Narada Purana· Nārada Purāṇa
63
अध्याय 63 / 167

Book 1 - Adhyaya 64

70 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ70 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६३

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे त्रिषष्टितमो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनायेष्टसिद्धिदम् ।दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ sanatkumāra uvāca atha jīvasya pāśaughacchedanāyeṣṭasiddhidam / dīkṣāvidhiṃ pravakṣyāmi mantrasāmarthyadāyakam

हिन्दी अर्थ

सत्तामात्र निर्विशेषं निरीहं स॒त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीप: ॥ रथोद्धता '-- (-में रगण, नगण, रगण, एक लघु और एक गुरु होते हैं-- )

English

The second sine, being the sine for the second section {khap) 225'+225'=450% would be: 225/225=1; 450-1=449*.

अध्याय ६३

श्लोक 2

दिव्यं भावं यतो दद्यात्क्षिणुया द्दुरितानि च ।अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः

divyaṃ bhāvaṃ yato dadyātkṣiṇuyā dduritāni ca / ato dīkṣeti sā proktā sarvāgamaviśāradaiḥ

हिन्दी अर्थ

पश्य तात मम गात्रसन्निधाौ पावकोडषपि सलिलायते5धुना॥

English

In Hindu aitronomy* the maximum deciinatjon (obliquity of 4 he ecliptic) is taken as 24'; and )397 represents sine 24

अध्याय ६३

श्लोक 3

मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संखार्यनुग्रहः ।मननात्राणधर्मत्त्वान्मन्त्र इत्यभिधीयते

mananaṃ sarvaveditvaṃ trāṇaṃ saṃkhāryanugrahaḥ / mananātrāṇadharmattvānmantra ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

स्वागता '--(-में रगण, नगण, भगण, दो गुरु होते हैं-- )

English

While the mandoceas of the Sun and the Moon are the same as as their apogees, that of the other Janets are equal to their aphelions. For details on the concept of and computations with mMdouas and iighroccos in Hindu astronomy, see £. Burgess, TrMsUtum thg SiirycsiJdhOnta, ed. by P. Gangooly, Calcutta, 1935, p «56.

अध्याय ६३

श्लोक 4

स्त्रीपुंनपुंसकात्मानस्ते मन्त्रास्तु त्रिधा मताः ।स्त्रीमन्त्रास्तु द्विठान्ताः स्युः पुंमन्त्रा हुंफडन्तकाः

strīpuṃnapuṃsakātmānaste mantrāstu tridhā matāḥ / strīmantrāstu dviṭhāntāḥ syuḥ puṃmantrā huṃphaḍantakāḥ

हिन्दी अर्थ

इनके सिवा सुमुखी, वातोर्मी, श्रीभ्रमर-विलसित, वृन्ता, भद्विका, श्येनिका, मौक्तिकमाला तथा उपस्थिता आदि और भी अनेक छन्द हैं इनके लक्षण, उदाहरण अन्यत्र देखने चाहिए।

English

The Venkatesvara Press edn. of dreda PimJtai used for this translation, repeats, here, haplographically, two verses, thus erratically in¬ creasing serial number of the verses by two. While the repeated verses are dropped in the translation the increased serial number ii retained so that there might not be any discrepancy in the number of the verves in the text edition and the present translation.

अध्याय ६३

श्लोक 5

क्लीबाश्चैव नर्मो ऽताः स्मुर्मन्त्राणां जातयः स्मृताः ।पुन्दैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः

klībāścaiva narmo 'tāḥ smurmantrāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ / pundaivatāstu mantrā syurvidyāḥ strīdaivatā matāḥ

हिन्दी अर्थ

(१२) जिसके चारों चरण बारह-बारह अक्षरोंसे बनते हैं, उस छन्‍्दसमुदायका नाम “जगती ' है। प्रस्तारसे इसके ४०९६ भेद होते हैं। इसके भेदोंमेंसे केवल वंशस्थ, इन्द्रवंशा, द्वुतविलम्बित, तोटक, भुजड्डप्रयात, स्नग्विणी, प्रमिताक्षरा और वैश्वदेवी

English

The Venkatesvara Press edition of Stvado used for this

अध्याय ६३

श्लोक 6

षट् क्रमसु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः ।तारान्त्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः

ṣaṭ kramasu praśastāste manavastrividhāḥ punaḥ / tārāntyarephaḥ svāhāstu tatrāgneyāḥ samīritāḥ

हिन्दी अर्थ

बंशस्थ '-- (-में जगण, तगण, जगण तथा रगण--ये चार गण होते हैं। पादके अन्तमें यति है।)

English

'Ihc ecliptic is divided into 27 asterisms or lunar mansions of equal extent of 13®20' or 800* each, called Ai, Bharapi etc. The nakatra forms one of (he members of the fivc-member, almanac {PaMnga) of the Hindus, the other four members being, Vdra (weekday), tithi (lunar day), Toga and Aflrepa, for which see below.

अध्याय ६३

श्लोक 7

सौम्यास्तु भृगुपीयूषबीजढ्याः कथिता मुने ।अग्नीषोमात्मका ह्येवं मन्त्रा ज्ञेया मनीषिभिः

saumyāstu bhṛgupīyūṣabījaḍhyāḥ kathitā mune / agnīṣomātmakā hyevaṃ mantrā jñeyā manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सहारवक्ष:स्थलकोस्तुभश्रियं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम्॥

English

Toga, one of the members of the fivc-membered Hindu almanac, is used only for astrological purposes. It is a period of time of variable length during which the joint motion of the longitudes of the Sun and the Moon amounts to 13* or 800*, being the extent of a lunar mansion. They arc 27 in number, and arc mentioned in Hindu almanacs for each day. They have individual names, as follows;—

अध्याय ६३

श्लोक 8

बोधमायान्ति चाग्नेयाः श्वसने पिङ्गलाश्रिते ।सौमयाश्चैव प्रबुध्यन्ते वामे वहति मारुतेः

bodhamāyānti cāgneyāḥ śvasane piṅgalāśrite / saumayāścaiva prabudhyante vāme vahati māruteḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रवंशा '-- (-में तगण, तगण, जगण तथा रगण प्रयुक्त होते हैं तथा पादान्तमें यति या विराम है। वंशस्थके प्रत्येक चरणका पहला अक्षर गुरु कर दिया जाय तो वह इन्द्रवंशा छन्‍्द हो जाता है।)

English

Atigawia, 7. Sukarma, 8. Dhrti; 9. SuU; Ip. Gapija; il. Vrddbi;

अध्याय ६३

श्लोक 9

सर्वे मन्त्राः प्रबुध्यन्ते वायौ नाडिद्वयाश्रिते ।स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपो ऽनर्थफलप्रदः

sarve mantrāḥ prabudhyante vāyau nāḍidvayāśrite / svāpakāle tu mantrasya japo 'narthaphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छुवणं यदर्हणम्।

English

Dhruva; 13. VyaghaU; 14. Har?ana; IS. Vajra, 16. Siddhi,

अध्याय ६३

श्लोक 10

प्रत्येकं मन्त्रमुञ्चार्य नाव्यानां तान्समुञ्चरेत् ।अनुलोभे बिन्दुयुक्तान्विलोभे सर्गसंयुतान्

pratyekaṃ mantramuñcārya nāvyānāṃ tānsamuñcaret / anulobhe binduyuktānvilobhe sargasaṃyutān

हिन्दी अर्थ

लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मे सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥

English

Vyatipiu, 18. Variya*; 19. Parigha, 20. Siva, 21. Siddha; 22. Sidhyaj 23. Subha; 24. Sukla, 25. Brahman, 26. Indra, and 27.

