Narada Purana· Nārada Purāṇa
81
अध्याय 81 / 167

Book 1 - Adhyaya 82

215 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ215 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८१

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कृष्णादिमन्त्रभेदनिरूपणं नामैकाशीतितमो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच किं त्वं नारद जानासि पूर्वजन्मनि यत्त्वया ।प्राप्तं भगवतः साक्षाच्छूलिनो युगलात्मकम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde kṛṣṇādimantrabhedanirūpaṇaṃ nāmaikāśītitamo 'dhyāyaḥ sanatkumāra uvāca kiṃ tvaṃ nārada jānāsi pūrvajanmani yattvayā / prāptaṃ bhagavataḥ sākṣācchūlino yugalātmakam

हिन्दी अर्थ

उनकी पूजा करे। फिर शर्करासे तैयार किया हुआ नैवेद्य भोग लगावे। दूसरे दिन नवमीको पारणासे पहले कुमारी कन्याओंको देवीका शर्करामय प्रसाद भोजन करावे। ब्रह्मन्! ऐसा

English

He shall learn the virtues of good people, those virtues which dispel the fear of those who seek refuge, which are devoid of anxieties over worldly or other-worldly affairs and which bestow siddhis.

अध्याय ८१

श्लोक 2

कृष्णमन्त्ररहस्यं च स्मर विस्मृतिमागतम् ।सूत उवाच इत्युक्तो नारदो विप्राः कुमारेण तु धीमता

kṛṣṇamantrarahasyaṃ ca smara vismṛtimāgatam / sūta uvāca ityukto nārado viprāḥ kumāreṇa tu dhīmatā

हिन्दी अर्थ

करनेवाला मनुष्य देवीके प्रसादसे ज्योतिर्मय बिमानमें बैठकर प्रकाशमान सूर्यकी भाँति दिव्य लोकोंमें विचरता है।

English

He should always propitiate the devotees of Viu considering tliem to be his desired deity. He should never think of reproaching them,

अध्याय ८१

श्लोक 3

ध्याने विवेदाशु चिरं चरितं पूर्वजन्मनः ।ततश्चिरं ध्यानपरो नारदो भगवत्प्रियः

dhyāne vivedāśu ciraṃ caritaṃ pūrvajanmanaḥ / tataściraṃ dhyānaparo nārado bhagavatpriyaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ मासके कृष्ण पक्षकी अष्टमीको भगवान् त्रिलोचनकी पूजा करके मनुष्य सम्पूर्ण देवताओंसे वन्दित हो एक कल्पतक शिवलोकमें निवास करता है। जो मनुष्य ज्येष्ठ शुक्ला अष्टमीको

English

All the objects of worldly pleasures and those belong¬ ing TO the other world will be presented by Krsia himself in accoidance with one's previous deeds.

अध्याय ८१

श्लोक 4

ज्ञात्वा सर्वं सुवृत्तान्तं सुप्रसन्नाननो ऽब्रवीत् ।भगवन्सर्ववृत्तान्तः पूर्वकल्पसमुद्बवः

jñātvā sarvaṃ suvṛttāntaṃ suprasannānano 'bravīt / bhagavansarvavṛttāntaḥ pūrvakalpasamudbavaḥ

हिन्दी अर्थ

देवीकी पूजा करता है, वह गन्धर्वों और अप्सराओंके साथ विमानपर विचरण करता है। आपषाढ़ मासके शुक्ल पक्षकी अपष्टमीको हल्दीमिश्रित जलसे स्नान करके वैसे ही जलसे देवीको भी

English

He sliall always meditate on lord Krsria engaged in eternal sports. He shall always serve Kj's as incarnated in the idols worshipped by him.

अध्याय ८१

श्लोक 5

मम स्मृतिमनुप्राप्तो विना युगललंभनम् ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः

mama smṛtimanuprāpto vinā yugalalaṃbhanam / tacchrutvā vacanaṃ tasya nāradasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्नान करावे और विधिपूर्वक उनकी पूजा करे। तदनन्तर शुद्ध जलसे स्नान कराकर कपूर और चन्दनका लेप लगावे। तत्पश्चात् शर्करायुक्त नैवेद्य अर्पण करके आचमन करावे। फिर ब्राह्मणोंको

English

He should be exclusively thought of by those intelligent devotees who have taken refuge into him and the suppliants while remaining indifferent to their persons and abodes.

अध्याय ८१

श्लोक 6

सनत्कुमारो भगवान् व्याजहार यथातथम् ।सनत्कुमार उवाच शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यस्मिञ्जन्मनि शूलिनः

sanatkumāro bhagavān vyājahāra yathātatham / sanatkumāra uvāca śṛṇu vipra pravakṣyāmi yasmiñjanmani śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन कराकर उन्हें सुवर्ण और दक्षिणा दे। तदनन्तर उन्हें विदा करके स्वयं मौन होकर भोजन करे। इस ब्रतका पालन करके मनुष्य देवीलोकमें जाता है। श्रावण शुक्ला अष्टमीको

English

One shall continuously think: I have sought refuge in Hari stationed in the heart. It is he who will protect me always.

अध्याय ८१

श्लोक 7

प्राप्तं कृष्णरहस्यं वै सावधानो भवाधुना ।अस्मात्सारस्वतात्कल्पात्पूर्वस्मिन्पञ्चविंशके

prāptaṃ kṛṣṇarahasyaṃ vai sāvadhāno bhavādhunā / asmātsārasvatātkalpātpūrvasminpañcaviṃśake

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक देवीका यजन करके दृधसे उन्हें नहलावे और मिष्टान्न निवेदन करे, तत्पश्चात् दूसरे दिन ब्राह्मणोंको भोजन कराकर स्वयं भी भोजन करके ब्रत समाप्त करे। यह संतान

English

O lord of Radba, I belong to you physically,

अध्याय ८१

श्लोक 8

कल्पे त्वं काश्यपो जातो नारदो नाम नामतः ।तत्रैकदा त्वं कैलासं प्राप्तः कृष्णस्य योगिनः

kalpe tvaṃ kāśyapo jāto nārado nāma nāmataḥ / tatraikadā tvaṃ kailāsaṃ prāptaḥ kṛṣṇasya yoginaḥ

हिन्दी अर्थ

बढ़ानेवाला ब्रत है। श्रावण मासके कृष्ण पक्षकी अष्टमीको 'दशाफल' नामका ब्रत होता है। उस दिन उपवास-ब्रतका संकल्प लेकर स्रान और नित्यकर्म करके काली तुलसीके दस

English

* 'O excellent sage, all the servanu, friends, fathers

अध्याय ८१

श्लोक 9

संप्रष्टुं परमं तत्वं शिवं कैलासवासिनम् ।त्वया पृष्टो महादेवो रहस्यं स्वप्रकाशितम्

saṃpraṣṭuṃ paramaṃ tatvaṃ śivaṃ kailāsavāsinam / tvayā pṛṣṭo mahādevo rahasyaṃ svaprakāśitam

हिन्दी अर्थ

पत्तोंसे 'कृष्णाय नमः ', 'विष्णवे नमः ', 'अनन्ताय

English

He makes frequent travels to and fro along the forests and the cowherd's colony. He tends cows along with his friends except the slaying of demons.

अध्याय ८१

श्लोक 10

कथयामास तत्वेन नित्यलीलानुगं हरेः ।ततस्तदन्ते तु पुनस्त्वया विज्ञापितो हरः

kathayāmāsa tatvena nityalīlānugaṃ hareḥ / tatastadante tu punastvayā vijñāpito haraḥ

हिन्दी अर्थ

“दामोदराय नमः ', 'हपषीकेशाय नमः ', 'पदानाभाय

English

Hari's comrades are mentioned*to be twelve. They are Sridama and others. Radha's girl friends are mentioned to be thirtytwo. They are Suila and others.

अध्याय ८१

श्लोक 11

नित्यां लीलां हरेर्द्रष्टुं ततः प्राह सदाशिवः ।गोपीजनपदस्यान्ते वल्लभेति पदं ततः

nityāṃ līlāṃ harerdraṣṭuṃ tataḥ prāha sadāśivaḥ / gopījanapadasyānte vallabheti padaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

नामोंका उच्चारण करके प्रतिदिन भगवान् श्रीकृष्णका पूजन करे। तदनन्तर परिक्रमापूर्वक नमस्कार करे। इस प्रकार इस उत्तम ब्रतकों दस दिनतक करता रहे। इसके आदि, मध्य और अन्तमें

English

The devotee shall serve them by means of timely attendance, beginning from the early morning within an hour before sunrise and ending with midnight.

अध्याय ८१

श्लोक 12

चरणाच्छरणं पश्चात्प्रपद्ये इति वै मनुः ।मन्त्रस्यास्य ऋषिः प्रोक्तो सुरभिश्छन्द एव च

caraṇāccharaṇaṃ paścātprapadye iti vai manuḥ / mantrasyāsya ṛṣiḥ prokto surabhiśchanda eva ca

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण-मन्त्रद्ठा:ः चरुसे एक सौ आठ बार

English

With great concentration he should recite iheir thousand names every day. O leading sage, this is the way for those who seek refuge unto them.

अध्याय ८१

श्लोक 13

गायत्री देवता चास्य बल्लवीवल्लभो विभुः ।प्रपन्नो ऽस्मीति तद्भक्तौ विनियोग उदाहृतः

gāyatrī devatā cāsya ballavīvallabho vibhuḥ / prapanno 'smīti tadbhaktau viniyoga udāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक होम करे। होमके अन्तमें विद्वान् पुरुष विधिके अनुसार भलीभाँति आचार्यकी पूजा करे। सोने, ताँबे, मिट्टी अथवा बाँसके पात्रमें सोनेका सुन्दर तुलसीदल बनवाकर रखे।

English

Obeisance to that Ird Krw of xmimpeded inteU lect, obeisance to one who perpetually sports about in the ocean of nectar with the association of R&dhi

अध्याय ८१

श्लोक 14

नास्य सिद्धादिकं विप्र शोधनं न्यासकल्पनम् ।केवलं चिन्तनं सद्यो नित्यलीलाप्रकाशकम्

nāsya siddhādikaṃ vipra śodhanaṃ nyāsakalpanam / kevalaṃ cintanaṃ sadyo nityalīlāprakāśakam

हिन्दी अर्थ

साथ ही भगवान् श्रीकृष्णकी सुवर्णमयी प्रतिमा भी स्थापित करके उसकी विधिपूर्वक पूजा करे और वस्त्र तथा आभूषणोंसे विभूषित बछड्ेसहित गौका दान भी करे। दस दिनोंतक प्रतिदिन

English

O leading sage, her thousand names have been mentioned by me. They bestow worldly pleasure and salvation. What else do you wish to hear?

अध्याय ८१

श्लोक 15

आभ्यन्तरस्य धर्मस्य साधनं वच्मि सांप्रतम्

ābhyantarasya dharmasya sādhanaṃ vacmi sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्णो दस-दस पूरी अर्पण करे। उन पूरियोंको ब्रती पुरुष विधिज्ञ ब्राह्मणको दे डाले अथवा स्वयं भोजन करे। द्विजोत्तम! दसवें दिन यथाशक्ति शय्यादान करे। तत्पश्चात् द्रव्यसहित

English

Now I shall tell the means of the inner dharma.

अध्याय ८१

श्लोक 16

संगृह्य मन्त्रं गुरुभक्तियुक्तो विचिन्त्य सर्वं मनसा तदीहितम् ।कृपां तदीयां निजधर्मसंस्थो विभावयन्नात्मनि तोषयेद्गुरुम्

saṃgṛhya mantraṃ gurubhaktiyukto vicintya sarvaṃ manasā tadīhitam / kṛpāṃ tadīyāṃ nijadharmasaṃstho vibhāvayannātmani toṣayedgurum

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमयी मूर्ति आचार्यको समर्पित करे। ब्रतके अन्तमें दस ब्राह्मणोंको प्रत्येकके लिये दस-दस पूरियाँ देवे। इस प्रकार दस वर्षोतक उत्तम ब्रतका पालन करके विधिपूर्वक उपवासका

English

Having received the mantra, devoted to the teacher, reflecting in mind on all he wishes, established in his own dharma, he should please the teacher, meditating on his grace in himself.

अध्याय ८१

श्लोक 17

सताः शिक्षेत वै धर्मांन्प्रपन्नानां भयापहान् ।ऐहिकामुष्मिकीचिन्ताविधुरान् सिद्धिदायकान्

satāḥ śikṣeta vai dharmāṃnprapannānāṃ bhayāpahān / aihikāmuṣmikīcintāvidhurān siddhidāyakān

हिन्दी अर्थ

निर्वाह कर लेनेपर मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंसे सम्पन्न होता है और अन्तमें भगवान् श्रीकृष्णका सायुज्य प्राप्त कर लेता है।

English

He should learn from the good the dharmas that remove the fears of the surrendered, free of worldly and other-worldly worries, giving success.

अध्याय ८१

श्लोक 18

स्वेष्टदेवधिया नित्यं तोषयेद्वैष्णवांस्तथा ।भर्त्सनादिकमेतेषां न कदाचिद्विचिन्तयेत्

sveṣṭadevadhiyā nityaṃ toṣayedvaiṣṇavāṃstathā / bhartsanādikameteṣāṃ na kadācidvicintayet

हिन्दी अर्थ

यही 'कृष्ण-जन्माष्टमी ' तिथि है, जो मनुष्योंके सब पापोंको हर लेनेवाली कही गयी है। श्रीकृष्णके जन्मके दिन केवल उपवास करनेमात्रसे मनुष्य सात जन्मोंके पापोंसे मुक्त हो जाता है।

English

He should always please the Vaishnavas, thinking of them as his chosen deity; he should never think of rebuking them or the like.

अध्याय ८१

श्लोक 19

पूर्वकर्मवशाद्भव्यमैहिकं भोग्यमेव च ।आयुष्यकं तथा कृष्णः स्वयमेव करिष्यति

pūrvakarmavaśādbhavyamaihikaṃ bhogyameva ca / āyuṣyakaṃ tathā kṛṣṇaḥ svayameva kariṣyati

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष उपवास करके नदी आदिके निर्मल जलमें तिलमिश्रित जलसे स्नान करे। फिर उत्तम स्थानमें बने हुए मण्डपके भीतर मण्डल बनावे। मण्डलके मध्यभागमें ताँबे या मिट्टीका कलश

English

By the force of former karma whatever is to be in this life and enjoyed, and long life, Krishna himself will provide.

अध्याय ८१

श्लोक 20

श्रीकृष्णं नित्यलीलास्थं चिन्तयेत्स्वधियानिशम् ।श्रीमदर्चावतारेण कृष्णं परिचरेत्सदा

śrīkṛṣṇaṃ nityalīlāsthaṃ cintayetsvadhiyāniśam / śrīmadarcāvatāreṇa kṛṣṇaṃ paricaretsadā

हिन्दी अर्थ

स्थापित करे। उसके ऊपर ताँबेका पात्र रखे। उस पात्रके ऊपर दो वस्त्रोंसे ढकी हुई श्रीकृष्णकी सुवर्णमयी सुन्दर प्रतिमा स्थापित करे। फिर वाद्य आदि उपचारोंद्वारा स्लेहपूर्ण द्दयसे उसकी

English

He should constantly meditate in his mind on Shri Krishna in eternal play; he should always serve Krishna in the glorious image-form.

