Narada Purana· Nārada Purāṇa
62
अध्याय 62 / 167

Book 1 - Adhyaya 63

124 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ124 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६२

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे बृहदुपाख्याने मोक्षधर्ंमनिरूपणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः समाप्तश्चायं द्वितीयः पादः ।शौनक उवाच सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः ।यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bṛhadupākhyāne mokṣadharṃmanirūpaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ samāptaścāyaṃ dvitīyaḥ pādaḥ / śaunaka uvāca sūta sādho ciraṃ jīva sarvaśāstraviśāradaḥ / yattvayā pāyitā vidvanvayaṃ kṛṣṇakathāmṛtam

हिन्दी अर्थ

करके चले। यदि तीसरी बार अपशकुन हो जाय तो यात्रा स्थगित कर देनी चाहिए॥७१०॥

English

O good-natured Suta* experts in all scriptures, be long-lived, as, O scholarly one, we have been made to drink the nectar of Krina's stories by you.

अध्याय ६२

श्लोक 2

श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः ।सनन्दनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम्

śrutvā tu mokṣadharmānvai nārado bhagavatpriyaḥ / sanandanamukhodgītānkiṃ papracchaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

(छींकके फल-- ) यात्राके समय सभी दिशाओंकी छींक निन्दित है। गौकी छींक घातक होती है, किंतु बालक, वृद्ध, रोगी या कफवाले मनुष्यकी छींक निष्फल होती है॥७११॥

English

What did Narada, the favourite of the lord, ask him after listening to the Mokadharmas directly from the mouth of Sanandana?

अध्याय ६२

श्लोक 3

मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः ।चरन्ति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः

mānasā brahmaṇaḥ putrāḥ sanakādyā munīśvarāḥ / caranti lokānantasiddhā lokoddharaṇatatparāḥ

हिन्दी अर्थ

परस्त्रियोंका स्पर्श करनेवाला तथा ब्राह्मण और देवताके धनका अपहरण करनेवाला तथा अपने छोड़े हुए हाथी और घोड़ेको बाँध लेनेवाला, शत्रु यदि सामने आ जाय तो राजा उसे अवश्य

English

The great sages with Saunaka as the first, the mind- born sons of Brahma having perfect achievements and busy with uplifting the beings, roam in the worlds.

अध्याय ६२

श्लोक 4

नारदो ऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः ।तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी

nārado 'pi mahābhāga nityaṃ kṛṣṇaparāyaṇaḥ / teṣāṃ samāgame bhadrā kā kathā lokapāvanī

हिन्दी अर्थ

( गृह-प्रवेश-- ) नये घरमें प्रथम बार प्रवेश करना हो तो उत्तरायणके शुभ मुहूर्तमें करे। पहले

English

O highly blessed one, You have asked very aptly, you, who help the common people. I shall recount everything that had been asked by sage Narada.

अध्याय ६२

श्लोक 5

सूत उवाच साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा ।कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा

sūta uvāca sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāga tvayā lokopakāriṇā / kathayiṣyāmi tatsarvaṃ yatpṛṣṭa nāradarṣiṇā

हिन्दी अर्थ

( गह-प्रवेशमें विहित मास-- ) माघ, फाल्गुन, वेशाख और ज्येष्ट--इन चार मासोंमें गृहप्रवेश श्रेष्ठ होता है। तथा अगहन और कार्तिक इन दो मासोंमें मध्यम होता है।

English

After listenir to the eternal Mokdharmas uttered by Sanandana, O excellent one among the scions of the family ofBhrgu, Narada asked those sages again.

अध्याय ६२

श्लोक 6

श्रुत्वा सनन्दनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् ।नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन्

śrutvā sanandanaproktānmokṣadharmānsanātanān / nārado bhārgavaśreṣṭha punaḥ papraccha tānmunīn

हिन्दी अर्थ

(तीनों उत्तरा और रोहिणी) नक्षत्रोंमें बृहस्पति

English

Vi$ 9 u, the lord of all gods has been glorified in the Vedas and in the Tantra texts. He alone is to be propitiated by all those who seek anything (in the world).

अध्याय ६२

श्लोक 7

नारद उवाच सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तन्त्रे च कीर्तितः ।समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकाङ्क्षिभिः

nārada uvāca sarvadeveśvaro viṣṇurvede tantre ca kīrtitaḥ / samārādhyaḥ sa evātra sarvaiḥ sarvārthakāṅkṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और शुक्र दोनों उदित हों तब रवि और मड्भलको छोड़कर अन्य वारोंमें रिक्ता (४, ९, १४) तथा अमावास्या छोड़कर अन्य तिथियोंमें दिन या रात्रिके समय गृहप्रवेश शुभप्रद होता है। चन्द्रबल

English

O leading sages, what are those mantras whereby lord ViS 9 ti is to be propitiated? Who are the difTerent gods to

अध्याय ६२

श्लोक 8

कैर्मन्त्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः ।के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः

kairmantrairbhagavānviṣṇuḥ samārādhyo munīśvarāḥ / ke devāḥ pūjanīyāśca viṣṇupādaparāyaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

और ताराबलसहित उपद्रवरहित दिनके पूर्वाह्न भागमें स्थिर राशिके नवमांशयुक्त स्थिर लग्रमें जब लग्रसे अष्टम स्थान शुद्ध (ग्रहरहित) हो, शुभग्रह त्रिकोण या केन्द्रमें हों, पापग्रह ३, ६, ११

English

O brahmins» Instruct us on the Tantra (special religious and philosophical doctrines and rituals) of Lord Vifnu which would be useful to the preceptor and (he disciples along with the mode of initiation and the daily morning duties.

अध्याय ६२

श्लोक 9

तन्त्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् ।दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम्

tantraṃ bhāgavataṃ viprā guruśiṣyaprayojakam / dīkṣaṇaṃ prātarādyaṃ ca kṛtyaṃ syādyattaducyatām

हिन्दी अर्थ

भावोंमें हों और चन्द्रमा लग्न, १२, ८, ६ इनसे भिन्न स्थानोंमें हों, तब गृह-प्रवेश करनेवाले यजमानकी जन्मराशि, जन्मलग्र या इन दोनोंसे उपचय (३, ६, १०, ११ वीं) राशिके गृह-प्रवेश

English

O bcstower of honour, tell ms about those holy monthly rites, oblations (homas) etc. and thejapas (mantras worthy of being repeatedly chanted), whereby the great Lord would Ik! pleased.

अध्याय ६२

श्लोक 10

यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्हेमादिभिस्तथा ।प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः

yairmāsaiḥ karmabhiryairvā japyairhemādibhistathā / prīyeta paramātmā vai tadbrūta mama mānadāḥ

हिन्दी अर्थ

लग्नमें विद्यमान होनेपर सब प्रकारके सुख और सम्पत्तिकी वृद्धि होती है। अन्यथा इससे विपरीत समयमें गृह-प्रवेश किया जाय तो शोक और निर्धनता प्राप्त होती है॥७१४--७१९ ॥

English

On hearing these words of the noble-souled N&rada, Sanatkumara, the holy sage, resplendent like the sun, spoke:

अध्याय ६२

श्लोक 11

सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः ।सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः

sūta uvāca etacchrutvā vacastasya nāradasya mahātmanaḥ / sanatkumāro bhagavānuvācārkasamadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

( प्रवेश-विधि--- ) जिस नूतन गृहमें प्रवेश करना हो, उसको चित्र आदिसे सजाकर तथा पुष्प-तोरण आदिसे अलंकृत करके वेद-ध्वनि, शान्तिपाठ, सौभाग्यवती स्त्रियोंके माड्रलिक गीत

English

Listen, O Narada, I shall tell you the Tantra of the Lord knowing which one may, by means of pure devotion, attain to the unchanging Visnu free from impurities.

अध्याय ६२

श्लोक 12

सनत्कुमार उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि तन्त्रं भागवतं तव ।यज्ज्ञात्वामलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम्

sanatkumāra uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi tantraṃ bhāgavataṃ tava / yajjñātvāmalayā bhaktyā sādhayedviṣṇumavyayam

हिन्दी अर्थ

तथा वाद्य आदिके शब्दोंके साथ सूर्यको वाम भागमें रखकर जलसे भरे हुए कलशको आगे करके उसमें प्रवेश करना चाहिए ॥ ७२० ॥

English

They say that the great Tantra consists of three Padarthas (categories) and four Padas (sections) • The Pad as are called (1) Bhoga (enjoyment), (2) Mok(liberation), (3)Knya (holy riles) and (4) Carya (ritualistic observance).

अध्याय ६२

श्लोक 13

त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातन्त्रं प्रचक्षते ।भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः

tripadārthaṃ catuṣpādaṃ mahātantraṃ pracakṣate / bhogamokṣakriyācaryāhvayā pādāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

( वृष्टि-विचार-- ) वर्षा-प्रवेश ( आर्द्रा नक्षत्रमें सूर्यके प्रवेश)-के समय यदि शुक्‍्लपक्ष हो, चन्द्रमा जलचर राशिमें या लग्नसे केन्द्र (१, ४, ७, १०)-में स्थित होकर शुभग्रहसे देखे जाते हों

English

The Padarthas arc but three: (1) Pasupati, (2) Paiu and (3) Paiia.* The individual souls are all called Pasus while Pasupati (Lord of the Pasus) is Siva alone.

अध्याय ६२

श्लोक 14

पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि ।पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः

pādārthāstu paśupatiḥ paśupāśāstraya eva hi / patistatra śivohyeko jīvāstu paśavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तो अधिक वृष्टि होती है। यदि उस समय चन्द्रमापर पापग्रहकी दृष्टि हो तो दीर्घकालमें अल्पवृष्टि समझनी चाहिए। (इससे सिद्ध होता है कि यदि चन्द्रमापर पाप और शुभ दोनों ग्रहोंकी

English

According to $aiva Siddhantt the subjecu of riiscuaion are three. viz Patu, Pati and P&aa. The zystera comprUed of four divisions which are

अध्याय ६२

श्लोक 15

यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः ।तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद

yāvanmohādisaṃyogāḥ svarūpābodhalakṣaṇāḥ / tāvatpaśutvameteṣāṃ dvaitavatpaśya nārada

हिन्दी अर्थ

दृष्टि हो तो मध्यम वृष्टि होती है।) जिस प्रकार चन्द्रमासे फल कहा गया है, उसी प्रकार उस समय शुक्रसे भी समझना चाहिए। (अर्थात् सूर्यके आर्द्रा-प्रवेशके समय चन्द्रमा और शुक्र

English

Here Paci means Siva. His essential nature is cit (sentlency) and knya (action). Siva is one, a1J*pervading, free, cieruaJ. He has been described in (he Tativapraklia oTBhoja in the following manner. Cidghana eko vy&pi nityab satatoditah prabhuisantab I jayati jagadekabijam sarva* niigrahakah iambhuh // After liberaiion jlva also becomes but in order to diflerentiate both, the libented toui it termed as MukldSipa. While Pati who is Siva himadf U ever liberated and ever free. He is the $ule agent of five functiont.

