Narada Purana· Nārada Purāṇa
74
अध्याय 74 / 167

Book 1 - Adhyaya 75

106 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ106 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७४

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हनुमन्मन्त्रकथनंनाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच अथ दीपविधिं वक्ष्ये सरहस्यं हनूमतः ।यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धो भवति साधकः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne sanatkumāravibhāge tṛtīyapāde hanumanmantrakathanaṃnāma catuḥsaptatitamo 'dhyāyaḥ sanatkumāra uvāca atha dīpavidhiṃ vakṣye sarahasyaṃ hanūmataḥ / yasya vijñānamātreṇa siddho bhavati sādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

( गोविन्दाय ), फिर 'गोपीजनवल्लभाय ' तत्पश्चात् क्‍ । !' क्ट करंट. तीन पद्मा (श्रीं श्रीं श्री )--यह ( ३» श्रीं हीं ५ ८2 १7८

English

Transcending the pairs of opposite attributes and associated with auspiciousness, he becomes completely liberated (from Sarhsdra) after casting off the physical body and attains Infinity in the next world like a bird, soaring up high in the sky above (the currents of) the wind.

अध्याय ७४

श्लोक 2

दीपपात्रप्रमाणं च तैलमानं क्रमेण तु ।द्रव्यस्य च प्रमाणं वै तत्तु मानमनुक्रमात्

dīpapātrapramāṇaṃ ca tailamānaṃ krameṇa tu / dravyasya ca pramāṇaṃ vai tattu mānamanukramāt

हिन्दी अर्थ

श्रीं श्री श्रीं) तेईस अक्षरोंका मन्त्र है। इसके ऋषि आदि भी पूर्वोक्त ही हैं। सिद्ध गोपालका स्मरण करना चाहिए।

English

In this context, listen to the Gdlhds sung in ancient times by King Yayaii, They are remembered in their hearts by all twice-borns who are experts in the philosophy of Liberation.

अध्याय ७४

श्लोक 3

स्थानभेदं च मन्त्रं च दीपदानमनुं पृथक् ।पुष्पवासिततैलेन सर्वकामप्रदं मतम्

sthānabhedaṃ ca mantraṃ ca dīpadānamanuṃ pṛthak / puṣpavāsitatailena sarvakāmapradaṃ matam

हिन्दी अर्थ

यह भी दूसरा षडक्षर-मन्त्र है। “कृष्णाय

English

The resplendent lustre (i.e. the Supreme soul) is in one's soul. It is a jewel there itself. It is possible to be observed by oneself, but only with concentrated mind.

अध्याय ७४

श्लोक 4

तिलतैलं श्रियः प्राप्त्यै पथिकागमनं प्रति ।अतसीतैलमुद्दिष्टं वश्यकर्मणि निश्चितम्

tilatailaṃ śriyaḥ prāptyai pathikāgamanaṃ prati / atasītailamuddiṣṭaṃ vaśyakarmaṇi niścitam

हिन्दी अर्थ

दिव्यक्रीडासु निरतो रामकृष्णौ स्मरञ्जपेत्॥ ८७॥ गोविन्दाय' यह सप्ताक्षर-मन्त्र सम्पूर्ण सिद्धियोंको

English

He who behaves in such a way that others are not afraid of him and when a person b not inspired with fear at the sight of another penon, he who neither covets nor hates anything, attains to the Brahman.

अध्याय ७४

श्लोक 5

सार्षापं रोगनाशाय कथितं कर्मकोविदैः ।मारणे राजिकोत्थं वा विभीतकसमुद्भवम्

sārṣāpaṃ roganāśāya kathitaṃ karmakovidaiḥ / māraṇe rājikotthaṃ vā vibhītakasamudbhavam

हिन्दी अर्थ

जो माधवीलतामय मण्डपमें बैठकर दिव्य देनेवाला है। 'श्रीं हीं क्लीं कृष्णाय क्लीं' यह क्रीडाओंमें तत्पर हैं, श्रीगरूडजी जिनकी रक्षा दूसरा सप्ताक्षर-मन्त्र है। 'कृष्णाय गोविन्दाय कर रहे हैं, उन श्रीबलराम तथा श्रीकृष्णका नमः” यह दूसरा नवाक्षर-मन्त्र है। 'क्लीं कृष्णाय

English

Just as a tortoise spreads out its limbs and withdraws again (within itself), in the same way, the sense-organs are to be restrained by the recluse through his mind.

अध्याय ७४

श्लोक 6

उञ्चाटने करजोत्थं विद्वेषे मधुवृक्षजम् ।अलाभे सर्वतैलानां तिलजं तैलमुत्तमम्

uñcāṭane karajotthaṃ vidveṣe madhuvṛkṣajam / alābhe sarvatailānāṃ tilajaṃ tailamuttamam

हिन्दी अर्थ

चिन्तन करते हुए मन्त्र-जप करना चाहिए।

English

Just as one's place of residence plunged in darkness is seen with (the light emanating from) a lamp, in the same manner it is possible to visuali 2 e the Atman with the brilliant light of intelligence.

अध्याय ७४

श्लोक 7

गोधूमाश्च तिला माषा मुद्गा वै तण्डुलाः क्रमात् ।पञ्चधान्यमिदं प्रोक्तं नित्यदीपं तु मारुतेः

godhūmāśca tilā māṣā mudgā vai taṇḍulāḥ kramāt / pañcadhānyamidaṃ proktaṃ nityadīpaṃ tu māruteḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ वैष्णवोंको पूर्ववत् पूजन करना चाहिए। है। “क्लीं

English

however, can clearly see that you are endowed with all these (within you), O prominent one among the intelligents. If there be anything else to be known, your worship will know it fundamentally (and correctly).

अध्याय ७४

श्लोक 8

पञ्चधान्यसमुद्भूतं पिष्टमात्रं सुशोभनम् ।सर्वकामप्रदं प्रोक्तं सर्वदा दीपदानके

pañcadhānyasamudbhūtaṃ piṣṭamātraṃ suśobhanam / sarvakāmapradaṃ proktaṃ sarvadā dīpadānake

हिन्दी अर्थ

गोविन्दाय क्लीं' यह भी इतर नवाक्षर-मन्त्र ग्लौं क्लीं श्यामलाड्राय नमः” यह

English

O Brahmanicai sage, you are already famous as one who have transcended (lit. gone to the other end of) worldly objects of sense through the grace of your spiritual preceptor as well as through your penonal discipline (i.e. disciplined way of life).

अध्याय ७४

श्लोक 9

वश्ये तडुलपिष्टोत्थं मारणे माषपिष्टजम् ।उञ्चाटने कृष्णतिलपिष्टजं च प्रकीर्तितम्

vaśye taḍulapiṣṭotthaṃ māraṇe māṣapiṣṭajam / uñcāṭane kṛṣṇatilapiṣṭajaṃ ca prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

चक्री (क् ) आठवें स्वर (ऋ)-से युक्त हो दशाक्षर सम्पूर्ण सिद्धियोंको देनेवाला है। “बालवपुषे और उसके साथ विसर्ग भी हो तो “कृः' यह कृष्णाय स्वाहा' यह दूसरा दशाक्षर मन्त्र है। एकाक्षर मन्त्र होता है। 'कृष्ण” यह दो अक्षरोंका तदनन्तर गोपीजनमनोहर श्रीकृष्णका इस प्रकार

English

Maybe due to immaturity or due to doubts or fears caused by delusion, some people do not attain that spiritual goal {Moka) even though knowledge leading to Mok$a is dawned in

अध्याय ७४

श्लोक 10

पथिकागमने प्रोक्तं गोधूमोत्थं सतण्डुलम् ।मोहने त्वाढकीजात विद्वेषे च कुलत्थजम्

pathikāgamane proktaṃ godhūmotthaṃ sataṇḍulam / mohane tvāḍhakījāta vidveṣe ca kulatthajam

हिन्दी अर्थ

कृष्ण' यह तीन अक्षरोंका मन्त्र बनता है। श्रीवृन्दाविपिनप्रतोलिषु नमत्संफुल्लवल्लीतति-

English

When all the doubts have been dispelled by persons like me, they, by dint of their pure determined efforts, cut the knots (of doubt) in their heart and do not fall a victim to dis* tress (i.e. are not distressed).

अध्याय ७४

श्लोक 11

संग्रामे केवला माषाः प्रोक्ता दीपस्य पात्रके ।संधौ त्रिपिष्टजं लक्ष्मीहेतोः कस्तूरिकाभवम्

saṃgrāme kevalā māṣāḥ proktā dīpasya pātrake / saṃdhau tripiṣṭajaṃ lakṣmīhetoḥ kastūrikābhavam

हिन्दी अर्थ

वही डे विभक्त्यन्त होनेपर चार अक्षरोंका

English

You entertain no differentiation between pleasure

अध्याय ७४

श्लोक 12

एलालवङ्गकर्पूरमृगनाभिसमुद्भवम् ।कन्याप्राप्त्यै तथा राजवंश्ये सख्ये तथैव च

elālavaṅgakarpūramṛganābhisamudbhavam / kanyāprāptyai tathā rājavaṃśye sakhye tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

घ्वन्तर्जालविघइनै: सुरभिणा वातेन संसेविते।

English

You feel no bonds to your kinsmen. You are not inspired with fear at fearful objects. I find that to you censure and praise are all equal.

अध्याय ७४

श्लोक 13

अलाभे सर्ववस्तूनां पञ्चधान्यं वरं स्मृतम् ।अष्टमुष्टिर्भवेत्किञ्चित्किञ्चिदष्टौ चः पुष्कलम्

alābhe sarvavastūnāṃ pañcadhānyaṃ varaṃ smṛtam / aṣṭamuṣṭirbhavetkiñcitkiñcidaṣṭau caḥ puṣkalam

हिन्दी अर्थ

'क्लीं कृष्णाय' मन्त्र होता है। 'कृष्णाय नमः” कालिन्दीपुलिने विहारिणमथो राधैकजीवातुकं

English

I see that you are a person among other wise persons who have taken to the highest imperishable path devoid of ailments.

