Narada Purana· Nārada Purāṇa
59
अध्याय 59 / 167

Book 1 - Adhyaya 60

94 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ94 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५९

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने एकोनषष्टितमो ऽध्यायः सनदन उवाच अवतीर्णेषु विप्रेषु यासः पुत्रसहायवान् ।तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne ekonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ sanadana uvāca avatīrṇeṣu vipreṣu yāsaḥ putrasahāyavān / tūrṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat

हिन्दी अर्थ

वर और कन्याकी कुण्डली मिलानेके लिये जो वश्य, योनि, राशिकूट, योनिकूट, वर्णकूट तथा नाडी आदिका वर्णन किया गया है, उन सबको सुगमतापूर्वक जानने तथा उनके गुणोंको समझनेके लिये निम्नाद्धित चक्रोंपर दृष्टिपात

English

Y/htn the Brahmanas (disciples of Vyasa) descended (from the height of Vyisa*s hermitage) or departed, the intelligent Vyasa with only bis son (Suka) as the companion, remained silently absorbed in meditation in the hermitage.

अध्याय ५९

श्लोक 2

तमुवाचाशरी री वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् ।भो भो महर्षे बासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते

tamuvācāśarī rī vāk vyāsaṃ putrasamanvitam / bho bho maharṣe bāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate

हिन्दी अर्थ

चूचे. ली.लू., (अ.इ. ओ.वा. वे.वो. कु.घ. के.को डी.डू. मा.मी. मो.टा. टे.टो. पू.ष चो.ला. ले.लो. उ.ए. वी.वू. ।का.की. डःछ. हा.ही डे.डो. मू.मे. टी.टू. पा.पी. ण.ठ. रा.री

English

An incorporeal voice* addressed Vyto along with

अध्याय ५९

श्लोक 3

एको ध्यानपरस्तूष्णी किमाःसे चिन्तयन्निव ।ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतो ऽयं न शोभते

eko dhyānaparastūṣṇī kimāḥse cintayanniva / brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate

हिन्दी अर्थ

जन्मकालिक ग्रहोंकी स्थिति तथा जन्म-नक्षत्र-सम्बन्धी आठ प्रकारके कूटद्वारा वर-वधूकी कुण्डलीका मिलान किया जाता है। यदि जन्म-लग्न या जन्म-राशि (चन्द्रमा) से १, ४, ७, ८ या १२ वें स्थानमें मड्भल या अन्य पापग्रह वरकी कुण्डलीमें हों तो पत्रीके लिये और कन्याकी कुण्डलीमें हों तो बरके लिये अनिष्टकारी होते हैं। यदि दोनोंकी कुण्डलियोंमें उक्त स्थानोंमें पापग्रहकी संख्या समान हो तो उक्त दोष नहीं माना जाता है । उदाहरणके लिये--

English

Why are you sitting thus silent and absorbed in medi¬ tation, as if you are (anxiously) brooding over something? This mountain devoid of the vibrant echoes (of Vedas) docs not appear splendid.

अध्याय ५९

श्लोक 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्ध पुत्रेण धीमता ।वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा

tasmādadhīṣva bhagavansārddha putreṇa dhīmatā / vedānvedavidā caiva suprasannamanāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

पुनर्वसुके चतुर्थ चरणमें जन्म पूर्वाफाल्गुनीके प्रथम चरणमें जन्म

English

O venerable Sir, with a delighted heart, recite the Vedas along with your intelligent son who is well-versed in the Vedas,"

अध्याय ५९

श्लोक 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् ।शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्

tacchutvā vacanaṃ vyāso nabhovāṇīsamīritam / śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot

हिन्दी अर्थ

यहाँ वरकी कुण्डलीमें ४थे और ७वें स्थानमें शनि और मड्भल दो पापग्रह हैं तथा कन्याकी कुण्डलीमें भी ७ वें स्थानमें शनि, मड्भल हैं, जिससे दोनोंके परस्पर माड्रलिक दोष नष्ट होनेके कारण इन दोनोंका वैवाहिक सम्बन्ध श्रेष्ठ सिद्ध होता है। यहाँ भकूटके गुण इस प्रकार हैं--

English

On hearing that speech addressed to him by the ethereal voice, Vyasa began to chant the Vedas along with his son Suka.

अध्याय ५९

श्लोक 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम ।वातो ऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः

tayorabhyasatorevaṃ bahukālaṃ dvijottama / vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavījitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस तरह नक्षत्रमेलापकमें भी गुणोंका योग २२॥ है। अठारहसे अधिक होनेके कारण इन दोनोंका विवाह- सम्बन्ध श्रेष्ठ सिद्ध होता है।

English

While both of them were chanting the Vedas for a pretty long time, there arose, O excellent Brahmana, a violent wind which was as if driven by the gales that break out on the seas.

अध्याय ५९

श्लोक 7

ततो ऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् ।शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः

tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat / śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार अन्य कुण्डलियोंसे भी ग्रह और नक्षत्रका मेल देखकर विवाहका निर्णय करना चाहिए।

English

"You are blest with the spiritual vision. Your steady

अध्याय ५९

श्लोक 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् ।आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचैष्टितम्

apṛcchatpitaraṃ tatra kuto vāyurabhūdayam / ākhyātumarhati bhavānsarvaṃ vāyorvicaiṣṭitam

हिन्दी अर्थ

( विवाहोंके भेद--- ) ऊपर बताये हुए शुभ समयमें (१) प्राजापत्य, (२) ब्राह्म, (३) हैव और (४) आर्ष--ये चार प्रकारके विवाह करने चाहिए । ये ही चारों विवाह उपर्युक्त फल देनेवाले

English

Hence realising the Vedas in your own self do you reflect and meditate: the path pertaining to the Supreme soul is known as the path of gods [Devaydm ). The path that is made of Tamas is called the path of Pitrs [Pitr-ydna ).

अध्याय ५९

श्लोक 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः ।अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनं मब्रवीत्

śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ / anadhyāyanimitta'sminnidaṃ vacanaṃ mabravīt

हिन्दी अर्थ

होते हैं। इससे अतिरिक्त जो गान्धर्व, आसुर, पैशाच तथा राक्षस विवाह हैं, वे तो सब समय समान ही फल देनेवाले होते हैं॥५१०-५११॥

English

The Vedas are a form of the wind. If uttered with force and loudly (at this time) the external wind gets pained." (Hence one should not recite the Vedas when stormy winds blow)

अध्याय ५९

श्लोक 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः ।तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः

divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te niścalaṃ manaḥ / tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ satye vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कालमें जो लग्न रहता है, उससे चतुर्थ लग्रका नाम अभिजित् है और सातवाँ गोधूलि-लग्न कहलाता है। ये दोनों विवाहमें पुत्र-पौत्रकी वृद्धि करनेवाले होते हैं ॥५१२॥ पूर्व तथा कलिड्र देशवासियोंके

English

O excellent Brahmana! Then Sanatkumara who was prominent among the knowers of the Veda enquired, "O highly fortunate son of Vyasa, O highly brilliant sage! What are you doing (now)?**

अध्याय ५९

श्लोक 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिन्तय ।देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः

tasyātmani svayaṃ vedānbuddhvā samanucintaya / devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये गोधूलि-लग्र प्रधान है और अभिजित्-लग्र तो सब देशोंके लिये मुख्य कहा गया है, क्योंकि वह सब दोषोंका नाश करनेवाला है॥५१३॥

English

O son of Brahma, I am now engaged in the self

अध्याय ५९

श्लोक 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः ।पिथिव्यामन्तरिक्षे च यतः संयान्ति वायवः

dvāvetau pratyayaṃ yātau divaṃ cādhaśca gacchataḥ / pithivyāmantarikṣe ca yataḥ saṃyānti vāyavaḥ

हिन्दी अर्थ

( अभिजित्-प्रशंसा--- ) सूर्यके मध्य आकाशमें जानेपर अभिजितू मुहूर्त होता है, वह समस्त दोषोंको नष्ट कर देता है, ठीक उसी तरह, जैसे त्रिपुरासुरको श्रीशिवजीने नष्ट किया था॥५१४॥

English

I wish to ask you something about the principle that is conducive to the attainment of salvation. Please recount it O highly blessed one, so that I may attain that perfect knowledge.

