and the gods gave clothing all around; swans, lotuses-birds and thousands of cranes

अध्याय ५७

श्लोक 36

प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च नारद ।आरणे यस्तदा दिव्यं प्राप्य जन्म महामुनिः

pradakṣiṇamavartanta śukāścāṣāśca nārada / āraṇe yastadā divyaṃ prāpya janma mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

मुने! तिथि, वार, नक्षत्र, योग और करण-- इन पाँचोंका मेल “पश्ञाड़” कहलाता है। उसकी शुद्धि 'पच्चाड़ शुद्धि कहलाती है। जिस दिन पञ्चाड़के दोष हों, उस दिन विवाहलग्न बनाना निरर्थक है।

English

circled him to the right, and parrots and chasha birds, O Narada. The great sage who then took a divine birth in the fire-stick

अध्याय ५७

श्लोक 37

तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः ।उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः

tatraivovāsa medhāvī vratacārī samāhitaḥ / utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारका लग्र यदि पाँच इष्ट ग्रहोंसे युक्त हो तो भी उसको विषमिश्रित दूधके समान त्याग देना चाहिए॥४३९-४४०- ॥ लग्न या उसके नवमांश अपने-अपने स्वामीसे युक्त या दृष्ट न हों

English

stayed right there, wise, observing vows, attentive. As soon as he was born the Vedas with their secrets and compendia

अध्याय ५७

श्लोक 38

उपतस्थुर्मुनिश्रेष्ठं यथास्य पितरं तथा ।बृहस्पतिं स वव्रे च वेदवेदाङ्गभाष्यवित्

upatasthurmuniśreṣṭhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā / bṛhaspatiṃ sa vavre ca vedavedāṅgabhāṣyavit

हिन्दी अर्थ

अथवा परस्पर (लग्नेशसे नवमांश और नवमांशपतिसे लग्नेश) युक्त या दृष्ट न हों अथवा अपने स्वामीके शुभग्रह मित्रसे युक्त या दृष्ट न हों तो वरके लिये

English

attended that best of sages as they did his father. He chose Brihaspati, knower of the Vedas, Vedangas and commentaries,

अध्याय ५७

श्लोक 39

उपाध्यायं द्विजश्रेष्ठ धर्ममेवानुचिन्तयन् ।सो ऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान्

upādhyāyaṃ dvijaśreṣṭha dharmamevānucintayan / so 'dhītya vedānakhilānsarahasyānsasaṃgrahān

हिन्दी अर्थ

घातक होते हैं। इसी प्रकार लग्नसे सप्तम और उसके नवमांशमें भी ये दोनों यदि अपने-अपने स्वामीसे अथवा परस्पर युक्त या दृष्ट नहीं हों या अपने-अपने स्वामीके शुभ मित्रसे युक्त या दृष्ट

English

as his teacher, O best of Brahmins, reflecting only on dharma. Having studied all the Vedas with their secrets and compendia,

अध्याय ५७

श्लोक 40

इतिहासं च कार्त्स्न्येन वेदशास्त्राणि चाभितः ।गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः

itihāsaṃ ca kārtsnyena vedaśāstrāṇi cābhitaḥ / gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

न हों तो उस दशामें विवाह होनेपर वह वधूके लिये घातक है ॥४४१-४४२-३॥

English

and the epics in full, and the Vedic scriptures all around, the great sage, having given the teacher's fee, returned.

अध्याय ५७

श्लोक 41

उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहिताः ।देवतानामृषीणां च बाल्ये ऽपि सुमहातपाः

ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitāḥ / devatānāmṛṣīṇāṃ ca bālye 'pi sumahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यकी संक्रान्तिके समयसे पूर्व और पश्चात् सोलह-सोलह घड़ी विवाह आदि शुभ कार्योंमें त्याज्य है। लग्नका षड्वर्ग (राशि, होरा, द्रेष्काण,

English

He began fierce austerity as a celibate student, attentive; even in childhood, a sage of great austerity of gods and sages.