अध्याय ६३

श्लोक 11

जप्तो यदि स वै देवं प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः ।अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रो ऽपि सिद्ध्यति

japto yadi sa vai devaṃ prabuddhaḥ kṣiprasiddhidaḥ / anayā mālayā japto duṣṭamantro 'pi siddhyati

हिन्दी अर्थ

वंशस्थ और इन्द्रवंशाके चरणोंके मेलसे भी चौदह प्रकारकी 'उपजाति” बनती है। पूर्वोक्त चक्रमें 'उ' के स्थानमें 'वं' लिख दिया जाय तो वह इन्द्रवंशा तथा वंशस्थकी उपजातिका प्रस्तार-चक्र हो जायगा। इन चौदह उपजातियोंके नाम इस प्रकार हैं-- १- वैरासिकी, २- रताख्यानकी, ३- इन्दुमा, ४- पुष्टिदा, ५- उपमेया अथवा रामणीयक, ६- सौरभेयी, ७- शीलातुरा, ८- वासन्तिका, ९- मन्दहासा, १०- शिशिरा, ११- वैधात्री, १२- शह्बडुचूडा, १३- रमणा तथा १४- कुमारी। इन सबके

English

VifUBOlkarpat or equinoctial hypotenuse, it the hypotenuse of the equinoctial shadow found by calculating the square root of the sum of the squares of the equinoctial shadow and the gnomon.

अध्याय ६३

श्लोक 12

क्रूरे कर्माणि चाग्नेयाः सौम्याः सौम्य फलप्रदाः ।शान्तज्ञानेतिरौद्रेयशान्तिजाति समन्वितः

krūre karmāṇi cāgneyāḥ saumyāḥ saumya phalapradāḥ / śāntajñānetiraudreyaśāntijāti samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

उदाहरण ग्रन्थान्तरोंमें उपलब्ध होते हैं। यहाँ प्रथम उपजातिका एक उदाहरण प्रस्तुत किया जाता है, जिसमें प्रथम चरण वंशस्थका और शेष तीन चरण इन्द्रवंशाके हैं ।

English

For a little time before sunrise and after sunset, the planets, near the Sun, would be invisible m account of the sun's brilliance. The times afler sunset and before sunnse they would be visible are indicated here.

अध्याय ६३

श्लोक 13

शान्तो ऽपि रौद्रतामेति हुंफटीपल्लवयोजनात् ।छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षन्ति साधकम्

śānto 'pi raudratāmeti huṃphaṭīpallavayojanāt / chinnādidoṣayuktāste naiva rakṣanti sādhakam

हिन्दी अर्थ

ये5न्ये च पापा यदुपाश्रयाश्रया: शुद्धथन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥ 'दुतविलम्बित' (-में नगण, भगण, भगण, रगण--ये चार गण होते हैं। पादान्तमें यति होती है।)

English

This section, called Pktidhikira (Section on p&ias) in treatises, treats of two astronomical situations called and Vaidhtta which are

अध्याय ६३

श्लोक 14

छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनस्ततश्चैव पराङ्मुखः ।कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा

chinno ruddhaḥ śaktihīnastataścaiva parāṅmukhaḥ / karmahīno netrahīnaḥ kīlitaḥ staṃbhitastathā

हिन्दी अर्थ

“तोटकवृत्त '-- (में चार सगण होते हैं और पादान्तमें विराग हुआ करता है-- )

English

The twelve limbs ofKalapuruw, the Cosmic Being, viz, (1) head, (2) face, (3) arms, (4) heart, (5) breast, (6) entrails, (7) pelvis, (8) genital organ, (9) thighs, (10) knccs (11) shanks and (12) feet are (represented by) the twelve Signs of the Zodiac viz. Mtso (Aries), Vrsabha (Taurus), Mithuna (Gemini), Karkataka (Cancer), Sirhha (Leo), Kanyd (Virgo), Tuld (Libra), Vrieika (Scorpio), Dhanus (Sagittarius), Makara, (Capricorn), Kumbha (/Vquarius) and Mina (Pisces), respectively.*

अध्याय ६३

श्लोक 15

दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः ।भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः

dagdhaḥ srastaśca bhītaśca malinaśca tiraskṛtaḥ / bheditaśca suṣuptaśca madonmattaśca mūrcchitaḥ

हिन्दी अर्थ

भुजड़प्रयात '-- ( -में चार यगण और पादान्तमें विराम होते हैं-- )

English

The lords of the twelve Signs (Rkiis) beginning with Mesa (Aries) arc in order (1) Mars, (2) Venus, (3) Mercury, (4) Moon, (5) Sun, (6) Mercury (7) Venus, (8) Mars, (9) Jupiter, (10) Saturn (11) Saturn, and (12) Jupiter.

अध्याय ६३

श्लोक 16

हतवीर्यो भ्रान्तसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा ।कुमारो ऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा

hatavīryo bhrāntasaṃjñaḥ pradhvasto bālakastathā / kumāro 'tha yuvā prauḍho vṛddho nistriṃśakastathā

हिन्दी अर्थ

तृषार्तो5वगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ 'ज्नग्विणी '-- (में चार रगण तथा पादान्तमें विराम होते हैं--)

English

In the odd Signs of the zodiac the first Hora i.c. 15 degree portion, is ruled by the Sun and the second by the Moon, while in the even signs the first is owned by the Moon and the next by the Sun. The lords of the three dccanates i.c. 10 degree portions, in each Ra$i arc those of the same Sign, the fifth one from the first and the ninth from the first respectively.

अध्याय ६३

श्लोक 17

निर्बीजः सिद्विहीनश्च मन्दः कूटो निरंशकः ।सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धृमितः

nirbījaḥ sidvihīnaśca mandaḥ kūṭo niraṃśakaḥ / sattvahīnaḥ kekaraśca bījahīnaśca dhṛmitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं॑ नम: श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: ।

English

In the odd Signs the lords of TrirhSdrhias (degree portions) are Mars who owns the first 5 degrees, Saturn who owns the next 5 degrees, Jupiter who owns the next 8 degrees, Mercury who owns the next 7 degrees, and Venus who owns the last 5 degrees. This order of ownership is reversed in the case of even Signs.