अध्याय ६२

श्लोक 16

पाशाः पञ्चविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् ।पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः

pāśāḥ pañcavidhāstveṣāṃ pratyekaṃ teṣu lakṣaṇam / paśavastrividhāścāpi vijñātāḥ kalasaṃjñikāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंकी स्थिति देखकर तारतम्यसे फल समझना चाहिए) ॥ ७२१-७२२॥

English

O Narada, so long as there remains the contact of delusion with the characteristic loss of consciousness regarding their true nature, look to them as it %vere dualisiic.

अध्याय ६२

श्लोक 17

तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः ।तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः

talapākalasaṃjñaśca sakalaśceti nāmataḥ / tatrādyo malasaṃyukto malakarmayutaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षाकालमें आद्रसि स्वातीतक सूर्यके रहनेपर चन्द्रमा यदि शुक्रसे सप्तम स्थानमें अथवा शनिसे पञ्चयम, नवम तथा सप्तम स्थानमें हो, उसपर शुभ ग्रहकी दृष्टि पड़े तो .उस समय

English

(a) The two VijAa and Pralayakala are located in the pure path; while Sakala being subjected to Kali (impurities) wanders about in different bodies (Bhuvanas) in accordance with its Karmans.

अध्याय ६२

श्लोक 18

मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः ।आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा

malamāyākarmayutastṛtīyaḥ parikīrtitaḥ / ādyastu dvividhastatra samāsakaluṣastathā

हिन्दी अर्थ

यदि बुध और शुक्र समीपवर्ती (एक राशिमें स्थित) हों तो तत्काल वर्षा होती है। किंतु उन दोनों (बुध और शुक्र)-के बीचमें सूर्य हों तो वृष्टिका अभाव होता है॥७२४॥

English

The excellent splendour of Sambhu never disappears nor does it rise. It confers bliss and assumes the form of knowl¬ edge (drk) and action (kriya).

अध्याय ६२

श्लोक 19

असमासमलश्चेति द्वितीयो ऽपि पुनस्तथा ।पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः

asamāsamalaśceti dvitīyo 'pi punastathā / pakvāpakvamalenaiva dvividhaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि मघा आदि पाँच नक्षत्रोंमें शुक्र पूर्व दिशामें उदित हों और स्वातीसे तीन नक्षत्रों (स्वाती, विशाखा, अनुराधा)-में शुक्र पश्चिम दिशामें उदित हों तो निश्चय ही वर्षा होती है। इससे विपरीत

English

Being impelled by 6akti bindu comes about, the nature of which is knowledge and action and is known as Siva, the cause of all categories and is all-pervading and immutable.

अध्याय ६२

श्लोक 20

शुद्धे ऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ ।कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम्

śuddhe 'dhvani gatāvetau vijñānapralayākalau / kalāditattvaniyataḥ sakalaḥ paryaṭatyayam

हिन्दी अर्थ

यदि सूर्यके समीप (एक राशिके भीतर होकर) कोई ग्रह आगे या पीछे पड़ते हों तो वे वर्षा अवश्य करते हैं; किंतु उनकी गति वक्र न हुई हो तभी ऐसा होता है॥७२६॥

English

P&Us are fetten by which paius are enticed. Their number is five, namely those which are bom of mMU, imma, firoAiM iakli and bindu. They are alio known as the group of five objects {urthapfMkam ). It is said:

अध्याय ६२

श्लोक 21

कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च ।पाशाः पञ्च तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ

karmānugaśarīreṣu tattadbhuvanageṣu ca / pāśāḥ pañca tathā tatra prathamau malakarmajau

हिन्दी अर्थ

दक्षिण गोल (तुलासे मीनतक) -में शुक्र यदि सूर्यससे वाम भागमें पड़े तो वृष्टिकारक होता है। उदय या अस्तके समय यदि आद्रमिं सूर्यका प्रवेश हो तो भी वर्षा होती है ॥७२७॥

English

In TaitvaprakMa the verse reads:

अध्याय ६२

श्लोक 22

मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिन्दुजः परः ।एको ऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः

māyeyaśca tirodhānaśaktijo bindujaḥ paraḥ / eko 'pyanekaśaktirdṛkkriyācchādanakomalaḥ

हिन्दी अर्थ

यदि सूर्यका आर्द्रा-प्रवेश सन्ध्यांक समय . हो तो शस्य (धान)-की वृद्धि होती है। यदि रात्रिमें हो तो मनुष्योंकी सब प्रकारकी सम्पत्ति पग्रात्त होती है। यदि प्रवेशकालमें चन्द्रमा, गुरु,

English

The Saktis beginning with icch& taking their resort here perform their respective functions. Hence, O sage, he is known as all-graceful.

अध्याय ६२

श्लोक 23

तुषकञ्चुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह ।धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम्

tuṣakañcukavaddehanimittaṃ cātmanāmiha / dharmādharmātmakaṃ karma vicitraphalabhogadam

हिन्दी अर्थ

बुध एवं शुक्रसे आर्द्रा भेदित हो तो क्रमशः

English

Here the instruments are aktis, while maya is the material. She is eternal» one and inherently united with Siva and a being without beginning and end.

अध्याय ६२

श्लोक 24

प्रवाहनित्यं तद्बीजाङ्कुरन्यायेन संस्थितम् ।इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् शृणुद्विज

pravāhanityaṃ tadbījāṅkuranyāyena saṃsthitam / ityetau prathamau cātha māyeyādyān śṛṇudvija

हिन्दी अर्थ

वृद्धि होती है; इसमें संशय नहीं है। यदि ये चारों चन्द्र, बुध, गुरु और शुक्र प्रवेश-लग्नसे केन्द्रमें पड़ते हों तो ईति (खेतीके टिट्ठी आदि सब उपद्रव)-का नाश होता है॥ ७२८-७२९॥

English

After taking hold of the thing to be done by means of ten instruments, activities are performed and exertion is made in it, for he the soul is all-pervading but the instruments are not so.

अध्याय ६२

श्लोक 25

सञ्चिदानन्दविभवः परमात्मा सनातनः ।पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम्

sañcidānandavibhavaḥ paramātmā sanātanaḥ / patirjayati sarveṣāmeko bījaṃ vibhuḥ param

हिन्दी अर्थ

यदि सूर्य पूर्वाषाढ़ नक्षत्रमें प्रवेशके समय मेघोंसे आच्छन्न हों तो आद्रासि मूलतक प्रतिदिन वर्षा होती है ॥७३०॥

English

The five subtle elements are the ether, air, fire, water and earth. Out of them the bhutas that are born are said to possess a single specific quality each.

अध्याय ६२

श्लोक 26

मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति ।वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम्

manasyati na codeti nivṛttiṃ ca prayacchati / varvarti dṛkkriyārūpaṃ tattejaḥ śāṃbhavaṃ param

हिन्दी अर्थ

यदि रेवतीमें सूर्यके प्रवेश करते समय वर्षा हो जाय तो उससे दस नक्षत्र (रेवतीसे आश्लेषा)- तक वर्षा नहीं होती है। सिंह-प्रवेशमें लग्न यदि मड़लसे भिन्न ( भेदित) हो, कर्क-प्रवेशमें अभिन्न

English

Thus the tattvas beginning with kala are distinctly associated with each individual puru. They wander about in all bodies on account of their past karmans.

अध्याय ६२

श्लोक 27

शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि ।तच्छक्तिमाद्यामेकान्तां विद्रूपाख्यां वदन्ति हि

śakto mayā harau bhukto paśugaṇasya hi / tacchaktimādyāmekāntāṃ vidrūpākhyāṃ vadanti hi

हिन्दी अर्थ

हो एवं कन्या-प्रवेशमें भिन्न हो तो उत्तम वृष्टि होती है ॥ ७३१८-॥ उत्तर भाद्रपद पूर्वधान्य, रेवती परधान्य तथा भरणी सर्वधान्य नक्षत्र है। अश्विनीको सर्वधान्योंका नाशक नक्षत्र कहा गया है। वर्षाकाल

English

The bond (Pisa) called mayiya envelopes the uni¬ verse. From the earth to Kala it is known as the impure path (asuddha adhvi).

अध्याय ६२

श्लोक 28

तया चोज्जृंभितो बिन्दुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः ।अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम्

tayā cojjṛṃbhito bindurdikkriyātmā śivābhidhaḥ / aśeṣatattvajātasya kāraṇaṃ vibhuravyayam

हिन्दी अर्थ

(चातुर्मास्य )-में पश्चिम उदित हुए शुक्र यदि गुरुसे सप्तम राशिमें निर्बल हों तो आद्रासि सात नक्षत्रतक प्रतिदिन अतिवृष्टि होती है। चन्द्रमण्डलमें परिवेष (घेरा) हो और उत्तर दिशामें बिजली

English

They are svedaja (sweat-born), aidja (egg-bom) and jarayuja (womb-born). There are eightyfour thousand hundred of yonis (wombs).

अध्याय ६२

श्लोक 29

अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् ।कृत्यं कुर्वन्ति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने

asminnilīnā nikhilā icchāyāḥ śaktayaḥ svakam / kṛtyaṃ kurvanti tenedaṃ sarvānugrāhakaṃ mune

हिन्दी अर्थ

दीख पड़े या मेढकोंके शब्द सुनायी पढ़ें तो निश्चय ही वर्षा होती है। पश्चिम भागमें लटका हुआ मेघ यदि आकाशके बीचमें होकर दक्षिण दिशामें जाय तो शीघ्र वर्षा होती है। बिलाव

English

Wandering about in them the jiva once obtains the human body as a result of its previous deeds. This body fulfib all sorts of desired objects.

अध्याय ६२

श्लोक 30

चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः ।आद्योन्मेषो ऽस्य नादात्मा शान्त्यादिभुवनात्मकः

cijjaḍānugrahārthāya yasya viśvaṃ sisṛkṣataḥ / ādyonmeṣo 'sya nādātmā śāntyādibhuvanātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने नाखूनोंसे धरतीको खोदे, लोहे (तथा ताबे और कांसी आदि)-में मल जमने लगे अथवा बहुत-से बालक मिलकर सड़कोंपर पुल बाँधें तो ये वर्षके सूचक चिह्न हैं।

English

In course of time the child causing pain lo its mother and being afflicted itself descends down-faced from the womb-machine.

अध्याय ६२

श्लोक 31

तच्छक्तितत्त्वं विप्रेन्द्र प्रोक्तं सावयवं परम् ।ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः

tacchaktitattvaṃ viprendra proktaṃ sāvayavaṃ param / tato jñānakriyāśaktyostathotkarṣāpakarṣayoḥ

हिन्दी अर्थ

चींटीकी पड्क्ति छिन्न-भिन्न हो जाय, आकाशरमें बहुतेरे जुगुनू दीख पड़ें तथा सर्पोका वृक्षपर चढ़ना

English

It retnaini still for some moments, then wishes to cry. Then gradually it grows up day after day.

अध्याय ६२

श्लोक 32

प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् ।दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते

prasaraścāpyabhāvena tattvaṃ caitatsadāśivam / dṛkśaktiryatra nyagbhūtā kriyāśaktirviśiṣyate

हिन्दी अर्थ

उदय या अस्त-समयमें यदि सूर्य या चन्द्रमाका रंग बदला हुआ जान पड़े या उनकी कान्ति मधुके समान दीख पड़े तथा बड़े जोरकी हवा चलने लगे तो अतिवृष्टि होती है॥ ७३२--७३८- ॥

English

After the attainment of rare human body which is beneficial to all, one who makes no effort to get released is the most sinful of all.