अध्याय ५७

श्लोक 42

संमत्रणीयो जन्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा ।न त्वस्य रमते बुद्धि राश्रमेषु मुनीश्वर

saṃmatraṇīyo janyaśca jñānena tapasā tathā / na tvasya ramate buddhi rāśrameṣu munīśvara

हिन्दी अर्थ

विवाह, देवप्रतिष्ठा आदि कार्योमें श्रेष्ठ माना गया

English

He was to be consulted and was born for knowledge and austerity; his mind did not delight in the stages of life, O lord of sages.

अध्याय ५७

श्लोक 43

त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः ।स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात्

triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ / sa mokṣamanucintyaiva śukaḥ pitaramabhyagāt

हिन्दी अर्थ

लग्नसे छठे स्थानमें शुक्र हो तो वह ' भुगुषष्ठ' नामक दोष कहलाता है। उच्चस्थ और शुभ ग्रहसे युक्त होनेपर भी उस लग्रको सदा त्याग देना चाहिए। लग्नसे अष्टम स्थानमें मड़रल हो तो यह 'भौम महादोष” कहलाता है। यदि मड़ल उच्चमें हो और तीन शुभ ग्रह लग्रमें हों तो

English

Seeing the dharma of liberation in the three householder-roots, Shuka, reflecting only on liberation, went to his father.

अध्याय ५७

श्लोक 44

प्राहाभिवाद्य च तदा श्रेयोर्ऽथी विनयान्वितः ।मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे

prāhābhivādya ca tadā śreyor'thī vinayānvitaḥ / mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavān prabravītu me

हिन्दी अर्थ

तिथियोंके अन्त और नन्दा (१, ६, ११) तिथियोंकी आदिकी सन्धिमें दो घड़ी 'तिथिगण्डान्त-दोष' कहलाता है। यह जन्म, यात्रा, उपनयन और विवाहादि शुभ कार्योंमें घातक कहा गया है ॥ ४४७ ॥

English

Having saluted him, he said with humility, wishing for the best: "May the Lord, skilled in the dharmas of liberation, tell me

अध्याय ५७

श्लोक 45

यथैव मनसः शान्तिः परमा संभवेन्मुने ।शृत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम्

yathaiva manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavenmune / śṛtvā putrasya vacanaṃ paramarṣiruvāca tam

हिन्दी अर्थ

कर्क लग्रके अन्त और सिंह लग्रके आदिकी सन्धिमें, वृश्चिक और धनुकी सन्धिमें तथा मीन और मेष लग्रकी सन्धिमें आधा घड़ी 'लग्नगण्डान्त' कहलाता है। यह भी घातक होता है॥४४८ ॥

English

how supreme peace of mind may arise, O sage." Hearing his son's words, the great sage said to him:

अध्याय ५७

श्लोक 46

अधीष्व मोक्षशास्त्रं वै धर्मांश्च विविधानपि ।पितुर्निदेशाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः

adhīṣva mokṣaśāstraṃ vai dharmāṃśca vividhānapi / piturnideśājjagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्लेषाके अन्तका चतुर्थ चरण और मधघाका प्रथम चरण तथा ज्येष्ठाके अन्तकी १६ घड़ी और मूलका प्रथम चरण एवं रेवती नक्षत्रके अन्तकी

English

"Study the scripture of liberation and the various dharmas." By his father's order Shuka, best of knowers of Brahman, took them up,

अध्याय ५७

श्लोक 47

योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव नारद ।शतं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम्

yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva nārada / śataṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramam

हिन्दी अर्थ

यहाँ घातक शब्द अशुभ-सूचक समझना चाहिए अर्थात् ऐसे लग्नममें वरको अशुभ फल प्राप्त होता है।

English

the entire scripture of yoga and the Kapila (Sankhya), O Narada, a hundred, endowed with Brahmic glory and Brahma-like valour.

अध्याय ५७

श्लोक 48

मेने पुत्रं यथा व्यासो मोक्षशास्त्रविशारदम् ।उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्

mene putraṃ yathā vyāso mokṣaśāstraviśāradam / uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram

हिन्दी अर्थ

ग्यारह घड़ी और अश्विनीका प्रथम चरण--इस प्रकार इन दो-दो नक्षत्रोंकी सन्धिका काल 'नक्षत्रगण्डान्त' कहलाता है। ये तीनों प्रकारके गण्डान्त महाक्रूर होते हैं ॥४४७--४४९-- ॥

English

Vyasa considered his son expert in the scriptures of liberation. He then said, "Go to Janaka, lord of Mithila.