अध्याय ६३

श्लोक 18

आलिङ्गितो मोहितश्च क्षुधार्तश्चातिदीप्तकः ।अङ्गहीनो ऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरे व्रीडितस्तथा

āliṅgito mohitaśca kṣudhārtaścātidīptakaḥ / aṅgahīno 'tikruddhaścātikrūre vrīḍitastathā

हिन्दी अर्थ

प्रमिताक्षरा-- (-में सगण, जगण, सगण, सगण तथा पादान्तमें विराम होते हैं-- )

English

The Navamsas (1/9 of a Sign or 3 degrees and 20 minutes) of Mea, Sithka and DIumus begin with Mefa itself; those of Vrsabka, Kanyd and Makara, with Makara; those of Mithuna, Tuld and Kumbha, with Tuld; and lastly those of Karkataka, VrJcika and Mina, with Karkafaka. The lords of the Dvddaidrhias (1/12 portions of a Rasi or 2 degree portions) arc those of the 12 Signs beginning with the same Rasi. Thus

अध्याय ६३

श्लोक 19

प्रशान्तमानसः स्थानभ्रष्टश्च विकलस्तथा ।अतिवृद्धो ऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः

praśāntamānasaḥ sthānabhraṣṭaśca vikalastathā / ativṛddho 'tiniḥsnehaḥ pīḍitaśca tathā punaḥ

हिन्दी अर्थ

परिशुद्धवाक्यरचनातिशयं परिषिञ्ञती श्रवणयोरमृतम्।

English

Mt$a Vffabhat Mithuna, Karkafaka, Dkanus etnd Makara are termed Nocturnal Signs, and these Signs rise with their hind parts first. The remaining Signs arc called Diurnal while Pisces rises both ways. The Signs arc called Cruel and Gentle in order. They arc also named Male and Female respectively.®

अध्याय ६३

श्लोक 20

दोषा ह्येते समाख्याता वक्ष्याम्येषां च लक्षणम् ।संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम्

doṣā hyete samākhyātā vakṣyāmyeṣāṃ ca lakṣaṇam / saṃyuktaṃ vā viyuktaṃ vā tridhā vā svarasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

'वैश्वदेवी '-- (में २ मगण और २ यगण होते हैं तथा पाँचवें, सातवें अक्षरोंपर विराम होता है-- )

English

The three Signs beginning with Mesa, taken at a time, represent in order Male Female and Eunuch as well as Movable Fixed and Dual Rafis. The four Signs, Aries, Taurus, Gemini and Cancer, represent the four quarters, east, south, west and north respectively. The 12 Signs have their respect¬ ive haunts or abode.®

अध्याय ६३

श्लोक 21

मनोर्यस्यादिमध्यन्ति वह्निबीजं तथोच्यते ।चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः

manoryasyādimadhyanti vahnibījaṃ tathocyate / caturddhā pañcadhā vāpi sa mantraśchinnasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्चामन्येषां त्वं विहायामराणामद्हैतेनैक विष्णुमभ्यर्च भक्त्या।

English

The Exaltation Signs of the Seven planets headed by the Sun arc in order Me$a Vrabhay Makaray Kanydy Karkafakay Mina and Tuld, Their highest exaltation points are in order the 2nd (?}, 3rd, 28th, 15th, 5th, 27th and 20th degrees in ihcir respective exaltation Signs.'

अध्याय ६३

श्लोक 22

मनोर्यस्यादिमध्यान्ते भूबीजद्वयमुच्यते ।स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लशेन सिद्धिदः

manoryasyādimadhyānte bhūbījadvayamucyate / sa tu ruddho manujñeyo hyatiklaśena siddhidaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्राशेषात्मन्यर्चिते भाविनी ते भ्रात: सम्पन्ना 5राधना वैश्वदेवी ॥

English

The Debilitation Rasts of the seven planets beginning with the Sun are the 7th ones from their resj)ectivc Exaltation Signs. The Vargottama Navdrhfas of the three Signs AlovabUy Fixed and Dualy repealed four times, arc in order tlic first, middle i.c. 3th, and the last one. The 12 Bhavas or houses beginning with the Igna or Body constitute the whole personality of an individual.®

अध्याय ६३

श्लोक 23

तारवर्मत्रया लक्ष्मीरेवं हीनस्तु यो मनुः ।शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफवप्रधः

tāravarmatrayā lakṣmīrevaṃ hīnastu yo manuḥ / śaktihīnaḥ sa vijñeyaścirakālaphavapradhaḥ

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त छन्दोंके अतिरिक्त बृहतीके अन्य भेद पुट, जलोद्धतगति, नत, कुसुमविचित्रा, चञ्ललाक्षिका, कान्तोत्पीडा, वाहिनी,

English

The Mulatrikona Signs of the seven planets begin¬ ning with the Sun are in order Leo, Taurus, Aries, Virgo, Sagittarius, Libra and Aquarius. Caiurasra or Square houses are the 4th and 8th ones from a particular Sign, house (Bhava) or a planet. The Trikona or Triangular houses are the 5th and 9th from the house of reference or the Lagna.®

अध्याय ६३

श्लोक 24

कामबीजं मुखे मायाह्यन्ते चैवाङ्कुशं तथा ।असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः

kāmabījaṃ mukhe māyāhyante caivāṅkuśaṃ tathā / asau parāṅmukho jñeyo bhajatāṃ cirasiddhidaḥ

हिन्दी अर्थ

तामरस आदिके भी लक्षण और उदाहरण ग्रन्थान्तरोंमें मिलते हैं।

English

The triad of houses (that are termed inauspicious) consists of the 6th, 8tli and 12th from the Lagna. The Kendras of Angular houses arc the ascendant (1st), 4th, 7th and 10th. The Signs named Humany Watery (or Aquatic), Reptile and Quadruped arc strong in the above four Kendras respectively.'®

अध्याय ६३

श्लोक 25

आदिमध्यावसानेषु सकारो दृश्यते यदि ।स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः

ādimadhyāvasāneṣu sakāro dṛśyate yadi / sa mantro badhiraḥ proktaḥ kaṣṭenālpaphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

(१३) तेरह-तेरह अक्षरोंके चार पादोंसे सम्पन्न होनेवाले छन्द-समूहका नाम ' अतिजगती ' है। प्रस्तारसे इसके ८१९२ भेद होते हैं। अतिजगतीके भेदोंमें ही एक ' प्रहर्षिणी! नामक भेद है। इसके प्रत्येक पादमें मगण, नगण, जगण, रगण तथा एक गुरु होते हैं। तीन तथा दस अक्षरोंपर यति होती है।

English

The seven planets beginning with the Sun represent

अध्याय ६३

श्लोक 26

पञ्चार्णो यदि रेफर्कबिन्दुवर्जितविग्रहः ।नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः

pañcārṇo yadi repharkabinduvarjitavigrahaḥ / netrahīnastu vijñeyaḥ kleśenāpi na siddhidaḥ

हिन्दी अर्थ

संकीर्ण यदि भवितास्ति को विषाद: संवाद: सकलजगत्पितामहेन ॥

English

The Sun and the Moon are the Royal planets (King and queen]; Man, the commander of the army; Mercury, the royal prince; Jupiter and Venus, the ministers; and Saturn, the messenger. This is the opinion of the leading luminaries of astrology.