अध्याय ६२

श्लोक 33

ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् ।यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते

īśvarākhyaṃ tu tattattvaṃ proktaṃ sarvārthakartṛkam / yatra kriyā hi nyagbhūtā jñānākhyodrekamaśnute

हिन्दी अर्थ

( पृथ्वीके आधार कूर्मके अड्र-विभाग-- ) कूर्मदेवता पूर्वकी ओर मुख करके स्थित हैं, उनके नव अड्भोंमें इस भारत भूमिके नौ विभाग

English

The general characteristics of animal beings are said to be taking of food, sleep, fear and sexual intercourse.

अध्याय ६२

श्लोक 34

तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् ।नादो बिन्दुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ

tattattvaṃ caiva vidyākhyaṃ jñānarūpaṃ prakāśakam / nādo binduśca sakalaḥ sadākhyaṃ tattvamāśritau

हिन्दी अर्थ

करके प्रत्येक खण्डमें प्रदक्षिणक्रमसे विभिन्न मण्डलों (देशों)-को समझे। अन्तर्वेदी (मध्यभाग)- में पाञ्नालदेश स्थित है, वही कूर्मभगवान्का नाभिमण्डल है। मगध और लाट देश पूर्व दिशामें

English

The removal of the bond in the form of a paia (cord) comes about by means of dik» (initiation). Hence, for the removal of the bond one should get initiation by means of a mantra.

अध्याय ६२

श्लोक 35

विद्येशाः पुनरैशं तु मन्त्रा विद्याभिधं पुनः ।इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम्

vidyeśāḥ punaraiśaṃ tu mantrā vidyābhidhaṃ punaḥ / imāni caiva tattvāni śuddhādhveti prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

विद्यमान हैं, वे ही उनका मुखमण्डल हैं। स्त्री, कलिड्र और किरात देश भुजा हैं। अवन्‍्ती, द्रविड और भिल्लदेश उनका दाहिना पार्शव हैं।

English

By means ofiakti as knowledge in the form of initia¬ tion one gets the removal of bondage and attains nirva known to be the pure £tmatattva.

अध्याय ६२

श्लोक 36

साक्षान्निमित्तमीशो ऽत्रेत्युपादानसबिन्दुराट् ।पञ्चानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम्

sākṣānnimittamīśo 'tretyupādānasabindurāṭ / pañcānāṃ kālarāhityākramo nāstīti niścitam

हिन्दी अर्थ

ये सब देश दोनों अगले पैर हैं। सिनध, काशी, महाराष्ट्र तथा सौराष्ट्र देश पुच्छ-भाग हैं। पुलिन्द,

English

He sees Siva with the vision which has the character of iakti and meditates in that way. He offers oblations with Sivamantra for the good of his own self and for the good of others.

अध्याय ६२

श्लोक 37

व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना ।तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम्

vyāpāravasato hyeṣāṃ vihitā khalu kalpanā / tattvaṃ vastuta ekaṃ tu śivākhyaṃ citraśaktikam

हिन्दी अर्थ

पैर हैं। कुरु, काश्मीर, मद्र तथा मत्स्य-देश वाम पार्थ हैं। खस (नेपाल) अड्भ, वड़, वाह्ीक और काम्बोज--ये दोनों हाथ हैं ॥ ७३९--७४४॥

English

The cit (coosciousness) as sight, sees 9iva, &akti and also his own self freed from veils. The sight has been made capable of seeing them by &va, the sun and iakti as hb rays.

अध्याय ६२

श्लोक 38

शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः ।चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः

śaktaṃ yāṃ vṛttibhedāttuvihitāḥ khalu kalpanāḥ / cijjaḍānugrahārthāya kṛtvā rūpāṇi vai prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

इन नवों अज्जोेंमें क्रमश: कृत्तिका आदि तीन-तीन नक्षत्रोंका न्यास करे। जिस अड्गके नक्षत्रमें पापग्रह रहते हैं, उस अड़के देशोंमें तबतक अशुभ फल होता है और जिस अड्ढके नक्षत्रोंमें

English

One who has been initiated in the Tantrika form should be devoted to discipline and conduct of one's caste and should perform obligatory and occasional rites.

अध्याय ६२

श्लोक 39

अनादिमलरुद्धानां कुरुते ऽनुग्रहं चिताम् ।मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम्

anādimalaruddhānāṃ kurute 'nugrahaṃ citām / muktiṃ ca viśveṣāṃ svavyāpāre samarthetām

हिन्दी अर्थ

शुभग्रह रहते हैं, उस अड्भरके देशोंमें शुभ फल होते हैं ॥ ७४५॥

English

I shall tell you about the procedure of initiation for the removal of bond (pUa), the accompHsher of desire and also let you know the potency of the mantra.

अध्याय ६२

श्लोक 40

विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः ।शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः

vidhatte jaḍavargasya sarvānugrāhakaḥ śivaḥ / śivasāmānyarūpo hi mokṣastu cidanugrahaḥ

हिन्दी अर्थ

( मूर्ति-प्रतिमा-विकार-- ) देवताओंकी

English

Since it bestows the divine state and dispels sins, it is called diki by all exponents welUversed in the Agamas.

अध्याय ६२

श्लोक 41

सो ऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् ।तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः

so 'nāditvātkarmaṇo hi tattadbhogaṃ vinā bhavet / tenānugrāhakaḥ śambhustadbhuktyai prabhurvyayaḥ

हिन्दी अर्थ

गावे, पसीनेसे तर हो जाय, हँसे, अग्रि, धुओँ, तेल, शोणित, दूध या जलका वमन करे, अधोमुख हो जाय, एक स्थानसे दूसरे स्थानमें चली जाय तथा इसी तरहकी अनेक अद्भुत बातें दीख पड़ें

English

Mananam (deliberation) means intuitive understand* ing of everything, trim means rescuing the worldly people by showing grace to them. It is called mantra because it is endowed with intuitive knowledge and the quality of rescuing others.

अध्याय ६२

श्लोक 42

कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमञ्जसा ।कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते

kurute sūkṣmakaraṇabhuvanotpattimañjasā / karttopādānakaraṇairvinā kārye na dṛśyate

हिन्दी अर्थ

तो यह प्रतिमा-विकार कहलाता है। यह विकार अशुभ फलका सूचक होता है।

English

The mantras are of three kinds, via. the feminine, masculine, neuter. The mantras of the feminine kind have dvi}tui«svahk at the end and those ending with hum and phat are masculine.

अध्याय ६२

श्लोक 43

शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते ।नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती

śaktayaḥ karaṇaṃ cātra māyopādānamiṣyate / nityaikā ca śivā śaktyā hyanādinidhanā satī

हिन्दी अर्थ

(विविध विकार-- ) यदि आकाशमें गन्धर्वनगर (ग्रामके समान आकार), दिनमें ताराओंका

English

The neuters have namah in the end. These are known to be the species of mantras. It is to be known that the mantras have male superintending deities, while vidyas have female deities.

अध्याय ६२

श्लोक 44

साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् ।स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः

sādhāraṇī narāṇāṃ vai bhuvanānāṃ ca kāraṇam / svabhāvānmohajananī svacitājanakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शन, उल्कापतन, काष्ठ, तृण और शोणितकी वर्षा, गन्धर्वोंका दर्शन, दिग्दाह, दिशाओंमें धूम छा जाना, दिन या रात्रिमें भूकम्प होना, बिना आगके स्फुल्लिड्र (अड्भार) दीखना, बिना लकड़ीके

English

These mantras are considered good in sa(karmans. They are again of three kinds viz. with taraom, those with repha*«ra in the end, and those with svihi are known to be dgneya» referring to fire.

अध्याय ६२

श्लोक 45

विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा ।कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः

viśvī sūkṣmā parā māyā vikṛtaiḥ parattu sā / karmāṇyāvekṣya vidyeśo māyāṃ vikṣobhya śaktibhiḥ

हिन्दी अर्थ

आगका जलना, रात्रिमें इन्द्रधनुष या परिवेष (घेरा)

English

But, O sage, the saumyas (born of the moon) are said to be those which are endowed with Bhrgu»sa and plyusva, seed lettersam. In this way the mantras of agnioma kind are to be kno\m by the learned people.

अध्याय ६२

श्लोक 46

विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च ।सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा

vidhatte jīvabhogārthaṃ vapūṃṣi karaṇāni ca / sṛjatyādo kālatattvaṃ nānāśaktimayī ca sā

हिन्दी अर्थ

दिखायी देना तथा आगकी चिनगारियोंका प्रकट

English

The mantras of agneya natui*c arc awakend when breathing Bows through the piogala channel. When the air Bows through the left hand path the saumya mantras are awakened.

अध्याय ६२

श्लोक 47

भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् ।सूते ह्यनन्तरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम्

bhāvi bhūtaṃ mavañcedaṃ jagatkalayate layam / sūte hyanantaraṃ māyā śaktiṃ niyamanātmikām

हिन्दी अर्थ

और घोड़ोंके दो या तीन मस्तकवाला बच्चा पैदा हो, प्रातःकाल एक साथ ही चारों दिशाओंमें अरुणोदय-सा प्रतीत हो, गाँवमें गीदड़ोंका दिनमें बास हो, धूम-केतुओंका दर्शन होने लगे तथा

English

The mantras arc awakened when they flow along both the nadis. When the mantras remain asleep it gives adverse results if repeated then.

अध्याय ६२

श्लोक 48

सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता ।अनन्तरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी

sarvaṃ niyamayatyeṣā teneyaṃ niyatiḥ smṛtā / anantaraṃ ca sā māyā nityā viśvavimohinī

हिन्दी अर्थ

रात्रिमें कौओंका और दिनमें कबूतरोंका क्रन्दन हो तो ये भयंकर उत्पात हैं । वृक्षोंमें बिना समयके फूल या फल दीख पड़ें तो उस वृक्षको काट देना चाहिए और उसकी शान्ति कर लेनी चाहिए।

English

Uttering every letter of the mantra beginning with a and ending in la. While doing this in the desceifding order (anuloma) there should be bindu and in the ascending order (viloma) visarga should be added.

अध्याय ६२

श्लोक 49

अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि ।एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः

anādinidhanā tattvaṃ kalākhyaṃ janayatyapi / ekatastu nṛṇāṃ yena kalayitvā malaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारके और भी जो बड़े-बड़े उत्पात दृष्टिगोचर होते हैं, वे स्थान (देश या ग्राम)-का नाश करनेवाले होते हैं। कितने ही उत्पात घातक होते हैं; कितने

English

In a cruel deed the agneya mantras are efficacious, while in an agreeable deed saumyas are beneficial. Even the raudra mantra becomes pacifying when it is added with the mantrasecds belonging to the nli species.

