Narada Purana· Nārada Purāṇa
75
अध्याय 75 / 167

Book 1 - Adhyaya 76

116 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ116 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७५

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे दीपविधिनिरूपणं नाम पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः नारद उवाच कार्तवीर्यतप्रभृतयो नृपा बहुविधा भुवि ।जायन्ते ऽथ प्रलीयन्ते स्वस्वकर्मानुसारतः

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde dīpavidhinirūpaṇaṃ nāma pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca kārtavīryataprabhṛtayo nṛpā bahuvidhā bhuvi / jāyante 'tha pralīyante svasvakarmānusārataḥ

हिन्दी अर्थ

४७. यदुपति: -यदुवंशियोंके स्वामी, ४८. मुरारि:८ मुर हैत्यके नाशक, ४९. मधुसूदन:-मधु नामक हैत्यको मारनेवाले।

English

Ahcr eschewing both Dharma and Adharma eschew both truthfulness and falsehood. Eschew Dharma by

अध्याय ७५

श्लोक 2

तत्कथं राजवर्यो ऽसौ लोकेसेव्यत्वमागतः ।समुल्लङ्घ्य नृपानन्यानेतन्मे नुद संशयम्

tatkathaṃ rājavaryo 'sau lokesevyatvamāgataḥ / samullaṅghya nṛpānanyānetanme nuda saṃśayam

हिन्दी अर्थ

५०. माधव: -यदुवंशान्तर्गत मधुकुलमें प्रकट, ५१. मानहारीन्‍अभिमान और अहंकारका नाश करनेवाले, ५२. श्रीपतिः-लक्ष्मीके स्वामी, ५३. भूधरः-शेषनागरूपसे पृथ्वीको धारण करनेवाले,

English

For the purpose of counteracting his grief» he kills numerous creatures. As a result of these sacriHces, the performer has to undergo rebirth and perform (innumerable) new Karmas,

अध्याय ७५

श्लोक 3

सनत्कुमार उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि संदेहविनिवृत्तये ।यथा सेव्यत्वमापन्नः कार्तवीर्यार्जुनो भुवि

sanatkumāra uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi saṃdehavinivṛttaye / yathā sevyatvamāpannaḥ kārtavīryārjuno bhuvi

हिन्दी अर्थ

महावनमें बड़ी-बड़ी लीलाए करनेवाले, ५६. नन्दसूनुः- नन्दजीके पुत्र, ५७. महासन:-अनन्त

English

Vv 1-S6 in this chapter Are m4inly taken from Mbk, Sdnti ch. 328 •w. 10-57.

अध्याय ७५

श्लोक 4

यः सुदर्शनचक्रस्यावतारः पृथिवीतले ।दत्तात्रेयं समाराध्य लब्धवांस्तेज उत्तमम्

yaḥ sudarśanacakrasyāvatāraḥ pṛthivītale / dattātreyaṃ samārādhya labdhavāṃsteja uttamam

हिन्दी अर्थ

हैत्यको मारनेवाले, ५९. यशोदाविस्मयप्रद:-अपनी अद्भधुत लीलाओंसे यशोदा मैयाको आश्चर्यमें

English

In the Mbh. it U Nirada who advises Vyisa to lecite the Vedas.

अध्याय ७५

श्लोक 5

तस्य क्षितीश्वरेद्रस्य स्मरणादेव नारद ।शत्रूञ्जयति संग्रामे नष्टं प्राप्नोति सत्वरम्

tasya kṣitīśvaredrasya smaraṇādeva nārada / śatrūñjayati saṃgrāme naṣṭaṃ prāpnoti satvaram

हिन्दी अर्थ

मुखमें तीनों लोकोंको दिखानेवाले, ६१. पद्माक्ष:-विकसित कमलदलके समान विशाल नेत्रोंवाले, ६२. पद्महस्त:-हाथमें कमल धारण करनेवाले, ६३. प्रियड्धरः-सबका प्रिय कार्य

English

NP. reads: dccottau pratjfajfoihjrdtau But the second line 12b becomes unconnected with t2a. Mbh. (ibid) v. 30 dpdvitau ptttya patiihdnau tit* \i better. It means: 'these are the two paths in the worlds hereafter.*

अध्याय ७५

श्लोक 6

तेनास्य मन्त्रपूजादि सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ।तुभ्यं प्रकाशयिष्ये ऽहं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

tenāsya mantrapūjādi sarvatantreṣu gopitam / tubhyaṃ prakāśayiṣye 'haṃ sarvasiddhipradāyakam

हिन्दी अर्थ

६४. ब्रह्मण्य:-ब्राह्मण-हितकारी, ६५. धर्मगोप्ता धर्मकी रक्षा करनेवाले, ६६. भूषति:-पृथ्वीके स्वामी, ६७. श्रीधर:-वक्ष:स्थलमें लक्ष्मीको धारण करनेवाले, ६८. स्वराट्-स्वयंप्रकाश, ६९.अजाध्यक्ष:-

English

The term denotes the comm<w tendencies of sense-organs or the common factors of Sadhyai and other beings.

अध्याय ७५

श्लोक 7

वह्नितारयुता रौद्री लक्ष्मीरग्नीन्दुशान्तियुक् ।वेधाधरेन्दुशान्त्याढ्यो निद्रयाशाग्नि बिन्दुयुक्

vahnitārayutā raudrī lakṣmīragnīnduśāntiyuk / vedhādharenduśāntyāḍhyo nidrayāśāgni binduyuk

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके स्वामी, ७०. शिवाध्यक्ष:-भगवान् शिवके स्वामी, ७१. धर्माध्यक्ष:-धर्मके अधिपति,

English

V. I /Vd<ieadt-(all are) enabled to live (Mbh. ibid v. 35)

अध्याय ७५

श्लोक 8

पाशो मायाङ्कुशं पद्मावर्मास्त्रे कार्तवीपदम् ।रेफोवा द्यासनो ऽनन्तो वह्निजौ कर्णसंस्थितौ

pāśo māyāṅkuśaṃ padmāvarmāstre kārtavīpadam / rephovā dyāsano 'nanto vahnijau karṇasaṃsthitau

हिन्दी अर्थ

परमात्मा, ७४. ब्रह्मस्थ:-वेदमें स्थित,७५. प्रजापति:- सम्पूर्ण जीवोंके पालक, ७६. अमोघदूक््-जिनकी दृष्टि कभी चूकती नहीं ऐसे सर्वसाक्षी, ७७. गोपीकरावलम्बी-गोपियोंक हाथको पकड़कर

English

I'he NP. rcsuls: yo.,.dcdat 0 eip9 jImuUbhjiwantHtlab 1 took aMne for MRS, for this process is not limited to the forests: Mbh. (ibid) 39 reads: ombannilafi *in the sky*. The reading in Mbh. b worth considering.

अध्याय ७५

श्लोक 9

मेषः सदीर्घः पवनो मनुरुक्तो हृदन्तिमः ।ऊनर्विशतिवर्णो ऽयं तारादिर्नखवर्णकः

meṣaḥ sadīrghaḥ pavano manurukto hṛdantimaḥ / ūnarviśativarṇo 'yaṃ tārādirnakhavarṇakaḥ

हिन्दी अर्थ

नाचनेवाले, ७८. गोपबालकसुप्रिय:- गोपबालकोंके

English

V. i. pdrab: the foremost of all in energy.

अध्याय ७५

श्लोक 10

दत्तात्रेयो मुनिश्चास्यच्छन्दो ऽनुष्टुबुदाहृतम् ।कार्तवीर्यार्जुनो देवो बीजशक्तिर्ध्रुवश्च हृत्

dattātreyo muniścāsyacchando 'nuṣṭubudāhṛtam / kārtavīryārjuno devo bījaśaktirdhruvaśca hṛt

हिन्दी अर्थ

७९. बलानुयायी-बलरामजीका अनुकरण करनेवाले, ८०. बलवानू-बली, ८९. श्रीदामप्रिय:-

English

Thus reads NP: andramantd t<irvdfUd tarvaidh /arMt-«drtpo. But the sentence has no predicate. The Mbh. (ibid) reads: andraiam U sofhvd/Ui jarpagdb farvadAdrifta/t They blow incessantly, liave access everywhere and uphold everything.

अध्याय ७५

श्लोक 11

शेषाढ्यबीजयुग्मेन हृदयं विन्यसेदधः ।शान्तियुक्तचतुर्थेन कामाद्येन शिराःएंऽगकम्

śeṣāḍhyabījayugmena hṛdayaṃ vinyasedadhaḥ / śāntiyuktacaturthena kāmādyena śirāḥeṃ'gakam

हिन्दी अर्थ

श्रीदामांके प्रिय सखा, ८२. आत्मवान्-मनको वशमें करनेवाले, ८३. गोपीगृहाड्रणरति:-गोपियोंके घर और आऑआँगनमें खेलनेवाले, ८४. भद्र:-

English

Here ends chapter 328 in the Mbh. *dnti. It is ligiiiticant that NK gives a secondary—Yogic—explanation to all these verses. But he, however, concludes with the mundane common sense remark: Hence one should not recite the Veda while a stormy wind blows.**

अध्याय ७५

श्लोक 12

इन्द्वाढ्यं वामकर्णाद्यमाययोर्वीशयुक्तया ।शिखामङ्कुशपद्माभ्यां सवाग्भ्यां वर्म विन्यसेत्

indvāḍhyaṃ vāmakarṇādyamāyayorvīśayuktayā / śikhāmaṅkuśapadmābhyāṃ savāgbhyāṃ varma vinyaset

हिन्दी अर्थ

लोकपावन सुयशसे सबका मड्भल करनेवाले।

English

Zo Afbh (Sdnfi) ch. 329, it u Nanda who approached 3uka.

अध्याय ७५

श्लोक 13

वर्मास्त्राभ्यामस्त्रमुक्तं शेषार्णैर्व्यापकं पुनः ।हृदये जठरे नाभौ जठरे गुह्यदेशतः

varmāstrābhyāmastramuktaṃ śeṣārṇairvyāpakaṃ punaḥ / hṛdaye jaṭhare nābhau jaṭhare guhyadeśataḥ

हिन्दी अर्थ

८६. नवनीतहर:-माखनका हरण करनेवाले, ८७. बाल:-बाल्यावस्थासे विभूषित, ८८. नवनीत- प्रियाशन:-मक्खन जिनका प्यारा भोजन है, ८९. बालवृन्दी-गोप-बालकोंके समुदायको साथ

English

Having heard such scriptural texts as arc auspicious dispelling sorrow, conducive to mental peace and happiness, one attains pure intelligence, whereby one attains really happy state.

अध्याय ७५

श्लोक 14

दक्षपादे वामपादे सक्थ्नि जानुनि जङ्घयोः ।विन्यसेद्बीजदशकं प्रणवद्वयमध्यगम्

dakṣapāde vāmapāde sakthni jānuni jaṅghayoḥ / vinyasedbījadaśakaṃ praṇavadvayamadhyagam

हिन्दी अर्थ

रखनेवाले, ९०. मर्कवृन्दी-वानरोंके झुंडके साथ

English

Every day, thousands of incidents causing delight (sorrowMbh.) and hundreds of happenings causing sorrow affect a penon devoid of wisdom, but not a person endowed with understanding and learning.