अध्याय ६३

श्लोक 27

आदिमध्यावसानेषु हंसः प्रासादवाग्भवौ ।हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन

ādimadhyāvasāneṣu haṃsaḥ prāsādavāgbhavau / haṃseṃdurvā sakāro vā phakāro varma vā puna

हिन्दी अर्थ

इसके सिवा क्षमा, अतिरुचिरा मत्तमयूर, गौरी, मज्जुभाषिणी और चन्दिका आदि भेद भी ग्रन्थान्तरॉमें वर्णित हैं। उनके उदाहरण वहीं देखने चाहिए।

English

The colours of the seven planets are in order (1) copper colour, (2) while, (3) deep red, (4) green, (5) yellow,

अध्याय ६३

श्लोक 28

माप्रा नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्स कीलितः ।एवं मध्ये द्वयं मूर्घ्नि यस्मिन्नस्रलकारकौ

māprā namāmi ca padaṃ nāsti yasminsa kīlitaḥ / evaṃ madhye dvayaṃ mūrghni yasminnasralakārakau

हिन्दी अर्थ

(१४) चौदह-चौदह अक्षरोंके चार पादोंवाले छन्दसमुदायको 'शक्वरी ' कहते है। प्रस्तारसे इसके १६३८४ भेद होते हैं। इसके भेदोंमें वसन्‍्ततिलका नामक छन्द यहाँ बतलाया जाता है। इसमें तगण, भगण, २ जगण और २ गुरु होते हैं। पादान्तमें विराम होता है। वसन्ततिलकाको ही कुछ विद्वान् 'सिंहोन्नता' और “उद्धर्षिणी” भी कहते हैं।

English

The lords of the 8 quarters arc in order (I) the Sun,

अध्याय ६३

श्लोक 29

न विद्येते स मन्त्रस्तु स्तंभितः सिद्धिरोधकृत् ।अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि

na vidyete sa mantrastu staṃbhitaḥ siddhirodhakṛt / agniḥ pavanasaṃyukto manoryasya tu mūrddhani

हिन्दी अर्थ

या दोहनेडवहनने. मथनोपलेपप्रेड्खेड्खनार्भरुदितोक्षणमार्जनादौ

English

Mercury and Saturn are termed Eunuchs; the Moon and Venus, FmaU\ and the rest, Male. The abodes of Mars, Mercury, Jupiter, Venus and Saturn arc in order Fire, Earth, Ether, Water and

अध्याय ६३

श्लोक 30

स सार्णो दृश्यते यस्तु स मन्त्रो दग्धसंज्ञकः ।अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यते ऽक्षरेः

sa sārṇo dṛśyate yastu sa mantro dagdhasaṃjñakaḥ / asraṃ dvābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirdṛśyate 'kṣareḥ

हिन्दी अर्थ

इसके सिवा असंबाधा, अपराजिता तथा प्रहरणकलिता आदि और भी अनेक भेद हैं । उनमेंसे प्रहरणकलिताका उदाहरण यहाँ दिया जाता है, प्रहरणकलितामें २ नगण, १ भगण, १ नगण, १ लघु, १ गुरु होते हैं। सात-सात अक्षरोंपर विराम होता है।

English

Venus, Jupiter, Mars and the Sun arc the rulers of the figoeda, Tajurveda, Samaveda and Atharvavedc respectively. They also preside over the four classes viz. Brahmanas, Ksatriyas, Vaisyas and Sudras in order. Saturn is said to be the leader of outcasts, and Ru, the lord of Mlecchas (bar¬ barians).

अध्याय ६३

श्लोक 31

त्रस्तः स मन्त्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः ।हकारः शक्तिरथवा भीतो मन्त्रः स एव हि

trastaḥ sa mantro vijñeyo mukhe tāravivarjitaḥ / hakāraḥ śaktirathavā bhīto mantraḥ sa eva hi

हिन्दी अर्थ

सुरमुनिमनुजैरुपचितचरणां रिपुभयचकितत्रिभुवनशरणाम्।

English

The Sun, Moon and Jupiter are Sdtivika (pure) in nature; Mercury and Venus, Rdjasa (active or passionate); and Mars and Saturn, T&masa (daric, inert or ignorant).

अध्याय ६३

श्लोक 32

मनोर्यस्यादिमध्यान्ते स्यान्मकारचतुष्टयम् ।मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः

manoryasyādimadhyānte syānmakāracatuṣṭayam / malinastu sa vijñeyo hyatikleśena siddhidaḥ

हिन्दी अर्थ

(१५) पंद्रह-पंद्रह अक्षरोंके चार चरणोंसे सिद्ध होनेवाले छन्‍्दोंका नाम 'अतिशक्वरी ' है। प्रस्तारसे इसके ३२७६८ भेद होते हैं। इन भेदोंमें चन्द्रावर्ता और मालिनी--ये दो ही यहाँ बताये जाते हैं। ४ नगण और १ सगणसे 'चन्द्रावर्ता' छन्द बनता है। इसमें सात और आठ अक्षरोंपर विराम है। यदि छ: और नौ अक्षरोंपर विराम हो तो इसका नाम 'माला' होता है । इसी तरह आठ और सात अक्षरोंपर विराम होनेसे उसकी 'मणिनिकर ' संज्ञा होती है। चन्द्रावर्ताका उदाहरण इस प्रकार है--

English

O Narada, Saturn aspects fully the 3rd and 10th houses, Jupiter the 5th and 9th, Mars the 4th and 8th houses counted from the one occupied hy them and all the planets cast their full aspect on the 7th house.

अध्याय ६३

श्लोक 33

दार्णो यस्य मनोर्मध्ये मूर्ध्नि क्रोधयुगं तथा ।अस्रं चास्ति स मन्त्रस्तु तिरस्कृत उदीरितः

dārṇo yasya manormadhye mūrdhni krodhayugaṃ tathā / asraṃ cāsti sa mantrastu tiraskṛta udīritaḥ

हिन्दी अर्थ

“मालिनी -- (-में २ नगण, १ मगण और २ भगण होते हैं। इसमें सात और आठ अक्षरोंपर विराम होता है--)

English

A mantra in whose middle is the syllable "dar" with the pair "krodha" on the head and "astra" is said to be insulted (tiraskrita).

अध्याय ६३

श्लोक 34

म्योद्वयं हृदयं शीर्षे वषड्वौषट्कमध्यमः ।यस्य स्याद्भेदितो मन्त्रस्त्याज्यः क्लिष्टफलप्रदः

myodvayaṃ hṛdayaṃ śīrṣe vaṣaḍvauṣaṭkamadhyamaḥ / yasya syādbhedito mantrastyājyaḥ kliṣṭaphalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं तदपि तव गुणानामीश पारं न याति॥

English

A mantra with the two "myo", the heart, the head, "vashat", "vaushat" in the middle, if split, is to be abandoned, giving painful fruit.