अध्याय ५९

श्लोक 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ।तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः

sapta te vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ / tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvanmahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रका विवाह करनेके बाद छ: मासोंके भीतर पुत्रीका विवाह नहीं करना चाहिए। एक पुत्र या पुत्रीका विवाह करनेके बाद दूसरे पुत्रका उपनयन भी नहीं करना चाहिए। इसी प्रकार एक मड़ल

English

Refraining from sinful activities, being continuously engaged in meritorious activities, good behaviour and adherence to conventional duties* these are the most excellent things contributing to welfare.

अध्याय ५९

श्लोक 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ।उदानस्तस्य पुत्रो ऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः

teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ / udānastasya putro 'bhūvdyānastasyābhavatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

कार्य करनेके बाद छः: मासोंके भीतर दूसरा मड़ल कार्य नहीं करना चाहिए। एक गर्भसे उत्पन्न दो कनन्‍्याओंका विवाह यदि छ: मासके भीतर हो तो निश्चय ही तीन वर्षके भीतर उनमेंसे

English

Having obtained the birth as a human being (the life in) which b fraught with sorrow he who becomes attached to it becomes stupefied; such a man is incapable of being emancipated from sorrow. At tad) meet (to worldly objects) b an indication of misery.

अध्याय ५९

श्लोक 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् ।अनपत्यो ऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः

apānaśca tato jajñe prāṇaścāpi tataḥ param / anapatyo 'bhavatprāṇo durddharṣaḥ śatrumardanaḥ

हिन्दी अर्थ

एक विधवा होती है ॥ ५१५-५१६॥ अपने पुत्रके साथ जिसकी पुत्रीका विवाह हो, फिर उसके पुत्रंके साथ अपनी पुत्रीका विवाह करना ' प्रत्युद्बाह ' कहलाता है। ऐसा कभी नहीं करना चाहिए तथा

English

The intellect of one attached to the worldly affairs heightens one's vicious snare of delusion. One ensnared by delusion attains misery here and hereafter.

अध्याय ५९

श्लोक 16

पृथर्क्क्ंमाणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा ।प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक्

pṛtharkkṃmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathā tathā / prāṇināṃ sarvato vāyuśceṣṭā vartayate pṛthak

हिन्दी अर्थ

किसी एक ही वरको अपनी दो कन्याएँ नहीं देनी चाहिए। दो सहोदर वरोंको दो सहोदरा कन्याएँ नहीं देनी चाहिए। दो सहोदरोंका एक ही दिन (एक साथ) विवाह या मुण्डन नहीं करना

English

Restraint of lust and fury by all means must be pursued by one who seeks welfare. These two are conducive to the destruction of (spiritual) welfare (the moment) they crop up.

अध्याय ५९

श्लोक 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते ।प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा

prīṇanāñcaiva sarveṣāṃ prāṇa ityabhidhīyate / preṣayatyabhrasaṃghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃstathā

हिन्दी अर्थ

( गण्डान्त-दोष-- ) पूर्वकथित गण्डान्तमें यदि दिनमें बालकका जन्म हो तो वह पिताका, रात्रिमें जन्म हो तो माताका और संध्या (सायं या प्रातः) कालमें जन्म हो तो वह अपने शरीरके लिये

English

One must continuously guard one's penance against fury; one must save one's splendour and glory from (indecent) rivalry; one must save one's learning from being over*honoured and disrespected; one must save oneself from blunden.

अध्याय ५९

श्लोक 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सो ऽनिलः ।अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः

prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so 'nilaḥ / aṃbare snehamātrebhyastaḍidbhyaścottamadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

घातक होता है। गण्डका यह परिणाम अन्यथा नहीं होता है। मूलमें उत्पन्न होनेवाली संतान पुत्र हो या कन्या, श्वशुरके लिये घातक होती है, किंतु मूलके चतुर्थ चरणमें जन्म लेनेवाला बालक

English

Absence of cruelty b the greatest Z7A4tnn, forbearance b the greatest strength; knowledge of the AiTnan b the greatest knowledge and trutulness b the greatest of benefits.

अध्याय ५९

श्लोक 19

आवहो नाम सो ऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् ।उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः

āvaho nāma so 'bhyeti dvitīyaḥ śvasano nadan / udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ

हिन्दी अर्थ

श्वशुरका नाश नहीं करता है तथा आश्लेषाके प्रथम चरणमें जन्म लेनेवाला बालक भी पिताका या श्वशुरका विनाश करनेवाला नहीं होता है। ज्येष्ठाके अन्तिम चरणमें उत्पन्न बालक ही श्वशुरके

English

He b an erudite scholar who renounces everything. He moves about the objects of the sense-organs by means of those sense-organs that are fully submissive to himself

अध्याय ५९

श्लोक 20

अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति मनीषिणः ।यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम्

antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti manīṣiṇaḥ / yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurddhārayate jalam

हिन्दी अर्थ

लिये घातक होता है, कन्या नहीं। किसी प्रकार पूर्वाषाढ़ या मूलमें उत्पन्न कन्या भी माता या पिताका नाश करनेवाली नहीं होती है। ज्येष्ठटा नक्षत्रमें उत्पन्न कन्या अपने पतिके बड़े भाईके

English

He who b not getting enungled; he whose soul b quiescent; he who b without abeiration; he who has con-

अध्याय ५९

श्लोक 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वने ऽनिलः ।यो ऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती

uddhṛtya dadate cāpo jīmūtebhyo vane 'nilaḥ / yo 'ddhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchatī

हिन्दी अर्थ

लिये और विशाखामें जन्म लेनेवाली कन्या अपने देवरके लिये घातक होती है ॥५१८--५२१॥

English

Disengaging oneself from all attachment, O child, you subjugate your senses and by that means attain the state of sorrowlessness, both here and hereafter. Those who have no desire do not feel aggrieved. One shall avoid and eschew all types of desire within the Atman.

अध्याय ५९

श्लोक 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः ।संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः

udvaho nāma baṃhiṣṭhastṛtīyaḥ sa sadāgatiḥ / saṃnīyamānā bahudhā yena nīlā mahāghanāḥ

हिन्दी अर्थ

( वधू-प्रवेश-- ) विवाहके दिनसे ६, ८, १० और ७वें दिनमें वधू-प्रवेश (पतिगृहमें प्रथम प्रवेश) हो तो वह सम्पत्तिकी वृद्धि करनेवाला होता है। द्वितीय वर्ष, जन्म-राशि, जन्म-लग्र

English

The family, sons and wives, the physical body, the mass of accumulated wealth—all belong to others. They are unstable. What is that which one can call one's own? The merits and the sins (committed by oneself).