अध्याय ५७

श्लोक 49

स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन नराधिपः ।पितुर्नियोगादगमज्जनकं मेथखिलं नृपम्

sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena narādhipaḥ / piturniyogādagamajjanakaṃ methakhilaṃ nṛpam

हिन्दी अर्थ

( कर्तरीदोष-- ) लग्नसे बारहवें मार्गी और द्वितीयमें वक्री दोनों पापग्रह हों तो लग्रमें आगे- पीछे दोनों ओरसे जानेके कारण यह “कर्तरीदोष ' कहलाता है। इसमें विवाह होनेसे यह कर्तरीदोष

English

That king will tell you in full about liberation." By his father's order he went to King Janaka of Mithila

अध्याय ५७

श्लोक 50

प्रष्टुं धर्मस्य निष्टां वै मोक्षस्य च परायणम् ।उक्तश्च मानुषेण त्वं तथा गच्छेत्यविस्मितः

praṣṭuṃ dharmasya niṣṭāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam / uktaśca mānuṣeṇa tvaṃ tathā gacchetyavismitaḥ

हिन्दी अर्थ

वर-वधू दोनोंके गलेपर छुरी चलानेवाला (उनका अनिष्ट करनेवाला) होता है। ऐसे कर्तरीदोषसे युक्त लग्रका परित्याग कर देना चाहिए ॥ ४५०-४५१ ॥

English

to ask about the ultimate of dharma and the supreme refuge of liberation. "Go thus, unastonished, when addressed by a man;

अध्याय ५७

श्लोक 51

न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै ।आर्जवेनैव गन्तव्यं न सुखाय क्षणात्त्वया

na prabhāveṇa gantavyamantarikṣacareṇa vai / ārjavenaiva gantavyaṃ na sukhāya kṣaṇāttvayā

हिन्दी अर्थ

( लग्न-दोष-- ) यदि लग्रनसे छठे, आठवें तथा बारहवेंमें चन्द्रमा हो तो यह 'लग्नरदोष” कहलाता है। ऐसा लग्र शुभग्रहों तथा अन्य सम्पूर्ण गुणोंसे युक्त होनेपर भी दोषयुक्त होता है। वह लग्र

English

do not go by your power, moving through the sky; you should go with simplicity, not for ease in a moment.

अध्याय ५७

श्लोक 52

न द्रष्टव्या विशेषा हि विशेषा हि प्रसंगिनः ।अहॄङ्कारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे

na draṣṭavyā viśeṣā hi viśeṣā hi prasaṃginaḥ / ahṝṅkāro na kartavyo yājye tasminnarādhipe

हिन्दी अर्थ

बृहस्पति और शुक्रसे युक्त हो तथा चन्द्रमा उच्च, नीच, मित्र या शत्रुराशिमें (कहीं भी) हो, तो भी यत्रपूर्वक त्याग देने योग्य है, क्योंकि यह सब गुणोंसे युक्त होनेपर भी वर-वधूके लिये 'घातक'

English

Distinctions are not to be seen, for they are of the attached. Do not be proud before that king, who is worthy of sacrifice.

अध्याय ५७

श्लोक 53

स्थातव्यं वसथे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् ।स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः

sthātavyaṃ vasathe tasya sa te chetsyati saṃśayam / sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

(सग्रहदोष-- ) चन्द्रमा यदि किसी ग्रहसे युक्त हो तो 'सग्रह” नामक दोष होता है। इस दोषमें भी विवाह नहीं करना चाहिए। चन्द्रमा यदि सूर्यसे युक्त हो तो दरिद्रता, मड्लसे युक्त

English

Stay in his dwelling; he will cut your doubt. That king is skilled in dharma and expert in the scriptures of liberation.