अध्याय ८१

श्लोक 21

अनन्यचिन्तनीयो ऽसौ प्रपन्नैः शरणार्थिभिः ।स्थेयं च देहगेहादावुदासीनतया बुधैः

ananyacintanīyo 'sau prapannaiḥ śaraṇārthibhiḥ / stheyaṃ ca dehagehādāvudāsīnatayā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। कलशके सब ओर पूर्व आदि क्रमसे देवकी, वसुदेव, यशोदा, ननन्‍्द, ब्रज, गोपगण,

English

He is to be thought of with undivided thought by the surrendered and seekers of refuge; the wise should stay indifferent to body and home.

अध्याय ८१

श्लोक 22

गुरोरवज्ञां साधूनां निन्दां भेदं हरे हरौ ।वेदनिन्दां हरेर्नामबलात्पापसमीहनम्

guroravajñāṃ sādhūnāṃ nindāṃ bhedaṃ hare harau / vedanindāṃ harernāmabalātpāpasamīhanam

हिन्दी अर्थ

अमावास्यातक मास माननेवालॉकी दृष्टिसे यह श्रावण मासके कृष्ण पक्षकी अष्टमी कही गयी है। जो पूर्णिमातक ही मास मानते हैं उनकी दृष्टिसे यह अष्टमी भाद्रपद कृष्ण पक्षमें पड़ती है।

English

Disrespect to the teacher, slander of the good, distinguishing Hari from Hari, slander of the Veda, committing sin on the strength of Hari's name,

अध्याय ८१

श्लोक 23

अर्थवादं हरेर् नाम्नि पाषण्डं नामसंग्रहे ।अलसे नास्तिके चैव हरिनामोपदेशनम्

arthavādaṃ harer nāmni pāṣaṇḍaṃ nāmasaṃgrahe / alase nāstike caiva harināmopadeśanam

हिन्दी अर्थ

गोपीवृन्द तथा गोसमुदायकी पूजा करे। तत्पश्चात् आरती करके अपराध क्षमा कराते हुए भक्तिपूर्वक प्रणाम करे। उसके बाद आधी राततक वहीं रहे। आधी रातमें पुनः श्रीहरिको पद्चामृत तथा

English

treating the name as mere praise, heresy in gathering names, preaching Hari's name to the lazy and unbelievers,

अध्याय ८१

श्लोक 24

नामविस्मरणं चापि नाम्न्यनादरमेव च ।संत्यजेद् दूरतो वत्स दोषानेतान्सुदारुणान्

nāmavismaraṇaṃ cāpi nāmnyanādarameva ca / saṃtyajed dūrato vatsa doṣānetānsudāruṇān

हिन्दी अर्थ

शुद्ध जलसे स्नान कराये और गन्ध-पुष्प आदिसे पुन: उनकी पूजा करे। नारद! धनिया, अजवाइन, सोंठ, खाँड॒ और घीके मेलसे नैवेद्य तैयार करके उसे चाँदीके पात्रमें रखकर भगवान्को अर्पण

English

forgetfulness of the name, and disrespect of the name — child, one should abandon from afar these very dreadful faults.

अध्याय ८१

श्लोक 25

प्रपन्नो ऽस्मीति सततं चिन्तयेद्धृद्गतं हरिम् ।स एव पालनं नित्यं करिष्यति ममेति च

prapanno 'smīti satataṃ cintayeddhṛdgataṃ harim / sa eva pālanaṃ nityaṃ kariṣyati mameti ca

हिन्दी अर्थ

करे। फिर दशावतारधारी श्रीहरिका चिन्तन करते हुए पुनः आरती करके चन्द्रोदय होनेपर चन्द्रमाको अर्घध्य दे। उसके बाद देवेश्वर श्रीकृष्णसे क्षमा-प्रार्थना करके ब्रती पुरुष पौराणिक स्तोत्र-

English

He should constantly think of Hari in the heart: "I am surrendered; he alone will always protect me."

अध्याय ८१

श्लोक 26

तवास्मि राधिकानाथ कर्मणा मनसा गिरा ।कृष्णकान्तेति चैवास्मि युवामेव गतिर्मम

tavāsmi rādhikānātha karmaṇā manasā girā / kṛṣṇakānteti caivāsmi yuvāmeva gatirmama

हिन्दी अर्थ

पाठ और गीत-वाद्य आदि अनेक कार्यक्रमोंद्वारा रात्रिका शेष भाग व्यतीत करे। तदनन्तर प्रात:काल श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको मिष्टात्न भोजन करावे और उन्हें प्रसन्नतापूर्वक दक्षिणा देकर विदा करे। तत्पश्चात्

English

"I am yours, O lord of Radhika, in deed, mind and speech; and I am yours, O beloved of Krishna; you two alone are my refuge."

अध्याय ८१

श्लोक 27

दासाः सखायः पितरः प्रेयस्यश्च हरेरिह ।सर्वे नित्या मुनिश्रेष्ठ चिन्तनीया महात्मभिः

dāsāḥ sakhāyaḥ pitaraḥ preyasyaśca hareriha / sarve nityā muniśreṣṭha cintanīyā mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्की सुवर्णमयी प्रतिमाको स्वर्ण, धेनु और भूमिसहित आचार्यको दान करे। फिर और भी दक्षिणा देकर उन्हें विदा करनेके पश्चात् स्वयं भी स्त्री, पुत्र, सुहृद् तथा भृत्यवर्गके साथ भोजन

English

Servants, friends, parents and beloveds of Hari here are all eternal, O best of sages, to be thought of by the great-souled.

अध्याय ८१

श्लोक 28

गमनागमने नित्यकरोति वनगोष्टयोः ।गोचारणं वयस्यैश्च विनासुरविघातनम्

gamanāgamane nityakaroti vanagoṣṭayoḥ / gocāraṇaṃ vayasyaiśca vināsuravighātanam

हिन्दी अर्थ

करे। इस प्रकार व्रत करके मनुष्य श्रेष्ठ विमानपर बैठकर साक्षात् गोलोकमें जाता है। इस जन्माष्टमीके समान दूसरा कोई ब्रत तीनों लोकोंमें नहीं है, जिसके करनेसे करोड़ों एकादशियोंका फल प्राप्त

English

He goes to and from the forest and cow-pen daily, grazing cows with his comrades, and slaying demons —

अध्याय ८१

श्लोक 29

सखायो द्वादशाख्याता हरेः श्रीदामपूर्वकाः ।राधिकायाः सुशीलाद्याः सख्यो द्वात्रिंशदीरिताः

sakhāyo dvādaśākhyātā hareḥ śrīdāmapūrvakāḥ / rādhikāyāḥ suśīlādyāḥ sakhyo dvātriṃśadīritāḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। भाद्रपद शुक्ला अष्टमीको मनुष्य 'राधाब्रत' करे। इसमें भी पूर्ववत् कलशके ऊपर स्थापित श्रीराधाकी स्वर्णमयी प्रतिमाका पूजन करना चाहिए। मध्याह्कालमें श्रीराधाजीका पूजन

English

the twelve friends of Hari are told, beginning with Shridama; Radhika's friends, Sushila and others, are said to be thirty-two.

अध्याय ८१

श्लोक 30

आत्मानं चिन्तयेद्वत्स तासां मध्ये मनोरमाम् ।रूपयौवनसंपन्नां किशोरीं च स्वलङ्कृताम्

ātmānaṃ cintayedvatsa tāsāṃ madhye manoramām / rūpayauvanasaṃpannāṃ kiśorīṃ ca svalaṅkṛtām

हिन्दी अर्थ

करके एकभुक्त व्रत करे। यदि शक्ति हो तो लेता तथा राधापरिकरोंमें निवास करता है।

English

Child, he should think of himself among them as a lovely girl, endowed with beauty and youth, well adorned,

अध्याय ८१

श्लोक 31

नानाशिल्पकलाभिज्ञां कृष्णभोगानुरूपिणीम् ।तत्सेवनसुखाह्लादभावेनातिसुनिर्वृताम्

nānāśilpakalābhijñāṃ kṛṣṇabhogānurūpiṇīm / tatsevanasukhāhlādabhāvenātisunirvṛtām

हिन्दी अर्थ

भक्त पुरुष पूरा उपवास करे। फिर दूसरे दिन

English

skilled in various crafts and arts, suited to Krishna's pleasure, very content with the joy of delight in service to them.

अध्याय ८१

श्लोक 32

ब्राह्मं मुहूर्तमारभ्य यावदर्धनिशा भवेत् ।तावत्परिचरेत्तौ तु यथाकालानुसेवया

brāhmaṃ muhūrtamārabhya yāvadardhaniśā bhavet / tāvatparicarettau tu yathākālānusevayā

हिन्दी अर्थ

इसी तिथिको “दूर्वष्टमीत्रत” भी बताया

English

From the Brahma-muhurta until midnight he should serve those two with fitting service at the proper times.

अध्याय ८१

श्लोक 33

सहस्रं च तयोर्न्नाम्नां पठेन्नित्यं समाहितः ।एतसाधनमुद्दिष्टं प्रपन्नानां मुनीश्वर

sahasraṃ ca tayornnāmnāṃ paṭhennityaṃ samāhitaḥ / etasādhanamuddiṣṭaṃ prapannānāṃ munīśvara

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक सुवासिनी स्त्रियोंको भोजन कराकर गया है। पवित्र स्थानमें उगी हुई दूबपर शिवलिड्डकी आचार्यको प्रतिमा दान करे। तत्पश्चात् स्वयं भी स्थापना करके गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, भोजन करे। इस प्रकार इस ब्रतको समाप्त करना दही, अक्षत और फल आबदिके द्वारा भक्तिपूर्वक चाहिए। ब्रह्म! त्रती पुरुष विधिपूर्वक इस उसकी पूजा करे। पूजाके अन्तमें एकाग्रचित्त

English

He should daily chant attentively the thousand names of the two. This practice has been told for the surrendered, O lord of sages.

अध्याय ८१

श्लोक 34

नाख्येयं कस्यचित्तुभ्यं मया तत्त्वं प्रकाशितम् ।सनत्कुमार उवाच ततस्त्वं नारद पुनः पृष्टवान्वै सदाशिवम्

nākhyeyaṃ kasyacittubhyaṃ mayā tattvaṃ prakāśitam / sanatkumāra uvāca tatastvaṃ nārada punaḥ pṛṣṭavānvai sadāśivam

हिन्दी अर्थ

“राधाष्टरमीब्र)' के करनेसे त्रजका रहस्य जान होकर अर्घ्य दे। अर्ध्य देनेके पश्चात् परिक्रमा

English

It should not be told to anyone; I have revealed this truth to you. Sanatkumara said: "Then you, Narada, asked Sadashiva again,

अध्याय ८१

श्लोक 35

नाम्नां सहस्रं तच्चापि प्रोक्तवां स्तच्छृणुष्व मे ।ध्यात्वा वृन्दावने रम्ये यमुनातीरसंगतम्

nāmnāṃ sahasraṃ taccāpi proktavāṃ stacchṛṇuṣva me / dhyātvā vṛndāvane ramye yamunātīrasaṃgatam

हिन्दी अर्थ

करके वहीं ब्राह्मणोंको भोजन करावे और उन्हें दक्षिणा, उत्तम फल तथा सुगन्धित मिष्टान्न देकर विदा करे; फिर स्वयं भी भोजन करके अपने घर जाय। विप्रवर ! इस प्रकार यह ' दूर्वाष्टमी ' मनुष्योंके

English

and he told you the thousand names too; hear them from me. Having meditated in lovely Vrindavana, at the bank of the Yamuna,

अध्याय ८१

श्लोक 36

कल्पवृक्षं समाश्रित्य तिष्ठन्तं राधिकायुतम् ।पठेन्नामसहस्रं तु युगलाख्यं महामुने

kalpavṛkṣaṃ samāśritya tiṣṭhantaṃ rādhikāyutam / paṭhennāmasahasraṃ tu yugalākhyaṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

लिये पुण्यदायिनी तथा उनका पाप हर लेनेवाली है। यह चारों वर्णो और विशेषत: स्त्रियोंके लिये अवश्यकर्तव्य ब्रत है। ब्रह्मनन्! जब वह अष्टमी ज्येष्ठा नक्षत्रसे संयुक्त हो तो उसे “ज्येष्ठा अष्टमी 'के

English

taking refuge at the wish-tree, standing with Radhika, one should recite the thousand names called 'Yugala', O great sage.

अध्याय ८१

श्लोक 37

देवकीनन्दनः शौरिर्वासुदेवो बलानुजः ।गदाग्रजः कंसमोहः कंससेवकमोहनः

devakīnandanaḥ śaurirvāsudevo balānujaḥ / gadāgrajaḥ kaṃsamohaḥ kaṃsasevakamohanaḥ

हिन्दी अर्थ

नामसे जानना चाहिए। वह पूजित होनेपर सब पापोंका नाश करनेवाली है। इस तिथिसे लेकर सोलह दिनोंतक महालक्ष्मीका ब्रत बताया गया है। पहले इस प्रकार संकल्प करे--

English

Devakinandana, Shauri, Vasudeva, Baladeva's younger brother, Gadagraja, Kamsa's bewilderer, bewilderer of Kamsa's servants,

अध्याय ८१

श्लोक 38

भिन्नर्गलः भिन्नलोहः पितृबाह्यः पितृस्तुतः ।मातृस्तुतः शिवध्येयो यमुनाजलभेदनः

bhinnargalaḥ bhinnalohaḥ pitṛbāhyaḥ pitṛstutaḥ / mātṛstutaḥ śivadhyeyo yamunājalabhedanaḥ

हिन्दी अर्थ

करिष्ये5हं महालक्ष्मीत्रतं ते त्वत्परायण:।

English

Bhinnargala (the one who broke the bolt), Bhinnalauha (who broke the iron), the one outside his father's care, praised by his father, praised by his mother, meditated on by Shiva, the one who parted the Yamuna's waters,

अध्याय ८१

श्लोक 39

व्रजवासी व्रजानन्दी नन्दबालो दयानिधिः ।लीलाबालः पद्मनेत्रो गोकुलोत्सव ईश्वरः

vrajavāsī vrajānandī nandabālo dayānidhiḥ / līlābālaḥ padmanetro gokulotsava īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

'देवि! मैं आपकी सेवामें तत्पर होकर आपके इस महालक्ष्मीब्रका पालन करूँगा। आपकी कृपासे यह ब्रत बिना किसी विज्न- बाधाके परिपूर्ण हो।'

English

dweller in Vraja, delight of Vraja, the boy of Nanda, treasury of mercy, the child at play, lotus-eyed, festival of Gokula, the Lord,

अध्याय ८१

श्लोक 40

गोपिकानन्दनः कृष्णो गोपानन्दः सतां गतिः ।बकप्राणहरो विष्णुर्बकमुक्तिप्रदो हरिः

gopikānandanaḥ kṛṣṇo gopānandaḥ satāṃ gatiḥ / bakaprāṇaharo viṣṇurbakamuktiprado hariḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर दाहिने हाथमें सोलह तन्तु और सोलह गाँठोंसे युक्त डोरा बाँध ले। तबसे ब्रती पुरुष प्रतिदिन गन्ध आदि उपचारोंद्वारा महालक्ष्मीकी पूजा करे। पूजाका यह क्रम आश्विन कृष्णा अष्टमीतक