अध्याय ५९

श्लोक 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवन्ति घनाघनाः ।यो ऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा

varṣamokṣakṛtāraṃbhāste bhavanti ghanāghanāḥ / yo 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā

हिन्दी अर्थ

और जन्म-दिनको छोड़कर अन्य समयमें सम्मुख

English

How will you by yourself traverse the pathway en¬ veloped in darkness, without rest, without a support, without food and drink to be partaken of, and without a guide?

अध्याय ५९

श्लोक 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ।येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः

caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ / yena vegavatā rugṇāḥ kriyante tarujā rasāḥ

हिन्दी अर्थ

( देव-प्रतिष्ठा-- ) उत्तरायणमें, बृहस्पति और शुक्र उदित हों तो चैत्रको छोड़कर माघ आदि पाँच मासोंके शुक्लपक्षमें और कृष्णपक्षमें भी आरम्भसे आठ दिनतक सब देवताओंकी स्थापना शुभदायक होती है। जिस देवताकी जो तिथि है, उसमें उस

English

No one will follow you behlud, as you set off from here. But the merit and the sin shall follow you (wherever) you go.

अध्याय ५९

श्लोक 25

पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ।यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहॄन्त्यापो विहायसा

pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ / yasminpariplave divyā vahṝntyāpo vihāyasā

हिन्दी अर्थ

१३ तथा पूर्णिमा--इन तिथियोंमें सब देवताओंकी स्थापना शुभ होती है। तीनों उत्तरा, पुनर्वसु, मृगशिरा,

English

One seeks* one's objectives by means of learning, acts of bravery (purity* in the Mbh. original) and great knowl¬ edge. When that objective is achieved one becomes liberated from Sarhsitra.

अध्याय ५९

श्लोक 26

पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं तिष्टति तिष्टति ।दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः

puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ tiṣṭati tiṣṭati / dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ

हिन्दी अर्थ

शतभिषा, श्रवण, अनुराधा और धनिष्ठा--इन नक्षत्रोंमें तथा मड्भनलवारको छोड़कर अन्य वारोंमें देव- प्रतिष्ठा करनी चाहिए। स्थापना करनेवाले (यजमान)- के लिये सूर्य, तारा और चन्द्रमा बलवान हों,

English

The (social) desire that one feels for living in the midst of human neighbourhoods (or habitations) is a rope-like bondage. People possessing merits succeed to cut it asunder and liberate themselves. Sinful persons are incapable of breaking it.

अध्याय ५९

श्लोक 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् ।यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्यो ऽमृतस्य च

yoniraṃśusahasrasya yena yāti vasuṃdharām / yasmādāpyāyate somo nidhirdivyo 'mṛtasya ca

हिन्दी अर्थ

उस दिनके पूर्वाह्रमें, शुभ समय, शुभ लग्न और शुभ नवमांशमें तथा यजमानकी जन्मराशिसे अष्टम राशिको छोड़कर अन्य लग्नोंमें देवताओंकी प्रतिष्ठा शुभदायक होती है ॥ ५२४--५२९ ॥

English

You find men of your own age and caste and having the same comely features taken away by the (god of) Death. You don't feel dejected and depressed even nominally. Indeed your heart is (made) of steel.

अध्याय ५९

श्लोक 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः ।सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्यो ऽतकाले निरस्यति

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyurjīvatāṃ varaḥ / sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇārnyo 'takāle nirasyati

हिन्दी अर्थ

मेष आदि सब राशियाँ शुभ ग्रहसे युक्त या दृष्ट हों तो देवस्थापनके लिये श्रेष्ठ समझी जाती हैं। प्रत्येक कार्यमें पञ्माड़् (तिथि, वार, नक्षत्र, योग और करण) शुभ होने चाहिए और लग्नसे

English

Ahcr eschewing both Dharma and Adharma eschew both truthfulness and falsehood. Eschew Dharma by

अध्याय ५९

श्लोक 29

यस्य धर्मे ऽनुवर्तेते मृत्युवेवस्वतावुभौ ।सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया

yasya dharme 'nuvartete mṛtyuvevasvatāvubhau / samyaganvīkṣatā buddhyā śāntayādhyātmanityayā

हिन्दी अर्थ

है॥५३०॥ (१) लग्नमें चन्द्रमा, सूर्य, मड्भरल, राहु, केतु और शनि कतकिे लिये घातक होते हैं। अन्य (बुध, गुरु और शुक्र) लग्रमें धन, धान्य और सब सुखोंको देनेवाले होते हैं। (२) द्वितीय

English

For the purpose of counteracting his grief» he kills numerous creatures. As a result of these sacriHces, the performer has to undergo rebirth and perform (innumerable) new Karmas,

अध्याय ५९

श्लोक 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां यो ऽमृतत्वाय कल्पते ।यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे

dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo 'mṛtatvāya kalpate / yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire

हिन्दी अर्थ

भावमें पापग्रह अनिष्ट फल देनेवाले और शुभग्रह धनकी वृद्धि करनेवाले होते हैं। (३) तृतीय भावमें शुभ और पाप सब ग्रह पुत्र-पौत्रादि सुखको बढ़ानेवाले होते हैं। (४) चतुर्थ भावमें शुभग्रह

English

Vv 1-S6 in this chapter Are m4inly taken from Mbk, Sdnti ch. 328 •w. 10-57.

अध्याय ५९

श्लोक 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ।येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते

dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ / yena vṛṣṭyā parābhūtastoyānyena nivartate

हिन्दी अर्थ

शुभफल और पापग्रह पाप-फलको देते हैं। (५) पञ्चम भावमें पापग्रह कष्टदायक और शुभग्रह पुत्रादि सुख देनेवाले होते हैं। (६) षष्ठ भावमें शुभग्रह शत्रुको बढ़ानेवाले और पापग्रह शत्रुके

English

In the Mbh. it U Nirada who advises Vyisa to lecite the Vedas.

अध्याय ५९

श्लोक 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः ।एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः

parīvaho nāma varo vāyuḥ sa duratikramaḥ / evamete diteḥ putrā marutaḥ paramādbhutāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये घातक होते हैं। (७) सप्तम भावमें पापग्रह रोगकारक और शुभग्रह शुभ फल देनेवाले होते हैं। (८) अष्टम भावमें शुभग्रह और पापग्रह सभी कर्ता (यजमान)-के लिये घातक होते हैं। (९)

English

NP. reads: dccottau pratjfajfoihjrdtau But the second line 12b becomes unconnected with t2a. Mbh. (ibid) v. 30 dpdvitau ptttya patiihdnau tit* \i better. It means: 'these are the two paths in the worlds hereafter.*

अध्याय ५९

श्लोक 33

अनारमन्तः सर्वाङ्गाः सर्वचारिणः ।एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः

anāramantaḥ sarvāṅgāḥ sarvacāriṇaḥ / etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ

हिन्दी अर्थ

नवम भावमें पापग्रह हों तो वे धर्मको नष्ट करनेवाले हैं और शुभग्रह शुभ फल देनेवाले होते हैं। (१०) दशम भावमें पापग्रह दुःखदायक और शुभग्रह सुयशकी वृद्धि करनेवाले होते हैं।

English

The term denotes the comm<w tendencies of sense-organs or the common factors of Sadhyai and other beings.