अध्याय ७५

श्लोक 15

ताराद्यानथ शेषार्णान्मस्तके च ललाटके ।भ्रुवोः श्रुत्योस्तथैवाक्ष्णोर्नसि वक्त्रे गलेंऽसके

tārādyānatha śeṣārṇānmastake ca lalāṭake / bhruvoḥ śrutyostathaivākṣṇornasi vaktre galeṃ'sake

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंसे देखनेवाले, ९२. पलायित:-मैयाकी साँटीके भयसे भाग जानेवाले।

English

Persons of little intelligence and understanding become overwhelmed with mental sorrow of every kind due to advent of, and association with what is undesirable and severance from what is agreeable.

अध्याय ७५

श्लोक 16

सर्वमन्त्रेण सर्वाङ्गे कृत्वा व्यापकमादृतः ।सर्वेष्टसिद्धये ध्यायेत्कार्तवीर्यं जनेश्वरम्

sarvamantreṇa sarvāṅge kṛtvā vyāpakamādṛtaḥ / sarveṣṭasiddhaye dhyāyetkārtavīryaṃ janeśvaram

हिन्दी अर्थ

९३. यशोदातर्जित:-यशोदा मैयाकी डाँट सहनेवाले, ९४. कम्पी-मैया मारेगी इस भयसे काँपनेवाले, ९५. मायारुदितशोभन:-लीलाकृत रुदनसे सुशोभित, ९६. दामोदरः:-मैयाद्वारा रस्सीसे

English

One should not nostalgically brood over the merits of the articles which one possessed in the past. One who does not think of them with reverent affection, becomes free from the bondage of love.

अध्याय ७५

श्लोक 17

उद्यद्रर्कसहस्राभं सर्वभूपतिवन्दितम् ।दोर्भिः पञ्चाशता दक्षैर्बाणान्वामैर्धनूंषि च

udyadrarkasahasrābhaṃ sarvabhūpativanditam / dorbhiḥ pañcāśatā dakṣairbāṇānvāmairdhanūṃṣi ca

हिन्दी अर्थ

कमरमें बाँधे जानेवाले, ९७. अप्रमेयात्मा-जिसकी कोई माप नहीं ऐसे स्वरूपसे युक्त, ९८. दयालु:- सबपर दया करनेवाले, ९९. भक्तवत्सलः-भक्तोंसे प्यार करनेवाले।

English

One should try to detect faults in things to which one feels attached. He should attribute undesirability to them* Then alone he becomes resplendent* immediately.

अध्याय ७५

श्लोक 18

दधतं स्वर्णमालाढ्यं रक्तवस्त्रसमावृतम् ।चक्रावतारं श्रीविष्णोर्ध्यायेदर्जुनभूपतिम्

dadhataṃ svarṇamālāḍhyaṃ raktavastrasamāvṛtam / cakrāvatāraṃ śrīviṣṇordhyāyedarjunabhūpatim

हिन्दी अर्थ

५१००. उलूखले सुबद्ध:ः-ऊखलमें अच्छी तरह बँधे हुए, १०१. नम्नशिरा-झुके मस्तकवाले, १५०२. गोपीकदर्थितः-गोपियोंद्वारा यशोदा मैयाके पास जिनके बालचापल्यकी शिकायत की गयी

English

Living beings sometimes gain and sometimes lose worldly objects. It should not be the cause of sorrow, to a person.

अध्याय ७५

श्लोक 19

लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः ।सतण्डुलैः पायसेन विष्णुपीठे यजत्तुतम्

lakṣamekaṃ japenmantraṃ daśāṃśaṃ juhuyāttilaiḥ / sataṇḍulaiḥ pāyasena viṣṇupīṭhe yajattutam

हिन्दी अर्थ

है वे, १०३. वृक्षभड़ी-यमलार्जुन नामक वृक्षोंको भड़ करनेवाले, १०४. शोकभड्री-स्वयं सुरक्षित रहकर स्वजनोंका शोक भड्ज़ करनेवाले, १०५. धनदात्मजमोक्षण:-कुबेरपुत्रोंका उद्धार

English

When a calamity causing physical or mental grief visits and cannot be warded off, one should not brood over it«

अध्याय ७५

श्लोक 20

षट्कोणेषु षडङ्गानि ततो दिक्षु विविक्षु च ।चौरमदविभञ्जनं मारीमदविभञ्जनम्

ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni tato dikṣu vivikṣu ca / cauramadavibhañjanaṃ mārīmadavibhañjanam

हिन्दी अर्थ

१०६. देवर्षिवचनश्लाघी-देवर्षि नारदके वचनका आदर करनेवाले, १०७, भक्तवात्सल्यसागर:- भक्तवत्सलताके समुद्र, १०८. बत्रजकोलाहलकरः- अपनी बालोचित क्रीड़ाओंसे ब्रजमें कोलाहल

English

This b the antidote against misery that it should not

अध्याय ७५

श्लोक 21

अरिमदविभञ्जनं दैत्यमदविभञ्जनम् ।दुष्टनाशं दुःखनाशं दुरितापद्विनाशकम्

arimadavibhañjanaṃ daityamadavibhañjanam / duṣṭanāśaṃ duḥkhanāśaṃ duritāpadvināśakam

हिन्दी अर्थ

ब्रजवासियोंके आनन्दकी वृद्धि करनेवाले।

English

One shall dispel mental misery by means of intellect and remove the physical pain by means of medicines. This is the power of knowledge; one should not behave like commoners in such matters.

अध्याय ७५

श्लोक 22

दिक्ष्वष्टशक्तयः पूज्याः प्राच्यादिष्वसितप्रभाः ।क्षेमङ्करी वश्यकरी श्रीकरी च यशस्करी

dikṣvaṣṭaśaktayaḥ pūjyāḥ prācyādiṣvasitaprabhāḥ / kṣemaṅkarī vaśyakarī śrīkarī ca yaśaskarī

हिन्दी अर्थ

इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिको प्रेरणा देनेवाले, ११२. साक्षी-अनन्त विश्वके सम्पूर्ण पदार्थों और भावोंके द्रष्टा, ११३. व॒न्दावननिवासकृत््-वृन्दावनमें निवास करनेवाले, ११४. वत्सपालः-बछड़ोंको

English

No learned and sensible man shall yearn for these evanescent things viz.—the life, (comely) features, youth, hoarded wealth, health and association with beloved persons.

अध्याय ७५

श्लोक 23

आयुः करी तथा प्रज्ञाकरी विद्याकरी पुनः ।धनकर्यष्टमी पश्चाल्लोकेशा अस्त्रसंयुताः

āyuḥ karī tathā prajñākarī vidyākarī punaḥ / dhanakaryaṣṭamī paścāllokeśā astrasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

पालनेवाले, ११५. वत्सपति:ः-बछड़ोंके स्वामी एवं रक्षक, ११६. गोपदारकमण्डन:-गोपबालकोंकी मण्डलीको सुशोभित करनेवाले।

English

Like the sharppointed arrows discharged by a good archer, physical and mental ailments affect the bodies deeply.

अध्याय ७५

श्लोक 24

एवं संसाधितो मन्त्रः प्रयोगार्हः प्रजायते ।कार्तवीर्यार्जुनस्याथ पूजायन्त्रमिहोच्यते

evaṃ saṃsādhito mantraḥ prayogārhaḥ prajāyate / kārtavīryārjunasyātha pūjāyantramihocyate

हिन्दी अर्थ

वाले, ११८. बालरतिः-गोपबालकोंसे प्रेम करनेवाले, ११९. बालकः-बालरूपधारी गोपाल, १२०. कनकाड्ढदी"सोनेका बाजूबंद

English

Taking with them the good and evil incidents that befall men according to their destiny and hence are not expected by them, the nights too pass away* ceaselessly.

अध्याय ७५

श्लोक 25

स्वबीजानङ्गध्रुववाक्कर्णिकं दिग्दलं लिखेत् ।तारादिवर्मान्तदलं शेषवर्णदलान्तरम्

svabījānaṅgadhruvavākkarṇikaṃ digdalaṃ likhet / tārādivarmāntadalaṃ śeṣavarṇadalāntaram

हिन्दी अर्थ

मोतियोंक आभूषण धारण करनेवाले।

English

Whatever one may desire, one shall attain, provided the fruit of actions of men does not depend on other factors.

अध्याय ७५

श्लोक 26

ऊष्मान्त्यस्वरकिञ्जल्कं शेषार्णैः परिवेष्टितम् ।कोणालङ्कृतभूतार्णभूगृहं यन्त्रमीशितुः

ūṣmāntyasvarakiñjalkaṃ śeṣārṇaiḥ pariveṣṭitam / koṇālaṅkṛtabhūtārṇabhūgṛhaṃ yantramīśituḥ

हिन्दी अर्थ

१२४. किड्धिणीकटकी-कपियें क्षुद्र घण्टिका और हाथोंमें कड़े पहननेवाले, १२५. सूत्री- बाल्यावस्थामें सूतकी करधनी और बड़े होनेपर यज्ञोपवीत धारण करनेवाले; १२६. नूपुरी-

English

Another man attempts always to inflict violence on all living beings. He becomes old in deceiving but blessed with happiness throughout his life.

अध्याय ७५

श्लोक 27

शुद्धभूमावष्टगन्धैर्लिखित्वा यन्त्रमादरात् ।तत्र कुंभं प्रतिष्ठाप्य तत्रावाह्यार्चयेन्नृपम्

śuddhabhūmāvaṣṭagandhairlikhitvā yantramādarāt / tatra kuṃbhaṃ pratiṣṭhāpya tatrāvāhyārcayennṛpam

हिन्दी अर्थ

पैरोंमें नूपुर पहननेवाले, १२७. मुद्रिकान्वितः- हाथकी अंगुलियोंमें अंगूठी धारण करनेवाले, १२८. वत्सासुरप्रतिध्वंसी-वत्सासुरका विनाश

English

Fortune blesses someone who never stirs out but who sits (idle). Some one does everything but never obtains desired objects.