अध्याय ७४

श्लोक 14

पुष्कलानां चतुर्णां च ह्याढकः परिकीर्तितः ।चतुराढको भवेद्द्रोणः खारी द्रोणचतुष्टयम्

puṣkalānāṃ caturṇāṃ ca hyāḍhakaḥ parikīrtitaḥ / caturāḍhako bhaveddroṇaḥ khārī droṇacatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

यह पश्माक्षर-मन्त्र है। 'क्लीं! सम्पुटित कृष्ण पद भी अपर पश्चाक्षर-मन्त्र है; यथा--क्‍्लीं

English

O Brahma you are already existing in that state (called Moka) which is the fruit attained by a Brahmaoa and it is not a particular region. What else do you (want to) ask me about?*•

अध्याय ७४

श्लोक 15

खारीचतुष्टय प्रस्थसंज्ञा च परिकीर्तिता ।अथवान्यप्रकारेण मानमत्र निगद्यते

khārīcatuṣṭaya prasthasaṃjñā ca parikīrtitā / athavānyaprakāreṇa mānamatra nigadyate

हिन्दी अर्थ

श्रीवन्दावनकी गलियोंमें झुकी और फूली हुई लतावेलोंकी पडूक्तियाँ फैली हुई हैं। उनके

English

* Having heard this exhortation (of Janaka)» Suka who was self*controlled and had determined (to see the Atman) f began to abide in his soul mentally (by withdrawing himself from worldly objects) and he realized the (Universal) soul with* in his individual Atman.

अध्याय ७४

श्लोक 16

पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडवं मतम् ।चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थस्तैश्चतुर्भिस्तथाढकः

paladvayaṃ tu prasṛtaṃ dviguṇaṃ kuḍavaṃ matam / caturbhiḥ kuḍavaiḥ prasthastaiścaturbhistathāḍhakaḥ

हिन्दी अर्थ

भीतर घुसकर लोट-पोट करनेसे शीतल-मन्द वायु सुगन्धसे भर गयी है। वह सुगन्धित वायु उस यमुना-पुलिनको सब ओरसे सुवासित कर रही है, जहाँ श्रीराधारानीके एकमात्र जीवनधन

English

Thereafter, the Brahmanas like Paila and othen com¬ pleted their course of Vcdic study under Vyasa. They came down to the earth from the mountain-summit and engaged themselves in teaching Uic Vedas and performing sacrifices.

अध्याय ७४

श्लोक 17

चतुराढको भवेद्द्रोणःऋ खारी द्रोणचतुष्टयम् ।क्रमेणैतेन ते ज्ञेयाः पात्रे षट्कर्मसंभवे

caturāḍhako bhaveddroṇaḥṛ khārī droṇacatuṣṭayam / krameṇaitena te jñeyāḥ pātre ṣaṭkarmasaṃbhave

हिन्दी अर्थ

नागर नन्‍्दकिशोर विचरण कर रहे हैं। उनका मुख चन्द्रमासे भी अधिक मनोहर है और उनकी अड्भकान्ति स्निग्ध मेघोंकी श्याम मनोहर छविको छोीने लेती है। मैं उन्हीं नटवर

English

NP remds but the tubitantlve qualified by it being ibsent

अध्याय ७४

श्लोक 18

पञ्च सप्त नव तथा प्रमाणास्ते यथाक्रमम् ।सौगन्धे नैव मानं स्यात्तद्यथारुचि संमतम्

pañca sapta nava tathā pramāṇāste yathākramam / saugandhe naiva mānaṃ syāttadyathāruci saṃmatam

हिन्दी अर्थ

नन्दकिशोरकी वन्दना करता हूँ। मुनीश्चर! इन मन्त्रोंकी पूजा पूर्वोक्त पद्धतिसे ही होती है, यह जानना चाहिए। देवकीसुत गोविन्द वासुदेव जगत्पते।

English

For dhitAgnir anddrte of the NP. Mbh. {ihid) v. 17 readt dfatdgnu (alhaiiM <4.

अध्याय ७४

श्लोक 19

नित्यपात्रे तु तैलानां नियमो वार्तिकोद्भवः ।सोमवारे गृहीत्वातद्ध्वान्यं तोयप्लुतं धरेत्

nityapātre tu tailānāṃ niyamo vārtikodbhavaḥ / somavāre gṛhītvātaddhvānyaṃ toyaplutaṃ dharet

हिन्दी अर्थ

यह बत्तीस अक्षरोंका मन्त्र है। इसके नारद

English

vide, 'naifi tarkeina madrftpaneyft* etc.*-*Katha. 12. 9. tadvoUnflr* tharh la gurum evftbhigacchet—MuQdha I. 2. 12.

अध्याय ७४

श्लोक 20

पश्चात्प्रमाणतो ज्ञेयं कुमारीहस्तपेषणम् ।तत्पिष्टं शुद्धपात्रे तु नदीतोयेन पिण्डितम्

paścātpramāṇato jñeyaṃ kumārīhastapeṣaṇam / tatpiṣṭaṃ śuddhapātre tu nadītoyena piṇḍitam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण देवता हैं। चारों पादों तथा सम्पूर्ण

English

Mbb. (ihid) v. 26a read* bhitniaift JUragoi In itead of JTdratiaf of the NP. Tbe Mbh. verw raean* **through penanee performed ia many birthi, a man it able to have pure, cleanted tenteorgant (of which mind it the eleventh one] and the toul'* etc.

अध्याय ७४

श्लोक 21

दीपपात्रं ततः कुर्याच्छुद्धः प्रयतमानसः ।दीपपात्रे ज्वाल्यमाने मारुतेः कवचं पठेत्

dīpapātraṃ tataḥ kuryācchuddhaḥ prayatamānasaḥ / dīpapātre jvālyamāne māruteḥ kavacaṃ paṭhet

हिन्दी अर्थ

प्रददत्तनयान् द्विजन्मने स्मरणीयो वसुदेवनन्दन:॥

English

NP reads rctna/H iaUraioa <etM tat but Mbh. (tM) v. 32 reads utrpaJantutu tat samam / 'll (the tool) exists in all beings.*

अध्याय ७४

श्लोक 22

शुद्धभूमौ समास्थाप्य भौमे दीपं प्रदापयेत् ।मालामनूनां ये वर्णाः साध्यनामसमन्विताः

śuddhabhūmau samāsthāpya bhaume dīpaṃ pradāpayet / mālāmanūnāṃ ye varṇāḥ sādhyanāmasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

'जो अर्जुके साथ रथपर बैठे हैं और क्षीरसागरसे लाकर ब्राह्मणके मरे पुत्रको उन्हें वापस दे रहे हैं, उन वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णका चिन्तन करना चाहिए।'

English

Y/htn the Brahmanas (disciples of Vyasa) descended (from the height of Vyisa*s hermitage) or departed, the intelligent Vyasa with only bis son (Suka) as the companion, remained silently absorbed in meditation in the hermitage.

अध्याय ७४

श्लोक 23

वर्तिकायां प्रकर्त्तव्यास्तन्तवस्तत्प्रमाणकाः ।तत्त्रिंशांशेन वा ग्राह्या गुरुकार्ये ऽखिलाढ्यता

vartikāyāṃ prakarttavyāstantavastatpramāṇakāḥ / tattriṃśāṃśena vā grāhyā gurukārye 'khilāḍhyatā

हिन्दी अर्थ

इसका एक लाख जप और घी, चीनी तथा मधु-मेवा आदि मधुर पदार्थोमें सने हुए तिलोंसे दस हजार होम करे। पूर्वोक्त वैष्णवपीठपर अज्णन, दिक्‍्पाल तथा आयुधोंसहित श्रीकृष्णकी

English

An incorporeal voice* addressed Vyto along with

अध्याय ७४

श्लोक 24

कूटतुल्याः स्मृता नित्ये सामान्ये ऽथ विशेषके ।रुद्राः कूटगणाः प्रोक्ता न पात्रे नियमो मतः

kūṭatulyāḥ smṛtā nitye sāmānye 'tha viśeṣake / rudrāḥ kūṭagaṇāḥ proktā na pātre niyamo mataḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करनी चाहिए। इस प्रकार मन्त्र सिद्ध कर लेनेपर वन्ध्या स्त्रीके भी पुत्र उत्पन्न हो सकता है। '३» हीं हंस: सो5हं स्वाहा' यह दूसरा अष्टाक्षर-मन्त्र है। इस पञ्नब्रह्मात्मक मन्त्रके

English

Why are you sitting thus silent and absorbed in medi¬ tation, as if you are (anxiously) brooding over something? This mountain devoid of the vibrant echoes (of Vedas) docs not appear splendid.

अध्याय ७४

श्लोक 25

एकविंशतिसंख्याकास्तन्तवो ऽथाध्वनि स्मृताः ।रक्तसूत्रं हनुमतो दीपदाने प्रकीर्तितम्

ekaviṃśatisaṃkhyākāstantavo 'thādhvani smṛtāḥ / raktasūtraṃ hanumato dīpadāne prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा ऋषि, परमा गायत्री छन्‍्द तथा परम ज्योति:स्वरूप परब्रह्म देवता कहे गये हैं। प्रणव बीज है और स्वाहा शक्ति कही गयी है। 'स्वाहा' हृदयाय नमः। सो5हं शिरसे स्वाहा।

English

O venerable Sir, with a delighted heart, recite the Vedas along with your intelligent son who is well-versed in the Vedas,"

अध्याय ७४

श्लोक 26

कृष्णमुञ्चाटने द्वेषे ऽरुणं मारणकर्मणि ।कूटतुल्यपलं तैलं गुरुकार्ये शिवैर्गुणम्

kṛṣṇamuñcāṭane dveṣe 'ruṇaṃ māraṇakarmaṇi / kūṭatulyapalaṃ tailaṃ gurukārye śivairguṇam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अड्भ-न्यास करे। स ब्रह्मा स शिवो विप्र स हरि: सैव देवराद।

English

On hearing that speech addressed to him by the ethereal voice, Vyasa began to chant the Vedas along with his son Suka.