अध्याय ५९

श्लोक 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना ।विष्णोर्निःश्वासवातो ऽयं यदा वेगसमीरितः

kaṃpitaḥ sahasā tena pavamānena vāyunā / viṣṇorniḥśvāsavāto 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ

हिन्दी अर्थ

(११) एकादश स्थानमें पाप और शुभ सब ग्रह सब प्रकारसे लाभकारक ही होते हैं। (१२)

English

V. I /Vd<ieadt-(all are) enabled to live (Mbh. ibid v. 35)

अध्याय ५९

श्लोक 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा ।तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठन्त्यतिवायुतः

sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā / tasmādbrahmavido brahma na paṭhantyativāyutaḥ

हिन्दी अर्थ

लग्नसे द्वादश स्थानमें पाप या शुभ सभी ग्रह व्यय (खर्च)-को बढ़ानेवाले होते हैं ॥५३१--५३६ ॥

English

I'he NP. rcsuls: yo.,.dcdat 0 eip9 jImuUbhjiwantHtlab 1 took aMne for MRS, for this process is not limited to the forests: Mbh. (ibid) 39 reads: ombannilafi *in the sky*. The reading in Mbh. b worth considering.

अध्याय ५९

श्लोक 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् ।एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः

vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet / etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

( प्रतिष्ठामें अन्य विशेष बात-- ) प्रतिष्ठा करानेवाले पुरोहित (या आचार्य )-को अर्थज्ञान न हो तो यजमानका अनिष्ट होता है। मन्त्रोंका अशुभ उच्चारण हो तो ऋत्विजों (यज्ञ करानेवालों) -

English

V. i. pdrab: the foremost of all in energy.

अध्याय ५९

श्लोक 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामगात्तदा ।ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः

uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmagāttadā / tato vyāse gate snātuṃ śuko brahmavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

का और कर्म विधिहीन हो तो कर्ताकी स्त्रीका अनिष्ट होता है। इसलिये नारद! देव-प्रतिष्ठाके समान दूसरा शत्रु भी नहीं है। यदि लग्रमें अधिक गुण हों और थोड़े-से दोष हों तो उसमें देवताओंकी

English

Thus reads NP: andramantd t<irvdfUd tarvaidh /arMt-«drtpo. But the sentence has no predicate. The Mbh. (ibid) reads: andraiam U sofhvd/Ui jarpagdb farvadAdrifta/t They blow incessantly, liave access everywhere and uphold everything.

अध्याय ५९

श्लोक 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदाङ्गपारगः ।तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने

svādhyāyamakarodbrahmanvedavedāṅgapāragaḥ / tatra svādhyāyasaṃsaktaṃ śukaṃ vyāsasutaṃ mune

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठा कर लेनी चाहिए। इससे कर्ता (यजमान)- के अभीष्ट मनोरथकी सिद्धि होती है। मुने! अब मैं संक्षेपसे ग्राम, मन्दिर तथा गृह आदिके निर्माणकी

English

Here ends chapter 328 in the Mbh. *dnti. It is ligiiiticant that NK gives a secondary—Yogic—explanation to all these verses. But he, however, concludes with the mundane common sense remark: Hence one should not recite the Veda while a stormy wind blows.**

अध्याय ५९

श्लोक 39

सनत्कुमारो भगवानेकान्ते समुपागतः ।उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना

sanatkumāro bhagavānekānte samupāgataḥ / utthāya satkṛtastena brahmaputro hi kārṣṇinā

हिन्दी अर्थ

( गृहनिर्माणके विषयमें ज्ञातव्य बातें-- ) गृह

English

Zo Afbh (Sdnfi) ch. 329, it u Nanda who approached 3uka.

अध्याय ५९

श्लोक 40

ततः प्रोवाच विप्रेन्द्र शुकं विदां वरः ।किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते

tataḥ provāca viprendra śukaṃ vidāṃ varaḥ / kiṃ karoṣi mahābhāga vyāsaputra mahādyute

हिन्दी अर्थ

आकृतिके द्वारा क्षेत्र (भूमि)-की परीक्षा कर लेनी चाहिए। यदि उस स्थानकी मिट्टीमें मधु (शहद) -के समान गन्ध हो तो ब्राह्मणोंके, पुष्पसदश गन्ध हो तो क्षत्रियोंके, आम्ल (खटाई)-के समान

English

Then the best of knowers said to Shuka, O Brahmin: "What are you doing, O fortunate son of Vyasa, great in radiance?"

अध्याय ५९

श्लोक 41

शुक उवाच स्वाध्याये संप्रवृत्तो ऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः ।त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च

śuka uvāca svādhyāye saṃpravṛtto 'haṃ brahmaputrādhunā sthitaḥ / tvaddarśanamanuprāptaḥ kenāpi sukṛtena ca

हिन्दी अर्थ

गन्ध हो तो वैश्योंक और मांसकी-सी गन्ध हो तो वह स्थान शूद्रोंके बसनेयोग्य जानना चाहिए। वहाँकी मिट्टीका रंग श्वेत हो तो ब्राह्मणोंके, लाल हो तो क्षत्रियोंके, पीत (पीला) हो तो वैश्योंके

English

Shuka said: "I am engaged in study, O son of Brahma, and now I stand here; I have come to see you by some merit.

अध्याय ५९

श्लोक 42

किञ्चित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् ।तद्वदस्व महाभाग यथा त ज्ज्ञानमाप्नुयाम्

kiñcittvāṃ praṣṭumicchāmi tattvaṃ mokṣārthasādhanam / tadvadasva mahābhāga yathā ta jjñānamāpnuyām

हिन्दी अर्थ

और कृष्ण (काला) हो तो वह शूद्रोंक निवासके योग्य है। यदि वहाँके मिट्टीका स्वाद मधुर हो तो ब्राह्णणोंक, कड़वा (मिर्चके समान) हो तो क्षत्रियोंके, तिक्त हो तो वैश्योंके और कषाय

English

I wish to ask you something: the truth, the means of liberation. Tell me, O fortunate one, how I may attain that knowledge."

अध्याय ५९

श्लोक 43

सनत्कुमार उवाच नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः ।नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्

sanatkumāra uvāca nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ tapaḥ / nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

हिन्दी अर्थ

(कसैला) स्वाद हो तो उस स्थानको शूद्रोंके निवास करनेयोग्य समझना चाहिए॥ ५४०-५४१॥ ईशान, पूर्व और उत्तर दिशामें प्लव (नीची) भूमि सबके लिये अत्यन्त वृद्धि देनेवाली होती

English

Sanatkumara said: "There is no eye like knowledge, no austerity like knowledge; no sorrow like attachment, no happiness like renunciation.

अध्याय ५९

श्लोक 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता ।सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम्

nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā / sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam

हिन्दी अर्थ

है। अन्य दिशाओंमें प्लव (नीची) भूमि सबके लिये हानि करनेवाली होती है॥५४२॥

English

Turning away from sinful action, constant merit, good conduct and right behaviour: this is the unsurpassed good.

अध्याय ५९

श्लोक 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति ।नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः

mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati / nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃgo vai duḥkhalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

( गृहभूमि-परीक्षा-- ) जिस स्थानमें घर बनाना

English

Having obtained joyless human birth, he who clings is deluded; attachment, whose mark is sorrow, does not suffice for release from sorrow.