अध्याय ६३

श्लोक 35

त्र्यक्षरो हंसहीनो यः सुषुप्तः कीर्तितस्तु सः ।विद्या वाप्यथवा मन्त्रो भवेत्सप्तदशाक्षरः

tryakṣaro haṃsahīno yaḥ suṣuptaḥ kīrtitastu saḥ / vidyā vāpyathavā mantro bhavetsaptadaśākṣaraḥ

हिन्दी अर्थ

(१६) सोलह-सोलह अक्षरोंके चार चरणोंसे सिद्ध होनेवाले छन्द-समुदायका नाम 'अष्टट' है। प्रस्तारसे इसके भेदोंको संख्या ६५५३६ होती है। इसके भेदोंमें दोके लक्षण और उदाहरण यहाँ दिये जाते हैं। एकका नाम है ऋषभगजविलासित और दूसरेका नाम है वाणिनी ऋषभगजविलसितमें भगण, रगण, तीन नगण तथा एक गुरु होते हैं । सात, नौ अक्षरोंपर विराम होता है।

English

One with three syllables lacking "ham" is called "asleep" (supta); and if a vidya or mantra has seventeen syllables...

अध्याय ६३

श्लोक 36

षट्कारपञ्चकादिर्यो मदोन्मत्तस्तु स स्मृतः ।यस्य मध्ये स्थितं चास्रं स मन्त्रो मूर्च्छितः स्मृतः

ṣaṭkārapañcakādiryo madonmattastu sa smṛtaḥ / yasya madhye sthitaṃ cāsraṃ sa mantro mūrcchitaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यो हरिरुच्खखान खरतरनखशिखरैर्दुर्जयहैत्यसिंहसुविकटहदयतटम् ।

English

One beginning with five or six "kara" is called mad with intoxication; one with an "astra" in the middle is called fainted (murchchhita).

अध्याय ६३

श्लोक 37

विरामस्थानगं चास्रं हतवीर्यः स उच्यते ।मन्त्रस्यादौ च मध्ये च मूर्ध्नि चास्रचतुष्टयम्

virāmasthānagaṃ cāsraṃ hatavīryaḥ sa ucyate / mantrasyādau ca madhye ca mūrdhni cāsracatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

वाणिनी '-- (में नगण, जगण, भगण, जगण, रगण तथा १ गुरु होते हैं--)

English

One with an "astra" at a pause is called deprived of vigour; one with four "astras" at the beginning, middle and head

अध्याय ६३

श्लोक 38

ज्ञातव्यो भ्रान्त इत्येष यः स्यादष्टा दशाक्षरः ।पुनर्विशतिवर्णो वा यो मन्त्रः स्मरसंयुतः

jñātavyo bhrānta ityeṣa yaḥ syādaṣṭā daśākṣaraḥ / punarviśativarṇo vā yo mantraḥ smarasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

भवजलराशिपारकरणक्षमं मुकुन्दं सततमहं स्तवै: स्वरचितै: स्तवानि नित्यम्॥ (१७) सत्रह-सत्रह अक्षरोंके चार चरणोंवाले छन्‍्दसमूहका नाम ' अत्यष्टि' है। प्रस्तारसे इसकी संख्या १३१०७२ होती है। इसके भेदोंमेंसे केवल हरिणी, पृथ्वी, वंशपत्रपतित, मन्दाक्रान्ता और शिखरिणीके लक्षण और उदाहरण यहाँ दिये जाते हैं। “हरिणी ' (के प्रत्येक चरणमें नगण, सगण, मगण, रगण, सगण, एक लघु तथा एक गुरु होते हैं। ६, ४, ७ अक्षरोपर विराम

English

is known as bewildered (bhranta); one with eighteen syllables, or one with twenty syllables joined with "smara" (kleem),

अध्याय ६३

श्लोक 39

हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यः प्रध्वस्तः स कथ्यते ।सप्तार्णो बालमन्त्रस्तु कुमारो वसुवर्णवान्

hṛllekhākuṃśabījāḍhyaḥ pradhvastaḥ sa kathyate / saptārṇo bālamantrastu kumāro vasuvarṇavān

हिन्दी अर्थ

न समरसना: काले भोगाअ्॒लं धनयौवनं कुरुत सुकृतं यावल्रेयं तनु: प्रविशीर्यते ॥ किमपि कलना कालस्थेयं॑ प्रधावति सत्वरा तरुणहरिणीसंत्रस्तेव प्लवप्रविसारिणी ॥ “पृथ्वी! (के प्रत्येक पादमें जगण, सगण, जगण, सगण, यगण, एक लघु, एक गुरु होते हैं। आठ-नौ अक्षरोंपर विराम होता है।)

English

rich in the seeds "hrillekha" and "ankusha", is called "destroyed" (pradhvasta). A seven-syllable one is a child mantra, one of eight, a youth.

अध्याय ६३

श्लोक 40

षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः ।त्रिंशद्वर्णश्चतुःषष्टिवर्णश्चापि शताक्षरः

ṣoḍaśārṇo yuvā prauḍhaścatvāriṃśativarṇakaḥ / triṃśadvarṇaścatuḥṣaṣṭivarṇaścāpi śatākṣaraḥ

हिन्दी अर्थ

हता: समितिशत्रवस्त्रिभुवनने प्रकीण॑ यश: कृतथ॒ गुणिनां गृहे निरवधिम॑हानुत्सव: ।

English

One of sixteen is young; of forty, mature; of thirty, of sixty-four, even of a hundred syllables:

अध्याय ६३

श्लोक 41

चतुःशताक्षरो मन्त्रो वृद्ध इत्यभिधीयते ।नवार्णस्तारसंयुक्तो मन्त्रो निस्त्रिंश उच्यते

catuḥśatākṣaro mantro vṛddha ityabhidhīyate / navārṇastārasaṃyukto mantro nistriṃśa ucyate

हिन्दी अर्थ

वंशपत्रपतित' (में भगण, रगण, नगण, भगण, नगण, एक लघु, एक गुरु होते हैं। दस-सात अक्षरोंपर विराम होता है।)

English

a mantra of four hundred syllables is called old. A nine-syllable mantra joined with Om is called "sword" (nistrimsha).

अध्याय ६३

श्लोक 42

यस्यान्ते हृदयं प्रोक्तं शिरोमन्त्रो ऽथ मध्यगः ।शिखा वर्म च यस्यान्ते नेत्रमस्रं च दृश्यते

yasyānte hṛdayaṃ proktaṃ śiromantro 'tha madhyagaḥ / śikhā varma ca yasyānte netramasraṃ ca dṛśyate

हिन्दी अर्थ

अद्य कुरुष्व कर्म सुकृतं यदि परदिवसे मित्र विधेयमस्ति भवत: किमु चिरयसि ततू। जीवितमल्पकालकलनालघुतरतरलं नश्यति वंशपत्रपतितं हिमसलिलमिव॥

English

One with the heart at the end is said to be "head-mantra"; in the middle, ... one with the "shikha" and "varma" at the end, the eye and the weapon seen —

अध्याय ६३

श्लोक 43

शिव शक्त्यार्णहीनो वा निर्बीजः स मनुः स्मृतः ।आद्यन्तमध्ये फट्कारः षोढा यस्मिन्प्रदृश्यते

śiva śaktyārṇahīno vā nirbījaḥ sa manuḥ smṛtaḥ / ādyantamadhye phaṭkāraḥ ṣoḍhā yasminpradṛśyate