अध्याय ५७

श्लोक 54

यथा यथा च ते ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया ।एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः

yathā yathā ca te brūyāttatkāryamaviśaṅkayā / evamuktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ

हिन्दी अर्थ

हो तो घात अथवा रोग, बुधसे युक्त हो तो अनपत्यता (संतान-हानि), गुरुसे युक्त हो तो दौर्भाग्य, शुक्रसे युक्त हो तो पति-पत्नीमें शत्रुता, शनिसे युक्त हो तो प्रत्रज्या (घरका त्याग), राहुसे

English

Whatever he tells you, do without hesitation." Thus told, the righteous sage went to Mithila.

अध्याय ५७

श्लोक 55

पभ्द्यां शक्तोन्तरिक्षेण क्रान्तुं भूमिं ससागराम् ।सगिरीं श्चाप्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत्

pabhdyāṃ śaktontarikṣeṇa krāntuṃ bhūmiṃ sasāgarām / sagirīṃ ścāpyatikramya bhārataṃ varṣamāsadat

हिन्दी अर्थ

युक्त हो तो सर्वस्वहानि और केतुसे युक्त हो तो कष्ट और दरिद्रता होती है॥ ४५४--४५७॥

English

On foot — though able to cross the earth with its oceans through the sky — passing mountains too, he reached the land of Bharata.

अध्याय ५७

श्लोक 56

स देशान्विविधान्स्फीतानतिक्रम्य महामुनिः ।विदेहान्वै समासाद्य जनकेन समागमत्

sa deśānvividhānsphītānatikramya mahāmuniḥ / videhānvai samāsādya janakena samāgamat

हिन्दी अर्थ

(पापग्रहकी निन्दा और शुभग्रहोंकी प्रशंसा-- ) मुने! इस प्रकार सग्रहदोषमें चन्द्रमा यदि पापग्रहसे युक्त हो तो वर-वधू दोनोंके लिये घातक होता है। यदि वह शुभग्रहोंसे युक्त हो तो उस स्थितिमें

English

The great sage, passing various prosperous countries, reached Videha and met Janaka.

अध्याय ५७

श्लोक 57

राजद्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः ॥ट तस्थौ तत्र महायोगी क्षुत्पिपासादिवर्जितः

rājadvāraṃ samāsādya dvārapālairnivāritaḥ //ṭa tasthau tatra mahāyogī kṣutpipāsādivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि उच्च या मित्रकी राशिमें चन्द्रमा हो तो लग्न

English

Having reached the palace gate, stopped by the gatekeepers, the great yogi stood there, free of hunger and thirst,

अध्याय ५७

श्लोक 58

आतपे ग्लानिरहितो ध्यानयुक्तश्च नारद ।तेषां तु द्वारपालानामेकस्तत्र व्यवस्थितः

ātape glānirahito dhyānayuktaśca nārada / teṣāṃ tu dvārapālānāmekastatra vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

दोषयुक्त रहनेपर भी वर-वधूके लिये कल्याणकारी होता है। परंतु चन्द्रमा स्वोच्चमें या स्वराशिमें अथवा मित्रकी राशिमें रहनेपर भी यदि पापग्रहसे युक्त हो तो वर-वधू दोनोंके लिये घातक होता

English

free of weariness in the sun, intent on meditation, O Narada. One of those gatekeepers stationed there,

अध्याय ५७

श्लोक 59

मध्यङ्गतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् ।जूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः

madhyaṅgatamivādityaṃ dṛṣṭvā śukamavasthitam / jūjayitvā yathānyāyamabhivādya kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

( अष्टमराशि लग्रदोष--- ) वर या वधूके जन्मलग्र्से अथवा उनकी जन्मराशिसे अष्टमराशि विवाह-लग्रमें पड़े तो यह दोष भी वर और वधूके लिये घातक होता है। वह राशि या वह

English

seeing Shuka standing like the sun at noon, honoured him properly, saluted with folded hands,

अध्याय ५७

श्लोक 60

प्रावेशयत्ततः कक्षआं द्वितीयां राजवेश्मनः ।तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच्चैत्रग्थोपमम्

prāveśayattataḥ kakṣaāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ / tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahaccaitragthopamam

हिन्दी अर्थ

लग्न शुभग्रहसे युक्त हो तो भी उस लग्नको, उस नवमांशसे युक्त लग्नबको अथवा उसके स्वामीको यत्रपूर्वक त्याग देना चाहिए॥ ४६०-४६१५ ॥