अध्याय ७४

श्लोक 27

नित्ये पञ्चपलं प्रोक्तमथवा मानसी रुचिः

nitye pañcapalaṃ proktamathavā mānasī ruciḥ

हिन्दी अर्थ

“विप्रवर! वे श्रीकृष्ण ही ब्रह्मा हैं, वे ही

English

While both of them were chanting the Vedas for a pretty long time, there arose, O excellent Brahmana, a violent wind which was as if driven by the gales that break out on the seas.

अध्याय ७४

श्लोक 28

हनुमत्प्रतिमायास्तु सन्निधौ दीपदापनम् ।शिवालये ऽथवा कुर्यान्नित्यनैमित्तिके स्थले

hanumatpratimāyāstu sannidhau dīpadāpanam / śivālaye 'thavā kuryānnityanaimittike sthale

हिन्दी अर्थ

शिव हैं, वे ही विष्णु और वे ही देवराज इन्द्र हैं। वे ही सब रूपोंमें हैं तथा सब नाम उन्हींके हैं। वे ही स्वयं प्रकाशभान अविनाशी परमात्मा हैं।'

English

"You are blest with the spiritual vision. Your steady

अध्याय ७४

श्लोक 29

विशेषो ऽस्त्यत्र यः कश्चिन्मारुते रुच्यते मया

viśeṣo 'styatra yaḥ kaścinmārute rucyate mayā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ध्यान करके आठ लाख जप और दशांश होम करे। इनकी पूजा प्रणवात्मक पीठपर अजड्भ और आवरणदेवताओंके साथ करनी चाहिए। नारद! इस प्रकार मन्त्र सिद्ध हो जानेपर

English

Hence realising the Vedas in your own self do you reflect and meditate: the path pertaining to the Supreme soul is known as the path of gods [Devaydm ). The path that is made of Tamas is called the path of Pitrs [Pitr-ydna ).

अध्याय ७४

श्लोक 30

प्रतिमाग्रे प्रमोदेन ग्रहभूतग्रहेषु च ।चतुष्पथे तथा प्रोक्तं षट्सु दीपप्रदापनम्

pratimāgre pramodena grahabhūtagraheṣu ca / catuṣpathe tathā proktaṃ ṣaṭsu dīpapradāpanam

हिन्दी अर्थ

साधक-शिरोमणि पुरुषको “तत्त्वमसि”' आदि महावाक्योंका विकल्परहित ज्ञान प्राप्त होता है।

English

The Vedas are a form of the wind. If uttered with force and loudly (at this time) the external wind gets pained." (Hence one should not recite the Vedas when stormy winds blow)

अध्याय ७४

श्लोक 31

सन्निधौ स्फआटिके लिङ्गे शालग्रामस्य सन्निधौ ।नानाभोगश्रियै प्रोक्तं दीपदानं हनूमतः

sannidhau sphaāṭike liṅge śālagrāmasya sannidhau / nānābhogaśriyai proktaṃ dīpadānaṃ hanūmataḥ

हिन्दी अर्थ

'क्लीं हषीकेशाय नमः” यह अटष्टाक्षर-मन्त्र है। इसके ब्रह्मा ऋषि, गायत्री छन्‍्द और हृषीकेश देवता हैं। सम्पूर्ण मनोरथोंकी प्राप्तिके लिये इसका विनियोग किया जाता है। 'क्लीं'

English

O excellent Brahmana! Then Sanatkumara who was prominent among the knowers of the Veda enquired, "O highly fortunate son of Vyasa, O highly brilliant sage! What are you doing (now)?**

अध्याय ७४

श्लोक 32

गणेशसन्निधौ विघ्नमहासंकटनाशने ।विषव्याधिभये घोरे हनुमत्सन्निधौ स्मृतम्

gaṇeśasannidhau vighnamahāsaṃkaṭanāśane / viṣavyādhibhaye ghore hanumatsannidhau smṛtam

हिन्दी अर्थ

बीज है तथा 'आय' शक्ति कही गयी है। बीजमन्त्रसे ही षडड्भग-न्यास करके ध्यान करे। अथवा पुरुषोत्तम मन्त्रके लिये कही हुई सब

English

O son of Brahma, I am now engaged in the self

अध्याय ७४

श्लोक 33

दुर्गायाः सन्निधौ प्रोक्तं संग्रामे दीपदापनम् ।चतुष्पथे व्याधिनष्टौ दुष्टदृष्टौ तथैव च

durgāyāḥ sannidhau proktaṃ saṃgrāme dīpadāpanam / catuṣpathe vyādhinaṣṭau duṣṭadṛṣṭau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

बातें इसके लिये भी समझनी चाहिए। इसका एक लाख जप तथा घृतसे दस हजार होम करे। संमोहिनी कुसुमोंसे तर्पण करना सम्पूर्ण कामनाओंकी प्राप्ति करनेवाला कहा गया है। “श्रीं श्रीधराय

English

I wish to ask you something about the principle that is conducive to the attainment of salvation. Please recount it O highly blessed one, so that I may attain that perfect knowledge.

अध्याय ७४

श्लोक 34

राजद्वारे बन्धमुक्तौ कारागारे ऽथवा मतम् ।अश्वत्थवटमूले तु सर्वकार्यप्रसिद्धये

rājadvāre bandhamuktau kārāgāre 'thavā matam / aśvatthavaṭamūle tu sarvakāryaprasiddhaye

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यमोहनाय नमः” यह चौदह अक्षरोंका

English

Refraining from sinful activities, being continuously engaged in meritorious activities, good behaviour and adherence to conventional duties* these are the most excellent things contributing to welfare.

अध्याय ७४

श्लोक 35

वश्ये भये विवादे च वेश्मसंग्रामसंकटे ।द्यूते दृष्टिस्तंभने च विद्वेषे मारणे तथा

vaśye bhaye vivāde ca veśmasaṃgrāmasaṃkaṭe / dyūte dṛṣṭistaṃbhane ca vidveṣe māraṇe tathā

हिन्दी अर्थ

ही षडड्ग-न्यास करे। इसमें भी पुरुषोत्तम

English

Having obtained the birth as a human being (the life in) which b fraught with sorrow he who becomes attached to it becomes stupefied; such a man is incapable of being emancipated from sorrow. At tad) meet (to worldly objects) b an indication of misery.

अध्याय ७४

श्लोक 36

मृतकोत्थापने चैव प्रतिमाचालने तथा ।विषे व्याधौ ज्वरे भूतग्रहे क्रृत्याविमोचने

mṛtakotthāpane caiva pratimācālane tathā / viṣe vyādhau jvare bhūtagrahe krṛtyāvimocane

हिन्दी अर्थ

हैं। एक लाख जप और घीसे ही दशांश होमका विधान है। सुगन्धित श्वेत पुष्पोंसे पूजा और होम आदि करे। विप्रेन्द्र! ऐसा करनेपर वह साक्षात् श्रीधरस्वरूप हो जाता है। 'अच्युतानन्तगोविन्दाय

English

The intellect of one attached to the worldly affairs heightens one's vicious snare of delusion. One ensnared by delusion attains misery here and hereafter.

अध्याय ७४

श्लोक 37

क्षतग्रन्थौ महारण्ये दुर्गेव्याघ्ने च दन्तिनि ।क्रूरसत्त्वेषु सर्वेषु शश्वदून्धविमोक्षणे

kṣatagranthau mahāraṇye durgevyāghne ca dantini / krūrasattveṣu sarveṣu śaśvadūndhavimokṣaṇe

हिन्दी अर्थ

नमः ' यह एक मन्त्र है और 'अच्युताय नमः ',

English

Restraint of lust and fury by all means must be pursued by one who seeks welfare. These two are conducive to the destruction of (spiritual) welfare (the moment) they crop up.

अध्याय ७४

श्लोक 38

पथिकागमने चैव दुःस्थाने राजमोहने ।आगमे निर्गमे चैव राजद्वारे प्रकीर्तितम्

pathikāgamane caiva duḥsthāne rājamohane / āgame nirgame caiva rājadvāre prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

हैं। प्रथणके शौनक ऋषि और विराट् छन्द है।

English

One must continuously guard one's penance against fury; one must save one's splendour and glory from (indecent) rivalry; one must save one's learning from being over*honoured and disrespected; one must save oneself from blunden.

अध्याय ७४

श्लोक 39

दीपदानं हनुमतो नात्र कार्या विचारणा

dīpadānaṃ hanumato nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

नारद ऋषि हैं। छन्‍द इनका भी विराट ही है।। उनके उभय पार्श्वमें श्रीदेवी तथा भूदेवी हैं। वे परब्रह्मस्वरूप श्रीहरि इन सब मन्त्रोंके देवता हैं। उदयकालीन सूर्यके समान तेजस्वी हैं। उनके

English

Absence of cruelty b the greatest Z7A4tnn, forbearance b the greatest strength; knowledge of the AiTnan b the greatest knowledge and trutulness b the greatest of benefits.