अध्याय ७५

श्लोक 28

स्पृष्ट्वा कुंभं जपेन्मन्त्रं सहस्रं विजितेन्द्रियः ।अभिषिं चेत्तदंभोभिः प्रियं सर्वेष्टसिद्धये

spṛṣṭvā kuṃbhaṃ japenmantraṃ sahasraṃ vijitendriyaḥ / abhiṣiṃ cettadaṃbhobhiḥ priyaṃ sarveṣṭasiddhaye

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, १२९. वकासुरविनाशन:- वकासुरका विनाश करनेवाले।

English

In order to recount the faults of men, the semen created in oneself at the sight of another, goes to still another person.®

अध्याय ७५

श्लोक 29

पुत्रान्यशो रोगनाशमायुः स्वजनरञ्जनम् ।वाक्सिद्धिं सुदृशः कुम्भाभिषिक्तो लभते नरः

putrānyaśo roganāśamāyuḥ svajanarañjanam / vāksiddhiṃ sudṛśaḥ kumbhābhiṣikto labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

सर्परूपधारी हैत्यका विनाश करनेवाले, १३९. विनिद्रीकृतबालकः -सर्पके विषसे मूच्छित गोपबालकोंको अपनी अमृतमयी दृष्टिसे जीवित करके जगानेवाले, १३२. आद्यः-सबके आदिकारण;

English

To some persons who desire sons, who wish to per¬ petuate their lines and who (by worshipping deities etc.), strive for its achievement, not even an egg (an embryo in the womb) is bom.

अध्याय ७५

श्लोक 30

शत्रूपद्रव आपन्ने ग्रामे वा पुटभेदने ।संस्थापंयेदिदं यन्त्रं शत्रुभीतिनिवृत्तये

śatrūpadrava āpanne grāme vā puṭabhedane / saṃsthāpaṃyedidaṃ yantraṃ śatrubhītinivṛttaye

हिन्दी अर्थ

१३३. आत्पमप्रदः"प्रेमी भक्तोंके लिये अपने आत्मातकको दे डालनेवाले, १३४. सड्भीचगोप- बालकोंके सड़ः रहनेवाले, १३५. यमुनातीरभोजन:- यमुनाजीके तटपर ग्वालबालोंके साथ भोजन

English

Some persons who dread the birth of an embryo as one fean a furious serpent, a long-lived son is born. How verily he is like his departed father! (who has as if returned aAer departing from this life—Mbh. ibid. v. 17)

अध्याय ७५

श्लोक 31

सर्षपारिष्टलशुनकार्पासैर्मार्यते रिपुः ।धत्तूरैः स्तभ्यते निम्बैर्द्वेष्यते वश्यतेंऽबुजैः

sarṣapāriṣṭalaśunakārpāsairmāryate ripuḥ / dhattūraiḥ stabhyate nimbairdveṣyate vaśyateṃ'bujaiḥ

हिन्दी अर्थ

१३६.गोपालमण्डलीमध्य:-ग्वालबालों की मण्डलीके बीचमें बैठनेवाले, १३७. सर्वगोपाल- भूषण:-सम्पूर्ण ग्वालबालोंको विभूषित करनेवाले, १३८. कृतहस्ततलग्रास:-हथेलीमें अन्नका ग्रास

English

Some persons dejected due to sonlessness and with a burning desire for sons, at last get a son after performing penance and offering sacrifices to gods. The sons, duly borne for ten months (in the wombs by their wives) are born to be the banes and disgrace to their families.

अध्याय ७५

श्लोक 32

उञ्चाटने विभीतस्य समिद्भिः खदिरस्य च ।कटुतैलमहिष्याज्यैर्हेमद्रव्याञ्जनं स्मृतम्

uñcāṭane vibhītasya samidbhiḥ khadirasya ca / kaṭutailamahiṣyājyairhemadravyāñjanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

१४०. कृतबाहुश्रड्रयष्टिः-हाथोंमें सींग और छड़ी धारण करनेवाले, १४१. गुझ्लालंकृतकण्ठक:ः- गुझाकी मालासे अपने कण्ठको विभूषित करनेवाले, १४२. मयूरपिच्छमुकुटः-मोरपंखका मुकुट धारण

English

Thanks to these blessed rites and observations, others inherit the hoarded wealth and grains and other diverse sources of enjoyment earned and stored by their fbre&thcn.

अध्याय ७५

श्लोक 33

यवैर्हुते श्रियः प्राप्तिस्तिलैराज्यैरघक्षयः ।तिलतण्डुलसिद्धार्थजालैर्वश्यो नृपो भवेत्

yavairhute śriyaḥ prāptistilairājyairaghakṣayaḥ / tilataṇḍulasiddhārthajālairvaśyo nṛpo bhavet

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, १४३. वनमालाविभूषित:-वनमालासे

English

When a man and a woman come in contact with each other, in the act of sexual intercourse, the embryo is formed in the womb like a calamity visiting the woman.

अध्याय ७५

श्लोक 34

अपामार्गार्कदूर्वाणां होमो लक्ष्मीप्रदो ऽघनुत् ।स्त्रीवश्यकृत्प्रियङ्गूणां मुराणां भूतशान्तिदः

apāmārgārkadūrvāṇāṃ homo lakṣmīprado 'ghanut / strīvaśyakṛtpriyaṅgūṇāṃ murāṇāṃ bhūtaśāntidaḥ

हिन्दी अर्थ

१४४. गैरिकाचित्रितवपु:-गेरूसे अपने शरीरमें चित्रोंकी रचना करनेवाले, १४५. नवमेघवपु:-नवीन मेघ-घटाके समान श्याम शरीरवाले, १४६. स्मर:- कामदेवस्वरूप, १४७, कोटिकन्दर्पलावण्य:-

English

Even those various physicians though experts and equipped with medicines are themselves dragged (attacked) by diseases like beasts assailed by tigen.

अध्याय ७५

श्लोक 35

अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटबिल्वसमुद्भवाः ।समिधो लभते हुत्वा पुत्रानायुर्द्धनं सुखम्

aśvatthoduṃbaraplakṣavaṭabilvasamudbhavāḥ / samidho labhate hutvā putrānāyurddhanaṃ sukham

हिन्दी अर्थ

करोड़ों कामदेवोंके समान सौन्दर्यशाली, १४८. लसन्मकरकुण्डल:-सुन्दर मकराकृति कुण्डल धारण करनेवाले।

English

Even though they imbibe many astringent and different kinds of medicated ghees, they arc seen broken down by old age like big trees (luga)** by elephants.

अध्याय ७५

श्लोक 36

निर्मोकहेमसिद्धार्थलवणैश्चौरनाशनम् ।रोचनागोमयैस्तंभो भूप्राप्तिः शालिभिर्हुतैः

nirmokahemasiddhārthalavaṇaiścauranāśanam / rocanāgomayaistaṃbho bhūprāptiḥ śālibhirhutaiḥ

हिन्दी अर्थ

१५०. भगवान्नऐश्वर्य, धर्म, यश, श्री, ज्ञान और वैराग्य--इन छहों ऐश्वर्योंसे पूर्णतया युक्त,

English

Who administers medicines to ailing animals, birds, beasts of prey and povcrty-striken people? These are not gcncr- ally seen to be suffering from diseases.

अध्याय ७५

श्लोक 37

होमसंख्या तु सर्वत्र सहस्रादयुतावधि ।प्रकल्पनीया मन्त्रज्ञैः कार्य्यगौरवलाघवात्

homasaṃkhyā tu sarvatra sahasrādayutāvadhi / prakalpanīyā mantrajñaiḥ kāryyagauravalāghavāt

हिन्दी अर्थ

१५२. कोटिसागरगाम्भीर्य:-करोड़ों समुद्रोंक समान गम्भीर, १५३. कालकाल:ः:-कालके भी महाकाल,

English

A disease attacks and captures even terrible unassath

अध्याय ७५

श्लोक 38

कार्तवीर्य्यस्य मन्त्राणामुच्यते लक्षणं बुधाः ।कार्तवीर्यार्जुनं ङेंतं सर्वमन्त्रेषु योजयेत्

kārtavīryyasya mantrāṇāmucyate lakṣaṇaṃ budhāḥ / kārtavīryārjunaṃ ṅeṃtaṃ sarvamantreṣu yojayet

हिन्दी अर्थ

१५५७. विरज्तिमोहनवपु:-अपने अद्धुतरूपसे ब्रह्माजीको भी मोहमें डालनेवाले, १५६. गोप- वत्सवपुर्धर:-ग्वालबालों और बछड़ोंका रूप धारण करनेवाले, १५७. ब्रह्मण्डकोटिजनक:-करोड़ों

English

In this way, people gagged and unable even to groan, submerged in delusion and sorrow are (seen to be) carried away in the big powerful current in which they arc thrown.

अध्याय ७५

श्लोक 39

स्वबीजाद्यो दशार्णो ऽसौ अन्ये नवशिवाक्षराः ।आद्यबीजद्वयेनासौ द्वितीयो मन्त्र ईरितः

svabījādyo daśārṇo 'sau anye navaśivākṣarāḥ / ādyabījadvayenāsau dvitīyo mantra īritaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डोंके उत्पादक, १५८. ब्रह्ममोहविनाशकः- ब्रह्माजीके मोहका नाश करनेवाले।

English

Neither by wealth nor by power of austere penance can embodied beings seeking to conquer nature, overcome it.

अध्याय ७५

श्लोक 40

स्वकामाभ्यां तृतीयो ऽसौ स्वभ्रूभ्यां तु चतुर्थकः ।स्वपाशाभ्यां पञ्चमो ऽसौ षष्टः स्वेन च मायया

svakāmābhyāṃ tṛtīyo 'sau svabhrūbhyāṃ tu caturthakaḥ / svapāśābhyāṃ pañcamo 'sau ṣaṣṭaḥ svena ca māyayā

हिन्दी अर्थ

१५९. ब्रह्मा-स्वयं ही ब्रह्माजीके रूपमें प्रकट, १६०. ब्रह्योडितः-ब्रह्माजीके द्वारा सस्‍्तुत, १६१. स्वामी-सबके अधिपति, १६२. शक्रदर्पादिनाशन:-इन्द्रके घमंड आदिको

English

All persons desire to attain gradually to the top of the world. They strive to the best of their ability, But the result docs not tally with their cherished desire.

अध्याय ७५

श्लोक 41

स्वाङ्कुशाभ्यां सप्तमः स्यात्स्वरमाभ्यामथाष्टमः ।स्ववाग्भवाभ्यां नवमो वर्मास्त्राभ्यामथान्तिमः

svāṅkuśābhyāṃ saptamaḥ syātsvaramābhyāmathāṣṭamaḥ / svavāgbhavābhyāṃ navamo varmāstrābhyāmathāntimaḥ

हिन्दी अर्थ

नष्ट करनेवाले, १६३. गिरिपूजोपदेष्टा-गोवर्धन

English

If people were to obtain the fruit of their attempt (or cherished objective), tliey would never die, would never grow decrepit and would never have to experience anything

अध्याय ७५

श्लोक 42

द्वितीयादिनवान्तेषु बीजयोः स्याद्व्यतिक्रमः ।मन्त्रे तु दशमे वर्णा नववर्मास्त्रमध्यगाः

dvitīyādinavānteṣu bījayoḥ syādvyatikramaḥ / mantre tu daśame varṇā navavarmāstramadhyagāḥ

हिन्दी अर्थ

पर्वकी पूजाका उपदेश देनेवाले, १६४. धृतगोवर्धनाचल:-गोवर्धन पर्वतको धारण करनेवाले।

English

Persons who are careful as well as crooked, cruel and brave pay homage to men inebriated with the flush of affluence and puffed up with arrogance (Mbh. reads: those intoxicated with spirituous liquors).