अध्याय ५९

श्लोक 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी ।मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते

saktasya buddharbhavati mohajālavivarddhinī / mohajālāvṛto duḥkhamihāmutra tathāśnute

हिन्दी अर्थ

हो वहाँ अरत्ि (कोहिनीसे कनिष्ठा अंगुलितक) के बराबर लम्बाई, चौड़ाई और गहराई करके कुण्ड बनावे। फिर उसे उसी खोदी हुई मिट्टीसे भरे। यदि भरनेसे मिट्टी शेष बच जाय तो उस

English

For one who clings, the intellect becomes the spreader of the net of delusion; covered by the net of delusion, he gets sorrow here and hereafter.

अध्याय ५९

श्लोक 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ

sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ / kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau

हिन्दी अर्थ

स्थानमें वास करनेसे सम्पत्तिकी वृद्धि होती है। यदि मिट्टी कम हो जाय तो वहाँ रहनेसे सम्पत्तिकी हानि होती है। यदि सारी मिट्टीसे वह कुण्ड भर जाय तो मध्यम फल समझना चाहिए॥ ५४३ ॥

English

By every means desire and anger must be restrained by one seeking the good; for they are bent on destroying the good.

अध्याय ५९

श्लोक 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् ।विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeñca matsarāt / vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा उसी प्रकार अरब्रिके मापका कुण्ड बनाकर सायंकाल उसको जलसे पूरित कर दे और प्रात:काल देखे; यदि कुण्डमें जल अवशिष्ट हो तो उस स्थानमें वृद्धि होगी। यदि कीचड़ (गीली

English

One should always protect austerity from anger, prosperity from envy, learning from honour and dishonour, and the self from negligence.

अध्याय ५९

श्लोक 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम्

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam / ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ satyaṃ hi paramaṃ hitam

हिन्दी अर्थ

मिट्टी) ही बची हो तो मध्यम फल है और यदि कुण्डकी भूमिमें दरार पड़ गयी हो तो उस स्थानमें वास करनेसे हानि होगी॥ ५४४ ॥ मुने! इस प्रकार निवास करनेयोग्य स्थानकी

English

Gentleness is the highest dharma, forbearance the greatest strength, knowledge of the Self the highest knowledge, truth the greatest good.

अध्याय ५९

श्लोक 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः ।इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह

yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ / indriyairindriyārthebhyaścaratyātmavaśairiha

हिन्दी अर्थ

भलीभाँति परीक्षा करके उक्त लक्षणयुक्त भूमिमें दिकूसाधन (दिशाओंका ज्ञान) करनेके लिये समतल भूमिमें वृत्त (गोल रेखा) बनावे। वृत्तके मध्य भागमें द्वादशांगुल शंकु (बारह विभाग या पर्वसे

English

He who has given up everything is a knower and a wise man, moving here with the senses under his own control among the objects of the senses,

अध्याय ५९

श्लोक 51

असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः ।आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च

asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ / ātmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca

हिन्दी अर्थ

युक्त एक सीधी लकड़ी )-की स्थापना करे और दिक्साधनविधिसे दिशाओंका ज्ञान करे। फिर कतके नामके अनुसार षड्वर्ग शुद्ध क्षेत्रफल (वास्तुभूमिकी लम्बाई-चौड़ाईका गुणनफल) ठीक

English

unattached, tranquil, changeless, collected, with and without (the senses) that have become his Self.

अध्याय ५९

श्लोक 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति ।अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा

sa vimuktaḥ paraṃ śreyo na cireṇādhigacchati / adarśanamasaṃsparśastathaivābhāṣāṇaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

करके अभीष्ट लम्बाई-चौड़ाईके बराबर (दिशासाधित

English

He, freed, soon reaches the highest good: not seeing, not touching, and likewise not speaking, always with beings...

अध्याय ५९

श्लोक 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते महत् ।न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत्

yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate mahat / na hiṃsyātsarvabhūtāni bhūtairmaitrāyaṇaścaret

हिन्दी अर्थ

सुन्दर प्राकार (चहारदीवारी ) बनावे। लम्बाई और चौड़ाईमें पूर्व आदि चारों दिशाओंमें आठ-आठ द्वारके भाग होते हैं। प्रदक्षिणक्रमसे उनके निम्नाड्डित फल हैं। (जैसे पूर्वभागमें उत्तरसे दक्षिणतक) १-

English

one gains the great good, O sage. He should not injure any beings; he should live in friendliness with beings.

अध्याय ५९

श्लोक 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् ।आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम्

nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kena cit / ākiñcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśiṣṭvamacāpalam

हिन्दी अर्थ

तथा ८- भय--ये क्रमश: आठ द्वारोंके फल हैं। दक्षिण दिशामें क्रमश: १- मरण, २- बन्धन, ३-

English

Having obtained this birth, one should not make enmity with anyone. Poverty, contentment, freedom from expectation and steadiness:

अध्याय ५९

श्लोक 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः ।परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेन्द्रियः

etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ / parigrahaṃ parityajya bhava tātajitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

व्याधिभग तथा ८-निर्बलता-ये (पूर्वसे

English

these they call the highest good for the knower of the Self, self-conquered. Giving up possessions, my dear, become master of the senses.

अध्याय ५९

श्लोक 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् ।निराशिषो न शोचन्ति त्यजेदाशिषमात्मनः

aśokaṃ sthānamātiṣṭa iha cāmutra cābhayam / nirāśiṣo na śocanti tyajedāśiṣamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चिमतकके) आठ द्वारोंके फल हैं। पश्चिम दिशामें

English

Take refuge in a griefless state, fearless here and hereafter. The expectation-free do not grieve; give up expectations of yourself.

अध्याय ५९

श्लोक 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे ।तपरोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना

parityajyāśiṣaṃ saumya duḥkhagrāmādvimokṣyase / taparonityena dāntena muninā saṃyatātmanā

हिन्दी अर्थ

७-दुःख तथा ८-शोक--े दक्षिणसे उत्तरतकके आठ द्वारोंके फल हैं। इसी प्रकार उत्तर दिशामें (पश्चिमसे पूर्वतक) १-स्त्री-हानि, २-निर्बलता,

English

Having given up expectations, gentle one, you will be freed from the village of sorrow, by a sage constantly austere, self-controlled, and restrained.

अध्याय ५९

श्लोक 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना ।गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा

ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṃgeṣvasaṃginā / guṇasaṃgeṣveṣvanāsakta ekacaryā rataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

इसी तरह पूर्व आदि दिशाओंके गृहादिमें भी द्वार और उसके फल समझने चाहिए। द्वारका जितना विस्तार (चौड़ाई) हो, उससे दुगुनी ऊँची किवाड़ें बनाकर उन्हें घरमें (चहारदीवारीके)

English

One who desires to conquer the unconquered should be unattached amid attachments, unattached to the qualities and their attachments, always delighting in solitary conduct.