अध्याय ७४

श्लोक 40

रुद्रैकविंशपिण्डांश्च त्रिधा मण्डलमानकम् ।लघुमानं स्मृतं पञ्च सप्त वा नव वा तथा

rudraikaviṃśapiṇḍāṃśca tridhā maṇḍalamānakam / laghumānaṃ smṛtaṃ pañca sapta vā nava vā tathā

हिन्दी अर्थ

साधक इनके बीज और शक्ति भी पूर्वोक्त ही कानोंके कमनीय कुण्डल प्रातःकाल उगते हुए समझे। सूर्यदेवके मण्डलके समान अरुण प्रकाशसे सुशोभित

English

He b an erudite scholar who renounces everything. He moves about the objects of the sense-organs by means of those sense-organs that are fully submissive to himself

अध्याय ७४

श्लोक 41

क्षीरेण नवनूतेन दध्ना वा गोमयेन च ।प्रतिमाकरणं प्रोक्तं मारुतेर्दीपदापने

kṣīreṇa navanūtena dadhnā vā gomayena ca / pratimākaraṇaṃ proktaṃ māruterdīpadāpane

हिन्दी अर्थ

ध्यान हैं। वे वरदायक देवता हैं, सदा परमानन्दसे शद्डुचक्रधरं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम्॥ परिपूर्ण रहते हैं और सम्पूर्ण -विश्वकी रक्षाके सर्वैरप्यायुधैर्युक्ते गरुड़ोपरि संस्थितम्। लिये सदा ही सबको अभय प्रदान करते हैं। सनकादिमुनीन्द्रैस्तु. सर्वदेवरुपासितम्॥ उनका कहीं किसी कालमें भी अन्त नहीं

English

He who b not getting enungled; he whose soul b quiescent; he who b without abeiration; he who has con-

अध्याय ७४

श्लोक 42

दक्षिणाभिमुखं वीरं कृत्वा केसरिविक्रमम्

dakṣiṇābhimukhaṃ vīraṃ kṛtvā kesarivikramam

हिन्दी अर्थ

श्रीभूमिसहितं देवमुदयादित्यसन्निभभम्। होता।' प्रातरुद्यत्सहस्त्रांशुमण्डलोपमकुण्डलम् ॥ इस प्रकार ध्यान करके एकाग्रचित्त हो सर्वलोकस्य रक्षार्थमनन्तं नित्यमेव हि। वैष्णवपीठपर भगवानूकी पूर्ववत् पूजा करें। अभयं वरदं देवं प्रयच्छन्तं मुदान्वितम् ॥ इनका प्रथम आवरण अज्जेंद्वारा सम्पन्न होता

English

Disengaging oneself from all attachment, O child, you subjugate your senses and by that means attain the state of sorrowlessness, both here and hereafter. Those who have no desire do not feel aggrieved. One shall avoid and eschew all types of desire within the Atman.

अध्याय ७४

श्लोक 43

ऋक्षविन्यस्तपादं च किरीटेन विराजितम् ।लिखेद्भित्तौ पटे वापि पीठे वा मारुतेः शुभे

ṛkṣavinyastapādaṃ ca kirīṭena virājitam / likhedbhittau paṭe vāpi pīṭhe vā māruteḥ śubhe

हिन्दी अर्थ

(ना० पूर्व० ८१। १२०--१२३) है। चक्र, शट्बु, गदा, खड़्ग, मुसल, धनुष, 'भगवान् अच्युत शद्बु और चक्र धारण पाश तथा अंकुश--इनसे द्वितीय आवरण बनता करते हैं। वे द्युतिमान् होनेसे 'देव” कहे गये हैं।। है। सनकादि चार महात्मा तथा पराशर, व्यास, उनके चार बाँहें हैं। वे किरीटसे सुशोभित हैं। नारद और शौनकसे तृतीय आवरण होता है।

English

The family, sons and wives, the physical body, the mass of accumulated wealth—all belong to others. They are unstable. What is that which one can call one's own? The merits and the sins (committed by oneself).

अध्याय ७४

श्लोक 44

मालामन्त्रेण दातव्यं दीपदानं हनूमतः ।नित्यदीपः प्रकर्त्तव्यो द्वादशाक्षरविद्यया

mālāmantreṇa dātavyaṃ dīpadānaṃ hanūmataḥ / nityadīpaḥ prakarttavyo dvādaśākṣaravidyayā

हिन्दी अर्थ

उनके हाथोंमें सब प्रकारके आयुध हैं। वे लोकपालोंद्वारा चौथा आवरण पूरा होता है।

English

How will you by yourself traverse the pathway en¬ veloped in darkness, without rest, without a support, without food and drink to be partaken of, and without a guide?

अध्याय ७४

श्लोक 45

विशेषस्तत्र यस्तं वै दीपदाने ऽवधारय ।षष्ट्यादौ च द्वितीयादाविमं दीपमितीरयेत्

viśeṣastatra yastaṃ vai dīpadāne 'vadhāraya / ṣaṣṭyādau ca dvitīyādāvimaṃ dīpamitīrayet

हिन्दी अर्थ

गरुड़की पीठपर बैठे हैं। सनक आदि मुनीश्वर (पाँचवें आवरणमें वज्र आदि आयुधोंकी पूजा तथा सम्पूर्ण देवता उनकी उपासना करते हैं। होती है।) इस मन्त्रका एक लाख जप और

English

No one will follow you behlud, as you set off from here. But the merit and the sin shall follow you (wherever) you go.

अध्याय ७४

श्लोक 46

गृहाणेति पदं पश्चाच्छेषं पूर्ववदुञ्चरेत् ।कूटादौ नित्यदीपे च मन्त्रं सूर्याक्षरं वदेत्

gṛhāṇeti padaṃ paścāccheṣaṃ pūrvavaduñcaret / kūṭādau nityadīpe ca mantraṃ sūryākṣaraṃ vadet

हिन्दी अर्थ

घृतसे दशांश हवन किया जाता है। इस प्रकार

English

One seeks* one's objectives by means of learning, acts of bravery (purity* in the Mbh. original) and great knowl¬ edge. When that objective is achieved one becomes liberated from Sarhsitra.

अध्याय ७४

श्लोक 47

तत्र मालाख्यमनुना तत्तत्कार्येषु कारयेत् ।गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ तद्गतमानसः

tatra mālākhyamanunā tattatkāryeṣu kārayet / gomayenopaliptāyāṃ bhūmau tadgatamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये मन्त्रका प्रयोग भी कर सकता है। बेलके पेडके नीचे उसकी जड़के समीप बैठकर देवेश्वर भगवान् विष्णुका ध्यान करते हुए रोगीका स्मरण करे और उसका स्पर्श करके दस

English

The (social) desire that one feels for living in the midst of human neighbourhoods (or habitations) is a rope-like bondage. People possessing merits succeed to cut it asunder and liberate themselves. Sinful persons are incapable of breaking it.

अध्याय ७४

श्लोक 48

षट्कोणं वसुपत्रं च भूमौ रेखासमन्वितम् ।कमलं च लिखेद्भद्रं तत्र दीपं निधापयेत्

ṣaṭkoṇaṃ vasupatraṃ ca bhūmau rekhāsamanvitam / kamalaṃ ca likhedbhadraṃ tatra dīpaṃ nidhāpayet

हिन्दी अर्थ

हजार मन्त्र जपे। ब्रह्म! वह स्पर्श करके, जप करके अथवा साध्यका मन-ही-मन स्मरण करके या मण्डल बनाकर रोगियोंको रोगसे मुक्त कर सकता है।

English

You find men of your own age and caste and having the same comely features taken away by the (god of) Death. You don't feel dejected and depressed even nominally. Indeed your heart is (made) of steel.

अध्याय ७४

श्लोक 49

शैवे वा वैष्णवे पीठे पूजयेदञ्जनासुतम् ।कूटषट्कं च षट्कोणे अन्तराले परलिखेत्

śaive vā vaiṣṇave pīṭhe pūjayedañjanāsutam / kūṭaṣaṭkaṃ ca ṣaṭkoṇe antarāle paralikhet

हिन्दी अर्थ

दीर्घ आकार और अनुस्वारसे युक्त हों और झिंटीश (एकार)-से युक्त जल (ब्) हो, तत्पश्चात् अत्रि अर्थात् दकार हो और उसके बाद “व्यासाय' पदके अन्तमें हृदय (नमः )-का

English

He should worship the son of Anjana on a Shaiva or Vaishnava seat. The six-cornered figure with the six-syllable "kuta", and inside it the other (letters) written.

अध्याय ७४

श्लोक 50

षट्कोणेषु षडङ्गानि बीजयुक्तानि संलिखेत् ।सौम्यं मध्यगतं लेख्यं तत्र संपूज्य मारुतिम्

ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni bījayuktāni saṃlikhet / saumyaṃ madhyagataṃ lekhyaṃ tatra saṃpūjya mārutim

हिन्दी अर्थ

प्रयोग हो तो यह (व्यां वेदव्यासाय नमः ) अष्टाक्षर-मन्त्र बनता है। यह मन्त्र सबकी रक्षा करे। इसके ब्रह्मा ऋषि, अनुष्टप् छन्द, सत्यवतीनन्दन व्यास देवता, व्यां बीज और

English

In the six corners he should write the six limbs with their seeds; in the middle the gentle (form) is to be written, and there worship Maruti.

अध्याय ७४

श्लोक 51

षट्कोणेषु षडङ्गानि नामानि च पुरोक्तवत् ।वसुपत्रे क्रमात्पूज्या अष्टावेते च वानराः

ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni nāmāni ca puroktavat / vasupatre kramātpūjyā aṣṭāvete ca vānarāḥ

हिन्दी अर्थ

नम: शक्ति है। दीर्घस्वरोंसे युक्त बीजाक्षर (व्यां व्यीं व्यूं व्यें व्यों व्य: )-द्वारा अड्भर-न्यास करना

English

The six limbs and names in the six corners as before; on the eight petals these eight monkeys are to be worshipped in order:

अध्याय ७४

श्लोक 52

सुग्रीवायाङ्गदायाथ सुषेणाय नलाय च ।नीलायाथो जांबवते प्रहस्ताय तथैव च

sugrīvāyāṅgadāyātha suṣeṇāya nalāya ca / nīlāyātho jāṃbavate prahastāya tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

व्याख्यामुद्रिकया लसत्करतलं सद्योगपीठस्थितं

English

Sugriva, Angada, Sushena, Nala, Nila, Jambavan, Prahasta,

अध्याय ७४

श्लोक 53

सुवेषाय ततः पश्चाद्यजेत्षडङ्गदेवताः ।आदावञ्जनापुत्राय ततश्च रुद्रमूर्तये

suveṣāya tataḥ paścādyajetṣaḍaṅgadevatāḥ / ādāvañjanāputrāya tataśca rudramūrtaye

हिन्दी अर्थ

“जिनका दाहिना हाथ व्याख्याकी मुद्रासे सुशोभित है, जो उत्तम योगपीठासनपर विराजमान हैं, जिन्होंने अपना बायाँ हाथ बायें घुटनेपर

English

and Suvesha; then he should worship the deities of the six limbs: first Anjana-putra, then Rudra-murti,

अध्याय ७४

श्लोक 54

ततो वायुसुतायाथ जानकीजीवनाय च ।रामदूताय ब्रह्मास्त्रनिवारणाय तत्परम्

tato vāyusutāyātha jānakījīvanāya ca / rāmadūtāya brahmāstranivāraṇāya tatparam

हिन्दी अर्थ

रख छोड़ा है, जो उत्तम विद्याके भण्डार, ब्राह्मणसमूहसे घिरे हुए तथा प्रसन्नचित्त हैं, जिनकी अजद्भकान्ति कमलके समान तथा चरित्र अत्यन्त पुण्यमय है, उन पराशरनन्दन वेदव्यासका

English

then Vayu-suta, Janaki-jivana, Rama-duta, and Brahmastra-nivarana.