अध्याय ७५

श्लोक 43

एतेषु मन्त्रवर्येषु स्वानुकूलं मनुं भजेत् ।एषामाद्ये विराट्छदो ऽन्येषु त्रिष्टुबुदाहृतम्

eteṣu mantravaryeṣu svānukūlaṃ manuṃ bhajet / eṣāmādye virāṭchado 'nyeṣu triṣṭubudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

१६५. पुरन्दरेडित:-इन्द्रके द्वारा स्तुत,

English

In the case of some, griefs or sorrows recede even before they are glimpsed (by the prospective sufferer) while others who possess nothing of their own overstep* them.

अध्याय ७५

श्लोक 44

दश मन्त्रा इमे प्रोक्ता यदा स्युः प्रणवादिकाः ।तदादिमः शिवार्णः स्यादन्ये तु द्वादशाक्षराः

daśa mantrā ime proktā yadā syuḥ praṇavādikāḥ / tadādimaḥ śivārṇaḥ syādanye tu dvādaśākṣarāḥ

हिन्दी अर्थ

१६७. कामधेनुप्रपूजित:-कामधेनुद्वारा पूजित,

English

All penons aspire aAer affluence or prosperity. Out of them a few have chariots ahead of them in processions. Some men have no wealth (v.l. in the MBh. 'arc wifeless) while others have hundreds of wives.

अध्याय ७५

श्लोक 45

त्रिष्टुपूछन्दस्तथाद्ये स्यादन्येषु जगती मता ।एवं विंशतिमन्त्राणां यजनं पूर्ववन्मतम

triṣṭupūchandastathādye syādanyeṣu jagatī matā / evaṃ viṃśatimantrāṇāṃ yajanaṃ pūrvavanmatama

हिन्दी अर्थ

जलसे इन्द्रदपपर अभिषिक्त, १६९. गोविन्दः-गौओंके इन्द्र होनेपर गोविन्द नामसे प्रसिद्ध, १७०. गोपरक्षकः- गोपोंकी रक्षा करनेवाले।

English

The opposite pairs—pleasure and pain—exist side by side. People have either one or the other. Have a look at this or that. You should not succumb to delusion.

अध्याय ७५

श्लोक 46

दीर्घाढ्यमूलबीजेन कुर्यादेषां षडङ्गकम् ।तारो हृत्कार्तवीर्यार्जुनाय वर्मास्त्रठद्वयम्

dīrghāḍhyamūlabījena kuryādeṣāṃ ṣaḍaṅgakam / tāro hṛtkārtavīryārjunāya varmāstraṭhadvayam

हिन्दी अर्थ

१७१. कालियारतिकर:-कालिय नागका दमन करनेवाले, १७२. क्रूरः-दुष्टोंकी दण्ड देनेके

English

Eschew both Dharma as well as Adharma, cast off (the duallstic concept of) truth and falsehood. After eschewing all the notions, be established in your own Self, be happy and free from all ailments.

अध्याय ७५

श्लोक 47

चतुर्दशार्णो मन्त्रो ऽयमस्येज्या पूर्ववन्मता ।भूनेत्रसमनेत्राक्षिवर्णेरस्याङ्गपञ्चकम्

caturdaśārṇo mantro 'yamasyejyā pūrvavanmatā / bhūnetrasamanetrākṣivarṇerasyāṅgapañcakam

हिन्दी अर्थ

स्तुत, १७४. विरादू-विराट् पुरुष, १७५. धेनुकारिः- धेनुकासुरके शत्रु, १७६. प्रलम्बारि:-बलभद्ररूपसे प्रलम्ब॒ नामक असुरका नाश करनेवाले, १७७. वृषासुरविमर्दन:वृषभरूपधारी अरिष्टासुरका

English

O excellent sage I have recounted to you in details that secret and mysterious teachii.It is due to such knowledge that the gods (who were formerly human beings) could transect the earth and go to settle in the heaven.''

अध्याय ७५

श्लोक 48

तारो हृद्भगवान् ङेंतः कार्तवीर्यार्जुनस्तथा ।वर्मास्त्राग्निप्रियामन्त्रः प्रोक्तो ह्यष्टादशार्णकः

tāro hṛdbhagavān ṅeṃtaḥ kārtavīryārjunastathā / varmāstrāgnipriyāmantraḥ prokto hyaṣṭādaśārṇakaḥ

हिन्दी अर्थ

१७८. मयासुरात्मजध्वंसी-मयासुरके पुत्र

English

Having addressed thus Suka, the son of Vy&sa, and bidding good-bye to him, ilic great sage Saxiatkum&ra

अध्याय ७५

श्लोक 49

त्रिवेदसप्तयुग्माक्षिवर्णैः पञ्चाङ्गकं मनोः ।नमो भगवते श्रीति कार्तवीर्यार्जुनाय च

trivedasaptayugmākṣivarṇaiḥ pañcāṅgakaṃ manoḥ / namo bhagavate śrīti kārtavīryārjunāya ca

हिन्दी अर्थ

व्योमासुरका नाश करनेवाले, १७९. केशिकण्ठविदारक:-केशीका कण्ठ.विदीर्ण

English

AAer understanding the whole philosophic position, Suka, the greatest of the Yogins, became eager to explore the region of the Brahman and went to his father.

अध्याय ७५

श्लोक 50

सर्वदुष्टान्तकायेति तपोबलपराक्रमः ।परिपालितसप्तान्ते द्वीपाय सर्वरापदम्

sarvaduṣṭāntakāyeti tapobalaparākramaḥ / paripālitasaptānte dvīpāya sarvarāpadam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, १८०. गोपगोप्ता5ग्वालोंके रक्षक, १८१. दावाग्रिपरिशोषक:ः-दावानलका शोषण

English

Thereafter, after meeting his father and bowing him down, the great sage Suka circumambulated him (clockwise) and proceeded to mount Kaiiasa.

अध्याय ७५

श्लोक 51

जन्यचूडा मणान्ते ये महाशक्तिमते ततः ।सहस्रदहनप्रान्ते वर्मास्त्रान्तो महामनुः

janyacūḍā maṇānte ye mahāśaktimate tataḥ / sahasradahanaprānte varmāstrānto mahāmanuḥ

हिन्दी अर्थ

१८२. गोपकन्यावस्त्रहारी-गोपकुमारियोंके चीर हरण करनेवाले, १८३. गोपकन्यावरप्रद:- गोपकन्याओंको वर देनेवाले, १८४. यज्ञपत्यन्नभोजी- यज्ञपत्रियोंके अन्नू भोजन करनेवाले,

English

Vyasa, being overcome with filial aiTcction (for his son and pained at separation from him and grieved at heart, cried out, *'0 son, wait at least foramoment/'

अध्याय ७५

श्लोक 52

त्रिषष्टिवर्णवान्प्रोक्तः स्मरमात्सर्वविघ्नहृत् ।राजन्यक्रवर्ती च वीरः शूरस्तृतीयकः

triṣaṣṭivarṇavānproktaḥ smaramātsarvavighnahṛt / rājanyakravartī ca vīraḥ śūrastṛtīyakaḥ

हिन्दी अर्थ

१८५. मुनिमानापहारकः८ अपनेको मुनि माननेवाले ब्राह्मणोंके अभिमानको दूर करनेवाले।

English

Mbh. v. 6. reads: mraiyefs 'gets disgusted with them*.

अध्याय ७५

श्लोक 53

माहिष्मतीपतिः पश्चाञ्चतुर्थः समुदीरितः ।रेवांबुपरितृप्तश्च काणो हस्तप्रबाधितः

māhiṣmatīpatiḥ paścāñcaturthaḥ samudīritaḥ / revāṃbuparitṛptaśca kāṇo hastaprabādhitaḥ

हिन्दी अर्थ

१८६. जलेशमानमथन:-जलके स्वामी वरुणका मान मर्दन करनेवाले, १८७. नन्दगोपालजीवन:- अजगरसे छुड़ाकर नन्दगोपको जीवन देनेवाले, १८८. गन्धर्वशापमोक्ता-अजगररूपमें आये हुए

English

NP reads: tu 'la* in the NP makes this a confused

अध्याय ७५

श्लोक 54

दशास्येति च षड्भिः स्यात्पदैर्ङेतैः षडङ्गकम् ।सिंच्यमानं युवतिभिः क्रीडन्तं नर्मदाजले

daśāsyeti ca ṣaḍbhiḥ syātpadairṅetaiḥ ṣaḍaṅgakam / siṃcyamānaṃ yuvatibhiḥ krīḍantaṃ narmadājale

हिन्दी अर्थ

गन्धर्व (विद्याधर)-को शापसे छुड़ानेवाले, १८९. शद्डुचूडशिरोहर:-शट्डुचूड नामक गुह्मयकका मस्तक काट लेनेवाले।

English

"Dashasya" and so on: the six limbs with six words in the dative. He should meditate on the intoxicated best of kings sprinkled by young women, sporting in the water of the Narmada,

अध्याय ७५

श्लोक 55

हस्तैर्जलौधं रुन्धन्तं ध्यायेन्मत्तं नृपोत्तमम् ।एवं ध्यात्वायुतं मन्त्रं पजेदन्यत्तु पूर्ववत्

hastairjalaudhaṃ rundhantaṃ dhyāyenmattaṃ nṛpottamam / evaṃ dhyātvāyutaṃ mantraṃ pajedanyattu pūrvavat

हिन्दी अर्थ

१९०. वंशीवटी-वंशीवटके समीप लीला करनेवाले, १९१. वेणुवादी-वंशी बजानेवाले, १९२. गोपीचिन्तापहारकः-गोपियोंकी चिन्ताको दूर करनेवाले, १९३. सर्वगोप्ता-सबके रक्षक,

English

stopping the flood of water with his hands. Having thus meditated, he should chant ten thousand; the rest as before.

अध्याय ७५

श्लोक 56

पूर्वं तु प्रजपेल्लक्षं पूजायोगश्च पूर्ववत् ।कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान्

pūrvaṃ tu prajapellakṣaṃ pūjāyogaśca pūrvavat / kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān

हिन्दी अर्थ

१९४. समाह्नान:-सबके द्वारा पुकारे जानेवाले, १९५. सर्वगोपीमनोरथः-सम्पूर्ण गोपाड्रनाओंके

English

First he should chant a hundred thousand, and the worship and application are as before. "King Kartavirya Arjuna of a thousand arms":

अध्याय ७५

श्लोक 57

तस्य संस्मरणादेव हृतं नष्टं च संवदेत् ।लभ्यते मन्त्रवर्यो ऽयं द्वात्रिंशद्वर्णसंयुतः

tasya saṃsmaraṇādeva hṛtaṃ naṣṭaṃ ca saṃvadet / labhyate mantravaryo 'yaṃ dvātriṃśadvarṇasaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

१९६. व्यड्ग्ग्यधर्मप्रवक्ता-व्यड्ग्योक्तिद्वारा धर्मका उपदेश देनेवाले, १९७, गोपीमण्डलमोहन:- गोपसुन्दरियोंक समुदायको मोहित करनेवाले, १९८. रासक्रीडारसास्वादी-रासक्रीडाके रसका

English

by merely remembering him one says that what is stolen and lost is regained. This best mantra is had of thirty-two syllables.