अध्याय ५९

श्लोक 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् ।द्वन्द्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः

brāhmaṇo na cirādeva sukhamāyātyanuttamam / dvandvārāmeṣu bhūteṣu varāko ramate muniḥ

हिन्दी अर्थ

चहारदीवारीके भीतर जितनी भूमि हो, उसके इक्यासी पद (समान खण्ड) बनावे। उनके बीचके नौ खण्डोंमें ब्रह्माका स्थान समझे। यह गृहनिर्माणमें अत्यन्त निन्दित है। चहारदीवारीसे मिले हुए जो चारों ओरके ३२ भाग हैं, वे पिशाचांश कहलाते हैं। उनमें घर बनाना दुःख,

English

The Brahmin soon attains unsurpassed happiness. A wretched sage delights among beings who play in dualities.

अध्याय ५९

श्लोक 60

किञ्चिन्प्रज्ञानतृप्तो ऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति ।शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम्

kiñcinprajñānatṛpto 'sau jñānatṛpto na śocati / śubhairlabheta devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam

हिन्दी अर्थ

वास्तुभूमिकी दिशा-विदिशाओंकी रेखा वास्तुकी शिरा कहलाती है। एवं ब्रह्मभाग, पिशाचभाग तथा शिराका जहाँ-जहाँ योग हो, वहाँ-वहाँ वास्तुकी मर्मसन्धि समझनी चाहिए। वह मर्मसन्धि

English

He is content with a little wisdom; content with knowledge, he does not grieve. By auspicious acts one gains godhood; by mixed ones, a human birth;

अध्याय ५९

श्लोक 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभते ऽवशः ।तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम्

aśubhaiścāpyadho janma karmabhirlabhate 'vaśaḥ / tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutam

हिन्दी अर्थ

गृहारम्भ तथा गृह-प्रवेशमें अनिष्टकारक समझी जाती है॥५५६-५५७-६॥

English

and by inauspicious deeds, helpless, a lower birth. Constantly pursued there by sorrows of death and old age,

अध्याय ५९

श्लोक 62

संसारं पश्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्से ।अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः

saṃsāraṃ paśyate jantustatkathaṃ nāvabudhse / ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

( गृहारम्भमें प्रशस्त मास-- ) मार्गशीर्ष, फाल्गुन, वैशाख, माघ, श्रावण और कार्तिक-- ये मास गृहारम्भमें पुत्र, आरोग्य और धन देनेवाले होते हैं ॥ ५५८ ॥

English

the creature sees samsara; why do you not understand? You take the harmful as beneficial, the impermanent as permanent,

अध्याय ५९

श्लोक 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ।संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिरात्मजैः

anarthe vārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase / saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohatantubhirātmajaiḥ

हिन्दी अर्थ

( दिशाओंमें वर्ग और वर्गेश-- ) पूर्व आदि आठों दिशाओंमें क्रमशः: अकारादि आठ वर्ग होते हैं। इन दिशावर्गोंके क्रमश: गरुड, मार्जार, सिंह,

English

and the useless as useful; why do you not understand? Wrapped by many threads of delusion made by your own offspring,

अध्याय ५९

श्लोक 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे ।अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः

kośakāravadātmānaṃ veṣṭito nāvabudhyase / alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

ये योनियाँ होती हैं । इन योनि-वर्गोमें अपने पाँचवें वर्गवाले परस्पर शत्रु होते हैं' ॥ ५५९-५६० ॥ (जिस ग्राममें या जिस दिशामें घर बनाना हो, वह साध्य तथा घर बनानेवाला साधक, कर्ता

English

you do not understand, wrapped like a silkworm. Enough of possessions here; possession is faulty.

अध्याय ५९

श्लोक 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् ।पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः

kṛmirhi kośakārastu badhyate svaparigrahāt / putradārakuṭuṃbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

और भर्ता आदि कहलाता है। इसको ध्यानमें रखना चाहिए।) साध्य (ग्राम )-की वर्ग-संख्याको लिखकर, उसके पीछे (बायें भागमें) साधककी वर्ग-संख्या लिखे। उसमें आठका भाग देकर जो

English

A silkworm is bound by its own possession. Creatures attached to son, wife and family sink,

अध्याय ५९

श्लोक 66

सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ।मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजन्तून्सुदुःखितान्

saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva / mohajālasamākṛṣṭānpaśyajantūnsuduḥkhitān

हिन्दी अर्थ

शेष बचे, वह साधकका धन होता है। इसके विपरीत विधिसे (अर्थात् साधककी वर्ग-संख्याके बायें भागमें साध्यकी वर्ग-संख्या रखकर जो संख्या बने, उसमें आठसे भाग देकर शेष) साधकका

English

like old forest elephants sunk in a lake of mud. See the creatures, much distressed, dragged by the net of delusion.

अध्याय ५९

श्लोक 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् ।पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते

kuṭuṃbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayam / pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛte

हिन्दी अर्थ

१. दिशा और वर्ग जाननेका चक्र, यथा--

English

Family, son, wife, body, and heap of wealth are all another's and impermanent: what is one's own? Good and evil deeds.

अध्याय ५९

श्लोक 68

यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन वै ।अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि

yadā sarvaṃ parityajya gantavyamavaśena vai / anarthe kiṃ prasaktastvaṃ svamarthaṃ nānutiṣṭasi

हिन्दी अर्थ

ऋण होता है। इस प्रकार ऋणकी संख्या अल्प और धन-संख्या अधिक हो तो शुभ माने (अर्थात् उस ग्राम या उस दिशामें बनाया हुआ घर रहने योग्य है, ऐसा समझे) ॥ ५६१(क-ख ) ॥

English

When everything must be abandoned and you must go helpless, why are you attached to the useless and do not follow your own good?

अध्याय ५९

श्लोक 69

अविश्रान्तमनालंबमपाथेयमदैशिकम् ।तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि

aviśrāntamanālaṃbamapātheyamadaiśikam / tamaḥ karttāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार साधकके नक्षत्र साध्यके नक्षत्रतक गिनकर जो संख्या हो उसको चारसे गुणा करके गुणनफलमें सातसे भाग दे तो शेष साधकका धन होता है॥ ५६२ ॥

English

Without rest, without support, without provisions, without a guide, making darkness — how will you go alone on that road?

अध्याय ५९

श्लोक 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतो ऽनुगमिष्यति ।सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छन्तमनुयास्यतः

nahi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭato 'nugamiṣyati / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ gacchantamanuyāsyataḥ

हिन्दी अर्थ

( वास्तुभूमि तथा घरके धन, ऋण, आय, नक्षत्र, वार और अंशके ज्ञानका साधन-- ) वास्तुभूमि या घरकी चौड़ाईको लम्बाईसे गुणा करनेपर गुणनफल 'पद' कहलाता है। उस (पद)-

English

No one will follow you from behind when you depart; only your good and evil deeds will follow you as you go.

अध्याय ५९

श्लोक 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् ।अर्थार्थमनुशीर्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते

vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram / arthārthamanuśīryante siddhārthastu vimucyate

हिन्दी अर्थ

को (६ स्थानोंमें रखकर) क्रमश: ८, ३, ९, ८,

English

Learning, action, valour and extensive knowledge are taught for the sake of wealth; but one who has attained the goal is freed.

अध्याय ५९

श्लोक 72

निबन्धिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।छित्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhinī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ / chitvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उदाहरण--अवर्ग ( अ इड ऋ लू एऐ ओ औ)-की पूर्व दिशा और गरुडयोनि है। वहाँसे क्रमशः दिशा

English

This rope that binds is the delight of one who lives in a village; those of good deeds cut it and go; evildoers do not cut it.