English

delight of the gopis, Krishna, delight of the cowherds, goal of the good, slayer of Baka, Vishnu, giver of liberation to Baka, Hari,

अध्याय ८१

श्लोक 41

बलदोलाशयशयः श्यामलः सर्वसुंदरः ।पद्मनाभो हृषीकेशः क्रीडामनुजबालकः

baladolāśayaśayaḥ śyāmalaḥ sarvasuṃdaraḥ / padmanābho hṛṣīkeśaḥ krīḍāmanujabālakaḥ

हिन्दी अर्थ

उसका उद्यापन करे। वस्त्र घेरकर एक मण्डप बना ले। उसके भीतर सर्वतोभद्रमण्डलकी रचना करे और उस मण्डलमें कलशकी प्रतिष्ठा करके दीपक जला दे। फिर अपनी बाँहसे डोरा उतारकर

English

resting in the swinging cradle, dark, beautiful in all, Padmanabha, Hrishikesha, the human child at play,

अध्याय ८१

श्लोक 42

लीलाविध्वस्तशकटो वेदमन्त्राभिषेचितः ।यशोदानन्दनः कान्तो मुनिकोटिनिषेवितः

līlāvidhvastaśakaṭo vedamantrābhiṣecitaḥ / yaśodānandanaḥ kānto munikoṭiniṣevitaḥ

हिन्दी अर्थ

कलशके नीचे रख दे। इसके बाद सोनेकी चार प्रतिमाए बनवावे, वे सब-की-सब महालक्ष्मीस्वरूपा हों। फिर पञ्मामृत और जलसे उन सबको स्नान करावे तथा षोडशोपचारसे विधिपूर्वक पूजा करके

English

who in play broke the cart, anointed with Vedic mantras, delight of Yashoda, lovely, served by ten million sages,

अध्याय ८१

श्लोक 43

नित्यं मधुवनावासी वैकुण्ठः संभवः क्रतुः ।रमापतिर्यदुपतिर्मुरारिर्मधुसूदनः

nityaṃ madhuvanāvāsī vaikuṇṭhaḥ saṃbhavaḥ kratuḥ / ramāpatiryadupatirmurārirmadhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ जागरण करे। तदनन्तर आधी रातके समय चन्द्रोदय होनेपर श्रीखण्ड आदि द्रव्योंसे विधिपूर्वक अर्ध्य अर्पण करे। यह अर्घ्य चन्द्रमण्डलमें स्थित

English

always dwelling in Madhuvana, Vaikuntha, Sambhava, Kratu, Lord of Rama, Lord of the Yadus, Murari, Madhusudana,

अध्याय ८१

श्लोक 44

माधवो मानहारी च श्रीपतिर्भूधरः प्रभुः ।बृहद्वनमहालीलो नन्दसूनुर्महासनः

mādhavo mānahārī ca śrīpatirbhūdharaḥ prabhuḥ / bṛhadvanamahālīlo nandasūnurmahāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

महालक्ष्मीके उद्देश्यसे देना चाहिए। अर्घ्य देनेके पश्चात् महालक्ष्मीकी प्रार्थना करे और फिर ब्रत करनेवाली स्त्री श्रोत्रिय ब्राह्मणोंकी पत्रियोंका रोली, महावर और काजल आदि सौभाग्यसूचक द्रब्योंद्वारा

English

Madhava, remover of pride, Lord of Shri, bearer of the earth, the Master, of great play in Brihadvana, Nanda's son, of great seat,

अध्याय ८१

श्लोक 45

तृणावर्तप्राणहारी यशोदाविस्मयप्रदः ।त्रैलोक्यवक्त्रः पद्माक्षः पद्महस्तः प्रियङ्करः

tṛṇāvartaprāṇahārī yaśodāvismayapradaḥ / trailokyavaktraḥ padmākṣaḥ padmahastaḥ priyaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

भलीभाँति पूजन करके उन्हें भोजन करावे। तत्पश्चात् बिल्व, कमल और खोीरसे अग्रिमें आहुति दे। ब्रह्मन्! उक्त वस्तुओंके अभावमें केवल घीकी आहुति दे। ग्रहोंके लिये समिधा और तिलका

English

slayer of Trinavarta, giver of wonder to Yashoda, with the three worlds in his mouth, lotus-eyed, lotus-handed, benefactor,

अध्याय ८१

श्लोक 46

ब्रह्मण्यो धर्मगोप्ता च भूपतिः श्रीधरः स्वराट् ।अजाध्यक्षः शिवाध्यक्षो धर्माध्यक्षो महेश्वरः

brahmaṇyo dharmagoptā ca bhūpatiḥ śrīdharaḥ svarāṭ / ajādhyakṣaḥ śivādhyakṣo dharmādhyakṣo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हवन करे। सब रोगोंकी शान्तिके उद्देश्यसे भगवान् मृत्युझयके लिये भी आहुति देनी चाहिए। चन्दन,

English

devoted to Brahmins, protector of dharma, lord of the earth, Shridhara, self-ruling, overseer of Brahma, overseer of Shiva, overseer of dharma, Maheshvara,

अध्याय ८१

श्लोक 47

वेदान्तवेद्यो ब्रह्मस्थः प्रजापतिरमोघदृक् ।गोपीकरावलंबी च गोपबालकसुप्रियः

vedāntavedyo brahmasthaḥ prajāpatiramoghadṛk / gopīkarāvalaṃbī ca gopabālakasupriyaḥ

हिन्दी अर्थ

सुपारी, नारियल तथा नाना प्रकारके भक्ष्य पदार्थ-- सबको नये सूपेमें रखे। प्रत्येक वस्तु सोलहकी संख्यामें हो। उन सब वस्तुओंको दूसरे सूपसे

English

known by Vedanta, dwelling in Brahman, Prajapati, of unfailing sight, holder of the gopis' hands, dear to cowherd boys,

अध्याय ८१

श्लोक 48

बालानुयीयी बलवान् श्रीदामप्रिय आत्मवान् ।गोपीगृहाङ्गणरतिर्भद्रः सुश्लोकमङ्गलः

bālānuyīyī balavān śrīdāmapriya ātmavān / gopīgṛhāṅgaṇaratirbhadraḥ suślokamaṅgalaḥ

हिन्दी अर्थ

पढ़ते हुए उपर्युक्त सब वस्तुएँ महालक्ष्मीको समर्पित

English

who follows the children, mighty, dear to Shridama, self-possessed, delighting in the gopis' courtyards, auspicious, of fair praise, blessing,

अध्याय ८१

श्लोक 49

नवनीतहरो बालो नवनीतप्रियाशनः ।बालवृन्दी मर्कवृन्दी चकिताक्षः पलायितः

navanītaharo bālo navanītapriyāśanaḥ / bālavṛndī markavṛndī cakitākṣaḥ palāyitaḥ

हिन्दी अर्थ

'क्षीससागरसे प्रकट हुई चन्द्रमाकी सहोदर भगिनी श्रीविष्णुवल्लभा महालक्ष्मी इस ब्रतसे

English

stealer of butter, the child, fond of eating butter, with troops of children and monkeys, wide-eyed in alarm, one who ran away,

अध्याय ८१

श्लोक 50

यशोदातर्जितः कंपी मायारुदितशोभनः ।दामोदरो ऽप्रमेयात्मा दयालुर्भक्तवत्सलः

yaśodātarjitaḥ kaṃpī māyāruditaśobhanaḥ / dāmodaro 'prameyātmā dayālurbhaktavatsalaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्त चार प्रतिमाएँ श्रोत्रिय ब्राह्मणको अर्पित करे। इसके बाद चार ब्राह्मणों और सोलह सुवासिनी स्त्रियोंको मिष्टान्न भोजन कराकर दक्षिणा देकर उन्हें विदा करे। फिर नियम समाप्त करके

English

rebuked by Yashoda, trembling, charming in feigned crying, Damodara, immeasurable-souled, merciful, loving to devotees,

अध्याय ८१

श्लोक 51

सुबद्धोलूखले नम्रशिरा गोपीकदर्थितः ।वृक्षभङ्गी शोकभङ्गी धनदात्मजमोक्षणः

subaddholūkhale namraśirā gopīkadarthitaḥ / vṛkṣabhaṅgī śokabhaṅgī dhanadātmajamokṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इष्ट भाई-बन्धुओंके साथ भोजन करे। विप्रवर! यह महालक्ष्मीका ब्रत है। इसका विधिपूर्वक पालन करके मनुष्य इहलोकके इष्ट भोगोंका उपभोग करनेके बाद चिरकालतक लक्ष्मीलोकमें

English

well bound to the mortar, bowing his head, teased by the gopis, breaker of trees, breaker of sorrow, liberator of Kubera's sons,

अध्याय ८१

श्लोक 52

देवर्षिवचनश्लाघी भक्तवात्सल्यसागरः ।व्रजकोलाहलकरो व्रजानदविवर्द्धनः

devarṣivacanaślāghī bhaktavātsalyasāgaraḥ / vrajakolāhalakaro vrajānadavivarddhanaḥ

हिन्दी अर्थ

निवास करता है। विप्रवर! आश्विन मासके शुक्‍्लपक्षमें जो अष्टमी आती है, उसे 'महाष्टमी' कहा गया है। उसमें सभी उपचारोंसे दुर्गाजीके पूजनका विधान

English

approving the words of the divine sage, ocean of love for devotees, maker of the uproar in Vraja, increaser of the delight of Vraja,

अध्याय ८१

श्लोक 53

गोपात्मा प्रेरकः साक्षी वृन्दावननिवासकृत् ।वत्सपालो वत्सपतिर्गोपदारकमण्डनः

gopātmā prerakaḥ sākṣī vṛndāvananivāsakṛt / vatsapālo vatsapatirgopadārakamaṇḍanaḥ

हिन्दी अर्थ

है। जो “महाष्टमी 'को उपवास अथवा एकभुक्त ब्रत करता है, वह सब ओरसे वैभव पाकर

English

the Self of the cowherds, the impeller, the witness, maker of the dwelling in Vrindavana, protector of calves, lord of calves, ornament of cowherd boys,

अध्याय ८१

श्लोक 54

बालक्रीडो बालरतिर्बालकः कनकाङ्गदी ।पीताम्बरो हेममाली मणिमुक्ताविभूषणः

bālakrīḍo bālaratirbālakaḥ kanakāṅgadī / pītāmbaro hemamālī maṇimuktāvibhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

है। कार्तिक कृष्णपक्षमें अष्टमीको 'ककंष्टिमी ' नामक ब्रत कहा गया है। उसमें यत्रपूर्वक उमासहित भगवान् शट्डभूरकी पूजा करनी चाहिए। जो सर्वगुणसम्पन्न पुत्र और नाना प्रकारके सुखकी

English

playing as a child, fond of children, the child with golden armlets, in yellow, golden-garlanded, adorned with gems and pearls,

अध्याय ८१

श्लोक 55

किङ्किणीकटकी सूत्री नूपुरी मुद्रि कान्वितः ।वत्सासुरपतिध्वंसी बकासुरविनाशनः

kiṅkiṇīkaṭakī sūtrī nūpurī mudri kānvitaḥ / vatsāsurapatidhvaṃsī bakāsuravināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

अभिलाषा रखते हैं, उन ब्रती पुरुषोंको चन्द्रोदय होनेपर सदा चन्द्रमाके लिये अर्ध्यदान करना चाहिए। कार्तिकके शुक्लपक्षमें गोपाष्टमीका ब्रत बताया गया है। उसमें गौओंकी पूजा करना,

English

with bells and bracelets, with a girdle, anklets, rings; slayer of the lord of calf-demons, destroyer of the demon Baka,

अध्याय ८१

श्लोक 56

अघासुरविनाशी च विनिद्रीकृतबालकः ।आद्य आत्मप्रदः संगी यमुनातीरभोजनः

aghāsuravināśī ca vinidrīkṛtabālakaḥ / ādya ātmapradaḥ saṃgī yamunātīrabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

गोग्रास देना, गौओंकी परिक्रमा करना, गौओंके पीछे-पीछे चलना और गोदान करना आदि कर्तव्य है। जो समस्त सम्पत्तियोंकी इच्छा रखता हो, उसे उपर्युक्त कार्य अवश्य करने चाहिए।

English

destroyer of the demon Agha, who woke the sleeping children, the primal one, giver of himself, companion, eating on the bank of the Yamuna,

अध्याय ८१

श्लोक 57

गोपालमण्डलीमध्यः सर्वगोपालभूषणः ।कृतहस्ततलग्रासो व्यञ्जनाश्रितशाखिकः

gopālamaṇḍalīmadhyaḥ sarvagopālabhūṣaṇaḥ / kṛtahastatalagrāso vyañjanāśritaśākhikaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष मासके कृष्णपक्षकी अष्टमीको ' अनघाष्टमी- ब्रत' कहा गया है। उसमें अनेक पुत्रोंसे युक्त अनघ और अनघा--इन दोनों पति-पत्नीकी कुशमयी प्रतिमा बनायी जाती है। उस युगल जोड़ीको

English

in the middle of the circle of cowherds, ornament of all cowherds, with a morsel in his palm, with a vegetable on a branch,

अध्याय ८१

श्लोक 58

कृतबाहुशृङ्गयष्टिगुञ्जालङ्कृतकण्ठकः ।मयूरपिच्छमुकुटो वनमालाविभूषितः

kṛtabāhuśṛṅgayaṣṭiguñjālaṅkṛtakaṇṭhakaḥ / mayūrapicchamukuṭo vanamālāvibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

गोबरसे लीपे हुए शुभ स्थानमें स्थापित करके गन्ध-पुष्प आदि विविध उपचारोंसे उनकी पूजा करे। फिर ब्राह्मण पति-पत्रीको भोजन कराकर दक्षिणा देकर विदा करे। स्त्री हो या पुरुष

English

with horn, flute, staff and a garland of gunja berries on his neck, with a crown of peacock feathers, adorned with forest garland,

अध्याय ८१

श्लोक 59

गैरिकाचित्रितवपुर्नवमेघवपुः स्मरः ।कोटिकन्दर्पलावण्यो लसन्मकरकुण्डलः

gairikācitritavapurnavameghavapuḥ smaraḥ / koṭikandarpalāvaṇyo lasanmakarakuṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक इस ब्रतका अनुष्ठान करके उत्तम लक्षणोंसे युक्त पुत्र पाता है।

English

his body painted with red ochre, with a body like a fresh cloud, Love himself, with the beauty of ten million Cupids, with shining shark-shaped earrings,

अध्याय ८१

श्लोक 60

आजानुबाहुर्भगवान्निद्रारहितलोचनः ।कोटिसागरगाभीर्यः कालकालः सदाशिवः

ājānubāhurbhagavānnidrārahitalocanaḥ / koṭisāgaragābhīryaḥ kālakālaḥ sadāśivaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष शुक्ला अष्टमीको कालभैरवके समीप उपवासपूर्वक जागरण करके मनुष्य बड़े-बड़े पापोंसे मुक्त हो जाता है। पौष शुक्ल अष्टरमीको अष्टकासंज्ञक श्राद्ध पितरोंको एक वर्षतक तृप्ति

English

long-armed, the Lord, sleepless-eyed, with the depth of ten million oceans, Time of Time, ever-auspicious,