हिन्दी अर्थ

'मन्दाक्रान्ता' (में मगण, भगण, नगण, तगण, तगण और दो गुरु होते हैं। ४, ६, ७ अक्षरोपर विराम होता है। (इसके प्रत्येक चरणके अन्तिम सात अक्षर कम कर देनेपर 'हंसी' छन्‍्द बन जाता है।)

English

or lacking Shiva-Shakti syllables — is said to be seedless. One in which "phat" is seen at beginning, end and middle, six times,

अध्याय ६३

श्लोक 44

स मनुः सिद्धिहीनः स्यान्मन्दः पङ्क्त्यक्षरो मनुः ।कूट एकाक्षरो मन्त्रः स एवोक्तो निरंशकः

sa manuḥ siddhihīnaḥ syānmandaḥ paṅktyakṣaro manuḥ / kūṭa ekākṣaro mantraḥ sa evokto niraṃśakaḥ

हिन्दी अर्थ

बहापीडं नटवरवपु: कर्णयो: कर्णिकारं विश्रद्वाल: कनककपिशं वैजयन्ती च मालाम्।

English

that mantra is without success, "slow"; a mantra of the syllable-line is the "peak" (kuta); with one syllable it is without parts.

अध्याय ६३

श्लोक 45

द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यात्केकरश्चतुरक्षरः ।षड्वर्णो बीजहीनो वा सार्द्धसप्ताक्षरो ऽपि वा

dvivarṇaḥ sattvahīnaḥ syātkekaraścaturakṣaraḥ / ṣaḍvarṇo bījahīno vā sārddhasaptākṣaro 'pi vā

हिन्दी अर्थ

रन्ध्रान् वेणोरधरसुधवा पूरयनू गोपबवृन्हैर्वन्दारण्यं॑ स्वपदरमणं प्राविशद्वीतकीर्ति: ॥

English

A two-syllable one lacks strength; one of four is "keshara"; one of six is without seed; or of seven and a half syllables;

अध्याय ६३

श्लोक 46

सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितो र्निदितस्तु सः ।सार्द्धबीजत्रययुतो मन्त्रो विंशतिवर्णवान्

sārddhadvādaśavarṇo vā dhūmito rniditastu saḥ / sārddhabījatrayayuto mantro viṃśativarṇavān

हिन्दी अर्थ

'शिखरिणी' (-में यगण, मगण, सगण, नगण, भगण, एक लघु, एक गुरु होते हैं तथा ६, ११ अक्षरोंपर विराम होता है।)

English

of twelve and a half syllables, it is called smoked; a mantra with three and a half seeds and twenty syllables...

अध्याय ६३

श्लोक 47

त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्चार्लिङ्गितस्तु सः ।यो मन्त्रो दन्तवर्णस्तु मोहितः स तु कीर्तितः

triṃśadvarṇaścaikaviṃśadvarṇaścārliṅgitastu saḥ / yo mantro dantavarṇastu mohitaḥ sa tu kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

अथावाच्य: सर्व: स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवाद: परिकरः॥

English

one of thirty or twenty-one syllables is "embraced"; a mantra with dental letters is called bewildered.

अध्याय ६३

श्लोक 48

चतुर्विशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् ।क्षुधार्तः स तु विज्ञेयो मन्त्रसिद्धिविवर्जितः

caturviśativarṇo vā saptaviṃśativarṇavān / kṣudhārtaḥ sa tu vijñeyo mantrasiddhivivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

(१८) अठारह-अठारह अक्षरोंके चार चरणोंसे बननेवाले छनन्‍्द-समूहकी संज्ञा 'धृति” कही गयी है। प्रस्तारसे इसके २६२१४४ भेद होते हैं उनमेंसे एक ही भेद 'कुसुमितलतावेल्लिता ' नामक छन्दका लक्षण और उदाहरण दिया जाता है। इसमें मगण, तगण, नगण और तीन भगण होते हैं। ५, ६, ७ अक्षरोंपर विराम होता है।

English

One of twenty-four or twenty-seven syllables is to be known as hungry, devoid of mantra-success.

अध्याय ६३

श्लोक 49

एकादशाक्षरो वापि पञ्चविंशतिवर्णकः ।त्रयोर्विंशतिवर्णो वा स मनुर्दृप्तसंज्ञकः

ekādaśākṣaro vāpi pañcaviṃśativarṇakaḥ / trayorviṃśativarṇo vā sa manurdṛptasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

धन्यानामेता: कुसुमितलतावेल्लितोत्फुल्लवृक्षा: सोत्कण्ठं कूृजत्परभूतकलालापकोलाहलिन्य: । मध्वादो माचद्यन्मधुकरकलोद्वीतझड्डारम्या ग्रामान्तःखोत:परिसरभुवः प्रीतिमुत्पादयन्ति ॥

English

One of eleven or twenty-five or twenty-three syllables is called proud.

अध्याय ६३

श्लोक 50

षड्विंशत्यक्षरो वापि षट्त्रिंशद्वर्णङ्को ऽपि वा ।एकोन त्रिंशदर्णो वा मन्त्रो हीनाङ्गकः स्मृतः

ṣaḍviṃśatyakṣaro vāpi ṣaṭtriṃśadvarṇaṅko 'pi vā / ekona triṃśadarṇo vā mantro hīnāṅgakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

(१९) उन्नीस-उन्नीस अक्षरोंके चार चरणोंसे सिद्ध होनेवाले छन्‍्द-समुदायको 'विधृति' या ' अतिथधृति' कहते हैं। प्रस्तारसे इसके ५२४२८८ भेद होते हैं। इनमेंसे एक भेद 'शार्दूलविक्रीडित' नामसे प्रसिद्ध है, जिसमें मगण, सगण, जगण, सगण, दो तगण और एक गुरु होते हैं तथा बारह और सात अक्षरोंपर विराम होता है।

English

One of twenty-six, thirty-six or twenty-nine syllables is said to be defective in limbs.

अध्याय ६३

श्लोक 51

अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशदर्णकः ।अतिक्रूरः स विज्ञेयो ऽखिलकर्मसु गर्हितः

aṣṭāviṃśativarṇo vā tathaikatriṃśadarṇakaḥ / atikrūraḥ sa vijñeyo 'khilakarmasu garhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुत: स्तुन्वन्ति दिव्यै: स्तवैर्वेदे: साड्रपदक्रमोपनिषहैर्गायन्ति यं सामगा: । ध्यानावस्थिततदृतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम: ॥

English

One of twenty-eight or thirty-one syllables is to be known as extremely cruel, condemned in all rites.

अध्याय ६३

श्लोक 52

चत्वारिंशत्समारभ्य त्रिषष्ट्यन्तस्तु यो मनुः ।व्रीडितः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मसु न क्षमः

catvāriṃśatsamārabhya triṣaṣṭyantastu yo manuḥ / vrīḍitaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvakarmasu na kṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

(२०) बीस-बीस अक्षरोंके चार पादोंसे निष्पन्न होनेवाले छन्दसमूहका नाम “कृति है। प्रस्तारसे इसके १०४८५७६ भेद होते हैं। उनमेंसे २के लक्षण और उदाहरण यहाँ बतलाये जाते हैं। पहलेका सुबदना और दूसरेका नाम “वृत्त' है। सुबदनामें मगण, रगण, भगण, नगण, यगण, भगण, १ लघु और १ गुरु होते हैं। ७, ७, ६ अक्षरोंपर विराम होता है।

English

A mantra from forty up to sixty-three syllables is to be known as "ashamed", not effective in any rites.