अध्याय ७४

श्लोक 55

पञ्चोपचारैः संपूज्य देशकालौ च कीर्तेत् ।कुशोदकं समादाय दीपमन्त्रं समुञ्चरेत्

pañcopacāraiḥ saṃpūjya deśakālau ca kīrtet / kuśodakaṃ samādāya dīpamantraṃ samuñcaret

हिन्दी अर्थ

सिद्धिके लिये चिन्तन करे। आठ हजार मन्त्र- जप और खीरसे दशांश होम करे। पूर्वोक्त पीठपर व्यासका पूजन करे। पहले अछक्जोंकी पूजा करनी चाहिए। पूर्व आदि चार दिशाओंमें

English

Having worshipped with five services, he should declare place and time, take kusha water, and recite the lamp-mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 56

उत्तगभिमुखो जप्त्वा साधयेत्साधकोत्तमः ।तं मन्त्रं कूटधा जप्त्वा जलं भूमौ विनिक्षिपेत्

uttagabhimukho japtvā sādhayetsādhakottamaḥ / taṃ mantraṃ kūṭadhā japtvā jalaṃ bhūmau vinikṣipet

हिन्दी अर्थ

क्रमश: पैल, वैशम्पायन, जैमिनि और सुमन्तका तथा ईशान आदि कोणोंमें क्रमश: श्रीशुकदेव, रोमहर्षण, उग्रश्रवा तथा अन्य मुनियोंका पूजन करे। इनके बाह्मभागमें इन्द्र आदि दिकपालों

English

Facing north, the best of practitioners accomplishes it by chanting; having chanted the mantra in the "kuta" way, he should pour the water on the ground.

अध्याय ७४

श्लोक 57

ततः करपुटं कृत्वा यथाशक्ति जपेन्मनुम् ।अनेन दीपवर्येण उदङ्मुखगतेन वै

tataḥ karapuṭaṃ kṛtvā yathāśakti japenmanum / anena dīpavaryeṇa udaṅmukhagatena vai

हिन्दी अर्थ

और वज्र आदि आयुधोंकी पूजा करे। इस प्रकार मन्त्र सिद्ध कर लेनेपर मन्त्रोपासक

English

Then, making his hands a cup, he should chant the mantra as able: "By this best of lamps, facing north,

अध्याय ७४

श्लोक 58

तथा विधेहि हनुमन्यथा स्युर्मे मनोरथआः ।त्रयोदशैवं द्रव्याणि गोमयं मृत्तिका मसी

tathā vidhehi hanumanyathā syurme manorathaāḥ / trayodaśaivaṃ dravyāṇi gomayaṃ mṛttikā masī

हिन्दी अर्थ

शक्ति, कोर्ति तथा सम्पदाओंकी निधि प्राप्त

English

do thus, Hanuman, so that my wishes are fulfilled." The thirteen materials are: cow dung, clay, soot (ink),

अध्याय ७४

श्लोक 59

अलक्तं दरदं रक्तचन्दनं चन्दनं मधु ।कस्तूरिका दधि क्षीरं नवनीतं घऋतं तथा

alaktaṃ daradaṃ raktacandanaṃ candanaṃ madhu / kastūrikā dadhi kṣīraṃ navanītaṃ ghaṛtaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रीनारदजीको भगवान् शड्डूरसे प्राप्त हुए युगलशरणागति-मन्त्र तथा राधाकृष्ण- युगलसहस्त्रनामस्तोत्रका वर्णन

English

lac-dye, red arsenic, red sandal, sandal, honey, musk, curd, milk, butter, and ghee.

अध्याय ७४

श्लोक 60

गोमयं द्विविधं तत्र प्रोक्तं गोमहिषीभवम् ।पश्चाद्विनष्टद्रव्याप्तौ माहिषं गोमयं स्मृतम्

gomayaṃ dvividhaṃ tatra proktaṃ gomahiṣībhavam / paścādvinaṣṭadravyāptau māhiṣaṃ gomayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारजी कहते हैं--नारद! क्‍या तुम जानते हो कि पूर्व-जन्ममें तुमने साक्षात् भगवान् शट्डूरसे युगल-मन्त्रका उपदेश प्राप्त किया था। श्रीकृष्ण-मन्त्रका रहस्य, जिसे तुम भूल चुके

English

Cow dung is declared twofold, of cow and of buffalo; if the first is lost, buffalo dung is held (as substitute).

अध्याय ७४

श्लोक 61

पथिकागमने दूरान्महादुर्गस्य रक्षणे ।बालादिरक्षणे चैव चौरादिभयनाशने

pathikāgamane dūrānmahādurgasya rakṣaṇe / bālādirakṣaṇe caiva caurādibhayanāśane

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ब्राह्मणो! परम बुद्धिमान् सनत्कुमारजीके द्वारा ऐसा कहनेपर देवर्षि नारदने ध्यानमें स्थित हो अपने पूर्व-जन्मके चिरन्तन चरित्रको शीघ्र जान लिया। तब उन्होंने मुखसे

English

On a traveller's coming from afar, in protecting a great fort, in protecting children and the like, in destroying fear of thieves and the like,

अध्याय ७४

श्लोक 62

स्त्रीवश्यादिषु कार्येषु शस्तं गोगोमयं मने ।भूमिस्पृष्टं न तद्ग्राह्यमन्तरिक्षाञ्च भाजने

strīvaśyādiṣu kāryeṣu śastaṃ gogomayaṃ mane / bhūmispṛṣṭaṃ na tadgrāhyamantarikṣāñca bhājane

हिन्दी अर्थ

आन्तरिक प्रसन्नता व्यक्त करते हुए कहा-- 'भगवन्! पूर्व-कल्पका और वृत्तान्त तो मुझे स्मरण हो आया है; परंतु युगल-मन्त्रका लाभ किस प्रकार हुआ, यह याद नहीं आता।!

English

in tasks like subduing women, cow dung is praised. What has touched the ground is not to be taken, nor what is in the air in a vessel.

अध्याय ७४

श्लोक 63

चतुर्विधा मृत्तिका तु श्वेता पीतारुणासिता ।तत्र गोपीचन्दनं तु हरितालं च गौरिकम्

caturvidhā mṛttikā tu śvetā pītāruṇāsitā / tatra gopīcandanaṃ tu haritālaṃ ca gaurikam

हिन्दी अर्थ

महात्मा नारदका यह वचन सुनकर भगवान् सनत्कुमारने सब बातें यथावत्-रूपसे बतलाना

English

Clay is fourfold: white, yellow, red, black. Among these: gopichandana, haritala (orpiment), gauri earth;

अध्याय ७४

श्लोक 64

मषी लाक्षारसोद्भूता सर्वं वान्यत्स्फुटं मतम् ।कृत्वा गोपीचदंनेन चतुरस्रं गृहं सुधीः

maṣī lākṣārasodbhūtā sarvaṃ vānyatsphuṭaṃ matam / kṛtvā gopīcadaṃnena caturasraṃ gṛhaṃ sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारजी बोले--ब्रह्मग! सुनो, इस सारस्वत कल्पसे पच्चीसवें कल्प पूर्वकी बात है, तुम कश्यपजीके पुत्र होकर उत्पन्न हुए थे। उस समय भी तुम्हारा नाम नारद ही था।

English

ink is made from lac-juice; all else is plain. Having made a square house with gopichandana, the wise one

अध्याय ७४

श्लोक 65

तन्मध्ये माहिषेणाथ कुर्यान्मूर्तिं हनूमतः ।बीजं क्रोधाञ्च तत्पुच्छं लिखेन्मन्त्री समाहितः

tanmadhye māhiṣeṇātha kuryānmūrtiṃ hanūmataḥ / bījaṃ krodhāñca tatpucchaṃ likhenmantrī samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

एक दिन तुम भगवान् श्रीकृष्णका परम तत्त्व पूछनेके लिये कैलास पर्वतपर भगवान् शिवके समीप गये। वहाँ तुम्हारे प्रश्न करनेपर, महादेवजीने स्वयं जिसका साक्षात्कार किया था, श्रीहरिकी

English

should make in its middle an image of Hanuman with buffalo dung; the attentive mantra-knower should write the seed, "krodha", and its tail.

अध्याय ७४

श्लोक 66

तैलेन स्नापयेन्मूर्तिं गुडेन तिलकं चरेत् ।शतपत्रसमो धूपः शालनिर्याससंभवः

tailena snāpayenmūrtiṃ guḍena tilakaṃ caret / śatapatrasamo dhūpaḥ śālaniryāsasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य-लीलासे सम्बन्ध रखनेवाले उस परम रहस्यका तुमसे यथार्थरूपमें वर्णन किया। तब तुमने श्रीहरिकी नित्य-लीलाका दर्शन करनेके लिये भगवान् शड्डूरसे पुनः प्रार्थाा की। तब

English

He should bathe the image with oil and mark a tilaka with jaggery; incense equal to a hundred-petalled lotus, from sal resin,

अध्याय ७४

श्लोक 67

कुर्य्याञ्च तैलदीपं तु वर्तिपञ्चकसंयुतम् ।दध्योदनेन नैवेद्यं दद्यात्साधकसत्तमः

kuryyāñca tailadīpaṃ tu vartipañcakasaṃyutam / dadhyodanena naivedyaṃ dadyātsādhakasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् सदाशिव इस प्रकार बोले-- 'गोपीजनवल्लभचरणाउछरणं प्रप्षीं” यह मन्त्र

English

he should make an oil lamp with five wicks; the best practitioner should give an offering of curd-rice.