अध्याय ८१

श्लोक 61

विरञ्चिमोहनवपुर्गोपवत्सवपुर्द्धरः ।ब्रह्माण्डकोटिजनको ब्रह्ममोहविनाशकः

virañcimohanavapurgopavatsavapurddharaḥ / brahmāṇḍakoṭijanako brahmamohavināśakaḥ

हिन्दी अर्थ

देनेवाला और कुल-संततिको बढ़ानेवाला है। उस दिन भक्तिपूर्वक शिवकी पूजा करके केवल भक्तिका आचरण करते हुए मनुष्य भोग और मोक्ष दोनों प्राप्त कर लेता है। माघ मासके

English

whose body bewildered Brahma, who took the form of the cowherd boys and calves, father of ten million cosmic eggs, destroyer of Brahma's delusion,

अध्याय ८१

श्लोक 62

ब्रह्मा ब्रह्मेडितः स्वामी शक्रदर्पादिनाशनः ।गिरिपूजोपदेष्टा च धृतगोवर्द्धनाचलः

brahmā brahmeḍitaḥ svāmī śakradarpādināśanaḥ / giripūjopadeṣṭā ca dhṛtagovarddhanācalaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णपक्षकी अष्टमीको सम्पूर्ण कामनाओंको पूर्ण करनेवाली भद्रकाली देवीकी भक्तिभावसे पूजा करे। जो अविच्छिन्न संतति और विजय चाहता हो, वह माघ मासके शुक्‍्लपक्षकी अपष्टमीको

English

Brahma, praised by Brahma, the Master, destroyer of the pride of Indra and others, teacher of the worship of the mountain, holder of Mount Govardhana,

अध्याय ८१

श्लोक 63

पुरन्दरेडितः पूज्यः कामधेनुप्रपूजितः ।सर्वतीर्थाभिषिक्तश्च गोविन्दो गोपरक्षकः

purandareḍitaḥ pūjyaḥ kāmadhenuprapūjitaḥ / sarvatīrthābhiṣiktaśca govindo goparakṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

भीष्मजीका तर्पण करे। ब्रह्मन्! फाल्गुन मासके कृष्णपक्षकी अष्टमीको ब्रतपरायण पुरुष समस्त कामनाओंकी सिद्धिके लिये भीमादेवीकी आराधना करे। फाल्गुन शुक्ला अष्टमीको गन्ध आदि

English

praised by Indra, worshipped, worshipped by Kamadhenu, bathed by all holy waters, Govinda, protector of cows,

अध्याय ८१

श्लोक 64

कालियार्तिकरः क्रूरो नागपत्नीडितो विराट् ।धेनुकारिः प्रलंबारिर्वृषासुरविमर्दनः

kāliyārtikaraḥ krūro nāgapatnīḍito virāṭ / dhenukāriḥ pralaṃbārirvṛṣāsuravimardanaḥ

हिन्दी अर्थ

उपचारोंसे शिव और शिवाकी भलीभाँति पूजा करके मनुष्य सम्पूर्ण सिद्धियोंका अधीश्वर हो जाता है। सभी मासोंके दोनों पक्षोंमें अष्टमीके दिन विधिपूर्वक शिव और पार्वतीकी पूजा करके

English

tormentor of Kaliya, fierce, praised by the serpent's wives, the Universal, enemy of Dhenuka, enemy of Pralamba, crusher of the bull demon,

अध्याय ८१

श्लोक 65

मायासुरात्मजध्वंसी केशिकण्ठविदारकः ।गोपगोप्ता धेनुगोप्ता दावाग्निपरिशोषकः

māyāsurātmajadhvaṃsī keśikaṇṭhavidārakaḥ / gopagoptā dhenugoptā dāvāgnipariśoṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य मनोवाजञ्छित फल प्राप्त कर लेता है।

English

slayer of the son of the Maya-demon, tearer of Keshi's throat, protector of cowherds, protector of cows, drinker of the forest fire,

अध्याय ८१

श्लोक 66

गोपकन्यावस्त्रहारी गोपकन्यावरप्रदः ।यज्ञपत्न्यन्नभोजी च मुनिमानापहारकः

gopakanyāvastrahārī gopakanyāvarapradaḥ / yajñapatnyannabhojī ca munimānāpahārakaḥ

हिन्दी अर्थ

नवमी-सम्बन्धी ब्रतोंकी विधि और महिमा

English

stealer of the cowherd girls' clothes, giver of boons to cowherd girls, eater of the sacrificers' wives' food, remover of the pride of sages,

अध्याय ८१

श्लोक 67

जलेशमानमथनो नन्दगोपालजीवनः ।गन्धर्वशापमोक्ता च शङ्खचूडशिरोहरः

jaleśamānamathano nandagopālajīvanaḥ / gandharvaśāpamoktā ca śaṅkhacūḍaśiroharaḥ

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--विप्रेन्द्र! अब मैं तुमसे नवमीके ब्रतोंका वर्णन करता हूँ, लोकमें जिनका पालन करके मनुष्य मनोवाज्छित फल पाते हैं। चैत्रके शुक्लपक्षमें नवमीको ' श्रीरामनवमी 'का ब्रत

English

crusher of Varuna's pride, life of Nanda's cowherds, liberator of the Gandharva from his curse, slayer of Shankhachuda,

अध्याय ८१

श्लोक 68

वंशी वटी वेणुवादी गोपीचिन्तापहारकः ।सर्वगोप्ता समाह्वानः सर्वगोपीमनोरथः

vaṃśī vaṭī veṇuvādī gopīcintāpahārakaḥ / sarvagoptā samāhvānaḥ sarvagopīmanorathaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। उसमें भक्तियुक्त पुरुष यदि शक्ति हो तो विधिपूर्वक उपवास करे। जो अशक्त हो, वह जन्मोत्सवके बाद एक समय भोजन

English

the flute-player, of the banyan, the player of the flute, remover of the gopis' worries, protector of all, the caller, fulfiller of all gopis' wishes,

अध्याय ८१

श्लोक 69

व्यङ्गधर्मप्रवक्ता च गोपीमण्डलमोहनः ।रासक्रीडारसास्वादी रसिको राधिकाधवः

vyaṅgadharmapravaktā ca gopīmaṇḍalamohanaḥ / rāsakrīḍārasāsvādī rasiko rādhikādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

। ब्राह्मणोंको मिष्टान्न भोजन कराकर

English

teacher of the dharma of the defective, bewilderer of the circle of gopis, enjoyer of the delight of Rasa play, the connoisseur, Radhika's beloved,

अध्याय ८१

श्लोक 70

किशोरीप्राणनाथश्च वृषभानसुताप्रियः ।सर्वगोपीजनानन्दी गोपीजनविमोहनः

kiśorīprāṇanāthaśca vṛṣabhānasutāpriyaḥ / sarvagopījanānandī gopījanavimohanaḥ

हिन्दी अर्थ

५८4४ हू. आह प्रसन्न करे। गौ, भूमि, तिल

English

lord of the life of the maidens, dear to Vrishabhanu's daughter, delighter of all gopis, bewilderer of the gopi folk,

अध्याय ८१

श्लोक 71

गोपिकागीतचरितो गोपीनर्तनलालसः ।गोपीस्कन्धाश्रितकरो गोपिकाचुंबनप्रियः

gopikāgītacarito gopīnartanalālasaḥ / gopīskandhāśritakaro gopikācuṃbanapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्ण, वस्त्र और आभूषण आदिके दानसे भी श्रीरामप्रीतिका सम्पादन करे। जो मनुष्य इस प्रकार भक्तिपूर्वक 'श्रीरामनवमीत्रत'का पालन करता है, वह सम्पूर्ण पापोंका नाश करके भगवान्

English

whose deeds are sung by gopis, eager for the dance with gopis, with his hand on the gopi's shoulder, fond of kissing gopis,

अध्याय ८१

श्लोक 72

गोपिकामार्जितमुखो गोपीव्यञ्जनवीजितः ।गोपिकाकेशसंस्कारी गोपिकापुष्पसंस्तरः

gopikāmārjitamukho gopīvyañjanavījitaḥ / gopikākeśasaṃskārī gopikāpuṣpasaṃstaraḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुके परम धामको जाता है। वैशाखरमें दोनों पक्षोंकी नवमीको जो विधिपूर्वक चण्डिका-पूजन करता है, वह विमानसे विचरण करता हुआ

English

whose face is wiped by gopis, fanned by gopis' fans, who arranges the gopis' hair, whose bed is flowers of gopis,

अध्याय ८१

श्लोक 73

गोपिकाहृदयालंबी गोपीवहनतत्परः ।गोपिकामदहारी च गोपिकापरमार्जितः

gopikāhṛdayālaṃbī gopīvahanatatparaḥ / gopikāmadahārī ca gopikāparamārjitaḥ

हिन्दी अर्थ

नवमीको श्रेष्ठ मनुष्य उपवासपूर्वक उमादेवीका

English

resting on gopis' hearts, devoted to bearing gopis, remover of gopis' pride, wiped clean by gopis,

अध्याय ८१

श्लोक 74

गोपिकाकृतसंनीलो गोपिकासंस्मृतप्रियः ।गोपिकावन्दितपदो गोपिकावशवर्तनः

gopikākṛtasaṃnīlo gopikāsaṃsmṛtapriyaḥ / gopikāvanditapado gopikāvaśavartanaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिवत् पूजन करके कुमारी कन्याओं तथा ब्राह्मणोंको भोजन करावे और उन्हें अपनी शक्तिके अनुसार दक्षिणा देकर अगहनीके चावलका भात दूधके साथ खाय। जो मनुष्य इस “उमाब्नत'का

English

dark through gopis' doing, dear to gopis' memory, whose feet are worshipped by gopis, obedient to gopis,

अध्याय ८१

श्लोक 75

राधा पराजितः श्रीमान्निकुञ्जेसुविहारवान् ।कुञ्जप्रियः कुञ्जवासी वृन्दावनविकासनः

rādhā parājitaḥ śrīmānnikuñjesuvihāravān / kuñjapriyaḥ kuñjavāsī vṛndāvanavikāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक पालन करता है, वह इस लोकमें श्रेष्ठ भोगोंको भोगकर अन्तमें स्वर्गलोकमें स्थान पाता है। विप्रेन्द्र! जो आषाढ़ मासके दोनों पक्षोंमें

English

conquered by Radha, glorious, sporting well in the bowers, fond of bowers, dweller in bowers, causing Vrindavana to bloom,

अध्याय ८१

श्लोक 76

यमुनाजलसिक्ताङ्गो यमुनासौख्यदायकः ।शशिसंस्तंभनः शूरः कामी कामविमोहनः

yamunājalasiktāṅgo yamunāsaukhyadāyakaḥ / śaśisaṃstaṃbhanaḥ śūraḥ kāmī kāmavimohanaḥ

हिन्दी अर्थ

नवमीको रातमें ऐरावतपर विराजमान शुक्‍्लवर्णा इन्द्राणीका भलीभाँति पूजन करता है, वह देवलोकमें दिव्य विमानपर विचरता हुआ दिव्य भोगोंका उपभोग करता है। विप्रवर! जो श्रावण मासके

English

his limbs sprinkled with Yamuna water, giver of happiness to the Yamuna, stopper of the moon, brave, loving, bewilderer of Love,

अध्याय ८१

श्लोक 77

कामाद्याः कामनाथश्च काममानसभेदनः ।कामदः कामरूपश्च कामिनीकामसंचयः

kāmādyāḥ kāmanāthaśca kāmamānasabhedanaḥ / kāmadaḥ kāmarūpaśca kāminīkāmasaṃcayaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों पक्षोंकी नवमीको उपवास अथवा केवल रातमें भोजन करता और “कौमारी चण्डिका 'की आराधना करता है, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, भाँति-भाँतिके नैवेद्य अर्पण करके और कुमारी

English

Kama and the rest, Lord of Kama, splitter of the mind of Kama, giver of desires, of desired form, hoard of desire of women,

अध्याय ८१

श्लोक 78

नित्यक्रीडो महालीलः सर्वः सर्वगतस्तथा ।परमात्मा पराधीशः सर्वकारणकारणः (म्)

nityakrīḍo mahālīlaḥ sarvaḥ sarvagatastathā / paramātmā parādhīśaḥ sarvakāraṇakāraṇaḥ (m)

हिन्दी अर्थ

कन्याओंको भोजन कराकर जो उस पापहारिणी देवीकी परिचर्यामें तत्पर रहता है तथा इस प्रकार भक्तिपूर्वक उस उत्तम “कौमारीब्रत'का पालन करता है, वह विमानद्वारा सनातन देवीलोकमें

English

of eternal play, of great play, all, all-pervading, Supreme Self, Lord of the Supreme, cause of the cause of all,

अध्याय ८१

श्लोक 79

गृहीतनारदवचा ह्यक्रूरपरिचिन्तितः ।अक्रूरवन्दितपदो गोपिकातोषकारकः

gṛhītanāradavacā hyakrūraparicintitaḥ / akrūravanditapado gopikātoṣakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

भाद्रपद शुक्ला नवमीको “नन्दानवमी' कहते हैं। उस दिन जो नाना प्रकारके उपचारोंद्वारा दुर्गदिवीकी विधिवत् पूजा करता है, वह अश्वमेध-यज्ञका फल पाकर विष्णुलोकमें प्रतिष्ठित होता है। कार्तिक

English

who accepted Narada's word, thought of by Akrura, whose feet are worshipped by Akrura, satisfier of the gopis,

अध्याय ८१

श्लोक 80

अक्रूरवाक्यसंग्राही मथुरावासकारणः (म्) ।अक्रूरतापशमनो रजकायुःप्रणाशनः

akrūravākyasaṃgrāhī mathurāvāsakāraṇaḥ (m) / akrūratāpaśamano rajakāyuḥpraṇāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

मासके शुक्लपक्षमें जो नवमी आती है, उसे “अक्षयनवमी' कहते हैं। उस दिन पीपलवृक्षकी जड़के समीप देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका विधिपूर्वक तर्पण करे और सूर्यदेवताको अर्घ्य

English

who accepted Akrura's word, cause of dwelling in Mathura, soother of Akrura's sorrow, destroyer of the washerman's life,

अध्याय ८१

श्लोक 81

मथुरानन्ददायी च कंसवस्त्रविलुण्ठनः ।कंसवस्त्रपरीधानो गोपवस्त्रप्रदायकः

mathurānandadāyī ca kaṃsavastraviluṇṭhanaḥ / kaṃsavastraparīdhāno gopavastrapradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

दे। तत्पश्चात् ब्राह्मणोंको मिष्ठात्न भोजन कराकर उन्हें दक्षिणा दे और स्वयं भी भोजन करे। इस प्रकार जो भक्तिपूर्वक ' अक्षयनवमी 'को जप, दान, ब्राह्मणपूजन और होम करता है, उसका वह सब

English

giver of delight to Mathura, plunderer of Kamsa's clothes, wearer of Kamsa's clothes, giver of cowherds' clothes,

अध्याय ८१

श्लोक 82

सुदामगृहगामी च सुदामपरिपूजितः ।तन्तुवाय कसंप्रीतः कुब्जाचन्दनलेपनः

sudāmagṛhagāmī ca sudāmaparipūjitaḥ / tantuvāya kasaṃprītaḥ kubjācandanalepanaḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ अक्षय होता है, ऐसा ब्रह्माजीका कथन है। मार्गशीर्ष शुक्ला नवमीको “नन्दिनीनवमी” कहते हैं। जो उस दिन उपवास करके गन्ध आदिसे जगदम्बाका पूजन करता है, वह निश्रय ही अश्वमेंध-