अध्याय ७५

श्लोक 58

पादैः सर्वेण पञ्चाङ्गं ध्यानपूजादि पूर्ववत् ।कार्तवीर्याय शब्दान्ते विद्महे पदमुञ्चरेत्

pādaiḥ sarveṇa pañcāṅgaṃ dhyānapūjādi pūrvavat / kārtavīryāya śabdānte vidmahe padamuñcaret

हिन्दी अर्थ

आस्वादन करनेवाले, १९९. रसिकः-रसका अनुभव करनेवाले, २००. राधिकाधव:- श्रीराधाके प्राणनाथ।

English

The five limbs are with all the feet; meditation, worship and so on as before. After "Kartaviryaya" he should say "vidmahe";

अध्याय ७५

श्लोक 59

महावीर्याय वर्णान्ते धीमहीति पदं वदेत् ।तन्नोर्ऽजुनः प्रवर्णान्ते चोदयात्पदमीरयेत्

mahāvīryāya varṇānte dhīmahīti padaṃ vadet / tannor'junaḥ pravarṇānte codayātpadamīrayet

हिन्दी अर्थ

२०१. किशोरीप्राणनाथः - श्रीकिशोरीजी के

English

after "Mahaviryaya" he should say "dhimahi"; "Tan no Arjunah", at the end "prachodayat" he should say.

अध्याय ७५

श्लोक 60

गायत्र्येषार्जुन स्योक्ता प्रयोगादौ जपेत्तु ताम् ।अनुष्टुभं मनुं रात्रौ जपतां चौरसंचयाः

gāyatryeṣārjuna syoktā prayogādau japettu tām / anuṣṭubhaṃ manuṃ rātrau japatāṃ caurasaṃcayāḥ

हिन्दी अर्थ

नन्दिनीके प्यारे, २०३. सर्वगोपीजनानन्दी-सम्पूर्ण

English

This is said to be the Gayatri of Arjuna; one should chant it at the start of the practice. For those who chant the Anushtubh mantra at night, gatherings of thieves

अध्याय ७५

श्लोक 61

पलायन्ते गृहाद्दूरं तर्पणाद्ध्रवनादपि ।अथो दीपविधिं वक्ष्ये कार्तवीर्यप्रियङ्करम्

palāyante gṛhāddūraṃ tarpaṇāddhravanādapi / atho dīpavidhiṃ vakṣye kārtavīryapriyaṅkaram

हिन्दी अर्थ

गोपीजनोंको आनन्द देनेवाले, २०४. गोपीजन- विमोहन:-गोपाड्रनाओंके मनको मोह लेनेवाले।

English

flee far from the house, by tarpana and by the sound. Now I shall tell the lamp rite, dear to Kartavirya:

अध्याय ७५

श्लोक 62

वैशाखे श्रावणे मार्गे कार्तिकाश्विनपौषतः ।माघफाल्गुनयोर्मासोर्दीपारंभं समाचरेत्

vaiśākhe śrāvaṇe mārge kārtikāśvinapauṣataḥ / māghaphālgunayormāsordīpāraṃbhaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

२०५. गोपिकागीतचरित:-गोपाडू्नाओंद्वारा गाये हुए पावन चरित्रवाले, २०६. गोपीनर्तनलालसः- गोपियोंके रासनृत्यकी अभिलाषा रखनेवाले, २०७, गोपीस्कन्धाअतकरः:-गोपीके कंधेपर हाथ

English

one should begin the lamp in Vaishakha, Shravana, Margashirsha, Kartika, Ashvina, Pausha, Magha and Phalguna months;

अध्याय ७५

श्लोक 63

तिथौ रिक्ताविहीनायां वारे शनिकुजौ विना ।हस्तोत्तराश्विरौद्रेयपुष्यवैष्णववायुभे

tithau riktāvihīnāyāṃ vāre śanikujau vinā / hastottarāśviraudreyapuṣyavaiṣṇavavāyubhe

हिन्दी अर्थ

रखकर चलनेवाले, २०८. गोपिकाचुम्बनप्रिय:- यशोदा आदि मातृस्थानीया वात्सल्यवती गोपियोंके द्वारा किया जानेवाला मुखचुम्बन जिन्हें प्रिय है

English

on a tithi free of Rikta, on a day other than Saturday and Tuesday, under Hasta, Uttara, Ashvini, Mrigashira, Pushya, Shravana, Svati,

अध्याय ७५

श्लोक 64

द्विदैवते च रोहिण्यां दीपारंभो हितावहः ।चरमे च व्यतीपाते धृतौ वृद्धौ सुकर्मणि

dvidaivate ca rohiṇyāṃ dīpāraṃbho hitāvahaḥ / carame ca vyatīpāte dhṛtau vṛddhau sukarmaṇi

हिन्दी अर्थ

२०९. गोपिकामार्जितमुख:-गोपाडुनाएँ अपने अश्लसे जिनका मुख पोंछती हैं

English

Vishakha, and Rohini, the beginning of the lamp brings benefit; at the Vyatipata end, in Dhriti, Vriddhi, Sukarma,

अध्याय ७५

श्लोक 65

प्रीतौ हर्षं च सौभाग्ये शोभनायुष्मतोरपि ।करणे विष्टिरहिते ग्रहणे ऽर्द्धोदयादिषु

prītau harṣaṃ ca saubhāgye śobhanāyuṣmatorapi / karaṇe viṣṭirahite grahaṇe 'rddhodayādiṣu

हिन्दी अर्थ

पंखा डुलाकर आराम पहुँचाती हैं वे, २११. गोपिकाकेशसंस्कारी-गोपिकाके केशोंको सँवारनेवाले, २१२. गोपिकापुष्पसंस्तर:-गोपिकाका फूलोंसे श्रुद्गार करनेवाले।

English

Priti, Harsha, Saubhagya, Shobhana, and Ayushmat; in a karana free of Vishti, at an eclipse, in half-risings and so on,

अध्याय ७५

श्लोक 66

योगेषु रात्रौ पूर्वाह्ने दीपारंभघः कृतः शुभः ।कार्तिके शुक्लसप्तम्यां निशीथे ऽतीव शोभनः

yogeṣu rātrau pūrvāhne dīpāraṃbhaghaḥ kṛtaḥ śubhaḥ / kārtike śuklasaptamyāṃ niśīthe 'tīva śobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

२१३. गोपिकाहदयालम्बी-गोपीके हृदयका

English

in yogas, at night or forenoon, the beginning of the lamp is auspicious. On the bright seventh of Kartika at midnight it is exceedingly auspicious;

अध्याय ७५

श्लोक 67

यदि तत्र रवेर्वारः श्रवणं भं च दुर्लभम् ।अत्यावश्यककार्येषु मासादीनां न शोधनम्

yadi tatra ravervāraḥ śravaṇaṃ bhaṃ ca durlabham / atyāvaśyakakāryeṣu māsādīnāṃ na śodhanam

हिन्दी अर्थ

आश्रय लेनेवाले, २५४. गोपीवहनतत्पर:- गोपी (श्रीराधा)-को कंधेपर बिठाकर ढोनेके लिये प्रस्तुत), २१५. गोपिकामदहारी-

English

if Sunday or the Shravana star falls there, it is hard to get. For very necessary tasks, the purification of months and the like is not needed.

अध्याय ७५

श्लोक 68

आद्ये ह्युपोष्य नियतो ब्रह्मचारी सपीतकैः ।प्रातः स्नात्वा शुद्धभूमौ लिप्तायां गोमयोदकैः

ādye hyupoṣya niyato brahmacārī sapītakaiḥ / prātaḥ snātvā śuddhabhūmau liptāyāṃ gomayodakaiḥ

हिन्दी अर्थ

गोपाड्ननाओंके अभिमानको चूर्ण करनेवाले, २१६. गोपिकापरमार्जित:-गोपाड्रननाओंको परम फलके रूपमें प्राप्त।

English

On the first day, fasting, self-restrained, celibate, in yellow clothes, bathed in the morning, on pure ground plastered with cow dung and water,

अध्याय ७५

श्लोक 69

प्राणानायम्य संकल्प्य न्यासान्पूर्वोदितांश्चरेत् ।षट्कोणं रचयेद्भूमौ रक्तचन्दनतण्डुलैः

prāṇānāyamya saṃkalpya nyāsānpūrvoditāṃścaret / ṣaṭkoṇaṃ racayedbhūmau raktacandanataṇḍulaiḥ

हिन्दी अर्थ

२१७. गोपिकाकृतसल्लीलः:-रासलीलामें अन्तर्धान हो जानेपर गोपिकाओंने जिनकी पवित्र लीलाओंका अनुकरण किया था वे श्रीकृष्ण, २१८. गोपिकासंस्मृतप्रिय:-गोपिकाओं द्वारा

English

having done pranayama and resolve, he should do the placings stated before. On the ground he should draw a six-cornered figure with red sandal and rice-grains.

अध्याय ७५

श्लोक 70

अतः स्मरं समालिख्य षट्कोणेषु समालिखेत् ।नवार्णैर्वेष्टयेत्तञ्च त्रिकोणं तद्बहिः पुनः

ataḥ smaraṃ samālikhya ṣaṭkoṇeṣu samālikhet / navārṇairveṣṭayettañca trikoṇaṃ tadbahiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

२१९. गोपिकावन्दितपदः-गोपाडुनाओंद्वारा वन्दित चरणोंवाले, २२०. गोपिकावशवर्तन:- गोपसुन्दरियोंके वशमें रहनेवाले।

English

Then drawing Smara (Kama) he should write in the six corners; enclose it with the nine syllables; outside it a triangle again.

अध्याय ७५

श्लोक 71

एवं विलिखिते यन्त्रे निदध्याद्दीपभाजनम् ।स्वर्णजं रजतोत्थं वा ताम्रजं तदभावतः

evaṃ vilikhite yantre nidadhyāddīpabhājanam / svarṇajaṃ rajatotthaṃ vā tāmrajaṃ tadabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

२२१. राधापराजित:- श्रीराधारानीसे. हार

English

In the yantra so drawn he should place the lamp-vessel, made of gold, silver or copper, in absence of those

अध्याय ७५

श्लोक 72

कांस्यपात्रं मृण्मयं च कनिष्ठं लोहजं मृतौ ।शान्तये मुद्गचूर्णोत्थं संधौ गोधूमचूर्णजम्

kāṃsyapātraṃ mṛṇmayaṃ ca kaniṣṭhaṃ lohajaṃ mṛtau / śāntaye mudgacūrṇotthaṃ saṃdhau godhūmacūrṇajam

हिन्दी अर्थ

२२३. निकुज्ञेसुविहारवान्-वृन्दावनके कुझमें सुन्दर लीला करनेवाले, २२४. कुझ्अप्रिय:- निकुझके प्रेमी, २२५. कुझबासी-कुझमें निवास करनेवाले, २२६. व॒न्दावनविकाशन:-वृन्दावनको

English

of bell-metal or clay, of iron for the lowest; in calamity; for peace, a vessel of mung flour; in a junction, one of wheat flour.