अध्याय ७४

श्लोक 68

वारत्रयं कण्ठदेशे सशेषविषमुञ्चरन् ।एवं कृते तु नष्टानां महिषीणां गवामपि

vāratrayaṃ kaṇṭhadeśe saśeṣaviṣamuñcaran / evaṃ kṛte tu naṣṭānāṃ mahiṣīṇāṃ gavāmapi

हिन्दी अर्थ

है। इस मन्त्रके सुरभि ऋषि, गायत्री छन्द और गोपीवल्लभ भगवान् श्रीकृष्ण देवता कहे गये हैं, “प्रपन्नोडस्म' ऐसा कहकर भगवान्की शरणागतिरूप भक्ति प्राप्त करनेके लिये इसका

English

Three times at the throat, releasing the remaining poison. When this is done, lost buffaloes and cows,

अध्याय ७४

श्लोक 69

दासीदासादिकानां च नष्टानां प्राप्तिरीरिता ।चौरादिदुष्टसत्त्वानां सर्पादीनां भये पुनः

dāsīdāsādikānāṃ ca naṣṭānāṃ prāptirīritā / caurādiduṣṭasattvānāṃ sarpādīnāṃ bhaye punaḥ

हिन्दी अर्थ

विनियोग बताया गया है। विप्रवर! इसका सिद्धादि-शोधन नहीं होता है। इसके लिये न्‍्यासकी कल्पना भी नहीं की गयी है। केवल इस मन्त्रका चिन्तन ही भगवान्की नित्य लीलाको

English

slaves and the like that are lost are said to be regained. Against fear from thieves and wicked beings, serpents and the like,

अध्याय ७४

श्लोक 70

तालेन च चतुर्द्वारं गृहं कृत्वा सुशोभनम् ।पूर्वद्वारे गजः स्थाप्यो दक्षिणे महिषस्तथा

tālena ca caturdvāraṃ gṛhaṃ kṛtvā suśobhanam / pūrvadvāre gajaḥ sthāpyo dakṣiṇe mahiṣastathā

हिन्दी अर्थ

तत्काल प्रकाशित कर देता है। गुरुसे मन्त्र ग्रहण करके उनमें भक्तिभाव रखते हुए अपने धर्मपालनमें संलग्न हो गुरुदेवकी अपने ऊपर पूर्ण कृपा समझे और सेवाओंसे गुरुको संतुष्ट

English

having made a beautiful house with four doors of orpiment, an elephant should be set at the east door, a buffalo at the south,

अध्याय ७४

श्लोक 71

सर्पस्तु पश्चिमे द्वारे व्याघ्रश्चैवोत्तरे तथा ।एवं क्रमेण खड्गं च क्षुरिकादण्डमुद्गरान्

sarpastu paścime dvāre vyāghraścaivottare tathā / evaṃ krameṇa khaḍgaṃ ca kṣurikādaṇḍamudgarān

हिन्दी अर्थ

करे। साधुपुरुषोंके धर्मोकी, जो शरणागतोंके भयको दूर करनेवाले हैं, शिक्षा ले। इहलोक और परलोककी चिन्ता छोड़कर उन सिद्धिदायक धर्मोको अपनावे। 'इहलोकका सुख, भोग और

English

a serpent at the west door and a tiger at the north; and thus in order sword, razor, staff and mallet.

अध्याय ७४

श्लोक 72

विलिख्य मध्ये मूर्तिं च महिषीगोमयेन वै ।कृत्वा डमरुहस्तां च चकिताक्षीं प्रयत्नतः

vilikhya madhye mūrtiṃ ca mahiṣīgomayena vai / kṛtvā ḍamaruhastāṃ ca cakitākṣīṃ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

आयु पूर्वकर्मोके अधीन हैं, कर्मानुसार उनकी व्यवस्था भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं ही करेंगे।' ऐसा दृढ़ विचार कर अपने मन और बुद्धिके द्वारा निरन्तर नित्यलीलापरायण श्रीकृष्णका चिन्तन

English

Drawing the image in the middle with buffalo cow dung, with drum in hand and startled eyes,

अध्याय ७४

श्लोक 73

पयसा स्नापनं रक्तचन्दनेनानुलेपनम् ।जातीपुष्पैस्तु संपूज्य शुद्धधूप प्रकल्पयेत्

payasā snāpanaṃ raktacandanenānulepanam / jātīpuṣpaistu saṃpūjya śuddhadhūpa prakalpayet

हिन्दी अर्थ

करे। दिव्य अर्चाविग्रहोंके रूपमें भी भगवान्का अवतार होता है। अत: उन विग्रहोंकी सेवा- पूजा-द्वारा सदा श्रीकृष्णणी आराधना करे। भगवानूकी शरण चाहनेवाले प्रपन्न भक्तोंको

English

bathing it with milk, anointing it with red sandal, worshipping with jasmine flowers, he should arrange pure incense,

अध्याय ७४

श्लोक 74

घृतेन दीपं दत्त्वाथ पायसान्नं निवेदयेत् ।गगनं दीपिकेन्द्वाढ्यां शास्त्रं च पुरतो जपेत्

ghṛtena dīpaṃ dattvātha pāyasānnaṃ nivedayet / gaganaṃ dīpikendvāḍhyāṃ śāstraṃ ca purato japet

हिन्दी अर्थ

अनन्यभावसे उनका चिन्तन करना चाहिए और विद्वानोंकों भगवानका आश्रय रखकर देह-गेह आदिकी ओरसे उदासीन रहना चाहिए। गुरुकी अवहेलना, साधु-महात्माओंकी निन्दा, भगवान्

English

give a lamp with ghee and offer milk-rice. He should chant "gaganam dipika-indu-adhya" and the scripture before it.

अध्याय ७४

श्लोक 75

एवं सप्तदिनं कृत्वा मुच्यते महतो भयात् ।अनयोर्भौंमवारे तु कुर्यादारंभमादरात्

evaṃ saptadinaṃ kṛtvā mucyate mahato bhayāt / anayorbhauṃmavāre tu kuryādāraṃbhamādarāt

हिन्दी अर्थ

शिव और विष्णुमें भेद करना, वेदनिन्दा, भगवन्नामके बलपर पापाचार करना, भगवदन्नामकी

English

Having done this for seven days, he is freed from great fear. On Tuesday of these two, he should begin with respect.

अध्याय ७४

श्लोक 76

शत्रुसेनाभये प्राप्ते गैरिकेण तु मण्डलम् ।कृत्वा तदन्तरे तालमीष्टन्नम्रं समालिखेत्

śatrusenābhaye prāpte gairikeṇa tu maṇḍalam / kṛtvā tadantare tālamīṣṭannamraṃ samālikhet

हिन्दी अर्थ

गोपीजनवल्लभ श्रीकृष्णके चरणोंकी शरण लेता हूँ।

English

When fear of an enemy army has come, having made a circle with red ochre, in its middle he should draw a palm tree bending as desired,

अध्याय ७४

श्लोक 77

तत्रावलंबमानां च प्रतिमां गोमयेन तु ।वामहस्तेन तालाग्रं दक्षिणे ज्ञानमुद्रिका

tatrāvalaṃbamānāṃ ca pratimāṃ gomayena tu / vāmahastena tālāgraṃ dakṣiṇe jñānamudrikā

हिन्दी अर्थ

महिमाको अर्थवाद समझना, नाम लेनेमें पाखण्ड फैलाना, आलसी और नास्तिकको भगवतन्नामका उपदेश देना,भगवन्नामको भूलना अथवा नाममें

English

and an image hanging there with cow dung; in the left hand the palm top, in the right the knowledge-mudra.

अध्याय ७४

श्लोक 78

तालमूलात्स्वकाष्टायां मार्गे हस्तमिते गृहम् ।चतुरस्र विधायाथ तन्मध्ये मूर्तिमालिखेत्

tālamūlātsvakāṣṭāyāṃ mārge hastamite gṛham / caturasra vidhāyātha tanmadhye mūrtimālikhet

हिन्दी अर्थ

दोष हैं। वत्स! इन दोषोंको दूरसे ही त्याग देना चाहिए। मैं भगवान्की शरणमें हूँ, इस भावसे सदा हृदयस्थित श्रीहरिका चिन्तन करे और यह विश्वास रखे कि वे भगवान् ही

English

From the root of the palm, on the road in the direction of one's own lot, a hand's breadth, having made a square house, he should draw an image in the middle,

अध्याय ७४

श्लोक 79

दक्षिणाभमुखीं रिम्यां हृदये विहिताञ्जलिम् ।तोयेन स्नानगन्धादि यथासंभवमर्पयेत्

dakṣiṇābhamukhīṃ rimyāṃ hṛdaye vihitāñjalim / toyena snānagandhādi yathāsaṃbhavamarpayet

हिन्दी अर्थ

सदा मेरा पालन करते हैं और करेंगे। भगवानूसे यह प्रार्थना करे--'राधानाथ! में मन, वाणी और क्रियाद्वार आपका हूँ। श्रीकृष्णवल्लभे !

English

lovely, facing south, with hands folded at the heart. He should offer water for bathing, perfume and so on as possible.

अध्याय ७४

श्लोक 80

कृशारान्नं च नैवेद्यं साज्यं तस्यै निवेदयेत् ।किलिद्वयं जपं प्रोक्तमेवं कुर्याद्दिने दिने

kṛśārānnaṃ ca naivedyaṃ sājyaṃ tasyai nivedayet / kilidvayaṃ japaṃ proktamevaṃ kuryāddine dine

हिन्दी अर्थ

हैं।' मुनिश्रेष्ठ।! श्रीहरिके दास, सखा, पिता- माता और प्रेयसियाँ--सब-के-सब नित्य हैं; ऐसा महात्मा पुरुषोंको चिन्तन करना चाहिए। भगवान् श्यामसुन्दर प्रतिदिन वृन्दावन तथा

English

He should offer thin rice-porridge with ghee as the offering; the chant is "kili kili"; thus one does daily.