English

who went to Sudama's house, worshipped by Sudama, pleased with the weaver, anointer with Kubja's sandal,

अध्याय ८१

श्लोक 83

कुब्जारूपप्रदो विज्ञो मुकुन्दो विष्टरश्रवाः ।सर्वज्ञो मथुरालोकी सर्वलोकाभिनन्दनः

kubjārūpaprado vijño mukundo viṣṭaraśravāḥ / sarvajño mathurālokī sarvalokābhinandanaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञ़के फलका भागी होता है। विप्रवर! पौष मासके शुक्लपक्षकी नवमीको एक समय भोजनके ब्रतका पालन करते हुए महामायाका पूजन करे। इससे वाजपेय यज्ञके फलकी प्रात्ति होती है। माघ

English

giver of form to Kubja, the knowing, Mukunda, of wide fame, all-knowing, looker on Mathura, delight of all worlds,

अध्याय ८१

श्लोक 84

कृपाकटाक्षदर्शी च दैत्यारिर्देवपालकः ।सर्वदुःखप्रशमनो धनुभर्ङ्गी महोत्सवः

kṛpākaṭākṣadarśī ca daityārirdevapālakaḥ / sarvaduḥkhapraśamano dhanubharṅgī mahotsavaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ला नवमी लोकपूजित “महानन्दा के नामंसे

English

gazing with a glance of mercy, enemy of the demons, protector of the gods, quieter of all sorrow, breaker of the bow, great festival,

अध्याय ८१

श्लोक 85

कुवलयापीडहॄन्ता दन्तस्कन्धबलाग्रणीः ।कल्परूपधरोधीरो दिव्यवस्त्रानुलेपनः

kuvalayāpīḍahṝntā dantaskandhabalāgraṇīḥ / kalparūpadharodhīro divyavastrānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

होती है। उस दिन किया हुआ स््रान, दान, जप, है। वह सब पापोंका नाश करनेवाली मानी गयी होम और उपवास सब अक्षय होता है। द्विजोत्तम ! है। जो उस दिन उपवास करके “आनन्दा'का फाल्गुन मासके शुक्लपक्षकी जो नवमी तिथि है, पूजन करता है, वह मनोवाज्छित कामनाओंको वह परम पुण्यमयी “आनन्दा नवमी” कहलाती प्राप्त कर लेता है।

English

slayer of Kuvalayapida, chief in strength who took a tusk on his shoulder, wearing the form of Kalpa, steady, anointed with divine cloth,

अध्याय ८१

श्लोक 86

मल्लरूपो महाकालः कामरूपी बलान्वितः ।कंसत्रासकरो भीमो मुष्टिकान्तश्च कंसहा

mallarūpo mahākālaḥ kāmarūpī balānvitaḥ / kaṃsatrāsakaro bhīmo muṣṭikāntaśca kaṃsahā

हिन्दी अर्थ

बारह महीनोंके दशमी-सम्बन्धी व्रतोंकी विधि और महिमा

English

in wrestler's form, Mahakala, of desired form, strong, causing fear to Kamsa, terrible, slayer of Mushtika, slayer of Kamsa,

अध्याय ८१

श्लोक 87

चाणूरघ्नो भयहरः शलारिस्तोशलान्तकः ।वैकुण्ठवासी कंसारिः सर्वदुष्टनिषूदनः

cāṇūraghno bhayaharaḥ śalāristośalāntakaḥ / vaikuṇṭhavāsī kaṃsāriḥ sarvaduṣṭaniṣūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--नारद! अब मैं तुम्हें स्मृतिकारोंने आषाढ़ शुक्ला दशमीको पुण्य-तिथि दशमीके ब्रत बतलाता हूँ, जिनका भक्तिपूर्वक कहा है, अत: उसमें किये जानेवाले स्नान, जप पालन करके मनुष्य धर्मराजका प्रिय होता है। दान और होम स्वर्गलोककी प्राप्ति करानेवाले हैं। चैत्र शुक्ला दशमीको सामयिक फल, फूल और ज---््हस््च्छ

English

slayer of Chanura, remover of fear, enemy of Shala, satisfier of Tosala's end, dweller in Vaikuntha, Kamsa's enemy, destroyer of all wicked,

अध्याय ८१

श्लोक 88

देवदुन्दुभिनिर्घोषी पितृशोकनिवारणः ।यादवेन्द्रः सतांनाथो यादवारिप्रमर्द्दनः

devadundubhinirghoṣī pitṛśokanivāraṇaḥ / yādavendraḥ satāṃnātho yādavāripramarddanaḥ

हिन्दी अर्थ

गन्ध आदिसे धर्मराजका पूजन करना चाहिए। ड्ड्ड- बन उस दिन पूरा उपवास या एक समय भोजन जलकर + पज बम. ॥१'॥ गा करके रहे। ब्रतके अन्तमें चौदह ब्राह्मणोंको द बदन भोजन करावे और अपनी शक्तिके अनुसार

English

with the sound of divine drums, remover of his father's grief, Lord of the Yadavas, Lord of the good, crusher of Yadava enemies,

अध्याय ८१

श्लोक 89

शौरिशोकविनाशी च देवकीतापनाशनः ।उग्रसेनपरित्राता उग्रसेनाभिपूजितः

śauriśokavināśī ca devakītāpanāśanaḥ / ugrasenaparitrātā ugrasenābhipūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा दे। विप्रवर! जो इस प्रकार धर्मराजकी पूजा करता है, वह धर्मकी आज्ञासे देवताओंकी समता प्राप्त कर लेता है और फिर उससे च्युत नहीं होता। जो मानव वैशाख शुक्ला दशमीको

English

destroyer of Shauri's grief, destroyer of Devaki's torment, protector of Ugrasena, worshipped by Ugrasena,

अध्याय ८१

श्लोक 90

उग्रसेनाभिषेकी च उग्रसेनदया परः ।सर्वसात्वतसाक्षी च यदूनामभिनन्दनः

ugrasenābhiṣekī ca ugrasenadayā paraḥ / sarvasātvatasākṣī ca yadūnāmabhinandanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्पोंसे भगवान् विष्णुकी पूजा करके उनकी सौ परिक्रमा करता और यत्रपूर्वक ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह भगवान् विष्णुके लोकमें स्थान पाता है। सरिताओंमें श्रेष्ठ जहुपुत्री गड़ा ज्थेष्ठ

English

consecrator of Ugrasena, merciful to Ugrasena, witness of all Satvatas, delight of the Yadus,

अध्याय ८१

श्लोक 91

सर्वमाथुरसंसेव्यः करुणो भक्तबान्धवः ।सर्वगोपालधनदो गोपीगोपाललालसः

sarvamāthurasaṃsevyaḥ karuṇo bhaktabāndhavaḥ / sarvagopāladhanado gopīgopālalālasaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ला दशमीको स्वर्गसे इस पृथ्वीपर उतरी थीं, इसलिये वह तिथि पुण्यदायिनी मानी गयी है। श्रावण शुक्ला दशमी सम्पूर्ण आशाओंकी पूर्ति ज्येष्ठ मास, शुक्लपक्ष, हस्त नक्षत्र, बुध दिन, करनेवाली है। इसमें गन्ध आदि उपचारोंसे दशमी तिथि, गर करण, आनन्द योग, व्यतीपात, भगवान् शड्भूरकी पूजा उत्तम मानी गयी है। उस

English

served by all the people of Mathura, compassionate, kinsman of devotees, giver of wealth to all cowherds, eager for gopis and gopas,

अध्याय ८१

श्लोक 92

शौरिदत्तोपवीती च उग्रसेनदयाकरः ।गुरुभक्तो ब्रह्मचारी निगमाध्ययने रतः

śauridattopavītī ca ugrasenadayākaraḥ / gurubhakto brahmacārī nigamādhyayane rataḥ

हिन्दी अर्थ

कन्याराशिके चन्द्रमा और वृषराशिके सूर्य--इन दिन किया हुआ उपवास या नक्तब्रत, ब्राह्मणभोजन, दसोंका योग महान् पुण्यमय बताया गया है। इन जप, सुवर्णदान तथा धेनु आदिका दान सब दस योगोंसे युक्त दशमी तिथि दस पाप हर लेती पापोंका नाशक बताया गया है। है। इसलिये उसे “दशहरा” कहते हैं। जो इस द्विजश्रेष्ठ! भाद्रपद शुक्ला दशमीको 'दशावतार-

English

invested with the sacred thread by Shauri, giver of mercy to Ugrasena, devoted to the teacher, celibate student, absorbed in studying the Vedas,

अध्याय ८१

श्लोक 93

संकर्षणसहाध्यायी सुदामसुहृदेव च ।विद्यानिधिः कलाकोशो मृतपुत्रदस्तथा

saṃkarṣaṇasahādhyāyī sudāmasuhṛdeva ca / vidyānidhiḥ kalākośo mṛtaputradastathā

हिन्दी अर्थ

दशहरा 'में गड्भाजीके पास पहुँचकर प्रसन्नचित्त ब्रत' किया जाता है। उस दिन जलाशयमें स्नान हो विधिपूर्वक गद्भाजीके जलमें स्नान करता है, करके सन्ध्यावन्दन तथा देवता, ऋषि और पितरोंका वह भगवान् विष्णुके धाममें जाता है। मनु आदि तर्पण करनेके पश्चात् एकाग्रचित्त हो दशावतार

English

co-student with Sankarshana, friend of Sudama, treasury of learning, storehouse of arts, giver of the dead son (to the teacher),

अध्याय ८१

श्लोक 94

चक्री पाञ्चजनी चैव सर्वनारकिमोचनः ।यमार्चितः परो देवो नामोच्चारवसो (शो)ऽच्युतः

cakrī pāñcajanī caiva sarvanārakimocanaḥ / yamārcitaḥ paro devo nāmoccāravaso (śo)'cyutaḥ

हिन्दी अर्थ

विग्रहोंकी पूजा करनी चाहिए। मत्स्य, कूर्म, वराह,

English

the discus-bearer, conch-bearer, liberator from all hells, worshipped by Yama, supreme God, Achyuta, who is controlled by utterance of his name,

अध्याय ८१

श्लोक 95

कुब्जा विलासी सुभगो दीनबन्धुरनूपमः ।अक्रूरगृहगोप्ता च प्रतिज्ञापालकः शुभः

kubjā vilāsī subhago dīnabandhuranūpamaḥ / akrūragṛhagoptā ca pratijñāpālakaḥ śubhaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्ध तथा कल्कि--इन दसोंकी सुवर्णमयी मूर्ति बनवाकर विधिपूर्वक पूजा करे और दस ब्राह्मणोंका सत्कार करके उन्हें उन मूर्तियोंका दान कर दे। नारद! उस दिन उपवास या एक समय भोजनका

English

lover of Kubja, fortunate, friend of the poor, incomparable, protector of Akrura's house, keeper of his promise, auspicious,

अध्याय ८१

श्लोक 96

जरासंधजयी विद्वान् यवनान्तो द्विजाश्रयः ।मुचुकुन्दप्रियकरोजरासंधपलायितः

jarāsaṃdhajayī vidvān yavanānto dvijāśrayaḥ / mucukundapriyakarojarāsaṃdhapalāyitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रत करके ब्राह्मणोंकों भोजन करावे और उन्हें विदा करके एकाग्रचित्त हो स्वयं इष्टजनोंके साथ भोजन करे। जो भक्तिपूर्वक इस ब्रतका पालन करता है, वह इस लोकमें उत्तम भोग भोगकर

English

conqueror of Jarasandha, wise, slayer of the Yavana, refuge of Brahmins, doing what Muchukunda liked, fled from Jarasandha,

अध्याय ८१

श्लोक 97

द्वारकाजनको गूढो ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ।लीलाधरः प्रियकरो विश्वकर्मा यशःप्रदः

dvārakājanako gūḍho brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ / līlādharaḥ priyakaro viśvakarmā yaśaḥpradaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तमें विमानद्वारा सनातन विष्णुलोकको जाता है। आश्विन शुक्ला दशमीको 'विजयादशमी ' कहते हैं। उस दिन प्रात:काल घरके आँगनमें गोबरके चार पिण्ड मण्डलाकार रखे । उनके भीतर श्रीराम,

English

founder of Dvaraka, hidden, devoted to Brahmins, true in his agreements, player of plays, benefactor, Vishvakarman, giver of fame,

अध्याय ८१

श्लोक 98

रुक्मिणीप्रियसंदेशो रुक्मशोकविवर्द्धनः ।चैद्यशोकालयः श्रेष्ठो दुष्टराजन्यनाशनः

rukmiṇīpriyasaṃdeśo rukmaśokavivarddhanaḥ / caidyaśokālayaḥ śreṣṭho duṣṭarājanyanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मण, भरत तथा शनत्रुकल्न-इन चारोंकी पूजा करे गोबरके ही बने हुए चार ढक्कनदार पानत्रोंमें भीगा हुआ धान और चाँदी रखकर उसे धुले हुए वस्त्रसे ढक देना चाहिए। फिर पिता, माता,

English

messenger of Rukmini's love, increaser of Rukma's sorrow, abode of Chaidya's grief, the best, destroyer of wicked kings,

अध्याय ८१

श्लोक 99

रुक्मिवैरूप्यकरणो रुक्मिणीवचने रतः ।बलभद्रवचोग्राही मुक्तरुक्मी जनार्दनः

rukmivairūpyakaraṇo rukmiṇīvacane rataḥ / balabhadravacogrāhī muktarukmī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

नैवेद्य आदिसे उस धान्यकी विधिपूर्वक पूजा करके नमस्कार करे। फिर पूजित ब्राह्मणोंको भोजन कराकर स्वयं भी भोजन करे। इस प्रकारकी विधिका पालन करके मनुष्य निश्चय ही एक

English

disfigurer of Rukmin, devoted to Rukmini's words, accepting Balabhadra's words, Janardana who released Rukmin,

अध्याय ८१

श्लोक 100

रुक्मिणीप्राणनाथश्च सत्यभामापतिः स्वयम् ।भक्तपक्षी भक्तिवश्यो ह्यक्रूरमणिदायकः

rukmiṇīprāṇanāthaśca satyabhāmāpatiḥ svayam / bhaktapakṣī bhaktivaśyo hyakrūramaṇidāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षतक सुखी और धन-धान्यसे सम्पन्न होता है। नारद! कार्तिक शुक्ला दशमीको ' सार्वभौम-ब्रत 'का पालन करे। उस दिन उपवास या एक समय भोजनका ब्रत करके आधी रातके समय घर

English

lord of Rukmini's life, himself lord of Satyabhama, partial to devotees, subject to devotion, giver of the jewel to Akrura,

अध्याय ८१

श्लोक 101

शतधन्वाप्राणहारी ऋक्षराजसुताप्रियः ।सत्राजित्तनयाकान्तो मित्रविन्दापहारकः

śatadhanvāprāṇahārī ṛkṣarājasutāpriyaḥ / satrājittanayākānto mitravindāpahārakaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा गाँवसे बाहर पूए आदिके द्वारा दसों दिशाओंमें बलि दे। गोबरसे लिपी हुई भूमिपर मण्डल बनाकर उसमें अष्टदटल कमल अड्.धित करे और उसमें गणेश आदि देवताओंकी पूजा करे।