अध्याय ६३

श्लोक 53

पञ्चषष्ट्यक्षरा मन्त्रा ज्ञेया वै शान्तमानसाः ।पञ्चषषअट्यर्णमारभ्य नवनन्दाक्षरावधि

pañcaṣaṣṭyakṣarā mantrā jñeyā vai śāntamānasāḥ / pañcaṣaṣaaṭyarṇamārabhya navanandākṣarāvadhi

हिन्दी अर्थ

या पीनोद्वाढतुड्गस्तननजघनघनाभोगालसगतिर्यस्या: कर्णावतंसोत्पलरुचिजयिनी दीर्घे च नयने।

English

Mantras of sixty-five syllables are to be known as peaceful-minded; from sixty-five up to ninety-nine syllables...

अध्याय ६३

श्लोक 54

ये मन्त्रास्ते तु विज्ञेयाः स्थानभ्रष्टा मुनीश्वर ।त्रयोदशार्णा ये मन्त्रास्तिथ्यर्णाश्च तथा पुनः

ye mantrāste tu vijñeyāḥ sthānabhraṣṭā munīśvara / trayodaśārṇā ye mantrāstithyarṇāśca tathā punaḥ

हिन्दी अर्थ

“वृत्त” (में एक गुरु, एक लघुके क्रमसे २० अक्षर होते हैं। पादान्तमें विराम होता है।)

English

those mantras are to be known as displaced, O lord of sages. Mantras of thirteen syllables and of fifteen syllables

अध्याय ६३

श्लोक 55

विकसास्तें समाख्याताः सर्वतन्त्रविशारदैः ।शतं सार्द्धशतं वापि शतद्वयमथापि वा

vikasāsteṃ samākhyātāḥ sarvatantraviśāradaiḥ / śataṃ sārddhaśataṃ vāpi śatadvayamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

जन्तुमात्रदु:खकारि कर्म निर्मितं भवत्यनर्थहेतु तेन सर्वमात्मतुल्यमीक्षमाण उत्तमं सुखं लभस्व।

English

are called "vikasa" (unblossomed) by those expert in all tantras. Those mantras counted by letters as a hundred, a hundred and fifty, two hundred,

अध्याय ६३

श्लोक 56

द्विनवत्येकहीनो वा शतत्रयमथापि वा ।ये मन्त्रा वर्णसंख्याका निःस्नेहास्ते प्रकीर्तिताः

dvinavatyekahīno vā śatatrayamathāpi vā / ye mantrā varṇasaṃkhyākā niḥsnehāste prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

(२१) इक्तीस-इक्कीस अक्षरोंके चार पादोंमें पूर्ण होनेवाले छन्‍्दोंकी जातिवाचक संज्ञा 'प्रकृति' है। प्रस्तारसे इसके २०९७१५२ भेद होते हैं। इनमेंसे एक भेद 'ख्नग्धरा' के नामसे प्रसिद्ध है। इसमें मगण, रगण, भगण, नगण और तीन यगण

English

ninety-two less one, or three hundred, are called without love.

अध्याय ६३

श्लोक 57

चतुःशतं समारभ्य सहस्रार्णावधि द्विज ।अतिवृद्धाः प्रयोगेषु शिथिलास्ते समीरिताः

catuḥśataṃ samārabhya sahasrārṇāvadhi dvija / ativṛddhāḥ prayogeṣu śithilāste samīritāḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं। सात-सात अक्षरोंपर विराम होता है।

English

From four hundred up to a thousand syllables, O Brahmin, they are called very large, loose in practice.

अध्याय ६३

श्लोक 58

सहस्रवर्णदधिका मन्त्रास्ते पीडिताह्वयाः ।तद्वर्द्ध्वं चैव ये मन्त्राः स्तोत्ररूपास्तु ते स्मृताः

sahasravarṇadadhikā mantrāste pīḍitāhvayāḥ / tadvarddhvaṃ caiva ye mantrāḥ stotrarūpāstu te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डं खण्डयन्ती हरशिरसि जटावल्लिमुल्लासयन्ती स्वर्लोकादापतन्ती कनकगिरिगुहागण्डशैलात्स्खलन्ती ।

English

Mantras beyond a thousand syllables are called "oppressed"; those beyond that are held to be of the form of hymns.

अध्याय ६३

श्लोक 59

एवं विधाः समाख्याता मनवो दोष संयुताः ।दोषानेतानविज्ञाय मन्त्रानेताञ्जपन्ति ये

evaṃ vidhāḥ samākhyātā manavo doṣa saṃyutāḥ / doṣānetānavijñāya mantrānetāñjapanti ye

हिन्दी अर्थ

(२२) बाईस-बाईस अक्षरोंके चार पादोंसे परिपूर्ण होनेवाले छन्‍्दोंका नाम 'आकृति' है। प्रस्तारसे इसकी भेद-संख्या ४१५९४३०४ होती है। इसके एक भेद ' भद्रक'का उदाहरण यहाँ दिया जाता है। भद्रकके प्रत्येक पादमें भगण, रगण, नगण, रगण, नगण, रगण, नगण, एक गुरु होते हैं। दस, बारह अक्षरोंपर विराम होता है।

English

Such mantras are declared faulty. Those who chant these mantras without knowing these faults

अध्याय ६३

श्लोक 60

सिद्धिर्न जायते तेषां कल्पकोटिशतैरपि ।छिन्नादिदोषदुष्टानां मन्त्राणां साधनं ब्रुवे

siddhirna jāyate teṣāṃ kalpakoṭiśatairapi / chinnādidoṣaduṣṭānāṃ mantrāṇāṃ sādhanaṃ bruve

हिन्दी अर्थ

भद्रकगीतिभि: सकृदपि स्तुवन्ति भव ये भवन्तमभवं भक्तिभरावनगम्रशिरस: प्रणम्य तव पादयो: सुकृतिन: ।

English

have no success even in hundreds of crores of kalpas. I shall tell the method for mantras spoiled by cut-off faults and the like.

अध्याय ६३

श्लोक 61

योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः ।यं कञ्चिदपि वा मन्त्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः

yonimudrāsane sthitvā prajapedyaḥ samāhitaḥ / yaṃ kañcidapi vā mantraṃ tasya syuḥ sarvasiddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

(२३) तेईस-तेईस अक्षरोंके चार-चरणोंसे सिद्ध होनेवाले छन्‍्दसमुदायको 'विकृति' कहते हैं। प्रस्तारसे इसके८३८८६०८ भेद होते हैं इनमें ' अश्वललित' और 'मत्ताक्रीडा' नामक दो छन्दोंके उदाहरण यहाँ दिये जाते हैं। प्रत्येक पादमें नगण, जगण, भगण, जगण, भगण, जगण, भगण, १ लघु १ गुरु होनेसे 'अश्वललित' छन्द होता है।

English

One who, seated in the yoni-mudra posture, attentively chants any mantra whatever gains all successes.