अध्याय ५९

श्लोक 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना ।न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव

tulyajātivayorūpān hṛtānpasyasi mṛtyunā / na ca nāmāsti nirvedo lohaṃ hi hṛdayaṃ tava

हिन्दी अर्थ

गिननेपर पाँचवीं दिशा (पश्चिम)-में तवर्ग और सर्प इस अवर्ग एवं गरुडका शत्रु है। इस प्रकार परस्पर सम्मुख दिशामें शतन्नुता होती है। इसी तरह कवर्ग (क ख ग घ ड)-की दिशा अग्रिकोण ओर योनि मार्जार (बिलाव) है। चवर्ग (च छ जझ ज)-की दक्षिण दिशा और सिंह योनि है। टवर्ग (टठ ड ढ ण)-की नैर्ऋ्नत्य दिशा और शान योनि है। तवर्ग (त थद धन)-की पश्चिम दिशा और सर्प योनि है। पवर्ग (पफब भ म)-की वायुकोण दिशा और मूषक (चूहा) योनि

English

You see those equal in birth, age and form carried off by death; yet no disgust arises: your heart is iron.

अध्याय ५९

श्लोक 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् ।गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम्

rūpakūlāṃ manaḥ srotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām / gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāruhām

हिन्दी अर्थ

है।यवर्ग (यर ल व)-की उत्तर दिशा और गज (हाथी) योनि है। शवर्ग (श ष स ह)-की ईशान दिशा और शशक (खरगोश) योनि है। इसका प्रयोजन यह है कि अपने-अपने नामके आदि अक्षरसे अपना वर्ग समझकर दिशा और योनिका ज्ञान करे। शत्रु-दिशामें अपने रहनेके लिये घर न बनावे। अर्थात् उस दिशाके घरमें स्वयं वास न करे तथा शत्रुवर्गवाले गाँवमें जाकर वास न करे इत्यादि। इसके सिवा, विशेष प्रयोजन मूलमें कहे गये हैं।

English

The river whose banks are form, whose current is the mind, whose islands are touch, which carries tastes, whose mud is smell, whose water is sound, hard to climb on the road to heaven —

अध्याय ५९

श्लोक 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् ।त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत्

kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyakarākarām / tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvaṃ nadīṃ taret

हिन्दी अर्थ

२. उदाहरण--विचार करना है कि “जयनारायण” नामक व्यक्तिको गोरखपुरमें बसने या व्यापार करनेमें किस प्रकारका लाभ होगा ? तो साध्य (गोरखपुर)-की वर्ग-संख्या २ के बायें भागमें साधक (जयनारायण)-की वर्ग- संख्या ३ रखनेसे ३२ हुआ। इसमें ८ से भाग देनेपर शून्य अर्थात् ८ बचा, यह साधक (जयनारायण)-का धन हुआ तथा इससे विपरीत वर्ग-संख्या २३को रखकर इसमें ८ का भाग देनेसे शेष ७ बचा। यह साधक (जयनारायण)-का

English

one should cross with the boat of intellect, having forbearance as oars, made of truth, firmness in dharma as its rudder, swift with renunciation as its wind.

अध्याय ५९

श्लोक 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज ।त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया

tyaktvā dharmamadharmaṃ ca hyubhe satyānṛte tyaja / tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyahiṃsayā

हिन्दी अर्थ

ऋण हुआ। यहाँ ऋण ७ से धन अधिक है; अत: जयनारायणके लिये गोरखपुर निवास करनेयोग्य है--यह सिद्ध हुआ। तात्पर्य यह कि जयनारायणको गोरखपुरमें ८ लाभ और ७ खर्च होता रहेगा।

English

Giving up dharma and adharma, give up both truth and falsehood. Give up dharma by absence of resolve, and adharma by non-violence;

अध्याय ५९

श्लोक 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् ।अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्

ubhe satyānṛte buddhiṃ paramaniścayāt / asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam

हिन्दी अर्थ

९, ६ से गुणा करे और गुणनफलनमें क्रमश: १२, ८, ८, २७, ७, ९ से भाग दे। फिर जो शेष बचें,

English

having given up both truth and falsehood with the supreme resolve of intellect — this body with pillars of bone, bound with sinews, plastered with flesh and blood,

अध्याय ५९

श्लोक 78

धर्मावनद्धं दुर्गन्धिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ।जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम्

dharmāvanaddhaṃ durgandhiṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ / jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamasthiram

हिन्दी अर्थ

होते हैं। धन अधिक हो तो वह घर शुभ होता है। यदि ऋण अधिक हो तो अशुभ होता है तथा

English

covered with skin, foul-smelling, filled with urine and faeces, afflicted with old age and grief, a dwelling of disease, unsteady —

अध्याय ५९

श्लोक 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज ।इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत्

rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja / idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagañcāpi yadbhavet

हिन्दी अर्थ

४, ६, ८) आय अशुभ होता है। घरका जो नक्षत्र हो, वहाँसे अपने नामके नक्षत्रतक गिनकर जो संख्या हो, उसमें ९ से भाग दे। फिर यदि शेष (तारा) ३ बचे तो धनका नाश होता है। ५ बचे

English

menstruating and impermanent, the dwelling of the elements: abandon it. This whole world, moving and unmoving as well, whatever there is,

अध्याय ५९

श्लोक 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् ।इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा

mahābhūtātmakaṃ sarvamasmādyatparamāṇumat / indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā

हिन्दी अर्थ

तो यशकी हानि होती है और ७ बचे तो गृहकर्ताका ही मरण होता है। घरकी राशि और अपनी राशि गिननेपर परस्पर २, १२ हो तो धनहानि होती है; ९, ५ हो तो पुत्रकी हानि होती है और ६, ८ हो

English

all is made of the great elements, with atoms from it. The five senses, and tamas, sattva and rajas —

अध्याय ५९

श्लोक 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः ।सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम्

ityeṣa saptadaśako rāśikhyaktasaṃjñakaḥ / sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi hitam

हिन्दी अर्थ

तो अनिष्ट होता है; अन्य संख्या हो तो शुभ समझना चाहिए। सूर्य और मड्गलके वार तथा अंश हो तो उस घरमें अग्निभय होता है। अन्य वार-अंश हो तो सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तुओंकी सिद्धि

English

this is the group of seventeen, called the heap (rashi) of the unmanifest, with all sense-objects, manifest and unmanifest, for benefit.

अध्याय ५९

श्लोक 82

पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः ।एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते

pañcaviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ / etaiḥ sarvaiḥ samāyuktamanityamabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

( वास्तुपुरुषकी स्थिति-- ) भादों आदि तीन- तीन मासोंमें क्रमशः पूर्व आदि दिशाओंकी ओर मस्तक करके बायीं करवटसे सोये हुए महासर्पस्वरूप “चर' नामक वास्तुपुरुष प्रदक्षिणक्रमसे विचरण

English

The group of twenty-five, made of manifest and unmanifest: united with all these it is called impermanent.

अध्याय ५९

श्लोक 83

त्रिवर्गो ऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा ।य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ

trivargo 'tra sukhaṃ duḥkha jīvitaṃ maraṇaṃ tathā / ya idaṃ veda tattvena sasa veda prabhavāpyayau

हिन्दी अर्थ

करते रहते हैं। जिस समय जिस दिशामें वास्तुपुरुषका मस्तक हो, उस समय उसी दिशामें घरका दरवाजा

English

The three aims, pleasure, pain, life and death — he who knows this truly knows origin and dissolution.