English

slayer of Shatadhanva, dear to the daughter of the bear king, beloved of Satrajit's daughter, taker of Mitravinda,

अध्याय ८१

श्लोक 102

सत्यापतिर्लक्ष्मणाजित्पूज्यो भद्राप्रियङ्करः ।नरका सुरघातीं च लीलाकन्याहरो जयी

satyāpatirlakṣmaṇājitpūjyo bhadrāpriyaṅkaraḥ / narakā suraghātīṃ ca līlākanyāharo jayī

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष शुक्ला दशमीको 'आरोग्यब्रत'का आचरण करे। दस ब्राह्मणोंका गन्ध आदिसे पूजन करे और उन्हें दक्षिणा देकर विदा करे। स्वयं उस दिन एक समय भोजन करके रहे। इस

English

lord of Satya, victor over Lakshmana, worshipped, benefactor of Bhadra, slayer of Naraka, taker of the maidens in play, victorious,

अध्याय ८१

श्लोक 103

मुरारिर्मदनेशो ऽपि धरित्रीदुःखनाशनः ।वैनतेयी स्वर्गगामी अदित्य कुण्डलप्रदः

murārirmadaneśo 'pi dharitrīduḥkhanāśanaḥ / vainateyī svargagāmī aditya kuṇḍalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार ब्रत करके मनुष्य इस भूतलपर आरोग्य पाता और धर्मराजके प्रसादसे देवलोकमें देवताकी भाँति आनन्दका अनुभव करता है। पौष शुक्ला दशमीको विश्वेदेवोंकी पूजा करनी चाहिए । विश्वेदेव

English

Murari, lord of Love, remover of the Earth's sorrow, rider of Garuda, goer to heaven, giver of Aditi's earrings,

अध्याय ८१

श्लोक 104

इन्द्रार्चितो रमाकान्तो वज्रिभार्याप्रपूजितः ।पारिजातापहारी च शक्रमानापहारकः

indrārcito ramākānto vajribhāryāprapūjitaḥ / pārijātāpahārī ca śakramānāpahārakaḥ

हिन्दी अर्थ

दस हैं, जिनके नाम इस प्रकार हैं--क्रतु, दक्ष, वसु, सत्य, काल, काम, मुनि, गुरु, विप्र और राम इन सबमें भगवान् विष्णु भलीभाँति विराजमान हैं। विश्वेदेवोंकी कुशमयी प्रतिमाएँ बनाकर उन्हें

English

worshipped by Indra, beloved of Rama (Lakshmi), worshipped by Indra's wife, taker of the parijata, remover of Shakra's pride,

अध्याय ८१

श्लोक 105

प्रद्युम्नजनकः सांबतातो बहुसुतो विधुः ।गर्गाचार्यः सत्यगतिर्धर्माधारो धारधरः

pradyumnajanakaḥ sāṃbatāto bahusuto vidhuḥ / gargācāryaḥ satyagatirdharmādhāro dhāradharaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशके ही आसनोंपर स्थापित करे। आसनोंपर स्थित हो जानेपर उनमेंसे प्रत्येकका गन्ध, पुष्प, धूप, दीप और नैवेद्य आदिके द्वारा पूजन करे। प्रत्येकको दक्षिणा देकर प्रणाम करनेके अनन्तर

English

father of Pradyumna, grandfather of Samba, father of many sons, the Moon, with Garga as teacher, going the way of truth, support of dharma, bearer of the earth,

अध्याय ८१

श्लोक 106

द्वारकामण्डनः श्लोक्यः सुश्लोको निगमालयः ।पैण्ड्रकप्राणहारी च काशीराजशिरोहरः

dvārakāmaṇḍanaḥ ślokyaḥ suśloko nigamālayaḥ / paiṇḍrakaprāṇahārī ca kāśīrājaśiroharaḥ

हिन्दी अर्थ

उन सबका विसर्जन करे। उनपर चढ़ी हुई दक्षिणाको श्रेष्ठ द्विजों अथवा गुरुको समर्पित करे। विदप्रर्षे इस प्रकार एक समय भोजनका ब्रत करके जो ब्रती पुरुष उक्त विधिका पालन करता है, वह

English

ornament of Dvaraka, praiseworthy, of good praise, abode of the Vedas, slayer of Paundraka, cutter off of the head of Kashi's king,

अध्याय ८१

श्लोक 107

अवैष्णवविप्रदाही सुदक्षिणभयाबहः ।जरासंधविदारीं च धर्मनन्दनयज्ञकृत्

avaiṣṇavavipradāhī sudakṣiṇabhayābahaḥ / jarāsaṃdhavidārīṃ ca dharmanandanayajñakṛt

हिन्दी अर्थ

उभय लोकके उत्तम भोगोंका अधिकारी होता है। नारद! माघ शुकध्ला दशमीको इन्द्रियसंयमपूर्वक उपवास करके अड्डिरा नामवाले दस देवताओंकी स्वर्णमयी प्रतिमा बनाकर गन्ध आदि उपचारोंसे

English

burner of the non-Vaishnava Brahmin, remover of Sudakshina's fear, splitter of Jarasandha, performer of Yudhishthira's sacrifice,

अध्याय ८१

श्लोक 108

शिशुपालशिररश्चेदी दन्तवक्रविनाशनः ।विदूरथांसकः श्रीशः श्रीदो द्विविदनाशनः

śiśupālaśiraraścedī dantavakravināśanaḥ / vidūrathāṃsakaḥ śrīśaḥ śrīdo dvividanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी भलीभाति पूजा करनी चाहिए। आत्मा,

English

cutter of Shishupala's head, the Chedi, slayer of Dantavakra, slayer of Vidura's... , Lord of Shri, giver of Shri, destroyer of Dvivida,

अध्याय ८१

श्लोक 109

रुक्मिणीमानहारी च रुक्मिणीमानवर्द्धनः ।देवर्षिशापहर्ता च द्रौपदीवाक्यपालकः

rukmiṇīmānahārī ca rukmiṇīmānavarddhanaḥ / devarṣiśāpahartā ca draupadīvākyapālakaḥ

हिन्दी अर्थ

दत्त और सत्य--ये दस अज्विरा हैं। उनकी पूजा करके दस ब्राह्मणोंको मिष्ठात्न भोजन करावे और उक्त स्वर्णमयी मूर्तियाँ उन्हींको अर्पित कर दे। इससे स्वर्गलोककी प्राप्ति होती है। फाल्गुन शुक्ला

English

remover of Rukmini's pride, increaser of Rukmini's honour, remover of the divine sage's curse, keeper of Draupadi's word,

अध्याय ८१

श्लोक 110

दुर्वासो भयहाति व पाञ्चालीस्मरणागतः ।पार्थदूतः पार्थमन्त्री पार्थदुःखौधनाशनः

durvāso bhayahāti va pāñcālīsmaraṇāgataḥ / pārthadūtaḥ pārthamantrī pārthaduḥkhaudhanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

दशमीको चौदह यमोंकी पूजा करे। यम, धर्मराज, मृत्यु, अन्तक, वैवस्वत, काल, सर्वभूतक्षय, औदुम्बर, दध्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदर, चित्र और चित्रगुप्त-- ये चौदह यम हैं। गन्ध आदि उपचारोंसे इनकी

English

remover of Durvasa's fear, who came at Draupadi's remembrance, Partha's messenger, Partha's counsellor, destroyer of heaps of Partha's sorrows,

अध्याय ८१

श्लोक 111

पार्थमानापहारी च पार्थजीवनदायकः ।पाञ्चाली वस्त्रदाता च विश्वपालकपालकः

pārthamānāpahārī ca pārthajīvanadāyakaḥ / pāñcālī vastradātā ca viśvapālakapālakaḥ

हिन्दी अर्थ

भलीभाँति पूजा करके कुशसहित तिलमिश्रित जलकी तीन-तीन अञलियोंसे प्रत्येकका तर्पण करे। तदनन्तर ताँबेके पात्रमें लाल चन्दन, तिल, अक्षत, जौ और जल रखकर उन सबके द्वारा

English

remover of Partha's pride, giver of life to Partha, giver of cloth to Panchali, guardian of the guardians of the world,

अध्याय ८१

श्लोक 112

श्वेताश्वसारथिः सत्यः सत्यसाध्यो भयापहः ।सत्यसंधः सत्यरतिः सत्यप्रिय उदारधीः

śvetāśvasārathiḥ satyaḥ satyasādhyo bhayāpahaḥ / satyasaṃdhaḥ satyaratiḥ satyapriya udāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यको अर्घ्य दे। अर्घ्यका मन्त्र इस प्रकार है--

English

charioteer of the white-horsed one, the true, attainable by truth, remover of fear, true to his word, delighting in truth, fond of truth, noble-minded,

अध्याय ८१

श्लोक 113

महासेनजयी चैव शिवसैन्यविनाशननः ।बाणासुरभुजच्छेत्ता बाणबाहुवरप्रदः

mahāsenajayī caiva śivasainyavināśananaḥ / bāṇāsurabhujacchettā bāṇabāhuvarapradaḥ

हिन्दी अर्थ

'सहस्रों किरणोंसे सुशोभित तेजोराशि जगदी श्वर सूर्यदेव! आइये, भक्तिपूर्वक मेरा दिया हुआ अर्ध्य॑ स्वीकार कीजिये। साथ ही मुझे अपनी सहज कृपासे अपनाइये।'

English

conqueror of Mahasena, destroyer of Shiva's army, cutter of Bana's arms, giver of boons to Bana's arms,

अध्याय ८१

श्लोक 114

तार्क्ष्यमानापहारी च तार्क्ष्यतेजोविवर्द्धनः ।रामस्वरूपधारी च सत्यभामामुदावहः

tārkṣyamānāpahārī ca tārkṣyatejovivarddhanaḥ / rāmasvarūpadhārī ca satyabhāmāmudāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे अर्ध्य देकर चौदह ब्राह्मणोंको भोजन करावे तथा रजतमयी दक्षिणा दे। उन्हें

English

remover of Garuda's pride, increaser of Garuda's splendour, one who took Rama's form, bringer of joy to Satyabhama,

अध्याय ८१

श्लोक 115

रत्नाकरजलक्रीडो व्रजलीलाप्रदर्शकः ।स्वप्रतिज्ञापरिध्वंसी भीष्माज्ञापरिपालकः

ratnākarajalakrīḍo vrajalīlāpradarśakaḥ / svapratijñāparidhvaṃsī bhīṣmājñāparipālakaḥ

हिन्दी अर्थ

विदा करके स्वयं भी भोजन करे। ब्रह्मन्! इस प्रकार विधिका पालन करके मनुष्य धर्मराजकौ कृपासे इहलोकके धन, पुत्र आदि देवदुर्लभ भोगोंको

English

playing in the water of the ocean, shower of Vraja's play, destroyer of his own vow, protector of Bhishma's command,

अध्याय ८१

श्लोक 116

वीरायुधहरः कालः कालिकेशो महाबलः ।वर्वरीषशिरोहारी वर्वरीषशिरःप्रदः

vīrāyudhaharaḥ kālaḥ kālikeśo mahābalaḥ / varvarīṣaśirohārī varvarīṣaśiraḥpradaḥ

हिन्दी अर्थ

भोगता है और देहावसान होनेपर श्रेष्ठ विमानपर

English

taker of the hero's weapon, Time, Kali's lord, of great strength, cutter off of Barbarika's head, giver of Barbarika's head (boon),

अध्याय ८१

श्लोक 117

धर्मपुत्रजयी शूरदुर्योधनमदान्तकः ।गोपिकाप्रीतिनिर्बन्धनित्यक्रीडो व्रजेश्वरः

dharmaputrajayī śūraduryodhanamadāntakaḥ / gopikāprītinirbandhanityakrīḍo vrajeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

बैठकर भगवान् विष्णुके लोकका भागी होता है।

English

conqueror of Yudhishthira's enemies, brave, ender of Duryodhana's pride, eternally playing in Vraja by love for the gopis, Lord of Vraja,

अध्याय ८१

श्लोक 118

राधाकुण्डरतिर्धन्यः सदान्दोलसमाश्रितः ।सदामधुवनानन्दी सदावृन्दावनप्रियः

rādhākuṇḍaratirdhanyaḥ sadāndolasamāśritaḥ / sadāmadhuvanānandī sadāvṛndāvanapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वादइश मासके एकादशी-ब्रतोंकी विधि और महिमा तथा दशमी आदि तीन दिनोंके पालनीय विशेष नियम

English

fond of Radha's pool, blessed, always resting in the swing, always delighting in Madhuvana, always fond of Vrindavana,

अध्याय ८१

श्लोक 119

अशोकवनसन्नद्धः सदातिलकसंगतः ।सदागोवर्द्धनरतिः सदा गोकुलवल्लभः

aśokavanasannaddhaḥ sadātilakasaṃgataḥ / sadāgovarddhanaratiḥ sadā gokulavallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--मुने! दोनों पक्षोंकी एकादशीको मनुष्य निराहार रहे और एकाग्रचित्त हो नाना प्रकारके पुष्पोंसे शुभ एवं विचित्र मण्डप बनावे। फिर शास्त्रोक्त विधिसे भलीभाँति स्नान

English

associated with the Ashoka grove, always joined with the tilaka, always fond of Govardhana, always beloved of Gokula,

अध्याय ८१

श्लोक 120

भाण्डीरवटसंवासी नित्यं वंशीवटस्थितः ।नन्दग्रामकृतावासो वृषभानुग्रहप्रियः

bhāṇḍīravaṭasaṃvāsī nityaṃ vaṃśīvaṭasthitaḥ / nandagrāmakṛtāvāso vṛṣabhānugrahapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

करके उपवास और इन्द्रियसंयमपूर्वक श्रद्धा और एकाग्रताके साथ नाना प्रकारके उपचार जप,

English

dwelling at the Bhandira banyan, ever at the Vamshivata, making his home at Nandagrama, fond of Vrishabhanu's favour,

अध्याय ८१

श्लोक 121

गृहीतकामिनीरूपो नित्यं रासिविलासकृत् ।वल्लवीजनसंगोप्ता वल्लवीजनवल्लभः

gṛhītakāminīrūpo nityaṃ rāsivilāsakṛt / vallavījanasaṃgoptā vallavījanavallabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मनको प्रिय लगनेवाले जय-जयकारके शब्दोंसे विधिवत श्रीविष्णुकी पूजा करे तथा रात्रिमें जागरण करे। ऐसा करनेसे मनुष्य भगवान् विष्णुके परम पदको प्राप्त होता है। चैत्र शुक्ला एकादशीको

English

who took the form of a woman, always doing amorous sports, protector of the cowherd women, beloved of the cowherd women,

अध्याय ८१

श्लोक 122

देवशर्मकृपाकर्ता कल्पपादपसंस्थितः ।शिलानुगन्धनिलयः पादचारी घनच्छविः

devaśarmakṛpākartā kalpapādapasaṃsthitaḥ / śilānugandhanilayaḥ pādacārī ghanacchaviḥ