अध्याय ६२

श्लोक 50

कर्तृशक्तिं व्यञ्जयति तेनेदं तु कलाभिधम् ।कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया

kartṛśaktiṃ vyañjayati tenedaṃ tu kalābhidham / kālena ca niyatyopasargatāṃ samupetayā

हिन्दी अर्थ

ही शत्रुओंसे भय उपस्थित करते हैं। कितने ही

English

Even the santa becomes cruel when hum, phat are added (o it. Those which are stained with the fault like cchinna etc. arc not able to protect UiC aspirant (sadhaka).

अध्याय ६२

श्लोक 51

व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यन्तं स्वकीयकम् ।प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः

vyāpāraṃ vidadhātyeṣā bhūparyantaṃ svakīyakam / pradarśanātha vai puṃso viṣayāṇāṃ ca sā punaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पातोंसे भय, यश, मृत्यु, हानि, कीर्ति, सुख-

English

The mantras cither, joined or not joined with other letters or united with long vowels thrice, four times and five times arc called cchinna (broken).

अध्याय ६२

श्लोक 52

प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि ।विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा

prakāśarūpaṃ vidyākhyaṃ tattvaṃ sūte kalaiva hi / vidyā tvāvaraṇaṃ bhitvā jñānaśakteḥ svakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

दुःख और ऐश्वर्यकी भी प्राप्ति होती है। यदि वल्मीक (दीमककी मिट्टीके ढेर)-पर शहद दीख पड़े तो धनकी हानि होती है। द्विजश्रेष्ठ! इस तरहके सभी उत्पातोंमें यत्रपूर्वक कल्पोक्त विधिसे

English

The verses 14-59 givc»n account of numrai which are considered to be defective beraute of the presence or absence of some syllables and show the method how the defects can be removed. In Krtonaoda's Taotrasira they have been quoted from Viit)aAra Tanira. In Tifata wc find the

अध्याय ६२

श्लोक 53

विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः ।करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै

viṣayāndarśayatyeṣātmanāṃśākāraṇaṃ hyataḥ / karoti bhogyaṃ yānāsau karaṇena pareṇa vai

हिन्दी अर्थ

शान्ति अवश्य कर लेनी चाहिए। नारदजी! इस प्रकार संक्षेपसे मैंने ज्यौतिषशास्त्रका वर्णन किया है। अब वेदके छहों अज्लोंमें श्रेष्ठ छन्‍्द:शास्त्रका

English

The mantra in the beginning of which there is no kamalja»kllm, in the end there is neither mayahrim or aihkuia««krom is called parahmukha (face turned back). Those who are devoted to such a mantra will get siddhi late.

अध्याय ६२

श्लोक 54

उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् ।भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा

udbuddhaśaktiḥ puruṣaḥ pracodya mahadādikān / bhogye bhogaṃ ca bhoktāraṃ tatparaṃ karaṇaṃ tu sā

हिन्दी अर्थ

छन्‍्दःशास्त्रका संक्षिप्त परिचय"

English

The mantra which contains four mas in the begin* Ding, the middle and the end, is to be known asmalina(defiled) and it gives siddhi after a great strain.

अध्याय ६२

श्लोक 55

भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते ।सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः

bhogyesya bhogyatirmāsāñcidvyaktirbhoga ucyate / sukhādirūpo viṣayākārā buddhiḥ samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

सननन्‍्दनजी कहते हैं--नारद! छन्द दो प्रकारके (५5५) कहा गया है। जिसका आदि अक्षर लघु बताये जाते हैं--वैदिक' और लौकिकर। मात्रा (और शेष दो अक्षर गुरु) हो, वह यगण ( ।5) और वर्णके भेदसे वे लौकिक या वैदिक छन्द माना गया है। जिसका मध्यवर्ती अक्षर लघु हो, भी पुनः दो-दो प्रकारके हो जाते हैं (मात्रिकॉ वह रगण (5।5) और जिसका अन्तिम अक्षर

English

A mantra consisting of four hundred.syllables is vfddha (old)» A mantra with nine syllables is called nistriihsa» killer.

अध्याय ६२

श्लोक 56

भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् ।यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि

bhogyaṃ bhoktuśca svenaiva vidyākhyaṃ karaṇaṃ tu tat / yadyarkavatprakāśā dhīḥ karmatvāñca tathāpi hi

हिन्दी अर्थ

छन्‍्द और वर्णिक॑' छन्द)॥१॥ छन्‍्दःशास्त्रके गुरुहो, वह सगण ( ॥) है॥ ३॥ जिसमें अन्तिम विद्वानोंने मगण, यगण, रगण, सगण, तगण, जगण, अक्षर लघु हो, वह तगण (55 ।) कहा गया है, भगण और नगण तथा गुरु एवं लघु--इन्हींको जहाँ मध्य गुरु हो, वह जगण (।5।॥) और छन्‍्दोंकी सिद्धिमें कारण बताया है॥२॥ जिसमें जिसमें आदि गुरु हो, वह भगण (5॥) है। मुने!

English

A mantra with twentyfour or twentyseven syllables is known to be ksudharta (hungry) and is devoid of mantra siddhi.

अध्याय ६२

श्लोक 57

करणान्तरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् ।संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात्

karaṇāntarasāpekṣā śaktā grāhayituṃ ca tam / saṃbandhātkāraṇādyaistadbhogautsukyena codanāt

हिन्दी अर्थ

सभी अर्थात् तीनों अक्षर गुरु हों उसे मगण जिसमें तीनों अक्षर लघु हों, वह नगण (॥॥)

English

A mantra of twentysix, twentyninc or thirtysix syllables is called angahina (devoid of limbs).

अध्याय ६२

श्लोक 58

तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु ।अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु

tañcaṣṭāphalayogāñca saṃsiddhā kartṛtāsya tu / akartṛtvābhyupagame bhoktṛtvākhyā vṛthāsya tu

हिन्दी अर्थ

१. शास्त्रकारोंने द्विजातियोंके लिये छहों अज्भोंसहित सम्पूर्ण वेदोंके अध्ययनका आदेश दिया है। उन्हीं अड्डोंमेंसे छन्द भी एक अड्भ है। इसे वेदका चरण माना गया है--'छन्द: पादौ तु वेदस्य।” (पा० शि० ४१) 'अनुष्टुभा यजति, बृहत्या गायति, गायत्र्या स्तौति।” (पिं० सूत्रवृत्ति अध्याय १) (अनुष्टुप्से यजन करे, बृहती

English

A mantra with iwcntycighi or thirty one syllables is atikrura (very cruel). It is condemned in every rite.

अध्याय ६२

श्लोक 59

किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः ।कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके

kiṃ ca pradhānacaritaṃ vyarthaṃ sarvaṃ bhavettataḥ / kartṛtvarahite puṃsi karaṇādyaprayojake

हिन्दी अर्थ

सिद्ध होता है। छन्‍्द न जाननेसे प्रत्यवाय भी होता है; जैसा कि छन्दोग ब्राह्मणका वचन है--'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोहैवतविनियोगेन ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा पद्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति।' (पिं० सूत्रवृत्ति अध्याय १) ( जो ऋषि छन्‍्द, देवता तथा विनियोगको जाने बिना ब्राह्मणमन्त्रसे यज्ञ कराता और शिष्योंको पढ़ाता है, वह ठूँठे काठके समान हो जाता है,

English

The mantra with its number of syllables ranging between forty to sixty three is known as bridita. It is incompetent in any of the holy rites.

अध्याय ६२

श्लोक 60

भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः ।करणादिप्रयोक्तृआत्वं विद्ययैवास्य संमतम्

bhogasyāsaṃbhavastasmātsa evātra pravartakaḥ / karaṇādiprayoktṛātvaṃ vidyayaivāsya saṃmatam

हिन्दी अर्थ

नरकमें गिरता है, वेदोक्त आयुका पूरा उपभोग न करके बीचमें ही मृत्युको प्राप्त होता है अथवा महान् पापका भागी होता है। उसके किये हुए समस्त वेदपाठ यातयाम (प्रभाव-शून्य व्यर्थ) हो जाते हैं); इसलिये छन्दका ज्ञान अवश्य प्राप्त करना चाहिए। इसीके लिये इस हन्दःशास्त्रका आरम्भ हुआ है।

English

O brahmin, the mantras containing the number ranging from four hundred and thousand syllables are called atibrddha (tooold). They are said to be iithila (loose) in their application.

अध्याय ६२

श्लोक 61

अनन्तरं कलारागं सूते भिद्यङ्गरूपकम् ।येन भोग्याय जनिता भिद्यङ्गे पुरुषे पुनः

anantaraṃ kalārāgaṃ sūte bhidyaṅgarūpakam / yena bhogyāya janitā bhidyaṅge puruṣe punaḥ

हिन्दी अर्थ

२. वेदमन्त्रोंमें जो गायत्री, अनुष्टपू, बृहती और त्रिष्टुप् आदि छन्‍्द प्रयुक्त हुए हैं, उनको वैदिक छन्द कहते

English

Mantras with more than a thousand syllables above this are known to be the form ofstotras (hymns of prayer).

अध्याय ६२

श्लोक 62

क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् ।एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा

kriyāpravṛttirbhavati tenedaṃ rāgasaṃjñikam / ebhistattvaiśca bhoktṛtvadaśāyāṃ kalito yadā

हिन्दी अर्थ

तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गों देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। -यह गायत्री छन्द है।

English

Sitting in the Yonimudra posture one who repeats any of the mantras with alt concentration, all siddhis will be attained by him.

अध्याय ६२

श्लोक 63

नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् ।कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु

nityastadāyamātmā tu labhate puruṣābhidhām / kalaiva praścādavyaktaṃ sūte bhogyāya cāsya tu

हिन्दी अर्थ

३. इतिहास, पुराण, काव्य आदिके यद्योंमें प्रयुक्त जो छन्‍्द हैं, वे लौकिक कहे गये हैं। यथा-- सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक॑ शरणं ब्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच:॥ --यह “श्लोक अनुष्टप् छन्‍्द है।

English

The left heel should be placed beneath the rectum and the right heel over the penis. This is called Yonimudra- bandha. This is an excellent sitting posture.

अध्याय ६२

श्लोक 64

सप्तग्रन्थिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् ।गुणानामविभागो ऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत्

saptagranthividhānasya yattadgauṇasyakāraṇam / guṇānāmavibhāgo 'tra hyādhāre kṣmādibhāgavat

हिन्दी अर्थ

४. परिगणित मात्राओंसे पूर्ण होनेवाले छन्दोंको “मात्रिक' कहते हैं। जैसे--आर्या छन्दके प्रथम और तृतीय पाद बारह मात्राओंसे, द्वितीय पाद अठारह मात्राओंसे और चतुर्थ पाद पन्द्रह मात्राओंसे पूर्ण होते हैं। आयकि पूर्वार्ध सदृश उत्तरार्ध भी हो तो “गीति!” और उत्तरार्ध-सदृश पूर्वार्ध हो तो “उपगीति' छन्द होते हैं।

English

V'erses 64-67 give the character bite feature* of Ac&rya and ittya of which wt have a discussion in Suradi Tilaka, p -124.