अध्याय ७५

श्लोक 73

आज्ये पलसहस्रे तु पात्रं शतपलं स्मृतम् ।आज्ये ऽयुतपले पात्रं पलपञ्चशता स्मृतम्

ājye palasahasre tu pātraṃ śatapalaṃ smṛtam / ājye 'yutapale pātraṃ palapañcaśatā smṛtam

हिन्दी अर्थ

२२७. यमुनाजलसिक्ताडुः-यमुनाजीके जलसे

English

For a thousand palas of ghee, the vessel is a hundred palas; for ten thousand palas of ghee, the vessel is five hundred palas;

अध्याय ७५

श्लोक 74

पञ्चसप्ततिसंख्ये तु पात्रं षष्टिपलं स्मृतम् ।त्रिसाहस्री घृतपले शर्करापलभाजनम्

pañcasaptatisaṃkhye tu pātraṃ ṣaṣṭipalaṃ smṛtam / trisāhasrī ghṛtapale śarkarāpalabhājanam

हिन्दी अर्थ

यमुनाजीको सुख देनेवाले, २२९. शशिसंस्तम्भन:- रासलीलाकी रात्रिमें चन्द्रमाकौ गतिको रोक

English

for seventy-five, the vessel is sixty palas; for three thousand palas of ghee, a vessel of sugar palas;

अध्याय ७५

श्लोक 75

द्विसाहख्त्र्यां द्विशतमितं च भाजनमिष्यते ।शते ऽक्षिचरसंश्यातमेवमन्यत्र कल्पयेत्

dvisāhakhtryāṃ dviśatamitaṃ ca bhājanamiṣyate / śate 'kṣicarasaṃśyātamevamanyatra kalpayet

हिन्दी अर्थ

२३१. कामी- प्रेमी भक्तोंसे मिलनेकी कामनावाले, २३२. कामविमोहन:-अपनी दिव्य लीलाओंसे कामदेवको विमोहित कर देनेवाले।

English

for two to three thousand, a vessel of two hundred; for a hundred, thus for the other counts one should arrange.

अध्याय ७५

श्लोक 76

नित्यदीपे वह्निपलं पात्रमाज्यं पलं स्मृतम् ।एवं पात्रं प्रतिष्ठाप्य वर्तीः सूत्रोत्थिताः क्षिपेत्

nityadīpe vahnipalaṃ pātramājyaṃ palaṃ smṛtam / evaṃ pātraṃ pratiṣṭhāpya vartīḥ sūtrotthitāḥ kṣipet

हिन्दी अर्थ

२३३. कामादह्य:-कामदेवके आदिकारण, २३४. कामनाथः-कामके स्वामी, २३५. काममानसभेदनः-कामदेवके भी हृदयका भेदन करनेवाले, २३६. कामद:-इच्छानुरूप भोग देनेवाले,

English

For a daily lamp, a fire-pala; the vessel and ghee a pala is remembered. Having set the vessel so, he should put in wicks made of thread:

अध्याय ७५

श्लोक 77

एका तिस्रो ऽथवा पञ्चसप्ताद्या विषमा अपि ।तिथिमानादासहस्रं तन्तुसंख्या विनिर्मिता

ekā tisro 'thavā pañcasaptādyā viṣamā api / tithimānādāsahasraṃ tantusaṃkhyā vinirmitā

हिन्दी अर्थ

२३७. कामरूपः:-भक्तजनोंकी कामनाके अनुरूप रूप धारण करनेवाले, २३८. कामिनीकामसंचय:+- गोपकामिनियोंके प्रेमका संग्रह करनेवाले।

English

one, three, or five, seven and so on, odd; the number of strands is made according to the tithi, up to a thousand.

अध्याय ७५

श्लोक 78

गोघृतं प्रक्षिपेत्तत्र शुद्धवस्त्रविशोधितम् ।सहस्रपलसंख्यादिदशांशं कार्यगौरवात्

goghṛtaṃ prakṣipettatra śuddhavastraviśodhitam / sahasrapalasaṃkhyādidaśāṃśaṃ kāryagauravāt

हिन्दी अर्थ

२३९. नित्यक्रीड:-नित्य खेल करनेवाले, २४०. महालील:ः-महती लीला करनेवाले,

English

There he should put cow ghee purified with clean cloth: a thousand palas and so on, the tenth part by the weight of the task.

अध्याय ७५

श्लोक 79

सुवर्णादिकृतां रम्यां शलाकां षोडशाङ्गुलाम् ।तदर्द्धां वा तदर्द्धां वा सूक्ष्माग्रां स्थूलमूलिकाम्

suvarṇādikṛtāṃ ramyāṃ śalākāṃ ṣoḍaśāṅgulām / tadarddhāṃ vā tadarddhāṃ vā sūkṣmāgrāṃ sthūlamūlikām

हिन्दी अर्थ

व्यापक, २४३. परमात्मा-परनब्रह्मस्वरूप, २४४. पराधीश:-परमेश्वर, २४५. सर्वकारणकारण:- समस्त कारणोंके भी कारण।

English

A lovely rod of gold and the like, sixteen finger-breadths long, or half or half of that, fine at the tip and thick at the root,

अध्याय ७५

श्लोक 80

विमुञ्चेद्दक्षिणे पात्रमध्ये चाग्रे कृताग्रिकाम् ।पात्रदक्षिणदिग्देशे मुक्त्वां गुलचतुष्टयम्

vimuñceddakṣiṇe pātramadhye cāgre kṛtāgrikām / pātradakṣiṇadigdeśe muktvāṃ gulacatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

२४६. गृहीतनारदवचा:-नारदजीके वचन माननेवाले, २४७. अक्रूरपरिचिन्तितः-ब्रजमें जाते हुए अक्रूरजीके द्वारा मार्गमें जिनका विशेषरूपसे चिन्तन किया गया, वे श्रीकृष्ण,

English

he should release in the middle of the vessel at the right, with its tip pointed, leaving four finger-breadths to the right of the vessel;

अध्याय ७५

श्लोक 81

अधोग्रां दक्षिणाधारां निखनेच्छुरिकां शुभाम् ।दीपं प्रज्वालयेत्तत्र गणेशस्मृतिपूर्वकम्

adhogrāṃ dakṣiṇādhārāṃ nikhanecchurikāṃ śubhām / dīpaṃ prajvālayettatra gaṇeśasmṛtipūrvakam

हिन्दी अर्थ

२४८. अक्रूरवन्दितपदः-अक्रूरजीके द्वारा वन्दित चरणोंवाले, २४९. गोपिकातोषकारकः-भावी विरहसे व्याकुल हुई गोपाड्ननाओंको सान्त्वना

English

he should plant an auspicious knife pointed downward, held on the right. There he should light the lamp preceded by remembering Ganesha.

अध्याय ७५

श्लोक 82

दीपात्पूर्वत्र दिग्भागे सर्वतोभद्रमण्डले ।तण्डुलाष्टदले वापि विधिवत्स्थापयेद्धूटम्

dīpātpūrvatra digbhāge sarvatobhadramaṇḍale / taṇḍulāṣṭadale vāpi vidhivatsthāpayeddhūṭam

हिन्दी अर्थ

२५०. अक्रूरवाक्यसंग्राही-अक्रूरजीके वचनोंको स्वीकार करनेवाले, २५१. मधुरावासकारण:-मथुरामें निवास करनेवाले, २५२. अक्वूरतापशमन:- अक्रूरजीका दुःख दूर करनेवाले, २५३. रजकायु:-

English

East of the lamp, in an all-auspicious diagram or in an eight-petalled rice figure, he should establish a pot by rule.

अध्याय ७५

श्लोक 83

तत्रावाह्य नृपाधीशं पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः ।जलाक्षतान्समादाय दीपं संकल्पयेत्ततः

tatrāvāhya nṛpādhīśaṃ pūjayetpūrvavatsudhīḥ / jalākṣatānsamādāya dīpaṃ saṃkalpayettataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाशन:-कंसके धोबीकी आयुको नष्ट करनेवाले।

English

Invoking the lord of kings there, the wise one should worship as before. Taking water and rice-grains he should make the resolve for the lamp.

अध्याय ७५

श्लोक 84

दीपसंकल्पमन्त्रो ऽयं कथ्यते द्वीषुभूमितः ।प्रणवः पाशमाये च शिखा कार्ताक्षराणि च

dīpasaṃkalpamantro 'yaṃ kathyate dvīṣubhūmitaḥ / praṇavaḥ pāśamāye ca śikhā kārtākṣarāṇi ca

हिन्दी अर्थ

२५४. मथुरानन्ददायी-मथुरावासियोंको

English

This lamp-resolve mantra is told from "dvishu-bhumi": Om, Pasha, Maya, the tuft, the "karta" syllables,

अध्याय ७५

श्लोक 85

वीर्यार्जुनाय माहिष्मतीनाथाय सहस्र च ।बाहवे इति वर्णान्ते सहस्रपदमुच्चरेत्

vīryārjunāya māhiṣmatīnāthāya sahasra ca / bāhave iti varṇānte sahasrapadamuccaret

हिन्दी अर्थ

कंसके कपड़ोंकी लूट लेनेवाले, २५६. कंसवस्त्रपरीधान:-कंसके वस्त्र पहननेवाले, २५७. गोपवस्त्रप्रदायकः- ग्वालबालोंको वस्त्र

English

"viryarjunaya Mahishmatinathaya sahasra", at the end of "bahave", he should say "sahasra";

अध्याय ७५

श्लोक 86

क्रतुदीक्षितहस्ताय दत्तात्रेयप्रियाय च ।आत्रेयायानुसूयान्ते गर्भरत्नाय तत्परम्

kratudīkṣitahastāya dattātreyapriyāya ca / ātreyāyānusūyānte garbharatnāya tatparam

हिन्दी अर्थ

२५७८. सुदामगृहगामी-सुदामा मालीके घर जानेवाले, २५९. सुदामपरिपूजित:-सुदामा मालीके द्वारा पूजित, २६०. तन्तुवायकसम्प्रीत:-दर्जीके ऊपर प्रसन्न, २६१. कुब्जाचन्दनलेपन:-कुब्जाके

English

"kratudikshitahastaya Dattatreyapriyaya Atreyaya Anasuya-garbha-ratnaya":

अध्याय ७५

श्लोक 87

नमो ग्रीवामकर्णेन्दुस्थितौ पाश इमं ततः ।दीपं गृहाण अमुकं रक्ष रक्ष पदं पुनः

namo grīvāmakarṇendusthitau pāśa imaṃ tataḥ / dīpaṃ gṛhāṇa amukaṃ rakṣa rakṣa padaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