English

and let him into the second enclosure of the royal house. There, connected to the inner apartments, a great (garden) like Chaitraratha,

अध्याय ५७

श्लोक 61

सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् ।दर्शयित्वासने स्थाप्य राजानं च व्यजिज्ञपत्

suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam / darśayitvāsane sthāpya rājānaṃ ca vyajijñapat

हिन्दी अर्थ

( द्वादश राशिदोष ) वर-वधूके जन्म-लग्र या जन्मराशिसे द्वादश राशि यदि विवाह-लग्रमें पड़े तो वर-वधूके धनकी हानि होती है। इसलिये उस लग्रको, उसके नवमांशको और उसके स्वामीको

English

with well-divided water-play, lovely, with flowering trees, showing him, he seated him and informed the king.

अध्याय ५७

श्लोक 62

श्रुत्वा राजा शुकं प्राप्तं वारस्त्रीः स न्ययुङ्क्त च ।सेवायै तस्य भावस्य ज्ञानाय मुनिसतम

śrutvā rājā śukaṃ prāptaṃ vārastrīḥ sa nyayuṅkta ca / sevāyai tasya bhāvasya jñānāya munisatama

हिन्दी अर्थ

(जन्मलग्न और जन्मराशिकी प्रशंसा-- ) जन्म- राशि और जन्मलग्रका उदय विवाहमें शुभ होता है तथा दोनोंके उपचय (३, ६, १०, ११) स्थान यदि विवाह-लग्नमें हो तो अत्यन्त शुभप्रद होते हैं ॥४६३- ॥

English

Hearing that Shuka had come, the king appointed courtesans to serve him and to learn his state of mind, O best of sages.

अध्याय ५७

श्लोक 63

तं चारुकेश्यः शुश्रेण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः ।सूक्ष्मरक्तांबरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः

taṃ cārukeśyaḥ śuśreṇyastaruṇyaḥ priyadarśanāḥ / sūkṣmaraktāṃbaradharāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

( विषघटी श्लुवाड्डू-- ) अश्विनीका श्रुवाड्ू ५०, भरणीका २४, कृत्तिकाका ३०, रोहिणीका ५४, मृगशिराका १३, आर्द्रोका २१, पुनर्वसुका ३०, पुष्यका २०, आश्लेषाका ३२, मघाका ३०,

English

Those fair-haired, graceful, young women of pleasant look, clad in fine red cloth and ornamented with refined gold,

अध्याय ५७

श्लोक 64

संलापालापकुशाला भावज्ञाः सर्वकोविदाः ।परं पञ्चाशतस्तस्य पाद्यादीनि व्यकल्पयन्

saṃlāpālāpakuśālā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥ / paraṃ pañcāśatastasya pādyādīni vyakalpayan

हिन्दी अर्थ

पूर्वाफाल्गुनीका २०, उत्तराफाल्गुनीका १८, हस्तका २१, चित्राका २०, स्वातीका १४, विशाखाका १४, अनुराधाका १०, ज्येष्टाका १४, मूलका ५६, पूर्वाषाढ़का २४, उत्तराषाढ़का २०, श्रवणका १०,

English

skilled in conversation, knowers of moods, expert in all, over fifty of them, prepared water for the feet and other services.

अध्याय ५७

श्लोक 65

देश कालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् ।तस्य भुक्तवतस्तात तास्ततः पुरकाननम्

deśa kālopapannena sādhvannenāpyatarpayan / tasya bhuktavatastāta tāstataḥ purakānanam

हिन्दी अर्थ

धनिष्ठाका १०, शतभिषाका १८, पूर्व भाद्रपदका १६, उत्तर भाद्रपदका २४ और रेवतीका धुवाडू ३० है। इन अश्विनी आदि नक्षत्रोंक अपने-अपने ध्रुवाड्ड तुल्य घड़ीके बाद ४ घड़ीतक विषघटी

English

They satisfied him with excellent food suited to place and time. When he had eaten, dear one, they then showed him

अध्याय ५७

श्लोक 66

सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकत्वेन नारद ।क्रीडन्त्यश्च हसंत्यश्च गायन्त्यश्चैव ताः शुकम्

suramyaṃ darśayāmāsurekaikatvena nārada / krīḍantyaśca hasaṃtyaśca gāyantyaścaiva tāḥ śukam

हिन्दी अर्थ

होती है। विवाह आदि शुभ कार्योंमें विषधटिकाओंका

English

the lovely city-garden, one by one, O Narada; playing, laughing and singing they attended Shuka.