हिन्दी अर्थ

उपवास करके श्रेष्ठ मनुष्य तीन दिनके लिये आगे बताये जानेवाले सभी नियमोंका पालन करनेके पश्चात् द्वादशीको भक्तिपूर्वक सनातन वासुदेवकी घषोडशोपचारसे पूजा करे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको

English

favouring Devasharman, seated at the wish-tree, dwelling on a fragrant rock, walking on foot, with a body dark as a cloud,

अध्याय ८१

श्लोक 123

अतसीकुसुमप्रख्यः सदा लक्ष्मीकृपाकरः ।त्रिपुरारिप्रियकरो ह्युग्रधन्वापराजितः

atasīkusumaprakhyaḥ sadā lakṣmīkṛpākaraḥ / tripurāripriyakaro hyugradhanvāparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन कराकर उन्हें दक्षिणा दे और उनको विदा करके स्वयं भी भोजन करे। यह “कामदा! नामक एकादशी है, जो सब पापोंका नाश करनेवाली है। यदि भक्तिपूर्वक इस तिथिको

English

like a linseed flower, always giver of Lakshmi's grace, the friend of Shiva (Tripurari), the fierce archer, unconquered,

अध्याय ८१

श्लोक 124

षड्धुरध्वंसकर्ता च निकुंभप्राणहारकः ।वज्रनाभपुरध्वंसी पैण्ड्रकप्राणहारकः

ṣaḍdhuradhvaṃsakartā ca nikuṃbhaprāṇahārakaḥ / vajranābhapuradhvaṃsī paiṇḍrakaprāṇahārakaḥ

हिन्दी अर्थ

उपवास किया जाय तो यह भोग और मोक्ष देनेवाली होती है। वैशाख कृष्णा एकादशीको “बरूथिनी' कहते हैं। उस दिन उपवास करके दूसरे दिन भगवान् मधुसूदनकी पूजा करनी

English

destroyer of the six-fold burden, slayer of Nikumbha, destroyer of the city of Vajranabha, slayer of Paundraka,

अध्याय ८१

श्लोक 125

बहुलाश्वप्रीतिकर्ता द्विजवर्यप्रियङ्करः ।शिवसंकटहारी च वृकासुरविनाशनः

bahulāśvaprītikartā dvijavaryapriyaṅkaraḥ / śivasaṃkaṭahārī ca vṛkāsuravināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इसमें सुवर्ण, अन्न, कन्या और धेनुका

English

pleased with Bahulashva, benefactor of the best Brahmin, remover of Shiva's distress, destroyer of the demon Vrika —

अध्याय ८१

श्लोक 126

भृगुसत्कारकारी च शिवसात्त्विकताप्रदः ।गोकर्णपूजकः सांबकुष्ठविध्वंसकारणः

bhṛgusatkārakārī ca śivasāttvikatāpradaḥ / gokarṇapūjakaḥ sāṃbakuṣṭhavidhvaṃsakāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दान उत्तम माना गया है। वरूथिनीका ब्रत करके नियमपरायण मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो वैष्णवपद प्राप्त कर लेता है। वैशाख शुक्ला एकादशीको 'मोहिनी' कहते हैं। उस दिन उपवास करके

English

who honoured Bhrigu, giver of sattva to Shiva, worshipper of Gokarna, cause of the destruction of Samba's leprosy,

अध्याय ८१

श्लोक 127

वेदस्तुतो वेदवेत्ता यदुवंशविवर्द्धनः ।यदुवंशविनाशी च उद्धवोद्धारकारकः

vedastuto vedavettā yaduvaṃśavivarddhanaḥ / yaduvaṃśavināśī ca uddhavoddhārakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे दिन स्नानके पश्चात् गन्ध आदिसे भगवान् पुरुषोत्तमकी पूजा करे। तदनन्तर ब्राह्मणभोजन कराकर वह सब पातकोंसे मुक्त हो जाता है। ज्येष्ठ कृष्णा एकादशीको 'अपरा' कहते हैं।

English

praised by the Veda, knower of the Veda, increaser of the Yadu family, destroyer of the Yadu family, saviour of Uddhava —

अध्याय ८१

श्लोक 128

राधा च राधिका चैव आनन्दा वृषभानुजा ।वृन्दावनेश्वरी पुण्या कृष्णमानसहारिणी

rādhā ca rādhikā caiva ānandā vṛṣabhānujā / vṛndāvaneśvarī puṇyā kṛṣṇamānasahāriṇī

हिन्दी अर्थ

उस दिन नियमपूर्वक उपवास करके द्वादशीको प्रात:-काल नित्यकर्मसे निवृत्त हो भगवान् त्रिविक्रमकी विधिवत् पूजा करे। तदनन्तर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको भोजन कराकर उन्हें दक्षिणा दे। ऐसा करनेवाला

English

Radha and Radhika, Ananda, Vrishabhanu's daughter, Queen of Vrindavana, holy, the stealer of Krishna's heart,

अध्याय ८१

श्लोक 129

प्रगल्भा चतुरा कामा कामिनी हरिमोहिनी ।ललिता मधुरा माध्वी किशोरी कनकप्रभा

pragalbhā caturā kāmā kāminī harimohinī / lalitā madhurā mādhvī kiśorī kanakaprabhā

हिन्दी अर्थ

मानव सब पापोंसे मुक्त हो भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है। ज्येष्ठट शुक्ला एकादशीको 'निर्जला' एकादशी कहते हैं। द्विजोत्तम! सूर्योदयसे लेकर सूर्योदयतक निर्जल उपवास करके दूसरे दिन

English

bold, clever, desirous, passionate, bewilderer of Hari, Lalita, sweet, Madhavi, Kishori, gold-bright,

अध्याय ८१

श्लोक 130

जितचन्द्रा जितमृगा जितसिंहा जितद्विपा ।जितरंभा जितपिका गोविन्दहृदयोद्भवा

jitacandrā jitamṛgā jitasiṃhā jitadvipā / jitaraṃbhā jitapikā govindahṛdayodbhavā

हिन्दी अर्थ

द्वादशीके प्रात:-काल नित्यकर्म करनेके अनन्तर विविध उपचारोंसे भगवान् हषीकेशका पूजन करे। तदनन्तर भत्तिपूर्वक ब्राह्मणोंको भोजन कराकर मनुष्य चौबीस एकादशियोंका फल प्राप्त कर लेता

English

who excels the moon, the deer, the lion, the elephant, the plantain, the cuckoo; born in Govinda's heart,

अध्याय ८१

श्लोक 131

जितबिंबा जितशुका जितपद्मा कुमारिका ।श्रीकृष्णाकर्षणा देवी नित्यं युग्मस्वरूपिणी

jitabiṃbā jitaśukā jitapadmā kumārikā / śrīkṛṣṇākarṣaṇā devī nityaṃ yugmasvarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

है। आषाढ़ कृष्ण एकादशीको “योगिनी' कहते हैं। उस दिन उपवास करके द्वादशीको नित्यकर्मके पश्चात् भगवान् नारायणकी पूजा करे। तत्पथात् श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकों भोजन कराकर उन्हें दक्षिणा दे।

English

who excels the bimba fruit, the parrot, the lotus; the maiden, goddess attracting Shri Krishna, ever of the form of the pair,

अध्याय ८१

श्लोक 132

नित्यं विहारिणी कान्ता रसिका कृष्णवल्लभा ।आमोदिनी मोदवती नन्दनन्दनभूषिता

nityaṃ vihāriṇī kāntā rasikā kṛṣṇavallabhā / āmodinī modavatī nandanandanabhūṣitā

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेवाला पुरुष सम्पूर्ण दानोंका फल पाकर भगवान् विष्णुके धाममें आनन्दका अनुभव करता है। मुने! आषाढ़ शुक्ला एकादशीको उपवास करके सुन्दर मण्डप बनाकर उसमें विधिपूर्वक

English

ever playing, beloved, passionate, dear to Krishna, delight-giving, joyful, adorned by Nanda's son,

अध्याय ८१

श्लोक 133

दिव्यांबरा दिव्यहारा मुक्तामणिविभूषिता ।कुञ्जप्रिया कुञ्जवासा कुञ्जनायकनायिका

divyāṃbarā divyahārā muktāmaṇivibhūṣitā / kuñjapriyā kuñjavāsā kuñjanāyakanāyikā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुकी प्रतिमा स्थापित करे। वह प्रतिमा सोने या चाँदीकी बनी हुई अत्यन्त सुन्दर हो। उसकी चारों भुजाएँ शट्ढ, चक्र, गदा और पद्मसे

English

in divine garments, with divine necklaces, adorned with pearls and gems, fond of bowers, dwelling in bowers, mistress of the lord of bowers,

अध्याय ८१

श्लोक 134

चारुरूपा चारुवक्त्रा चारुहेमाङ्गदा शुभा ।श्रीकृष्णवेणुसंगीता मुरलीहारिणी शिवा

cārurūpā cāruvaktrā cāruhemāṅgadā śubhā / śrīkṛṣṇaveṇusaṃgītā muralīhāriṇī śivā

हिन्दी अर्थ

सुशोभित हों। उसे पीताम्बर धारण कराया गया हो और वह अच्छी तरह बिछे हुए सुन्दर पलंगपर

English

of lovely form, lovely face, with lovely golden armlets, auspicious, sung with Krishna's flute, taker of the flute, Shiva (auspicious),

अध्याय ८१

श्लोक 135

भद्रा भगवती शान्ता कुमुदा सुन्दरी प्रिया ।कृष्णरतिः श्रीकृष्णसहचारिणी

bhadrā bhagavatī śāntā kumudā sundarī priyā / kṛṣṇaratiḥ śrīkṛṣṇasahacāriṇī

हिन्दी अर्थ

एवं शुद्ध जलसे स्नान कराकर पुरुषसूक्तके सोलह

English

good, divine, peaceful, white lotus-like, beautiful, dear, Krishna's love, Krishna's companion,

अध्याय ८१

श्लोक 136

वंशीवटप्रियस्थाना युग्मायुग्मस्वरूपिणी ।भाण्डीरवासिनी शुभ्रा गोपीनाथप्रिया सखी

vaṃśīvaṭapriyasthānā yugmāyugmasvarūpiṇī / bhāṇḍīravāsinī śubhrā gopīnāthapriyā sakhī

हिन्दी अर्थ

लेकर आरती उतारनेतक सोलह उपचार होते हैं। तत्पश्चात् श्रीहरिकी इस प्रकार प्रार्थना करे--

English

whose favourite place is the Vamshivata, of the form of the pair and not of the pair, dweller of Bhandira, radiant, dear friend of the lord of the gopis,

अध्याय ८१

श्लोक 137

श्रुतिनिःश्वसिता दिव्या गोविन्दरसदायिनी ।श्रीकृष्णप्रार्थनीशाना महानन्दप्रदायिनी

śrutiniḥśvasitā divyā govindarasadāyinī / śrīkṛṣṇaprārthanīśānā mahānandapradāyinī

हिन्दी अर्थ

“जगन्नाथ! आपके सो जानेपर यह सम्पूर्ण जगत् सो जाता है और आपके जाग्रत् होनेपर यह सम्पूर्ण चराचर जगत् भी जाग्रत् रहता है।'

English

breathed out by the Vedas, divine, giver of the relish of Govinda, prayed to by Krishna, Ishana, giver of great bliss,

अध्याय ८१

श्लोक 138

वैकुण्ठजनसंसेव्या कोटिलक्ष्मी सुखावहा ।कोटिकन्दर्पलावण्या रतिकोटिरतिप्रदा

vaikuṇṭhajanasaṃsevyā koṭilakṣmī sukhāvahā / koṭikandarpalāvaṇyā ratikoṭiratipradā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार प्रार्थना करके भक्त पुरुष चातुर्मास्यके लिये शास्त्रविहित नियमोंको यथाशक्ति ग्रहण करे। तदनन्तर द्वादशीको प्रात:काल षोडशोपचार्वारा भगवान् शेषशायीकी पूजा करे। तत्पश्चात् ब्राह्मणोंको

English

served by the people of Vaikuntha, ten million Lakshmis, bringer of happiness, with the beauty of ten million Cupids, giver of the delight of ten million Ratis,

अध्याय ८१

श्लोक 139

भक्तिग्राह्या भक्तिरूपा लावण्यसरसी उमा ।ब्रह्मरुद्रादिसंराध्या नित्यं कौतूहलान्विता

bhaktigrāhyā bhaktirūpā lāvaṇyasarasī umā / brahmarudrādisaṃrādhyā nityaṃ kautūhalānvitā

हिन्दी अर्थ

भोजन कराकर उन्हें दक्षिणासे संतुष्ट करे। फिर स्वयं भी मौनभावसे भोजन करे। इस विधिसे भगवानकी 'शयनी' एकादशीका ब्रत करके मनुष्य भगवान् विष्णुकी कृपासे भोग एवं मोक्षका

English

grasped by devotion, of the form of devotion, lake of loveliness, Uma, worshipped by Brahma, Rudra and others, ever full of curiosity,

अध्याय ८१

श्लोक 140

नित्यलीला नित्यकामा नित्यशृङ्गारभूषिता ।नित्यवृन्दावनरसा नन्दनन्दनसंयुता

nityalīlā nityakāmā nityaśṛṅgārabhūṣitā / nityavṛndāvanarasā nandanandanasaṃyutā

हिन्दी अर्थ

भागी होता है। द्विजश्रेष्ठ! श्रावणके कृष्णपक्षमें एकादशीको “कामिका' ब्रत होता है। उस दिन श्रेष्ठ मनुष्य नियमपूर्वक उपवास करके द्वादशीको नित्यकर्मका सम्पादन करनेके अनन्तर षोडशोपचारसे

English

of eternal play, eternal desire, adorned with eternal passion, of the eternal sentiment of Vrindavana, joined with Nanda's son,

अध्याय ८१

श्लोक 141

गोपगिकामण्डलीयुक्ता नित्यं गोपालसंगता ।गोरसक्षेपणी शूरा सानन्दानन्ददायिनी

gopagikāmaṇḍalīyuktā nityaṃ gopālasaṃgatā / gorasakṣepaṇī śūrā sānandānandadāyinī

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीधरका पूजन करे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको भोजन करा उन्हें दक्षिणा देकर विदा करनेके पश्चात् स्वयं भी भाई-बन्धुओंके साथ भोजन करे। जो इस प्रकार उत्तम “कामिकब्रत' करता

English

joined with the circle of gopis, ever with Gopala, scatterer of cow-dust, heroic, giver of joy and delight,

अध्याय ८१

श्लोक 142

महालीला प्रकृष्टा च नागरी नगचारिणी ।नित्यमाघूर्णिता पूर्णा कस्तूरीतिलकान्विता

mahālīlā prakṛṣṭā ca nāgarī nagacāriṇī / nityamāghūrṇitā pūrṇā kastūrītilakānvitā

हिन्दी अर्थ

है, वह इस लोकमें सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्तकर भगवान् विष्णुके परम धाममें जाता है। श्रावण शुक्८्ला एकादशीको 'पुत्रदा' कहते हैं। उस दिन उपवास करके द्वादशीको नियमपूर्वक रहकर

English

of great play, excellent, a city-lady, mountain-wanderer, ever reeling, full, with a musk tilaka,