अध्याय ७४

श्लोक 81

एवं कृते भवेच्छीघ्रं पथिकानां समागमः ।श्यामपाषाणखण्डेन लिखित्वा भूपतेर्गृहम्

evaṃ kṛte bhavecchīghraṃ pathikānāṃ samāgamaḥ / śyāmapāṣāṇakhaṇḍena likhitvā bhūpatergṛham

हिन्दी अर्थ

ब्रजमें आते-जाते और सखाओंके साथ गौएँ चराते हैं। केवल असुर-विध्वंसकी लीला सदा नहीं होती। श्रीहरिके श्रीदामा आदि बारह सखा कहे गये हैं तथा श्रीराधा-रानीकी सुशीला

English

Thus done, there is soon the arrival of travellers. Writing with a piece of black stone the king's house,

अध्याय ७४

श्लोक 82

प्राकारं तु चतुर्द्वारयुक्तं द्वारेषु तत्र वै ।अन्योन्यपुच्छ रिधित्रययुक्तां हनूमतः

prākāraṃ tu caturdvārayuktaṃ dvāreṣu tatra vai / anyonyapuccha ridhitrayayuktāṃ hanūmataḥ

हिन्दी अर्थ

आदि बत्तीस सखियाँ बतायी गयी हैं। वत्स! साधकको चाहिए वह अपनेको श्यामसुन्दरकी सेवांके सर्वथा अनुरूप समझे और श्रीकृष्ससेवाजनित सुख एवं आनन्दसे अपनेको

English

a wall with four doors, at the doors of Hanuman with tails joined and three coils,

अध्याय ७४

श्लोक 83

कुर्यान्मूर्तिं गोमयेन धत्तूरकुसुमैयजेत् ।जटामांसीभवं धूपं तैलाक्तघृतदीपकम्

kuryānmūrtiṃ gomayena dhattūrakusumaiyajet / jaṭāmāṃsībhavaṃ dhūpaṃ tailāktaghṛtadīpakam

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त संतुष्ट अनुभव करे। प्रात:काल न्राह्ममुहूर्तसे लेकर आधी राततक समयानुरूप सेवाके द्वारा दोनों प्रिया-प्रियतमकी परिचर्या करे। प्रतिदिन एकाग्रचित्त होकर उन युगल सरकारके सहस्र

English

he should make an image with cow dung and worship with thorn-apple flowers, incense of jatamansi, a lamp of ghee smeared with oil;

अध्याय ७४

श्लोक 84

नैवेद्यं तिलतैलाक्तसक्षारा माषरोटिका ।ध्येयो दक्षिणहस्तेन रोटिकां भक्षयन्हरिः

naivedyaṃ tilatailāktasakṣārā māṣaroṭikā / dhyeyo dakṣiṇahastena roṭikāṃ bhakṣayanhariḥ

हिन्दी अर्थ

नामॉका पाठ भी करे। मुनीश्वर! यह प्रपन्न भक्तोंक लिये साधन बताया गया है। यह मैंने

English

the offering is a black-gram cake with sesame oil and alkali. He should be meditated on eating the cake with the right hand;

अध्याय ७४

श्लोक 85

वामहस्तेन पाषाणैस्त्रासयन्परसैनिकान् ।प्नारयन्भ्रुकुटीं बद्ध्वा भीषयन्मथयन्स्थितः

vāmahastena pāṣāṇaistrāsayanparasainikān / pnārayanbhrukuṭīṃ baddhvā bhīṣayanmathayansthitaḥ

हिन्दी अर्थ

“5 गारोरक्‍ज्ा साधूनां निन्‍्दां भेद हरे हरो। जेदनिन्दा... हरेनामबलात्पापसमीहनम॥ गुरोरवज्ञां साधूनां निन्दां भेद॑ हरे हरौ। वेदनिन्दां

English

with the left hand frightening the enemy soldiers with stones, crushing them, standing with frowning brow, terrifying and churning.

अध्याय ७४

श्लोक 86

जपेञ्च भुग्भुगिति वै सहस्रं ध्यानतत्परः ।एवं कृतविधानेन परसैन्यं विनाशयेत्

japeñca bhugbhugiti vai sahasraṃ dhyānatatparaḥ / evaṃ kṛtavidhānena parasainyaṃ vināśayet

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे समक्ष गूढ तत्त्व प्रकाशित किया है। सनत्कुमारजी कहते हैं--नारद! तब तुमने पुन: भगवान् सदाशिवसे पूछा--प्रभो! युगलसहस्ननाम कौन-से हैं? महामुने।! तुम्हारे

English

Absorbed in meditation he should chant "bhug bhug" a thousand times. By this procedure he destroys the enemy army,

अध्याय ७४

श्लोक 87

रक्षा भवति दुर्गाणां सत्यं सत्य न संशयः ।प्रायोगा बहवस्तत्र संक्षेपाद्गदिता मया

rakṣā bhavati durgāṇāṃ satyaṃ satya na saṃśayaḥ / prāyogā bahavastatra saṃkṣepādgaditā mayā

हिन्दी अर्थ

पूछनेपर भगवान् शिवने युगलसहसत्ननाम भी बतलाया। वह सब मुझसे सुनो। रमणीय व॒न्दावनमें यमुनाजीके तटसे लगे हुए कल्पवृक्षका सहारा लेकर श्यामसुन्दर श्रीराधारानीके साथ

English

and there is protection of fortresses, true, true, without doubt. There are many applications; I have told them in brief.

अध्याय ७४

श्लोक 88

प्रत्यहं यो विधानेन दीपदानं हनूमतः ।तस्यासाध्यं न वै किञ्चिद्विद्यते भुवनत्रये

pratyahaṃ yo vidhānena dīpadānaṃ hanūmataḥ / tasyāsādhyaṃ na vai kiñcidvidyate bhuvanatraye

हिन्दी अर्थ

खड़े हैं। महामुने! ऐसा ध्यान करके युगलसहस्ननामका पाठ करे।

English

He who daily offers a lamp to Hanuman by rule — for him nothing in the three worlds is impossible.

अध्याय ७४

श्लोक 89

न देयं दुष्टहृदये दुष्टचिन्तनबुद्धये ।अविनीताय शिष्याय पिशुनाय कदाचन

na deyaṃ duṣṭahṛdaye duṣṭacintanabuddhaye / avinītāya śiṣyāya piśunāya kadācana

हिन्दी अर्थ

१. देवकीनन्दन:-देवकीको आनन्दित करनेवाले, २. शौरि:-शूरसेनके वंशज, ३. वासुदेव:-वसुदेव- पुत्र अथवा सबके भीतर निवास करनेवाले

English

It should not be given to one of wicked heart, of wicked thought, to an ill-mannered disciple, to a slanderer,

अध्याय ७४

श्लोक 90

कृतघ्नाय न दातव्यं दातव्यं च परीक्षिते ।बहुना किमिहोक्तेन सर्वं दद्यात्कपीश्वरः

kṛtaghnāya na dātavyaṃ dātavyaṃ ca parīkṣite / bahunā kimihoktena sarvaṃ dadyātkapīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

७५. गदाग्रज:- गदके बड़े भाई, ६. कंसमोह:-”अपनी अलौकिक शीौर्यपूर्ण लीलाओंसे कंसको मोहित करनेवाले, ७. कंससेवकमोहन:-कंसकी सेवामें तत्पर असुर वीरोंको मोहित करनेवाले।

English

nor to an ungrateful man; it should be given to the tested. What more need be said? The Lord of monkeys gives everything.

अध्याय ७४

श्लोक 91

अथ मन्त्रान्तरं वक्ष्ये तत्त्वज्ञानप्रदायकम् ।तारो नमो हनुमते जाठरत्रयमीरयेत्

atha mantrāntaraṃ vakṣye tattvajñānapradāyakam / tāro namo hanumate jāṭharatrayamīrayet

हिन्दी अर्थ

८. भिन्नार्गल:-जन्म लेनेके पश्चात् गोकुल- गमनकी इच्छासे कंसके कारागारमें लगे हुए किंवाड़ोंकी अर्गला (सिटकिनी)-का भेदन करनेवाले, ९. भिन्नलोहः-पिताके हाथों और

English

Now I shall tell another mantra, giving knowledge of truth: Om, "namo Hanumate", he should say "jatharatraya",

अध्याय ७४

श्लोक 92

दनक्षोभं समाभाष्य संहरद्वयमीरयेत् ।आत्मतत्त्वं ततः पश्चात्प्रकाशययुगं ततः

danakṣobhaṃ samābhāṣya saṃharadvayamīrayet / ātmatattvaṃ tataḥ paścātprakāśayayugaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

पैरोंमें बँंधी हुई लोहेकी हथकड़ी और बेड़ीको संकल्पमात्रसे तोड़ देनेवाले, १०. पितृवाहा:-पिता वसुदेवके द्वारा सिरपर वहन करने योग्य शिशुरूप श्रीकृष्ण, ११. पितृस्तुतः-अवतारकालमें पिताके

English

"danakshobha" he should say, "samhara samhara", then "atmatattvam prakashaya prakashaya",

अध्याय ७४

श्लोक 93

वर्मास्त्रवह्निजायान्तः सार्द्धूषड्विंशदर्णवान् ।वसिष्ठो ऽस्य मुनिश्छन्दो ऽनुष्टुप् च देवताः पुनः

varmāstravahnijāyāntaḥ sārddhūṣaḍviṃśadarṇavān / vasiṣṭho 'sya muniśchando 'nuṣṭup ca devatāḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा जिनकी स्तुति की गयी, वे श्रीकृष्ण, १२. मातृस्तुतः-माता देवकीके द्वारा जिनकी स्तुति की गयी वे, १३. शिवध्येय:-भगवान् शट्डरके ध्यानके विषय, १४. यमुनाजलभेदनः-