अध्याय ५७

श्लोक 67

उदारसत्वं सत्वज्ञाःसर्वाः पर्य्यचरंस्तदा ।आरणेयस्तु शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः

udārasatvaṃ satvajñāḥsarvāḥ paryyacaraṃstadā / āraṇeyastu śuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

। करना चाहिए' ॥ ४६४--४६८ ॥ रवि आदि वारोंमें जो मुहूर्त निन्दित कहा गया है, वह यदि अन्य लाख गुणोंसे युक्त हो तो भी विवाह आदि शुभ कार्योमें वर्जनीय ही है॥ ४६९ ॥

English

All of them, knowing character, attended that noble-natured one. But the son of the fire-stick, pure-souled, victor over anger and the senses,

अध्याय ५७

श्लोक 68

ध्यानस्थ एव सततं न हृष्यति न कुप्यति ।पादशौचं तु कृत्वा वै शुकः संध्यामुपास्य च

dhyānastha eva satataṃ na hṛṣyati na kupyati / pādaśaucaṃ tu kṛtvā vai śukaḥ saṃdhyāmupāsya ca

हिन्दी अर्थ

रवि आदि दिनोंमें जो-जो वार-दोष कहे गये हैं, वे अन्य सब गुणोंसे युक्त हों तो भी शुभ कार्यमें वर्जनीय हैं ॥ ४७० ॥

English

ever in meditation, neither rejoices nor is angered. Having washed his feet and performed the twilight worship, Shuka

अध्याय ५७

श्लोक 69

निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं व्यचिन्तयत् ।पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः

niṣasādāsane puṇye tamevārthaṃ vyacintayat / pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रके जिस चरणमें पूर्वोक्त 'एकार्गल दोष' हो, उस चरण (नवांश)-से युक्त जो लग्न हो उसमें यदि गुरु, शुक्रका योग हो तो भी विषयुक्त दूधके समान उसको त्याग देना चाहिए॥ ४७१॥

English

sat on a holy seat and reflected on that very matter. In the first part of the night he was intent on meditation,

अध्याय ५७

श्लोक 70

मध्यरात्रे यथान्याय्यं निद्रामाहारयत्प्रभुः ।ततः प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्

madhyarātre yathānyāyyaṃ nidrāmāhārayatprabhuḥ / tataḥ prātaḥ samutthāya kṛtvā śaucamanantaram

हिन्दी अर्थ

ग्रहण तथा उत्पातसे दूषित नक्षत्रको तीन ऋतु (छ: मास)-तक शुभ कार्यमें छोड़ देना चाहिए। जब चन्द्रमा उस नक्षत्रको भोगकर छोड़ दे तो वह नक्षत्र जली हुई लकड़ीके समान निष्फल हो

English

at midnight the lord took sleep as is proper. Then rising in the morning and performing purification,

अध्याय ५७

श्लोक 71

स्त्रीभिः परिवृत्तो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत ।अनेन विधिना तत्र तदहःशेषमप्युत

strībhiḥ parivṛtto dhīmāndhyānamevānvapadyata / anena vidhinā tatra tadahaḥśeṣamapyuta

हिन्दी अर्थ

जाता है अर्थात् दोष-कारक नहीं रह जाता। शुभ कार्योमें ग्रहसे विद्ध और पापग्रहसे युक्त सम्पूर्ण नक्षत्रकों मदिरामिश्रित पञ्मगव्यके समान त्याग देना चाहिए; परंतु यदि नक्षत्र शुभग्रहसे विद्ध हो

English

surrounded by women, the wise one took up meditation only. By this method there the rest of that day too

अध्याय ५७

श्लोक 72

तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास नारद

tāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayāmāsa nārada

हिन्दी अर्थ

तो उसका विद्ध चरणमात्र त्याज्य है, सम्पूर्ण

English

and that night he spent in the king's house, O Narada.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 57
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.