अध्याय ५९

श्लोक 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते ।अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

indriyairgṛhyate yadyattadvyaktamabhidhīyate / avyaktamatha tajjñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

हिन्दी अर्थ

बनाना चाहिए। मुखसे विपरीत दिशामें घरका दरवाजा बनानेसे रोग, शोक और भय होते हैं। किंतु यदि घरमें चारों दिशाओंमें द्वार हो तो यह दोष नहीं होता है॥ ५६८--५७० ॥

English

What is grasped by the senses is called manifest; the unmanifest is to be known as grasped by inference, beyond the senses.

अध्याय ५९

श्लोक 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते ।लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति

indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate / loke vihitamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati

हिन्दी अर्थ

गृहारम्भकालमें नींवके भीतर हाथभरके गझ्ठैमें स्थापित करनेके लिये सोना, पवित्र स्थानकी रेणु (धूलि), धान्य और सेवारसहित ईंट घरके भीतर संग्रह करके रखे। घरकी जितनी लंबाई हो,

English

The embodied one is satisfied by the controlled senses as if by streams; he sees the world prescribed in the Self, and the Self in the world.

अध्याय ५९

श्लोक 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति ।पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा

parāvaradṛśaḥ śaktirjñānavelāṃ na paśyati / paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā

हिन्दी अर्थ

उसके मध्यभागमें वास्तुपुरुषकी नाभि रहती है। उसके तीन अड्भुल नीचे (वास्तुपुरुषके पुच्छभागको ओर) कुक्षि रहती है। उसमें शंकुका न्यास करनेसे पुत्र आदिकी वृद्धि होती है॥५७१-५७२॥

English

The power of the one who sees the higher and lower does not see the time-limit of knowledge, seeing all beings in all conditions always.

अध्याय ५९

श्लोक 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात्

brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate / jñānena vividhātkleśānna nivṛttiśca dehajāt

हिन्दी अर्थ

रक्तशाल, विशाल आदि वृक्षोंसे किसीकी लकड़ीसे शंकु बनता है। ब्राह्मणादि वर्णोंके लिये क्रमशः २४, २३, २० और १६ अंगुलके शंकु होने चाहिए। उस शंकुके बराबर-बराबर तीन भाग करके ऊपरवाले

English

For one who has become Brahman, union with the inauspicious does not occur; through knowledge, there is no return of the various afflictions born of the body.

अध्याय ५९

श्लोक 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति ।अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम्

lokabuddhiprakāśena lokamārgo na riṣyati / anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayam

हिन्दी अर्थ

भागमें चतुष्कोण, मध्यवाले भागमें अष्टकोण और नीचेवाले (तृतीय) भागमें बिना कोणका (गोलाकार) उसका स्वरूप होना उचित है। इस प्रकार उत्तम लक्षणोंसे युक्त कोमल और छेदरहित शंकु शुभ

English

By the light of the world's intellect the world's path is not harmed. The creature, beginningless and endless, imperishable, resides in the Self,

अध्याय ५९

श्लोक 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् ।यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः

akartāramamūḍhaṃ ca bhagavānāha tīrtavit / yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

दिनमें बनावे। उसको षड्वर्गद्वारा शुद्ध सूत्रसे सूत्रित' भूमि (गृहक्षेत्र)-में मृदु, ध्रुव क्षिप्रसंज्ञक नक्षत्रोंमें, अमावास्या और रिक्ताको छोड़कर अन्य

English

not a doer, not deluded, said the Lord, knower of the fords. The creature that is constantly unhappy by his own acts,

अध्याय ५९

श्लोक 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हॄन्ति जन्तुरनेकधा ।ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु

svaduḥkhapratighātārthaṃ hṝnti janturanekadhā / tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu

हिन्दी अर्थ

१.उदाहरण--मान लीजिये, घरकी लंबाई २५ हाथ और चौड़ाई १५ हाथ है तो इनको परस्पर गुणा करनेसे ३७५

English

to counter his own suffering, injures in many ways. Then he takes up much other new karma,

अध्याय ५९

श्लोक 91

तप्यते ऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः ।अजस्रमेव मोहान्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितः

tapyate 'tha punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ / ajasrameva mohānto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

यह पद हुआ। इसको ८ से गुणा करनेपर गुणनफल ३००० हुआ। इसमें १२ का भाग देनेपर शेष ० अर्थात् १२ धन हुआ। फिर पदको ३ से गुणा किया तो ११२५ हुआ। इसमें ८से भाग देकर शेष ५ ऋण हुआ। पुन: पद ३७५ को ९ से गुणा किया तो ३३७५ हुआ। इसमें ८ से भाग देनेपर शेष ७ आय हुआ। इसी तरह पदको ८ से गुणा करनेपर ३००० हुआ। इसमें २७ से भाग दिया तो शेष ३ नक्षत्र हुआ। फिर पदको ९ से गुणा किया तो ३३७५ हुआ। इसमें ७ से भाग

English

and is tormented again by it, like a patient who ate what is unwholesome. Constantly, ending in delusion, he thinks of sorrows as pleasure,

अध्याय ५९

श्लोक 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा ।ततो निवृत्तो बन्धात्स्वात्कर्मणामुदयादिह

vadhyate tapyate caiva bhayavatyarmabhiḥ sadā / tato nivṛtto bandhātsvātkarmaṇāmudayādiha

हिन्दी अर्थ

देनेपर शेष १ वार हुआ। पुन: पद ३७५ को ६ से गुणा किया तो २२५० हुआ । इसमें ९ से भाग देनेपर शेष ० अर्थात् ९ अंश हुआ। यहाँ सब वस्तुएँ शुभ हैं, केवल वार १ रवि हुआ। इसलिये इस प्रकारके घरमें सब कुछ रहते हुए भी अग्निका भय रहेगा; ऐसा समझना चाहिए; इसलिये ऐसा पद देखकर लेना चाहिए, जिसमें सर्वथा शुभ हो।

English

is bound and tormented always by fearful deeds. Then, turned back from bondage, by the rise of his own acts here,

अध्याय ५९

श्लोक 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः ।संयमेन च संबन्धान्निवृत्त्या तपसो बलात्

paribhramati saṃsāre cakravadbāhuvarjitaḥ / saṃyamena ca saṃbandhānnivṛttyā tapaso balāt

हिन्दी अर्थ

२.पूर्वोक्त आय और षड्वर्गादिसे शोधित गृहके चारों ओरकी लंबाई-चौड़ाईके प्रमाण-तुल्य सूत्रसे घिरी हुई ' भूमिको ही यहाँ सूत्रित कहा है।

English

he wanders in samsara like a wheel without arms; by restraint, by turning from attachments, by the power of austerity...

अध्याय ५९

श्लोक 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम्

samprāptā bahavaḥ siddhiṃ avyābādhāṃ sukhodayām

हिन्दी अर्थ

तिथियोंमें, रविवार, मड्गरलवार तथा चर लग्रको छोड़कर अन्य वारों और अन्य (स्थिर या द्विस्वभाव) लग्नोंमें, जब पापग्रह लग्रमें न हो, अष्टम स्थान

English

many have reached success, unobstructed, a source of happiness.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 59
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.