अध्याय ६२

श्लोक 65

आधारो ऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते ।त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः

ādhāro 'pi ca yasteṣāṃ tadavyaktaṃ ca gīyate / traya eva guṇā hyaṣāmavyaktādeva saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

व॒न्दावने सलीलं वल्गुद्दमकाण्डनिहिततनुयष्टि: स्मेरमुखार्पितवेणु: कृष्णो यदि मनसि कः स्वर्ग:॥ ५. परिंगणित अक्षरोंसे सिद्ध होनेवाले छन्दोंको 'वर्णिक' कहते है। यथा--

English

The siddha-susiddha gives result by half repetition white siddhaari kills the kinsman. The sadhya-siddha becomes fruitful with double cHort and sadhya-sadhya gives result with a delay.

अध्याय ६२

श्लोक 66

सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका ।गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी

sattvaṃ rajastamaḥprakhyā vyāpāraniyamātmikā / guṇato dhīśca viṣayādhyavasāyasvarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

--यह इन्द्रवज़ा-उपेन्द्रवजाके मेलसे बना हुआ उपजाति नामक छन्द है।

English

After performing the hailing rites (svasti-vidha* nam) and drawing mandlas (sacrificial diagram) the teacher with a satisded mood and pure of heart should enter the sacri* dcial chamber accompanied by the disciple.

अध्याय ६२

श्लोक 67

गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः ।महत्तत्तवादहॄङ्कारो जातः संरंभवृत्तिमान्

guṇatastrividhā sāpi proktā karmānusārataḥ / mahattattavādahṝṅkāro jātaḥ saṃraṃbhavṛttimān

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। तीन अक्षरोंके समुदायका नाम गण है'॥४॥ आर्या आदि छनन्‍्दोंमें चार मात्रावाले पाँच गण कहे गये हैं, जो चार लघुवाले गणसे युक्त हैं'। यदि लघु अक्षरसे परे संयोग, विसर्ग

English

The jar should be wrapped with a pair of clothes and one should put sarvatisadhi (mwlicinal herbs) inside it and also nine kinds of gems, 'rhen he siiould place five pa Havas (twigs) over it.

अध्याय ६२

श्लोक 68

संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् ।सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत्

saṃbhodādasya viṣayaḥ prāpnoti vyavahāryatām / sattvā dviguṇabhedena sa punastrividho bhavet

हिन्दी अर्थ

और अनुस्वार हो तो वह लघुकी दीर्घताका बोधक होता है । इस छन्‍्दःशास्त्रमें 'ग' का अर्थ गुरु या दीर्घ माना गया है और 'ल” का अर्थ लघु समझा जाता है। पद्य या श्लोकके एक

English

Then after worshipping according to the right method (he worshipiKT, adept in mantras makes the disciple properly adorned sit on the altar. He shall sprinkle him with water from the vessel called proksam.

अध्याय ६२

श्लोक 69

तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः ।तत्र तैजसतो ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सह

taijaso rājasaścaiva tāmasaśceti nāmataḥ / tatra taijasato jñānendriyāṇi manasā saha

हिन्दी अर्थ

चौथाई भागको पाद कहते हैं। विच्छेद या विरामका नाम “यति' है॥ ५-६॥ नारद! वृत्त (छन्‍्द)-के तीन भेद माने गये हैं--सम वृत्त, अर्धसम वृत्त तथा विषम वृत्त। जिसके चारों चरणोंमें समान

English

The purification of b ho LAS, tile elciuencs of tlie ]>liyiical body by meam of pranryama. The aspirant takes the soul having the shape of the lamp's (lame from its resort of the heart (k>wn to Mulndhiira and after rousing Kulakundalini from its place starts for sahasrara and pierce) the six plexuses along its journey. He tries to dissolve all Uic iattpas lu their source. Then lie makes a praoayama (puraka. rrcaka and kumbhaka) repeating the syllables yam and while doing this be shall meditate that the Ixidy has be¬ come purified along with the pepoparufn who has its resort in the left l>elly. Then he makes another pranayama with the syllables ram and thus bums the body along with the pdpapurusa. Then be should rebuild the pure body by means of the syllables tltaro and join it with the bindu in the middle cf the eye-brow. This is pUnka and Kumhhoka should be done with the lyllables i>am and with it he rebuilds the pure body as if made with the flow of nectar from the moon. The rtcaka is done by him with the syllable lorn and thtu he makes the newly built body strong by this seed.

अध्याय ६२

श्लोक 70

प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि ।राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेन्द्रियाणि तु

prakāśānva yatastasmādvodhakāni bhavanti hi / rājasāñca kriyāhetostathā karmendriyāṇi tu

हिन्दी अर्थ

लक्षण लक्षित होता हो, वह सम वृत्त कहलाता है॥७॥ जिसके प्रथम और तीसरे चरणोंमें एवं दूसरे तथा चौथे चरणोंमें समान लक्षण हों, वह अर्धसम'" वृत्त है। जिसके चारों चरणोंमें एक-

English

The child (the disciple) shall perform acamana (sipping of water) with the rest of the water and should put on new clothes. Then bowing to the teacher in the proper way he (the disciple) should take his seal again in front of him.

अध्याय ६२

श्लोक 71

तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः ।इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः

tāmasāñcaiva jāyante tanmātrā bhūtayonayaḥ / icchārūpaṃ ca saṃkalpavyāpāraṃ tatra vai manaḥ

हिन्दी अर्थ

१. गणोंके सम्बन्धमें कुछ ज्ञातव्य बातें निम्राड्डित कोष्ठकसे जाननी चाहिए--

English

I'hen placing his hand on the head the guru should repeat the mantra to be given to him one hundred and eight times in accordance with the injunctions.

अध्याय ६२

श्लोक 72

द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् ।बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा

dvidhādhikāri tañcittaṃ bhoktṛbhogopapādakam / bahiḥ karaṇabhāvena svocitena yataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

यदि काव्यमें ऐसे छन्‍्दको चुना गया, जो जगण आदि अनिष्टकारी गणोंसे संयुक्त हो तो उसकी शान्तिके लिये प्रारम्भमें भगवद्वाचक एवं देवतावाचक शब्दोंका प्रयोग करना चाहिए; जैसा कि भामहका वचन है--

English

O dear one, get up, you are liberated. Be of per* fcctiy disciplined conduct. May you for ever enjoy renown, glory, splendour, progeny, strength, longevity and health.

अध्याय ६२

श्लोक 73

इन्द्रियाणाञ्च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना ।करोत्यन्तःस्थितं भूयस्ततो ऽन्तः करणं मनः

indriyāṇāñca sāmarthyaṃ saṃkalpenātmavṛttinā / karotyantaḥsthitaṃ bhūyastato 'ntaḥ karaṇaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

“जो देवतावाचक और मड़लादिवाचक शब्द हैं, वे सब लिपिदोष या गणदोषसे भी निन्दित नहीं होते।” (उनके

English

Then the disciple shall get up and worship his guru by means of sweet perfume (gandha, puspa, dhupa, dipa etc.). Then he should give him fees without being niggard regarding money.

अध्याय ६२

श्लोक 74

मनो ऽहॄङ्कारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा ।इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतो ऽस्य तु

mano 'hṝṅkārabuddhyākhyamastyantaḥ kāraṇaṃ tridhā / icchāsaṃraṃbhabodhākhyā vṛttayaḥ kramato 'sya tu

हिन्दी अर्थ

द्वारा उक्त दोषोंका निवारण हो जाता है।)

English

After obtaining the mantra thus, from the teacher, the disciple shall be engaged in rendering service to the teacher, through riches, through his sons and wife and his personal self.

अध्याय ६२

श्लोक 75

ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका ।ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने

jñānendriyāṇi śrotraṃ tvak cakṣurjihvā ca nāsikā / grāhyāśca viṣayā hyeṣāṃ jñeyāḥ śabdādayo mune

हिन्दी अर्थ

इन भेदोंके नाम क्रमश: इस प्रकार है--कर्ण, करतल, पयोधर, वसुचरण और विष्ठ

English

The desired deity should be worshipped in the middle Offering handful of flowers to it he shall worship the deities: Agni, Nairrti and Vagl.

अध्याय ६२

श्लोक 76

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः ।वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेन्द्रियाण्यपि

śabdasparśarūparasagandhāḥ śabdādayo matāḥ / vākpāṇipādapāyūpasthāstu karmendriyāṇyapi

हिन्दी अर्थ

३. जैसे--रामं । राम: । रामस्य । यहाँ ' राम ' शब्दके ' म' में हस्व अकार है, तथापि उसमें अनुस्वार और विसर्गका सम्बन्ध होनेसे वह दीर्घ ही माना जाता है इसी प्रकार 'स्य' यह संयुक्त अक्षर परे होनेसे ' रामस्य ' में मकारके परवर्ती अकारको दीर्घ समझा जाता है। पादके अन्तमें जो लघु अक्षर हो, वह भी विकल्पसे “गुरु' माना जाता है।

English

These verses give direction as to how a person w ])0 has received PaMyntetta should worship his desired ddtv and other deities who accompany them. At first the main deity sbotild occupy the middle and the other fbur will be placed in four different comers. IfSakti is considered to be the mdn deity then its yanira should be drawn in the middle. Vitpu will occupy NE, $iva $E, Ganda SW, «SQrya NW. Similarly, if Vitttu is In the iskidle Siva will occupy NE, Gaoesa SE« Surya SW, AmbilU NW. If

अध्याय ६२

श्लोक 77

वचनादानगमनोत्सर्गानन्देषु कर्मसु ।करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना

vacanādānagamanotsargānandeṣu karmasu / karaṇāni ca siddhinā na kṛtiḥ karaṇairvinā

हिन्दी अर्थ

मुखे ते ताम्बूलं नयनयुगले कजलकला ललाटे काश्मीरं विलसति गले मौक्तिकलता। स्फुरत्काओ्ली शाटी पृथुकटितटे हाटकमयी भजामि त्वां गौरी नगपतिकिशोरीमविरतम्॥ (इस 'शिखरिणी ' छन्दके चारों चरणोंमें एक समान हस्व-दीर्घवाले सत्रह-सत्रह अक्षर हैं।)

English

Obeisance lo that holy preceptor by whom the universe consisting of the mobile and immobile beings and having

अध्याय ६२

श्लोक 78

दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते ।चेष्टन्ते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु

daśadhā karaṇaiśceṣṭāṃ kāryamāviśya kāryate / ceṣṭante kāryamālaṃbya vibhutvātkaraṇāni tu

हिन्दी अर्थ

त्रिभुवनकमनं तमालवर्ण रविकरगौरवराम्बरं दधाने। वपुरलककुलावृताननाब्ज॑ विजयसखे रतिरस्तु मे5नवद्या ॥ यह 'पुष्पिताग्रा ' छन्‍्द है। इसके प्रथम और तृतीय चरण एक समान लक्षणवाले बारह-बारह अक्षरके हैं। उनमें २

English

Obeisance to that holy preceptor by whom iry eyes have been opened up by means of the pin (salaka) for the application of colly Hum in the form of knowledge, when I had been blinded by the darkness of ignorance.