घिसे हुए चन्दनको अपने श्रीअड्भोंमें लगानेवाले।

English

"namo" ... "this lamp accept, protect so-and-so, protect, protect;

अध्याय ७५

श्लोक 88

दुष्टान्नाशययुग्मं स्यात्तथा पातय घातय ।शत्रून् जहिद्वयं माया तारः स्वं बीजमात्मभूः

duṣṭānnāśayayugmaṃ syāttathā pātaya ghātaya / śatrūn jahidvayaṃ māyā tāraḥ svaṃ bījamātmabhūḥ

हिन्दी अर्थ

२६२. कुब्जारूपप्रद:-कुब्जाको सुन्दर रूप

English

destroy the wicked, destroy, throw down, strike, slay the enemies, slay"; Maya, Om, own seed, the self-born (Kama):

अध्याय ७५

श्लोक 89

वह्नीप्रिया अनेनाथ दीपवर्येण पश्चिमा ।भिमुखेनामुकं रक्ष अमुकान्ते वरप्रद

vahnīpriyā anenātha dīpavaryeṇa paścimā / bhimukhenāmukaṃ rakṣa amukānte varaprada

हिन्दी अर्थ

२६४. मुकुन्दः- मोक्ष देनेवाले, २६५. विष्टरश्रवा:- विस्तृत सुयश एवं कानोंवाले, २६६. सर्वज्ञ:-सब कुछ जाननेवाले, २६७. मथुरालोकी-मथुरानगरीका दर्शन करनेवाले, २६८. सर्वलोकाभिनन्दन:-सब

English

"vahnipriya" (svaha). "By this best lamp, facing west, protect so-and-so; at the end of so-and-so, O giver of boons":

अध्याय ७५

श्लोक 90

मायाकाशद्वयं वामनेत्रचन्द्रयुतं शिवा ।वेदादिकामचामुण्डाः स्वाहा तु पूसबिन्दुकौ

māyākāśadvayaṃ vāmanetracandrayutaṃ śivā / vedādikāmacāmuṇḍāḥ svāhā tu pūsabindukau

हिन्दी अर्थ

लोगोंसे अभिनन्दन (सम्मान) पानेवाले।

English

(coded syllables of the Chamunda seed; ending with "svaha" and "pusa-bindu"):

अध्याय ७५

श्लोक 91

प्रणवो ऽग्निप्रिया मन्त्रो नेत्रबाणाधराक्षरः ।दत्तात्रेयो मुनिर्मालामन्त्रस्य परिकीर्तितः

praṇavo 'gnipriyā mantro netrabāṇādharākṣaraḥ / dattātreyo munirmālāmantrasya parikīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

२६९. कृपाकटाक्षदर्शी-कृपापूर्ण कटाक्षसे सबकी ओर देखनेवाले, २७०. हैत्यारिः- हैत्योंके शत्रु, २७१. देवपालकः-देवताओंके रक्षक, २७२. सर्वदुःखप्रशमन:-सबके सम्पूर्ण दुःखोंका

English

Om, Agnipriya — a mantra of arrow-eye-earth syllables. The sage of the Mala mantra is declared Dattatreya;

अध्याय ७५

श्लोक 92

छन्दो ऽमितं कार्तवीर्युर्जुनो देवो ऽखिलाप्तिकृत् ।चामुण्डया षडङ्गानि चरेत्षड्दीर्घयुक्तया

chando 'mitaṃ kārtavīryurjuno devo 'khilāptikṛt / cāmuṇḍayā ṣaḍaṅgāni caretṣaḍdīrghayuktayā

हिन्दी अर्थ

नाश करनेवाले, २७३. थनुर्भड्री- धनुष तोड़नेवाले,

English

the metre is boundless; Kartavirya Arjuna is the deity who accomplishes all. With Chamunda, with six long vowels, he should perform the six limbs.

अध्याय ७५

श्लोक 93

ध्यात्वा देवं ततो मन्त्रं पठित्वान्ते क्षिपेज्जजलम् ।गोविन्दाढ्यो हली सेंदुश्चामुण्डाबीजमीरितम्

dhyātvā devaṃ tato mantraṃ paṭhitvānte kṣipejjajalam / govindāḍhyo halī seṃduścāmuṇḍābījamīritam

हिन्दी अर्थ

हाथीका वध करनेवाले, २७६. दन्तस्कन्थ:-हाथीके तोड़े हुए दाँतोंको कंधेपर धारण करनेवाले, २७७. बलाग्रणी-बलरामजीको आगे करके चलनेवाले, २७८. कल्परूपधर:-विभिन्न लोगोंके

English

Having meditated on the god and chanted the mantra, at the end he should pour water. "Govinda-adhya, plough, moon, the Chamunda seed" is declared.

अध्याय ७५

श्लोक 94

ततो नवाक्षरं मन्त्रं सहस्रं तत्पुरो जपेत् ।तारो ऽनन्तो बिन्दुयुक्तो मायास्वं वामनेत्रयुक्

tato navākṣaraṃ mantraṃ sahasraṃ tatpuro japet / tāro 'nanto binduyukto māyāsvaṃ vāmanetrayuk

हिन्दी अर्थ

लिये उनकी भावनाके अनुसार रूप धारण करनेवाले, २७९. धीरः-अविचल धेर्यसे सम्पन्न,

English

Then before it he should chant the nine-syllable mantra a thousand times. Om, Ananta with bindu, Maya, own seed with left eye;

अध्याय ७५

श्लोक 95

कूर्माग्नी शान्तिबिन्द्वाढ्यौ वह्नि जायाङ्कुशं ध्रुवम् ।ऋषिः पूर्वोदितोनुष्टुप्छन्दो ऽन्यत्पूर्ववत्पुनः

kūrmāgnī śāntibindvāḍhyau vahni jāyāṅkuśaṃ dhruvam / ṛṣiḥ pūrvoditonuṣṭupchando 'nyatpūrvavatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

२८१. मह्लरूप:-कंसके अखाड़ेमें पहलवानके रूपमें उपस्थित, २८२. महाकाल:-महान् कालरूप, २८३. कामरूपी-इच्छानुसारा रूप धारण करनेवाले, २८४. बलान्वित:-अनन्त बलसम्पन्न,

English

Kurma-agni with Shanti-bindu, Vahnijaya (svaha), goad, Dhruva. The sage is as before; the metre Anushtubh; the rest as before.

अध्याय ७५

श्लोक 96

सहस्रं मन्त्रराजं च जपित्वा कवचं पठेत् ।एवं दीपप्रदानस्य कर्ताप्नोत्यखिले ऽप्सितम्

sahasraṃ mantrarājaṃ ca japitvā kavacaṃ paṭhet / evaṃ dīpapradānasya kartāpnotyakhile 'psitam

हिन्दी अर्थ

२८५. कंसत्रासकरः-कंसको भयभीत कर देनेवाले, २८६. भीम:ः-कंसके लिये भयंकर, २८७. मभुष्टिकान्तः-बलभद्ररूपसे मुष्टिकके जीवनका अन्त कर देनेवाले, २८८. कंसहा-कंसका

English

Having chanted this king of mantras a thousand times, he should recite the armour. The one who gives a lamp thus obtains all he desires.

अध्याय ७५

श्लोक 97

दीपप्रबोधकाले तु वर्जयेदशुभां गिरम् ।विप्रस्य दर्शनं तत्र शुभदं परिकीर्तितम्

dīpaprabodhakāle tu varjayedaśubhāṃ giram / viprasya darśanaṃ tatra śubhadaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

२८९. चाणूरघ्बन:-चाणूरका नाश करनेवाले, २९०. भयहरः-भय हर लेनेवाले, २९१. शलारिः- शलके शत्रु, २९२. तोशलान्तकः-तोशलका अन्त करनेवाले, २९३. बैकुण्ठवासी-विष्णुरूपसे

English

At the time of awakening the lamp one should avoid inauspicious speech. The sight of a Brahmin there is declared auspicious;

अध्याय ७५

श्लोक 98

शूद्राणां प्रध्यमं प्रोक्तं म्लेच्छस्य वधबन्धनम् ।आख्वोत्वोर्दर्शनं दुष्टं गवाश्वस्य सुखावहम्

śūdrāṇāṃ pradhyamaṃ proktaṃ mlecchasya vadhabandhanam / ākhvotvordarśanaṃ duṣṭaṃ gavāśvasya sukhāvaham

हिन्दी अर्थ

बैकुण्ठधाममें निवास करनेवाले, २९४. कंसारिः:- कंसके शत्रु, २९५. सर्वदुष्टनिषृदन:-सब दुष्टोंका संहार करनेवाले।

English

for Shudras, middling; for a mleccha, killing and binding; the sight of a mouse or owl is bad; of a cow or horse, giving ease.

अध्याय ७५

श्लोक 99

दीपज्वाला समा सिद्ध्यै वक्रा निशविधायिनी ।शब्दा भयदा कर्तुरुज्ज्वला सुखदा मता

dīpajvālā samā siddhyai vakrā niśavidhāyinī / śabdā bhayadā karturujjvalā sukhadā matā

हिन्दी अर्थ

२९६. देवदुन्दुभिनिर्धोषी-देव-दुन्दुभिघोषके कारण, २९७. पितृशोकनिवारण:-पिता-माता (वसुदेव-देवकी )-का शोक दूर करनेवाले, २९८, याददवेन्द्रः-यदुकुलके स्वामी, २९९. सतां

English

An even flame is for success; a crooked one makes night; a sound causes fear for the doer; a bright one is held to give happiness;

अध्याय ७५

श्लोक 100

कृष्णा शत्रुभयोत्पत्त्ये वमन्ती पशुनाशिनी ।कृते दीपे यदा पात्रं भग्नं दृश्यते दैवतः

kṛṣṇā śatrubhayotpattye vamantī paśunāśinī / kṛte dīpe yadā pātraṃ bhagnaṃ dṛśyate daivataḥ

हिन्दी अर्थ

नाथ:-सत्पुरुषोंके रक्षक, ३००. यादवारिप्रमर्दन:- यादवोंके शत्रुओंका मर्दन करनेवाले।

English

a black one produces fear from enemies; a spitting one destroys animals. When, after the lamp is lit, the vessel is seen broken by fate,

अध्याय ७५

श्लोक 101

पक्षादर्वाक्तदा गच्छेद्यजमानो यमालयम् ।वर्त्यतरं यदा कुर्यात्कार्यं सिद्ध्येद्विलंबतः

pakṣādarvāktadā gacchedyajamāno yamālayam / vartyataraṃ yadā kuryātkāryaṃ siddhyedvilaṃbataḥ

हिन्दी अर्थ

३०९. शौरिशोकविनाशी-वसुदेवजीके शोकका नाश करनेवाले, ३०२. देवकीतापनाशन:- देवकीका संताप नष्ट. करनेवाले, ३०३. उग्रसेनपरित्राता-उग्रसेनेके रक्षक,

English

within a fortnight the sacrificer would go to Yama's abode. If the wick is changed, the task is accomplished with delay;

अध्याय ७५

श्लोक 102

नेत्रहीनो भवेत्कर्ता तस्मिन्दीपान्तरे कृते ।अशुचिस्पर्शने व्याधिर्दीपनाशे तु चौरभीः

netrahīno bhavetkartā tasmindīpāntare kṛte / aśucisparśane vyādhirdīpanāśe tu caurabhīḥ

हिन्दी अर्थ

३०४. उग्रसेनाभिपूजित:-उग्रसेनद्वारा पूजित।

English

if a second lamp is made inside it, the doer would lose his sight. On touching impurity, disease; on the lamp's going out, fear of thieves;

अध्याय ७५

श्लोक 103

श्वमार्जाराखुसंस्पर्शे भवेद्भूपतितो भयम् ।पात्रारंभे वसुपलैः कृतो दीपो ऽखिलेष्टदः

śvamārjārākhusaṃsparśe bhavedbhūpatito bhayam / pātrāraṃbhe vasupalaiḥ kṛto dīpo 'khileṣṭadaḥ

हिन्दी अर्थ

३०५, उग्रसेनाभिषेकी-उग्रसेनका राज्याभिषेक करनेवाले, ३०६. उग्रसेनदयापरःउग्रसेनके प्रति

English

on contact with a dog, cat or rat, fear from the king. A lamp made with the vessel of eight palas gives all desires.