English

ending with armour, weapon and "svaha": a mantra of twenty-six and a half syllables. Its sage is Vasishtha; the metre is Anushtubh; the deity again:

अध्याय ७४

श्लोक 94

हनुमान्मुनिसप्तर्तुवेदाष्टनिगमैः क्रमात् ।मन्त्रार्णैश्च षडङ्गानि कृत्वा ध्यायेत्कपीश्वरम्

hanumānmunisaptartuvedāṣṭanigamaiḥ kramāt / mantrārṇaiśca ṣaḍaṅgāni kṛtvā dhyāyetkapīśvaram

हिन्दी अर्थ

अर्थवादं हरेनाम्नि पाखण्डं नामसंग्रहे। अलसे नास्तिके चैव हरिनामोपदेशनम्॥

English

Hanuman; with syllables sage-seven-seasons-Veda-eight-scriptures in order, having made the six limbs, he should meditate on the Lord of monkeys:

अध्याय ७४

श्लोक 95

जानुस्थावामबाहुं च ज्ञानमुद्रापरं हृदि ।अध्यात्मचित्तमासीनं कदलीवनमध्यगम्

jānusthāvāmabāhuṃ ca jñānamudrāparaṃ hṛdi / adhyātmacittamāsīnaṃ kadalīvanamadhyagam

हिन्दी अर्थ

गोकुल जाते समय वसुदेवजीको मार्ग देनेके लिये यमुनाजीके जलका भेदन करनेवाले।

English

his left arm on his knee, in the knowledge-mudra at his heart, seated, mind on the Self, in the midst of a plantain grove,

अध्याय ७४

श्लोक 96

बालार्ककोटिप्रतिमं ध्यायेज्ज्ञानप्रदं हरिम् ।ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः

bālārkakoṭipratimaṃ dhyāyejjñānapradaṃ harim / dhyātvaivaṃ prajapellakṣaṃ daśāṃśaṃ juhuyāttilaiḥ

हिन्दी अर्थ

१५. ब्रजवासी"ब्रजमें निवास करनेवाले, १६. ब्रजानन्दी-अपने शुभागमनसे सम्पूर्ण बत्रजका आनन्द बढ़ानेवाले, १७. नन्दबालः- नन्दजीके पुत्र, १८. दयानिधि:-दयाके समुद्र,

English

like ten million rising suns: he should meditate on Hari, giver of knowledge. Having meditated thus he should chant a hundred thousand and offer a tenth with sesame,

अध्याय ७४

श्लोक 97

साज्यैः संपूजयेत्पीठे पूर्वोक्ते पूर्ववत्प्रभुम् ।जप्तो ऽयं मदनक्षोभं नाशयत्येव निश्चितम्

sājyaiḥ saṃpūjayetpīṭhe pūrvokte pūrvavatprabhum / japto 'yaṃ madanakṣobhaṃ nāśayatyeva niścitam

हिन्दी अर्थ

१९. लीलाबाल:-लीलाके लिये बालरूपमें

English

with ghee, and worship the Lord on the seat stated before. Chanted, it surely destroys the agitation of love.

अध्याय ७४

श्लोक 98

तत्त्वज्ञानमवाप्नोति कपीन्द्रस्य प्रसादतः ।अथ मन्त्रातरं वाक्ष्ये भूतविद्रावणं परम्

tattvajñānamavāpnoti kapīndrasya prasādataḥ / atha mantrātaraṃ vākṣye bhūtavidrāvaṇaṃ param

हिन्दी अर्थ

२१. गोकुलोत्सव:-गोकुलके लिये उत्सवरूप अथवा अपने जन्मसे गोकुलमें आनन्दोत्सवको बढ़ानेवाले, २२. ईश्वरः-सब प्रकारसे समर्थ।

English

By the grace of the Lord of monkeys he obtains knowledge of truth. Now I shall tell another mantra, supreme at driving off spirits:

अध्याय ७४

श्लोक 99

तारः काशीङ्कुक्षिपरवराहश्चाञ्जनापदम् ।पवनो वनपुत्रान्ते आवेशिद्वयमीरयेत्

tāraḥ kāśīṅkukṣiparavarāhaścāñjanāpadam / pavano vanaputrānte āveśidvayamīrayet

हिन्दी अर्थ

२३. गोपिकानन्दन:-अपनी शैशवसुलभ चेष्टाओंसे यशोदा आदि गोपियोंको आनन्दित करनेवाले, २४. कृष्ण:-सच्चिदानन्दस्वरूप अथवा सबको अपनी ओर खॉींचनेवाले, २५. गोपानन्दः-

English

Om, the "Kashi" seed, "Varaha" above, "Anjana", "Pavana", "Vanaputra" at the end, "aveshaya aveshaya" twice he should say;

अध्याय ७४

श्लोक 100

तारः श्रीहनुमत्यश्चादस्त्ररचभुजाक्षरः ।ब्रह्मा मुनिः स्याद्गायत्री छन्दो ऽत्र देवता पुनः

tāraḥ śrīhanumatyaścādastraracabhujākṣaraḥ / brahmā muniḥ syādgāyatrī chando 'tra devatā punaḥ

हिन्दी अर्थ

गोपोंके लिये मूर्तिमान् आनन्द, २६. सताड्रति:- साधु-महात्माओं तथा भक्तजनोंके आश्रय, २७. वकप्राणहर:-वकासुरके प्राण लेनेवाले, २८. विष्णु: -सर्वत्र व्यापक, २९. वकमुक्तिप्रद:-

English

Om, "Shri Hanumate", the arrow-cha-arms syllables. Brahma is the sage, Gayatri the metre, the deity again:

अध्याय ७४

श्लोक 101

हनुमान्कमला बीजं फट् शक्तिः परिकीर्तितः ।षड्दीर्घाढ्येन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत्

hanumānkamalā bījaṃ phaṭ śaktiḥ parikīrtitaḥ / ṣaḍdīrghāḍhyena bījena ṣaḍaṅgāni samācaret

हिन्दी अर्थ

वकासुरको मोक्ष देनेवाले, ३०. हरिः"पाप, दुःख और अज्ञानको हर लेनेवाले।

English

Hanuman; Kamala the seed; "phat" the power. With the seed rich in six long vowels he should perform the six limbs.

अध्याय ७४

श्लोक 102

आञ्जनेय पाटलास्यं स्वर्णाद्रिसमविग्रहम् ।पारिजातद्रुमूलस्थं चिन्तयेत्साधकोत्तमः

āñjaneya pāṭalāsyaṃ svarṇādrisamavigraham / pārijātadrumūlasthaṃ cintayetsādhakottamaḥ

हिन्दी अर्थ

हिंडोलेपप शयन करनेवाले, ३२. श्यामल:- श्यामवर्ण, ३३. सर्वसुन्दरः-पूर्ण सौन्दर्यके आश्रय, ३४. पद्मनाभ:-जिनकी नाभिसे कमल प्रकट हुआ वे भगवान् विष्णु, ३५. हषीकेश:-इन्द्रियोंके

English

The best practitioner should meditate on Anjaneya, red-faced, with a body like a golden mountain, sitting at the foot of the parijata tree.

अध्याय ७४

श्लोक 103

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं जुहुयात्तिलैः ।त्रिमध्वक्तैर्यञ्जत्पीठे पूर्वोक्तेपूर्ववत्सुधीः

evaṃ dhyātvā japellakṣaṃ daśāṃśaṃ juhuyāttilaiḥ / trimadhvaktairyañjatpīṭhe pūrvoktepūrvavatsudhīḥ

हिन्दी अर्थ

लीलाके लिये मनुष्य-बालकका रूप धारण

English

Having meditated thus, he should chant a hundred thousand and offer a tenth part with sesame; the wise one should worship as before on the seat stated before, with three sweet things.

अध्याय ७४

श्लोक 104

अनेन मनुना मन्त्री ग्रहग्रस्तं प्रमार्जयेत् ।आक्रन्दंस्तं विमुच्याथ ग्रहः शीघ्रं पलायते

anena manunā mantrī grahagrastaṃ pramārjayet / ākrandaṃstaṃ vimucyātha grahaḥ śīghraṃ palāyate

हिन्दी अर्थ

चरणोंके स्पर्श) छकड़ेकोी उलटकर उसमें स्थित असुरका नाश करनेवाले, ३८. बेदमन्त्राभिषेच्चित:-यशोदा मैयाकी :प्रेरणासे बालारिष्टनिवारणके लिये ब्राह्मणोंद्वारा वेद-मन्त्रसे

English

With this mantra the practitioner should wipe a person seized by a planet; crying out, he is freed and the planet quickly flees.

अध्याय ७४

श्लोक 105

मनवो ऽमी सदागोप्या न प्रकाश्या यतस्ततः ।परीक्षिताय शिष्याय देया वा निजसूनवे

manavo 'mī sadāgopyā na prakāśyā yatastataḥ / parīkṣitāya śiṣyāya deyā vā nijasūnave

हिन्दी अर्थ

अभिषिक्त, ३९. यशोदानन्दन:-यशोदा मैयाको आनन्द देनेवाले, ४०. कान्त:-कमनीय स्वरूप, ४१. मुनिकोटिनिषेवित:-करोड़ों मुनियोंद्वारा सेवित।

English

These mantras are to be always kept secret and not disclosed anywhere; they should be given to a tested disciple or to one's own son.

अध्याय ७४

श्लोक 106

हनुमद्भजनासक्तः कार्तवीर्यार्जुनं सुधीः ।विशेषतः समाराध्य यथोक्तं फलमाप्नुयात्

hanumadbhajanāsaktaḥ kārtavīryārjunaṃ sudhīḥ / viśeṣataḥ samārādhya yathoktaṃ phalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

४२. नित्य मधुबवनवासी-मधुवनमें नित्य निवास करनेवाले, ४३. वैकुण्ठ:-वैकुण्ठधामके अधिपति विष्णु, ४४. सम्भव:-सबकी उत्पत्तिके स्थान,

English

The wise, devoted to the worship of Hanuman, having especially worshipped Kartavirya Arjuna as stated, obtains the fruit.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 74
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.