अध्याय ६२

श्लोक 79

तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजो ऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै ।तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवन्ति हि

tanmātrāṇi tu khavāyustejo 'mbhaḥ kṣmeti pañca vai / tebhyo bhūtānyekaguṇānyākhyātāni bhavanti hi

हिन्दी अर्थ

दूसरेसे भिन्न लक्षण लक्षित होते हों, वह विषम छब्बीस अक्षरतकके पादवाले इन्दोंकी संज्ञा वृत्त है ॥ ८॥ एक अक्षरके पादसे आरम्भ करके सुनो॥९-१०॥ उक्ता, अत्युक्ता, मध्या, प्रतिष्ठा, एक-एक अक्षर बढ़ाते हुए जबतक छब्बीस अक्षरका सुप्रतिष्ठा, गायत्री, उष्णिकू, अनुष्टप्, बृहती, पदक्ति, पाद पूरा हो तबतक पृथक्-पृथक् छन्द बनते हैं। त्रिष्टुपू, जगती, अतिजगती, शक्‍्वरी, अतिशक्वरी,

English

bow down to the giver whose nature is non-dilTerent

अध्याय ६२

श्लोक 80

इति पञ्चसु शब्दो ऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये ।रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गन्धः क्षितौ तथा

iti pañcasu śabdo 'yaṃ sparśo bhūtacatuṣṭaye / rūpaṃ triṣu rasaścaiva dvayorgandhaḥ kṣitau tathā

हिन्दी अर्थ

छब्बीस अक्षसे अधिकका चरण होनेपर अष्टि, अत्यष्टिधृति, विधृति (या अतिधृति), कृति, चण्डवृष्टिप्रषात आदि दण्डक' बनते हैं। तीन या प्रकृति, आकृति, विकृति, संकृति, अतिकृति या छः: पादोंसे गाथा" होती है। अब क्रमश: एकसे अभिकृति तथा उत्कृति' ॥ ११--१३ ॥ ये छन्दोंकी

English

Thus making an ol>cisancc he should read out the hymnal vcr.sc.s whtcli bestow on the one instantaneous faith.

अध्याय ६२

श्लोक 81

कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् ।पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते

kāryāṇyeṣāṃ krameṇaivāvakāśo vyūhakalpanam / pākaśca saṃgrahaścaiva dhāraṇaṃ ceti kathyate

हिन्दी अर्थ

नगण, १ रगण और १ यगण हैं और द्वितीय तथा चतुर्थ चरणमें एक-से लक्षणवाले तेरह-तेरह अक्षर हैं । इनमें १ नगण, २ जगण, १ रगण और १ गुरु हैं। अर्धसम वृत्तोंमें 'पुष्पिताग्रा' के अतिरिक्त हरिणप्लुता तथा बैतालीय या वियोगिनी आदि और भी अनेक छन्द होते हैं। बैतालीय अथवा वियोगिनीके प्रथम और तृतीय चरणोंमें २ सगण, १ जगण और १ गुरु होते हैं। द्वितीय और चतुर्थ चरणोंमें १

English

Om« obeisance unto you» O holy lord, §iva, in the form of die preceptor. You assume diverse forms for the descent of vidyas and their establishment. 1 bow to you, the abode of fish form, obeisance to the one of only the real form.

अध्याय ६२

श्लोक 82

आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः ।भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा

āśītoṣṇau mahā vādyau śītoṣṇau vāritejasoḥ / bhāsvadagnau jale śuklaṃ kṣitau śuklādyanekadhā

हिन्दी अर्थ

सगण, १ भगण, १ रगण, १ लघु और १ गुरु होते हैं। पादान्तमें विराम होता है।

English

Vnnjx tlie moniing to evening ami from the evening to the end of the morning thus, M-hatever I do O lord of the universe, may that be your worship.

अध्याय ६२

श्लोक 83

रूपं त्रिषु रस्ॐऽभः सु मधुरः षडिधः क्षितौ ।गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः

rūpaṃ triṣu rasoṃ'bhaḥ su madhuraḥ ṣaḍidhaḥ kṣitau / gandhaḥ kṣitāvasurabhiḥ surabhiśca prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

जगदम्ब विचित्रमत्र कि परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि।

English

Thereafter, the wise disciple should conceive that as his own atman free from impurities. It has been washed with the continuous flow of nectar from the lotus feet of the guru.

अध्याय ६२

श्लोक 84

तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा ।भूतस्य तु विशेषो ऽयं विशेषरहितं तु तत्

tanmātraṃ tadbhūtaguṇaṃ karaṇaṃ poṣaṇaṃ tathā / bhūtasya tu viśeṣo 'yaṃ viśeṣarahitaṃ tu tat

हिन्दी अर्थ

“हरिणप्लुता' (में विषम पादोंमें ३ सगण, १ लघु, १ गुरु होते हैं और सम पादोंमें १ नगण, २ भगण और १ रगण होते हैं। इसके दूसरे, चौथे पाद द्वुतविलम्बितके ही समान हैं ।)

English

In accordance with the method as given by his guru, the wise man should take her (kunddlin!) to the brahmarandhra along the path of susumna while piercing the six cakras.

अध्याय ६२

श्लोक 85

इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः ।पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

imāni pañcabhūtāni saṃniviṣṭāni sarvataḥ / pañcabhūtātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

हिन्दी अर्थ

(--इस “उद्ता' नामक उन्दमें चारों चरणोंके भिन्न-भिन्न लक्षण हैं इसके प्रथम पादमें स, ज, स, ल; २ में न, स, ज, ग; ३ में भ, न, ज, ल, ग और ४ में स, ज, स, ज, ग होते हैं।) २. छब्बीस अक्षरोंसे अधिकका एक-एक चरण होनेपर जो छन्द बनता है उसे, 'दण्डक' कहते हैं। सत्ताईस अक्षरोंके दण्डकका नाम “चण्डवृष्टिप्रषात' है। इसमें दो 'नगण' और सात 'रगण!” होते हैं । पादान्तमें विराम होता है।

English

O Visnu, lord of Sri, you arc the primordial lord of the three worlds, it is due to your command that I gci up in the morning. I shall pursue the journey of worldly existence in order to please you.

अध्याय ६२

श्लोक 86

शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते ।देहे ऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः

śarīrasaṃniviṣṭatvameṣāṃ tāvannirūpyate / dehe 'sthimāṃsakeśatvaṅnakhadantāśca pārthivāḥ

हिन्दी अर्थ

इह हि भवति दण्डकारण्यदेशे स्थिति: पुण्यभाजां मुनीनां मनोहारिणी त्रिदशविजयिवीर्यदृष्यदृशग्रीवलक्ष्मीविरामेण रामेण. संसेविते।

English

The jiva continuously repeats the Gayatri it? the form of ajapa twentyone thousand and six hundred times during day and night.

अध्याय ६२

श्लोक 87

मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः ।हृदि पङ्क्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात्

mūtraraktakaphasvedaśukrādiṣu jalasthitiḥ / hṛdi paṅktau dṛśoḥ pitte tejastaddharmadarśanāt

हिन्दी अर्थ

भुवननमितपादपद्माभिधानाम्बिकातीर्थयात्रागतानेकसिद्धाकुले ॥ ३.आचार्य पिड्नलके मतमें पिड्जल सूत्रोंमें जिनके नामका उल्लेख नहीं हुआ है, ऐसे छन्दोंकी ' गाथा' संज्ञा है। यहाँ मूलमें तीन पाद या छ: पादके छन्दोंको “गाथा” कहा गया है। अत: उसके किसी विशेष लक्षण या उदाहरणका उल्लेख नहीं किया गया। ४. (१) जिसके प्रत्येक चरणमें एक-एक अक्षर हो, उस छन्दका नाम “उक्ता” है। इसके दो भेद होते हैं। पहला गुरु

English

The letter ha havuig the brilliance of ihc sun goes out and sakara of the same nature goes inside. This is said to be (he dhyana (meditation) on them.

अध्याय ६२

श्लोक 88

प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः ।वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषङ्गतः

prāṇādivṛttibhedena vāyuścaivātra saṃsthitaḥ / viyatsarvāsu nāḍīṣu garbhavṛtyanuṣaṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरोंसे बनता है, दूसरा लघु अक्षरोंसे। गुरु अक्षरोंसे जो छन्‍्द बनता है, उसका नाम पिड्डलाचार्यने ' श्री” रखा है। उदाहरण-- “विष्णुं वन्दे।' लघु अक्षरोंवाले उक्ता छन्‍्दका उदाहरण 'हरिरिह' समझना चाहिए। (२) जिसके प्रत्येक चरणमें दो-दो अक्षरोंकी संयोजना हो, वह ' अत्युक्ता' नामक छन्‍्द है। प्रस्तारसे इसके चार भेद हो सकते हैं यहाँ विस्तार-भयसे केवल एक प्रथम भेद 'स्त्री' का उदाहरण दिया जाता है। दो गुरु अक्षरोंवाले चार पदोंसे जो छन्द

English

' Thus meditating, (he wise person should offer them in the fire and the sun separately in the muladhara having four petals inscribed with seed*lct(crs beginning with va and ending in sa and resembling (he vandhuka flower.

अध्याय ६२

श्लोक 89

प्रयोक्त्यादिमहीप्रान्तमेतदण्डार्थसाधनम् ।प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते

prayoktyādimahīprāntametadaṇḍārthasādhanam / pratyātmaniyataṃ bhogabhedato vyavasīyate

हिन्दी अर्थ

बनता है, उसको स्त्री' कहते हैं।

English

He shall oflr six hundred to Ganca the lord of words (Vak)who is possessed ofhisconsort riding on an elephant and whose hands shine with noose, goad, (he vessel of nectar and sweets.

अध्याय ६२

श्लोक 90

तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि ।देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरन्ति हि

tattvānyevaṃ kalādyāni pratipuṃniyatāni hi / deheṣu karmavaśataḥ sarveṣu vicaranti hi

हिन्दी अर्थ

(३) तीन-तीन अक्षरोंके चार पादोंसे 'मध्या” नामक उन्द बनता है। प्रस्तारसे उसके भेदोंकी संख्या आठ होती है। इसके प्रथम भेदका, जिसमें तीनों अक्षर गुरु होते हैं, आचार्य पिड्लने 'नारी' नाम नियत किया है।

English

The verses 8N91 give the method of Prii)gnitiotra and show how the breaths are to be offered to different deitJes located in the plexuses along the path of Susumnfi. The firu 600 are to be offered to Ganea located in the mulSdhara. Next eomes sp6dhi/lhaM, where Brahma is located. The six thousand are to be offered to him. In the Mipura region to Vitnu another six thousand ire to be offered. To Rudra who is tn the Anihata, another six thousand are to be offered. To in the iiAA region one thousand

अध्याय ६२

श्लोक 91

मायेयश्चैव पाशो ऽयं येनावृतमिदं जगत् ।अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः

māyeyaścaiva pāśo 'yaṃ yenāvṛtamidaṃ jagat / aśuddhādhvāmato hyeṣa dharaṇyādikalāvadhiḥ

हिन्दी अर्थ

२-' प्राणत: प्रेयसी राधिका श्रीपते: ॥'

English

This noose of maya, with which this world is covered, runs by the impure path, ending at the digits beginning with earth.