अध्याय ७५

श्लोक 104

तस्माद्दीपः प्रयत्नेन रक्षणीय्ॐऽतरायतः ।आसमाप्तेः प्रकुर्वीत ब्रह्मचर्यं च भूशयः

tasmāddīpaḥ prayatnena rakṣaṇīyoṃ'tarāyataḥ / āsamāpteḥ prakurvīta brahmacaryaṃ ca bhūśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण यदुवंशियोंकी देख-भाल करनेवाले, ३०८. यदूनामभिनन्दन:-यदुवंशियोंको आनन्दित

English

Therefore the lamp is to be carefully guarded from obstacles. Till the end he should keep celibacy and sleep on the ground;

अध्याय ७५

श्लोक 105

स्त्रीशूद्रपतितादीनां संभाषामपि वर्जयेत् ।जपेत्सहस्रं प्रत्येकं मन्त्रराजं नवाक्षरम्

strīśūdrapatitādīnāṃ saṃbhāṣāmapi varjayet / japetsahasraṃ pratyekaṃ mantrarājaṃ navākṣaram

हिन्दी अर्थ

३०९. सर्वमाथुरसंसेव्य:-सम्पूर्ण मथुरावासियोंद्वाग सेवन करने योग्य, ३१०. करुणः-दयालु, ३११९. भक्तबान्धवः-भक्तोंके भाई-बन्धु, ३१२. सर्वगोपालधनदः-सम्पूर्ण ग्वालोंको धन

English

he should avoid even speaking with women, Shudras, outcastes and the like. He should chant the nine-syllable king of mantras a thousand times each day,

अध्याय ७५

श्लोक 106

स्तोत्रपाठं प्रतिदिनं निशीथिन्यां विशेषतः ।एकपादेन दीपाग्रे स्थित्वा यो मन्त्रनायकम्

stotrapāṭhaṃ pratidinaṃ niśīthinyāṃ viśeṣataḥ / ekapādena dīpāgre sthitvā yo mantranāyakam

हिन्दी अर्थ

ग्वालोंसे मिलनेके लिये उत्सुक रहनेवाले।

English

and recite the hymn each day, especially at night. He who stands on one foot before the lamp and chants the lord of mantras

अध्याय ७५

श्लोक 107

सहस्रं प्रजपेद्वात्रौ सो ऽभीष्टं क्षिप्रमाप्नुयात् ।समाप्य शोभनदिने संभोज्य द्विजसत्तमान्

sahasraṃ prajapedvātrau so 'bhīṣṭaṃ kṣipramāpnuyāt / samāpya śobhanadine saṃbhojya dvijasattamān

हिन्दी अर्थ

३१४. शौरिदत्तोपवीती-वसुदेवजीके द्वारा उपनयन-संस्कारमें दिये हुए यज्ञोपवीतको धारण करनेवाले, ३१५. उग्रसेनदयाकर:-उमग्रसेनपर दया करनेवाले, ३१६. गुरुभक्ता:-गुरु सान्दीपनिके

English

a thousand times at night soon obtains his desire. Having concluded on an auspicious day, feeding the best Brahmins,

अध्याय ७५

श्लोक 108

कुंभोदकेन कर्तारमभिषिञ्चन्मनुं जपेत् ।कर्ता तु दक्षिणां दद्यात्पुष्कलां तोषहेतवे

kuṃbhodakena kartāramabhiṣiñcanmanuṃ japet / kartā tu dakṣiṇāṃ dadyātpuṣkalāṃ toṣahetave

हिन्दी अर्थ

प्रति भक्तिभावसे युक्त, ३१७. ब्रह्मचारी-गुरुकुलमें रहकर ब्रह्मचर्यका पालन करनेवाले,

English

he should chant the mantra while sprinkling the doer with pot-water. The doer should give an abundant fee to please (the teacher).

अध्याय ७५

श्लोक 109

गुरौ तुष्टे ददातीष्टं कृतवीर्यसुतो नृपः ।गुर्वाज्ञया स्वयं कुर्याद्यदि वा कारये द्गुरुः

gurau tuṣṭe dadātīṣṭaṃ kṛtavīryasuto nṛpaḥ / gurvājñayā svayaṃ kuryādyadi vā kāraye dguruḥ

हिन्दी अर्थ

३१९. संकर्षणसहाध्यायी-बलरामजीके सहपाठी, ३२०. सुदामसुहत्-सुदामा ब्राह्मणके सखा, ३२१. विद्यानिधि:-विद्याके भण्डार, ३२२. कलाकोषः- सम्पूर्ण कलाओंके कोषागार,

English

When the teacher is pleased, King Kartavirya's son gives the desired. By the teacher's order he himself may do it or have the teacher do it,

अध्याय ७५

श्लोक 110

दत्त्वा धनादिकं तस्मै दीपदानाय नारद ।गुर्वाज्ञामन्तरा कुर्याद्यो दीपं स्वेष्टसिद्धये

dattvā dhanādikaṃ tasmai dīpadānāya nārada / gurvājñāmantarā kuryādyo dīpaṃ sveṣṭasiddhaye

हिन्दी अर्थ

३२३. मृतपुत्रप्रद:- मरे हुए गुरुपुत्रोंकी यमलोकसे जीवित लाकर गुरुकी सेवामें अर्पित करनेवाले।

English

giving the teacher wealth and so on for the lamp-gift, O Narada. One who makes a lamp for his own aim without the teacher's order

अध्याय ७५

श्लोक 111

सिद्धिर्न जायते तस्य हानिरेव पदे पदे ।उत्तमं गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महषीभवम्

siddhirna jāyate tasya hānireva pade pade / uttamaṃ goghṛtaṃ proktaṃ madhyamaṃ mahaṣībhavam

हिन्दी अर्थ

करनेवाले, ३२६. सर्वनारकिमोचनः-सम्पूर्ण नरकवासियोंका उद्धार करनेवाले, ३२७. यमार्चित:-

English

does not succeed; loss comes at every step. Cow ghee is declared best; buffalo ghee middling;

अध्याय ७५

श्लोक 112

तिलतैलं तु तादृक् स्यात्कनीयो ऽजादिजं घृतम् ।आस्यरोगे सुगन्धेन दद्यात्तैलेन दीपकम्

tilatailaṃ tu tādṛk syātkanīyo 'jādijaṃ ghṛtam / āsyaroge sugandhena dadyāttailena dīpakam

हिन्दी अर्थ

३२९. देवः्द्युतिमानू, ३३०. नामोच्चारवशः- अपने नामके उच्चारणमात्रसे वशमें हो जानेवाले, ३३१. अच्युतः:-अपनी महिमासे कभी च्युत न

English

sesame oil likewise; ghee of goat and the like lowest. For a mouth disease, he should give a lamp of sweet-smelling oil;

अध्याय ७५

श्लोक 113

सिद्ध्वार्थसंभवेनाथ द्विषतां नाशनाय च ।सहस्रेण पलैर्दीपे विहिते च न दृश्यते

siddhvārthasaṃbhavenātha dviṣatāṃ nāśanāya ca / sahasreṇa palairdīpe vihite ca na dṛśyate

हिन्दी अर्थ

३३२. कुब्जाविलासी-कुब्जाके कुबड़ेपनको मिटानेकी लीला करनेवाले, ३३३. सुभगः-पूर्ण

English

for the destruction of enemies, by the lamp of ghee of a thousand palas made by "siddhartha"; ...

अध्याय ७५

श्लोक 114

कार्यसिद्धस्तदा कुर्यात्र्रिवारं दीपजं विधिम् ।तदा सुदुर्लभमपि कार्य्यं सिद्ध्व्येन्न संशयः

kāryasiddhastadā kuryātrrivāraṃ dīpajaṃ vidhim / tadā sudurlabhamapi kāryyaṃ siddhvyenna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

और असहायोंके बन्धु, ३३५- अनूपमः-जिनके समान दूसरा कोई नहीं, ३३६. अक्रूरगृहगोसा:- अक्ररके गृहकी रक्षा करनेवाले, ३३७. प्रतिज्ञापलकः-प्रतिज्ञाका पालन करनेवाले,

English

the doer who has accomplished his task should perform the lamp rite three times; then even a very difficult task is accomplished, without doubt.

अध्याय ७५

श्लोक 115

दीपप्रियः कार्तवीर्यो मार्तण्डो नतिवल्लभः ।स्तुतिप्रोयो महाविष्णुर्गणेश स्तपर्णप्रियः

dīpapriyaḥ kārtavīryo mārtaṇḍo nativallabhaḥ / stutiproyo mahāviṣṇurgaṇeśa staparṇapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

३३९. जरासन्धजयी"”सत्रह बार जरासन्धको

English

Kartavirya is fond of lamps, the Sun fond of salutation, Mahavishnu fond of praise, Ganesha fond of ...

अध्याय ७५

श्लोक 116

दुर्गार्चनप्रिया नूनमभिषेकप्रियः शिवः ।तस्मात्तेषां प्रतोषाय विदध्यात्तत्तदादरात्

durgārcanapriyā nūnamabhiṣekapriyaḥ śivaḥ / tasmātteṣāṃ pratoṣāya vidadhyāttattadādarāt

हिन्दी अर्थ

कालयवनका अन्त करनेवाले, ३४२. द्विजाअ्रयः ८ द्विजोंके आश्रय, ३४३. मुचुकुन्दप्रियकरः-मुचुकुन्दका प्रिय करनेवाले, ३४४. जरासन्धपलायित:5अठारहवीं बारके युद्धमें जरासन्धके सामनेसे युद्ध छोड़कर

English

Durga fond of worship, Shiva fond of bathing: therefore for their satisfaction one should perform each with respect.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 75
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.