अध्याय ६३

श्लोक 62

सव्यपाष्णि गुदे स्थाप्य दक्षिणं च ध्वजोपरि ।योनिमुद्राबन्ध एवं भवेदासनमुत्तमम्

savyapāṣṇi gude sthāpya dakṣiṇaṃ ca dhvajopari / yonimudrābandha evaṃ bhavedāsanamuttamam

हिन्दी अर्थ

सपदि निपीडनव्यतिकरं यमादिव नराधिपान्नरपशु: परवनितामवेक्ष्य कुरुते तथापि हतबुद्धिरश्वललितम्॥

English

Placing the left heel at the anus and the right over the banner (organ): this tying of the yoni-mudra is the best posture.

अध्याय ६३

श्लोक 63

अन्यो ऽप्यत्र प्रकारो ऽस्ति योनिमुद्रानिबन्धने ।तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद

anyo 'pyatra prakāro 'sti yonimudrānibandhane / tadagre sarahasyaṃ te kathayiṣyāmi nārada

हिन्दी अर्थ

“मत्ताक्रीडा' (में २ मगण, १ तगण, ४ नगण, १ लघु, १ गुरु होते हैं। आठ और पंद्रह अक्षरोंपर विराम होता है।)

English

There is another method too in tying the yoni-mudra; I shall tell it to you with its secret later, Narada.

अध्याय ६३

श्लोक 64

पारंपर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्टानतत्परः ।गुर्वनुज्ञारतः श्रीमानभिषेकसमन्वितः

pāraṃparyakramaprāpto nityānuṣṭānatatparaḥ / gurvanujñārataḥ śrīmānabhiṣekasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

बन्दे देवं श्रीगोविन्दं प्रणणपरवशमतिकरुणहृदयं मात्रा बद्धं दाम्ना साम्ना स्तुतमपि सुतमिव निजमिह सभयम्।

English

One who has received the tradition in succession, devoted to daily practice, delighted by the teacher's permission, glorious and consecrated,

अध्याय ६३

श्लोक 65

सुंदरः सुमुखः शान्तः कुलीनः सुलभो वशी ।मन्त्रतन्त्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः

suṃdaraḥ sumukhaḥ śāntaḥ kulīnaḥ sulabho vaśī / mantratantrārthatattvajño nigrahānugrahakṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

(२४) चौबीस-चौबीस अक्षरोंके चार चरणोंसे जो छन्द बनते हैं, उनका नाम 'संकृति' है। प्रस्तारसे इसके १६७७७२१६ भेद होते हैं। इनमें 'तन्वी' नामक छन्‍्दका उदाहरण दिया जाता है। उसमें भगण, तगण, नगण, सगण, २ भगण, नगण, यगण होते हैं। ५, ७, १२ अक्षरोंपर विराम होता है।

English

handsome, pleasant-faced, tranquil, of good family, accessible, self-controlled, knowing the meaning and truth of mantra and tantra, able to restrain and to favour,

अध्याय ६३

श्लोक 66

निरपेक्षो मुनिर्दान्तो हितवादी विचक्षणः ।तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान्

nirapekṣo munirdānto hitavādī vicakṣaṇaḥ / tattvaniṣkāsane dakṣo vinayī ca suveṣavān

हिन्दी अर्थ

नाथ तवाहं तव पदकमलं सेवितुमेव मनसि मम कामो नाम सुधासोदरमतिमधुरं मे रसना रसयतु नितरां वै। प्रेमिजना ये प्रभुगुणरसिकास्तेषु सहैव भवतु मम वासो देव दयां दर्शय वस हृदये त्वां न विनेह जगति मम बन्धु: ॥

English

free of expectation, a sage, self-restrained, speaking what is beneficial, skilful, expert in extracting the truth, humble and well dressed,

अध्याय ६३

श्लोक 67

आश्रमी ध्याननिरतः संशयच्छित्सुवुद्धिमान् ।नित्यानुष्टानसंयुक्तस्त्वाचार्यः परिकीर्तितः

āśramī dhyānanirataḥ saṃśayacchitsuvuddhimān / nityānuṣṭānasaṃyuktastvācāryaḥ parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

(२५) पच्चीस-पच्चीस अक्षरोंके चार पादोंसे सम्पन्न होनेवाले छन्दोंको 'अतिकृति' या 'अभिकृति' कहते है। प्रस्तारसे इनके ३३५५३४३२ भेद होते हैं। इनमेंसे एक भेदका नाम “क्रौद्धपदा' है। उसके प्रत्येक चरणमें भगण, मगण, सगण, भगण, ४ नगण तथा १ गुरु होते हैं। ५, ५, ८, ७ अक्षरोंपर विराम होता है।

English

in a stage of life, devoted to meditation, cutting doubts, intelligent, joined with daily practice — such is declared a teacher (acharya).

अध्याय ६३

श्लोक 68

शान्तो विनीतः शुद्धात्मा सर्वलक्षणसंयुतः ।शमादिसाधनोपेतः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः

śānto vinītaḥ śuddhātmā sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ / śamādisādhanopetaḥ śraddhāvān susthirāśayaḥ

हिन्दी अर्थ

माधव भक्ति देह्विभक्ति तव चरणयुगलशरणमुपगत: संहर पाप॑ं दर्शिततापं निजगुणगणरतिमुपनय नितराम्।

English

The disciple is peaceful, modest, pure of self, endowed with all marks, with the means of calm and the rest, faithful, of steady mind,

अध्याय ६३

श्लोक 69

शुद्धदेहो ऽन्नपानद्यैर्द्धार्मिकः शुद्धमानसः ।दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः

śuddhadeho 'nnapānadyairddhārmikaḥ śuddhamānasaḥ / dṛḍhavratasamācāraḥ kṛtajñaḥ pāpabhīrukaḥ

हिन्दी अर्थ

(२६) छब्बीस-छब्बीस अक्षरोंक चार चरणोंसे जो छन्द बनते है, उनकी जातिवाचक संज्ञा 'उत्कृति' है। प्रस्तारसे इसके ६७१०८८६४ भेद होते हैं। इनमेंसे दो भेद बताये जाते हैं। एकका नाम ' भुजम्भविजुम्भित' और दूसरेका 'अपवाह' है।

English

pure in body by food, drink and so on, righteous, pure-minded, firm in vows and conduct, grateful, afraid of sin,

अध्याय ६३

श्लोक 70

गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः ।एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वन्यथा गुरुदुःखदः

gurudhyānastutikathāsevanāsaktamānasaḥ / evaṃvidho bhavecchiṣyastvanyathā guruduḥkhadaḥ

हिन्दी अर्थ

' भुजज्भविजृम्भित -- (में २ मगण, १ तगण, ३ नगण, १ रगण, १ सगण, १ लघु, १ गुरु होते हैं। ८, ११, ७ अक्षरॉपर

English

his mind attached to meditation on, praise of, and service of stories of the teacher. Such should be the disciple; otherwise he gives the teacher pain.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 63
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.