अध्याय ६२

श्लोक 92

तत्र भूमण्डलस्थो ऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः ।स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः

tatra bhūmaṇḍalastho 'sau sthāvaro jaṅgamātmakaḥ / sthāvarā girivṛkṣādyā jaṅgamastrividhaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

यह दूसरा उदाहरण मध्याका तृतीय भेद है। इसे 'मृगी' छन्द कहते हैं। इसके प्रत्येक चरणमें एक-एक रगण होता है।

English

There, standing on the circle of the earth, he is immovable or moving. The immovable are mountains, trees and the like; the moving are again threefold:

अध्याय ६२

श्लोक 93

स्वेदजाश्चाण्डजाश्चैव तथैव च जरायुजाः ।चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः

svedajāścāṇḍajāścaiva tathaiva ca jarāyujāḥ / carācareṣu lakṣāṇāṃ caturāśītiyonayaḥ

हिन्दी अर्थ

(४) चार-चार अक्षरोंके चार पादवाले छन्‍्द-समूहका नाम ' प्रतिष्ठा ' है। प्रस्तारसे इसके सोलह भेद होते हैं इसके प्रथम भेदका नाम 'कन्या” है। उदाहरण पढ़िये--

English

born of sweat, born of eggs, and likewise born of the womb. Among the moving and unmoving there are eighty-four lakhs of wombs.

अध्याय ६२

श्लोक 94

भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः ।प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम्

bhramamāṇasteṣu jīvaḥ kadācinmānuṣaṃ vapuḥ / prāpnoti karmavaśataḥ paraṃ sarvārthasādhakam

हिन्दी अर्थ

भास्वत्कन्या सैका धन्या। यस्या: कूले कृष्णोडखेलत्॥

English

Wandering in them, the soul by the force of karma sometimes gets a human body, the best means to all aims.

अध्याय ६२

श्लोक 95

तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च ।महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा

tatrāpi bhārate khaṇḍe brāhmaṇādikuleṣu ca / mahāpuṇyavaśenaiva janirbhavati durlabhā

हिन्दी अर्थ

(५) पाँच-पाँच अक्षरके चार पादवाले छन्दसमुदायका नाम 'सुप्रतिष्ठा' है। प्रस्तारसे इसके बत्तीस भेद होते हैं। इनमें सातवाँ भेद “पंक्ति! है, उसे यहाँ बतलाया जाता है। भगण तथा दो गुरु अक्षरोंसे पंक्ति छन्दकी सिद्धि होती है।

English

Even there, in the land of Bharata and in Brahmin and other families, birth comes only through great merit and is hard to get.

अध्याय ६२

श्लोक 96

जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः ।बिन्दुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः

janiśca puṃstriyoryogaḥ śukraśoṇitayogataḥ / bindurekaḥ praviśati yadā garbhe dvayātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

(६) जिसके चारों चरणोंमें छ:-छ: अक्षर हों, उस छन्‍्द-समूहका नाम गायत्री है। प्रस्तारसे इसके चौंसठ भेद होते हैं। इसके प्रथम भेदका नाम विद्युल्लेखा, तेरहवें भेदका नाम तनुमध्या, सोलहवेंका नाम शशिवदना तथा उन्तीसवेंका नाम वसुमती है। यहाँ केवल इन्हीं चरणोंका उल्लेख किया जाता है। दो मगण (5 5 5 5 5 5) होनेसे विद्युल्लेखा, एक तगण (55 ) और एक यगण (। 5 5) होनेसे तनुमध्या, एक नगण (।॥। ) और एक यगण (। 5 5) होनेसे शशिवदना तथा एक तगण

English

Birth is the union of man and woman, through the union of semen and blood; when a single drop enters the womb, two-natured,

अध्याय ६२

श्लोक 97

तदा रजो ऽधिके नारी भवेद्रेतो ऽधिके पुमान् ।मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियन्त्रितः

tadā rajo 'dhike nārī bhavedreto 'dhike pumān / malakarmādipāśena kaścidātmā niyantritaḥ

हिन्दी अर्थ

(5 5 )) और एक सगण ( ।।) होनेसे वसुमती नामक छन्द बनता है। उदाहरण क्रमश: इस प्रकार हैं--

English

then with excess of blood it is a woman, with excess of semen a man. Some soul is bound by the noose of impurity, action and the like;

अध्याय ६२

श्लोक 98

जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते ।अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः

jīvabhāvaṃ tadā tasminsakalaḥ pratipadyate / atha tatrāhṛtairmātrā pānānnādyaiśca poṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीत्मा प्रतिवेलं नानाविधखेलम्। सेवे गततन्द्रं वृन्दावनचन्द्रमू॥

English

then he entirely enters the state of a living being in it. Then nourished there by the food and drink brought by the mother,

अध्याय ६२

श्लोक 99

पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि ।दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा

pakṣamāsādikālena vardhate vapuratra hi / duḥkhādyaḥ pīḍitaścaivācchannadeho jarāyuṇā

हिन्दी अर्थ

(७) सात-सात अक्षरोंके चार पादवाले छन्दसमुदायको 'उष्णिक्' कहा गया है, प्रस्तारसे इसके एक सौ अट्टाईस भेद होते हैं। इनमेंसे पचीसवाँ भेद 'मदलेखा' और तीसवाँ भेद 'कुमारललिता' के नामसे प्रसिद्ध है। मगण, सगण तथा एक गुरु--इन सात अक्षरोंसे 'मदलेखा' तथा जगण, सगण और एक गुरुसे 'कुमारललिता' छन्‍्दकी सिद्धि होती है। प्रथमका उदाहरण यों है--

English

the body grows there in fortnights and months. Pressed by sorrow and the like, the body covered by the membrane,

अध्याय ६२

श्लोक 100

एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् ।स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः

evaṃ tatra sthito garbhe prāgjanmotthaṃ śubhāśubham / smaraṃstiṣṭati duḥkhātmāpīḍyamāno muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

(८) आठ अक्षरवाले चार पदोंसे जो छन्द बनते हैं, उनकी जातिवाचक संज्ञा ' अनुष्टुप्' है। प्रस्तारसे अनुष्टप्के दो सौ छप्पन भेद होते हैं । इसके विद्युन्माला, माणवकाक्रौड, चित्रपदा, हंसरुत, प्रमाणिका या नगस्वरूपिणी, समानिका, श्लोक तथा वितान आदि अनेक भेद-प्रभेद हैं। श्लोक-छन्दके प्रत्येक चरणमें छठा अक्षर गुरु और पाँचवाँ लघु होता है। प्रथम और तृतीय चरणोंमें सातवाँ अक्षर दीर्घ होता है तथा द्वितीय तथा चतुर्थ चरणोंमें वह हस्व हुआ करता है। शेष अक्षरोंका विशेष नियम न

English

thus staying in the womb, he remembers the good and evil born of his earlier life, miserable, pressed again and again.

अध्याय ६२

श्लोक 101

कालक्रमेण बालो ऽसौ मातरं पीडयन्नपि ।संपीडितो निःसरति योनियन्त्रादवाङ्मुखः

kālakrameṇa bālo 'sau mātaraṃ pīḍayannapi / saṃpīḍito niḥsarati yoniyantrādavāṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेसे इस श्लोक-छन्दके भी बहुत-से अवान्तर भेद हो जाते हैं । उपर्युक्त छन्दोंमें विद्युन्माला अनुष्टुप्का प्रथम भेद है; क्योंकि उसमें सभी अक्षर गुरु होते हैं । इसमें चार-चार अक्षरोंपर विराम होता है प्रमाणिका या नगस्वरूपिणी छियासीवाँ भेद है। इसमें जगण, रगण १ लघु तथा १ गुरु होते हैं। प्रमाणिका और समानिकाके सिवा अनुष्टुपके जितने भेद हैं, वे सब वितानके अन्तर्गत माने जाते हैं। यहाँ विद्युन्माला, नगस्वरूपिणी, श्लोक (अनुष्टुपू) तथा माणवकाक्रीडका एक-एक उदाहरण दिया जाता है-

English

In the course of time the child, even while pressing his mother, himself pressed, comes out of the womb-machine head downward.

अध्याय ६२

श्लोक 102

क्षणं तिष्टति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति ।ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने

kṣaṇaṃ tiṣṭati niśceṣṭastato roditumicchati / tataḥ krameṇa sa śiśurvardhamāno dinedine

हिन्दी अर्थ

विद्युन्मालालोलान भोगान् मुक्त्वा मुक्तो यत्न॑ कुर्यात्। ध्यानोत्पन्नं नि:सामान्यं सौख्यं भोक्तुं यद्याकाडक्षेत् ॥

English

He lies motionless a moment, then wishes to cry. Then gradually the infant grows day by day,

अध्याय ६२

श्लोक 103

बालपौगण्डभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते ।एवं क्रमेण लोके ऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः

bālapaugaṇḍabhedena yuvatvaṃ pratipadyate / evaṃ krameṇa loke 'smindehināṃ dehasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवताण्डवस्तोत्र 'नगस्वरूपिणी ' छन्दमें ही लिखा गया है। उसके एक-एक पद्यमें दो-दो नगस्वरूपिणी छन्‍्द आ गये हैं। कुछ लोग उस संयुक्तछन्दको 'पञ्चचामर' आदि नाम देते हैं। इसमें ज. र. ज. र. ज. और १ गुरु होते हैं। उदाहरण यह है--

English

and by stages of infancy and boyhood reaches youth. Thus in order in this world the embodied have the arising of the body.

अध्याय ६२

श्लोक 104

मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् ।यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः

mānuṣaṃ durlabhaṃ prāpya sarvalokopakārakam / yastārayati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ

हिन्दी अर्थ

धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रति: प्रतिक्षणं मम ॥

English

Having obtained a human birth, hard to get and useful to all worlds, who is more sinful here than he who does not save himself?

अध्याय ६२

श्लोक 105

आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च ।पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम्

āhāraścaiva nidrā ca bhayaṃ maithunameva ca / paśvādīnāṃ ca sarveṣāṃ ca sarveṣāṃ sādhāraṇamitīritam

हिन्दी अर्थ

यत: प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्। स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव: ॥

English

Food, sleep, fear and sexual union are said to be common to animals and all.

अध्याय ६२

श्लोक 106

चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः ।मनुष्याणामयं धर्मः रवबन्धच्छेदनात्मकः

caturṣvevānurakto yaḥ sa mūrkho hyātmadhātakaḥ / manuṣyāṇāmayaṃ dharmaḥ ravabandhacchedanātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

माणवकाक्रौडमें भगण, तगण, एक लघु और एक गुरु होते हैं।

English

One who is attached to these four only is a fool, a killer of himself. The dharma of men consists in cutting the bonds.

अध्याय ६२

श्लोक 107

पाशबन्धनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते ।अतो बन्धनविच्छित्त्यै मन्त्रदीक्षां समाचरेत्

pāśabandhanavicchedo dīkṣayaiva prajāyate / ato bandhanavicchittyai mantradīkṣāṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

आदिगतं तुर्यगतं पञ्चमकं चान्त्यगतम् स्याद् गुरु चेत् तत् कथितं माणवकाक्रीडमिदम्॥

English

The cutting of the bonds of the noose arises through initiation (diksha) alone; therefore, to cut the bonds, one should receive mantra-initiation.

अध्याय ६२

श्लोक 108

दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः ।शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते

dīkṣājñānākhyayā śaktyā hyapadhvaṃsitabandhanaḥ / śuddhātmatattvanāmāsau nirvāṇapadamaśnute

हिन्दी अर्थ

(९) नौ-नौ अक्षरोंके चार चरणोंसे सिद्ध होनेवाले छन्दसमूहका नाम 'बृहती' है। प्रस्तारसे इसके पाँच सौ बारह भेद होते हैं। इसके 'हलमुखी ' (१ रगण १ नगण १ सगण) तथा 'भुजड्भशिशुभृता' (२ नगण १ भगण) भेद यहाँ बतलाये जाते हैं। इनमें एक तो २५१ वाँ भेद है और दूसरा ६४ वाँ। उदाहरण क्रमश: यों हैं--

English

With bonds destroyed by the power called knowledge in initiation, the pure Self, called the principle, attains the state of nirvana.

अध्याय ६२

श्लोक 109

स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति ।यजते शिवं मन्त्रैश्च रवपरेषां हिताय सः

svaśaktyātmikayā dṛṣṭyā śivaṃ dhyāyati paśyati / yajate śivaṃ mantraiśca ravapareṣāṃ hitāya saḥ

हिन्दी अर्थ

(१०) दस अक्षरके पादवाले छन्द-समुदायको 'पदूक्ति' कहते हैं । प्रस्तारसे इसके १०२४ भेद होते हैं। इसके शुद्धविराट् पणव, रुक्‍्मवती, मयूरसारिणी, मत्ता, मनोरमा, हंसी, उपस्थिता तथा चम्पकमाला आदि अनेक अवान्तर भेद हैं। शुद्धविराद् पड्क्तिका ३४५ वाँ भेद है। यहाँ शुद्धविराट् (मगण, सगण, जगण, १ गुरु) तथा चम्पकमालाके उदाहरण दिये जाते हैं--

English

By the vision of his own power, he meditates on and sees Shiva, and worships Shiva with mantras for the good of others.

अध्याय ६२

श्लोक 110

शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिदृशा ।शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृत्तिः

śivārkaśaktidīdhityā samarthīkṛtacidṛśā / śivaśaktyādibhiḥ sārddhaṃ paśyatyātmagatāvṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

विश्व तिष्ठति कुक्षिकोटरे वकत्रे यस्य सरस्वती सदा।

English

By the radiance of Shiva's sun-power, with the eye of consciousness made capable, he sees with Shiva's power and others, his activity turned toward the Self.

अध्याय ६२

श्लोक 111

अन्तःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् ।न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत्

antaḥkaraṇavṛttiryā bodhākhyā sā maheśvaram / na prakāśayituṃ śaktā pāśatvānnigaḍādivat

हिन्दी अर्थ

“चम्पकमाला ' के प्रत्येक पादमें भगण, मगण, सगण और एक गुरु होते हैं तथा पाँच-पाँच अक्षरोंपर विराम होता है। प्रत्येक चरणमें इसके अन्तिम अक्षरको कम कर देनेसे 'मणिबन्ध' छन्द हो जाता है।

English

The mental function of the inner organ called understanding is not able to reveal Maheshvara, because of being a noose, like a chain and the like.

अध्याय ६२

श्लोक 112

दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः ।अतः शास्त्रोक्तविधिना मत्रदीक्षां समाचरेत्

dīkṣaiva paramo hetuḥ pāśavicchedane punaḥ / ataḥ śāstroktavidhinā matradīkṣāṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

(११) ग्यारह-ग्यारह अक्षरके चार चरणोंसे जिस छन्‍्दसमुदायकी सिद्धि होती है, उसका नाम त्रिष्टुप् है। प्रस्तारसे इसके २०४८ भेद होते हैं। त्रिष्युपके ही अनेक अवान्तर भेद इन्द्रवज़ा, उपेन्द्रवज्रा, उपजाति, दोधक, शालिनी, रथोद्धता और स्वागता आदि नामोंसे प्रसिद्ध हैं। ये त्रिष्ुपके किस संख्यावाले भेद हैं ? इसका ज्ञान मूलोक्त रीतिसे कर लेना चाहिए। यहाँ उक्त सात छन्‍न्दोंके लक्षण और उदाहरण क्रमश: प्रस्तुत किये जाते हैं; क्योंकि प्राचीन और अर्वाचीन ग्रन्थोंमें इनके प्रयोग अधिक मिलते हैं।

English

Initiation alone is the supreme cause in cutting the noose; therefore by the rule stated in the scripture he should take mantra-initiation.

अध्याय ६२

श्लोक 113

दीक्षितस्तन्त्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः ।अनुष्टानं प्रकुर्वीत नित्यनमित्तिकात्मकम्

dīkṣitastantravidhinā svavarṇācāratatparaḥ / anuṣṭānaṃ prakurvīta nityanamittikātmakam

हिन्दी अर्थ

(१) “इन्द्रवज़ा छन्‍्द'-- (में २ तगण, १ जगण और २ गुरु होते है--)

English

Having been initiated by the tantra's rule, devoted to the conduct of his own class, he should perform the practice, daily and occasional.

अध्याय ६२

श्लोक 114

निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लङ्घयेत् ।यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्टन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः

nijavarṇāśramācārānmanasāpi na laṅghayet / yo yasminnāśrame tiṣṭandīkṣāṃ prāpnoti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मामोहा जितसड्भदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामा: इन्द्रैर्विमुक्ता: सुखदुः:खसंसेर्गच्छन्त्यमूढा: 'पदमव्ययं ततू॥

English

He should not transgress, even in mind, the conduct of his own class and stage of life. The man who receives initiation while in a stage of life

अध्याय ६२

श्लोक 115

स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् ।कृतान्यपि न कर्माणि बन्धनाय भवन्ति हि

sa tasminnāśrame tiṣṭhettaddharmānanupālayet / kṛtānyapi na karmāṇi bandhanāya bhavanti hi

हिन्दी अर्थ

(२) 'उपेन्द्रवज़ा '-- (-में १ जगण, १ तगण, १ जगण और दो गुरु होते है।) इन्द्रवज़ाके प्रत्येक चरणका पहला अक्षर हस्व हो जाय तो उपेन्द्रवज्रञा-छन्द बन जाता है।

English

should remain in that stage and uphold its dharmas. Even actions done do not become bonds.

अध्याय ६२

श्लोक 116

एकं तु फलदं कर्म मन्त्रानुष्ठानसंभवम् ।दीक्षितो ऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ

ekaṃ tu phaladaṃ karma mantrānuṣṭhānasaṃbhavam / dīkṣito 'bhilaṣedbhogānyadyallokagatānasau

हिन्दी अर्थ

त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्व मम देवदेव॥

English

One karma, arising from the practice of the mantra, gives fruit; if the initiate desires enjoyments of whatever worlds,

अध्याय ६२

श्लोक 117

मन्त्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते ।नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः

mantrārādhanasāmarthyāttadbhuktvā mokṣamaśnute / nityaṃ naimittikaṃ dīkṣāṃ prāpya yo nācarennaraḥ

हिन्दी अर्थ

(३) इन्द्रवज़ा और उपेन्द्रवज़ा--दोनोंके मेलसे जो छन्‍्द बनता है, उसका नाम 'उपजाति' है। उपजातिमें कोई चरण या पाद इन्द्रवज़ाका होता है, तो कोई उपेन्द्रवज़ाका । प्रस्तारवश उपजातिके चौदह भेद होते हैं।उन भेदोंके नाम इस प्रकार हैं--कीर्ति, वाणी, माला, शाला, हंसी, माया, जाया, बाला, आर्द्रा, भद्रा, प्रेमा, रामा, ऋद्धि तथा बुद्धि । इनका स्वरूप निम्नाद्धित चक्रमें देखिये--

English

by the power of worshipping the mantra, having enjoyed them he attains liberation. The man who, having received initiation, does not perform daily and occasional rites

अध्याय ६२

श्लोक 118

कञ्चित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यान्ते मोक्षमश्नुते ।तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम्

kañcitkālaṃ piśācatvaṃ prāpyānte mokṣamaśnute / tasmāttu dīkṣitaḥ kuryyānnityanaimittikādikam

हिन्दी अर्थ

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय काय॑

English

becomes a ghoul for some time and at the end attains liberation. Therefore the initiate should perform daily and occasional rites and the like,

अध्याय ६२

श्लोक 119

अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्यानुमीयते ।नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु

anuṣṭhānaṃ ca tenāsya dīkṣāṃ prāpyānumīyate / nityanaimittikācāra pālakasya narasya tu

हिन्दी अर्थ

प्रिय: प्रियायाहसि देव सोढुम्॥

English

and by his practice it is inferred that he has received initiation. For the man who observes daily and occasional conduct,

अध्याय ६२

श्लोक 120

दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते ।तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा

dīkṣāvaikalyavirahātsadyo muktistu jāyate / tatrāpi gurubhaktasya gatirbhavati nānyathā

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्त चक्रके अनुसार यह 'उपजाति'” का बुद्धि नामक भेद है। इसीको विपरीतपूर्वा और आख्यानकी भी कहते हैं। इसमें पहला चरण इन्द्रवज़्ाका और शेष तीन चरण उपेन्द्रवज़ाके हैं। जहाँ आदिसे तीन इन्द्रवज़ाके और शेष (चौथा) उपेन्द्रवज्ाका

English

liberation arises at once, from absence of any deficiency in initiation. Even there, for the one devoted to the teacher, the goal is attained, not otherwise.

अध्याय ६२

श्लोक 121

दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः ।दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा

dīkṣayā gurumūrtisthaḥ sarvānugrāhakaḥ śivaḥ / dṛṣṭādyarthatayā yasya gurubhaktistu kṛtrimā

हिन्दी अर्थ

चरण हो, वहाँ 'बाला' नामक उपजाति होती है।

English

Through initiation, Shiva, benefactor of all, abides in the teacher's form. For one whose devotion to the teacher is feigned for visible ends,

अध्याय ६२

श्लोक 122

कृते ऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे ।कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च

kṛte 'pi viphalaṃ tasya prāyaścittaṃ pade pade / kāyena manasā vācā gurubhaktiparasya ca

हिन्दी अर्थ

परोपकाराभरणं शरीरम्॥ (४) 'दोधकवृत्त' (-में तीन भगण और दो गुरु होते हैं--)

English

even done it is fruitless; expiation at every step. For one devoted to the teacher in body, mind and speech,

अध्याय ६२

श्लोक 123

प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे ।गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके

prāyaścittaṃ bhavennaiva siddhistasya pade pade / gurubhaktiyute śiṣye sarvasvavinivedake

हिन्दी अर्थ

डे “शालिनी “-- (-में मगण, तगण, तगण और दो गुरु होते

English

there is no expiation needed; success at every step. For the disciple endowed with devotion to the teacher, who offers everything,

अध्याय ६२

श्लोक 124

मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायाश्चित्ती भवेद्गुरुः

mithyāprayuktamantrastu prāyāścittī bhavedguruḥ

हिन्दी अर्थ

रूप॑ यत्तत् प्राहुरव्यक्तमाधं ब्रह्मज्योतिर्निरगुणं निर्विकारम्।

English

if a mantra has been wrongly applied, the teacher would be the one to do the expiation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 62
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.