अध्याय ८१

श्लोक 143

पद्मा श्यामा मृगाक्षी च सिद्धिरूपा रसावहा ।कोटिचन्द्रानना गौरी कोटिकोकिलसुस्वरा

padmā śyāmā mṛgākṣī ca siddhirūpā rasāvahā / koṭicandrānanā gaurī koṭikokilasusvarā

हिन्दी अर्थ

बोडशोपचारसे भगवान् जनार्दनकी पूजा करे। तदनन्तर ब्राह्मणभोजन कराकर उन्हें दक्षिणा दे। इस प्रकार करनेवाला इहलोकमें उनसे सद्गुणसम्पन्न पुत्र पाकर सम्पूर्ण देवताओंसे वन्दित हो साक्षात्

English

Padma, Shyama, deer-eyed, of the form of success, flowing with sentiment, with a face like ten million moons, Gauri, with the voice of ten million cuckoos,

अध्याय ८१

श्लोक 144

शीलसैन्दर्यनिलया नन्दनन्दनलालिता ।अशोकवनसंवासा भाण्डीरवनसङ्गता

śīlasaindaryanilayā nandanandanalālitā / aśokavanasaṃvāsā bhāṇḍīravanasaṅgatā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके धाममें जाता है।

English

abode of virtue and beauty, cherished by Nanda's son, dwelling in the Ashoka grove, joined with Bhandira forest,

अध्याय ८१

श्लोक 145

कल्पद्रुमतलाविष्टा कृष्णा विश्वा हरिप्रिया ।अजागम्या भवागम्या गोवर्द्धनकृतालया

kalpadrumatalāviṣṭā kṛṣṇā viśvā haripriyā / ajāgamyā bhavāgamyā govarddhanakṛtālayā

हिन्दी अर्थ

भाद्रपद कृष्णा एकादशीको 'अजा' कहते हैं। उस दिन उपवास करके द्वादशीके दिन विभिन्न उपचारोंसे भगवान् उपेन्द्रकी पूजा करनी चाहिए। फिर ब्राह्मणोंको मिष्टात्न भोजन कराकर दक्षिणा

English

seated under the wish-tree, Krishna (dark), the universe, dear to Hari, unreachable by the unborn, unreachable by the born, whose home is Govardhana,

अध्याय ८१

श्लोक 146

यमुनातीरनिलया शश्वद्गोविन्दजल्पिनी ।शश्वन्मानवती स्निग्धा श्रीकृष्णपरिवन्दिता

yamunātīranilayā śaśvadgovindajalpinī / śaśvanmānavatī snigdhā śrīkṛṣṇaparivanditā

हिन्दी अर्थ

दे विदा करे। इस प्रकार भक्तिपूर्वक एकाग्रभावसे 'अजा' एकादशीका ब्रत करके मनुष्य इहलोकमें सम्पूर्ण उत्तम भोगोंको भोगता और अन्‍्तमें वैष्णवधामको जाता है। भाद्रपद शुक्ला एकादशीका

English

dwelling on the Yamuna bank, ever conversing with Govinda, ever proud of love, tender, praised by Shri Krishna,

अध्याय ८१

श्लोक 147

कृष्णस्तुता कृष्णवृता श्रीकृष्णहृदयालया ।देवद्रुमफला सेव्या वृन्दावनरसालया

kṛṣṇastutā kṛṣṇavṛtā śrīkṛṣṇahṛdayālayā / devadrumaphalā sevyā vṛndāvanarasālayā

हिन्दी अर्थ

नाम “पद्मा” है। उस दिन उपवास करके नित्य पूजन करनेके अनन्तर ब्राह्मणको जलसे भरा घट

English

praised by Krishna, chosen by Krishna, whose abode is Krishna's heart, fruit of the divine tree, to be served, abode of the sentiment of Vrindavana,

अध्याय ८१

श्लोक 148

कोटितीर्थमयी सत्या कोटितीर्थफलप्रदा ।कोटियोगसुदुष्प्राप्या कोटियज्ञदुराश्रया

koṭitīrthamayī satyā koṭitīrthaphalapradā / koṭiyogasuduṣprāpyā koṭiyajñadurāśrayā

हिन्दी अर्थ

दान करे। द्विजोत्तम! पहलेसे स्थापित प्रतिमाका उत्सव करके उसे जलाशयके निकट ले जाय और जलसे स्पर्श कराकर उसकी विधिपूर्वक पूजा करे। फिर उसे घरमें लाकर बार्यी करवटसे

English

made of ten million holy places, true, giver of the fruit of ten million holy places, hard to attain by ten million yogas, hard to approach by ten million sacrifices,

अध्याय ८१

श्लोक 149

मनसा शशिलेखा च श्रीकोटिसुभगानघा ।कोटिमुक्तसुखा सौम्या लक्ष्मीकोटिविलासिनी

manasā śaśilekhā ca śrīkoṭisubhagānaghā / koṭimuktasukhā saumyā lakṣmīkoṭivilāsinī

हिन्दी अर्थ

सुला दे। तदनन्तर प्रात:काल द्वादशीको गन्ध आदि उपचारोंद्वारा भगवान् वामनकी पूजा करे। तत्पश्चात् ब्राह्मणोंको भोजन कराकर दक्षिणा दे विदा करे। जो इस प्रकार 'पद्मा'का परम उत्तम

English

by mind, like a line of moon, fortunate with ten million fortunes, sinless, joyful with ten million liberated, gentle, playing as ten million Lakshmis,

अध्याय ८१

श्लोक 150

तिलोत्तमा त्रिकालस्था त्रिकालज्ञाप्यधीश्वरी ।त्रिवेदज्ञा त्रिलोकज्ञा तुरीयान्तनिवासिनी

tilottamā trikālasthā trikālajñāpyadhīśvarī / trivedajñā trilokajñā turīyāntanivāsinī

हिन्दी अर्थ

ब्रत करता है, वह इस लोकमें भोग पाकर अन्तमें इस प्रपञ्चसे मुक्त हो जाता है। आश्विन कृष्णा एकादशीको 'इन्दिरा' कहते हैं। उस दिन उपवास करके शालग्राम शिलाके सम्मुख मध्याह्कालमें

English

Tilottama, abiding in the three times, mistress known to the knowers of the three times, knower of three Vedas, knower of three worlds, dwelling at the end of the fourth,

अध्याय ८१

श्लोक 151

दुर्गाराध्या रमाराध्या विश्वाराध्या चिदात्मिका ।देवाराध्या पराराध्या ब्रह्माराध्या परात्मिका

durgārādhyā ramārādhyā viśvārādhyā cidātmikā / devārādhyā parārādhyā brahmārādhyā parātmikā

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध करे। ब्रह्मन! यह भगवान् विष्णुको प्रसन्न करनेवाला होता है। तदनन्तर द्वादशीको प्रातः:काल भगवान् पद्मनाभकी पूजा करके दिद्वान् पुरुष ब्राह्मणोंको भोजन करावे और दक्षिणा देकर उन्हें

English

worshipped by Durga, by Rama (Lakshmi), by the universe, of the nature of consciousness, worshipped by gods, by the highest, by Brahma, supreme Self,

अध्याय ८१

श्लोक 152

शिवाराध्या प्रेमसाध्या भक्ताराध्या रसात्मिका ।कृष्णप्राणार्पिणी भामा शुद्धप्रेमविलासिनी

śivārādhyā premasādhyā bhaktārādhyā rasātmikā / kṛṣṇaprāṇārpiṇī bhāmā śuddhapremavilāsinī

हिन्दी अर्थ

विदा करनेके पश्चात् स्वयं भी भोजन करे। इस प्रकार “इन्दिरा एकादशी'का ब्रत करनेवाला मनुष्य इस लोकमें मनोवाञ्छित भोगोंको भोगकर करोड़ों पितरोंका उद्धार करके अन्तमें भगवान्

English

worshipped by Shiva, attained by love, worshipped by devotees, of the nature of sentiment, giver of her life to Krishna, passionate, playing in pure love,

अध्याय ८१

श्लोक 153

कृष्णाराध्या भक्तिसाध्या भक्तवृन्दनिषेविता ।विश्वाधारा कृपाधारा जीवधारातिनायिका

kṛṣṇārādhyā bhaktisādhyā bhaktavṛndaniṣevitā / viśvādhārā kṛpādhārā jīvadhārātināyikā

हिन्दी अर्थ

विष्णुके धाममें जाता है। विप्रवर! आश्विन शुक्ला एकादशीको “पापांकुशा' कहते हैं। उस दिन विधिपूर्वक उपवास करके द्वादशीके दिन भगवान् विष्णुकी पूजा करे। तदनन्तर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको

English

worshipped by Krishna, attained by devotion, served by hosts of devotees, support of the universe, support of mercy, support of life, supreme leader,

अध्याय ८१

श्लोक 154

शुद्धप्रेममयी लज्जा नित्यसिद्धा शिरोमणिः ।दिव्यरूपा दिव्यभोगा दिव्यवेषा मुदान्विता

śuddhapremamayī lajjā nityasiddhā śiromaṇiḥ / divyarūpā divyabhogā divyaveṣā mudānvitā

हिन्दी अर्थ

भोजन करा उन्हें दक्षिणा दे भक्तिभावसे प्रणाम करके विदा करे। फिर स्वयं भी भोजन करे। जो मनुष्य इस प्रकार भक्तिपूर्वक पापांकुशा एकादशीका ब्रत करता है, वह इस लोकमें उत्तम भोगोंको

English

full of pure love, modest, eternally perfect, crest-jewel, of divine form, divine enjoyment, divine dress, joyful,

अध्याय ८१

श्लोक 155

दिव्याङ्गनावृन्दसारा नित्यनूतनयौवना ।परब्रह्मावृता ध्येया महारूपा महोज्ज्वला

divyāṅganāvṛndasārā nityanūtanayauvanā / parabrahmāvṛtā dhyeyā mahārūpā mahojjvalā

हिन्दी अर्थ

भोगकर भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है। द्विजश्रेष्ठ/ कार्तिक कृष्णपक्षमें 'रमा' नामकी एकादशीको विधिवत् स्रान करके द्वादशीको प्रात:-काल केशी हैत्यका वध करनेवाले, देवताओंके

English

essence of the hosts of divine women, of ever-new youth, to be meditated on, surrounded by the Supreme Brahman, of great form, greatly brilliant,

अध्याय ८१

श्लोक 156

कोटिसूर्यप्रभा कोटिचन्द्रबिंबाधिकच्छविः ।कोमलामृतवागाद्या वेदाद्या वेददुर्लभा

koṭisūryaprabhā koṭicandrabiṃbādhikacchaviḥ / komalāmṛtavāgādyā vedādyā vedadurlabhā

हिन्दी अर्थ

भी देवता सनातन भगवान् केशवकी पूजा करे। तदनन्तर ब्राह्मणॉंको भोजन करावे और उन्हें दक्षिणा देकर विदा करे। इस प्रकार ब्रत करके

English

bright as ten million suns, with beauty exceeding ten million moon-discs, with tender nectar-speech, first of the Vedas, hard for the Vedas to reach,

अध्याय ८१

श्लोक 157

कृष्णासक्ता कृष्णभक्ता चन्द्रावलिनिषेविता ।कलाषोडशसंपूर्णा कृष्णदेहार्द्धधारिणी

kṛṣṇāsaktā kṛṣṇabhaktā candrāvaliniṣevitā / kalāṣoḍaśasaṃpūrṇā kṛṣṇadehārddhadhāriṇī

हिन्दी अर्थ

मनुष्य इस लोकमें मनोवाड्छित भोग भोगनेके पश्चात् विमानद्वारा वैकुण्ठमें जाकर भगवान् लक्ष्मीपतिका सामीप्य लाभ करता है। कार्तिक शुक्ला एकादशीको “प्रबोधिनी” कहते हैं। उस

English

attached to Krishna, devotee of Krishna, served by Chandravali, complete with the sixteen digits, bearing half of Krishna's body,

अध्याय ८१

श्लोक 158

कृष्णबुद्धिः कृष्णसाराकृष्णरूपविहारिणी ।कृष्णकान्ता कृष्णधना कृष्णमोहनकारिणी

kṛṣṇabuddhiḥ kṛṣṇasārākṛṣṇarūpavihāriṇī / kṛṣṇakāntā kṛṣṇadhanā kṛṣṇamohanakāriṇī

हिन्दी अर्थ

दिन उपवास करके रातमें सोये हुए भगवान्को

English

whose mind is Krishna, the essence of Krishna, playing in Krishna's form, Krishna's beloved, whose wealth is Krishna, who bewilders Krishna,

अध्याय ८१

श्लोक 159

कृष्णदृष्टिः कृष्णगोत्री कृष्णदेवी कुलोद्वहा ।सर्वभूतस्थितावात्मा सर्वलोकनमस्कृता

kṛṣṇadṛṣṭiḥ kṛṣṇagotrī kṛṣṇadevī kulodvahā / sarvabhūtasthitāvātmā sarvalokanamaskṛtā

हिन्दी अर्थ

समय ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेदके विविध

English

whose sight is Krishna, of Krishna's lineage, Krishna's goddess, upholder of the family, abiding in all beings, the Self, honoured by all worlds,

अध्याय ८१

श्लोक 160

कृष्णदात्री प्रेमधात्री स्वर्णगात्री मनोरमा ।नगधात्री यशोठात्री महादेवी शुभङ्करी

kṛṣṇadātrī premadhātrī svarṇagātrī manoramā / nagadhātrī yaśoṭhātrī mahādevī śubhaṅkarī

हिन्दी अर्थ

जगाना चाहिए। द्राक्षा, ईख, अनार, केला और सिंघाड़ा आदि वस्तुएँ भगवान्को अर्पित करनी चाहिए। तत्पश्चात् रात बीतनेपर दूसरे दिन सबेरे स्नान और नित्यकर्म करके पुरुषसूक्तके मन्त्रोंद्वारा

English

giver to Krishna, giver of love, golden-bodied, charming, supporter of the mountain, supporter of fame, Mahadevi, auspicious,

अध्याय ८१

श्लोक 161

श्रीशेषदेवजननी अवतारगणप्रसूः ।उत्पलाङ्कारविन्दाङ्का प्रसादाङ्का द्वितीयका

śrīśeṣadevajananī avatāragaṇaprasūḥ / utpalāṅkāravindāṅkā prasādāṅkā dvitīyakā

हिन्दी अर्थ

भगवान् गदादामोदरकी षोडशोपचारसे पूजा करनी चाहिए। फिर ब्राह्मणोंको भोजन करा उन्हें दक्षिणासे संतुष्ट करके विदा करे। इसके बाद आचार्यको भगवान्की स्वर्णमयी प्रतिमा और

English

mother of Shri Shesha, mother of hosts of incarnations, marked by lotus, marked by water-lily, marked by grace, the second,

अध्याय ८१

श्लोक 162

रथाङ्का कुञ्जराङ्का च कुण्डलाङ्कपदस्थिता ।छत्राङ्का विद्युदङ्का च पुष्पमालाङ्कितापि च

rathāṅkā kuñjarāṅkā ca kuṇḍalāṅkapadasthitā / chatrāṅkā vidyudaṅkā ca puṣpamālāṅkitāpi ca

हिन्दी अर्थ

धेनुका दान करना चाहिए। इस प्रकार जो भक्ति और आदरपूर्वक 'प्रबोधिनी एकादशी 'का ब्रत करता है, वह इस लोकमें श्रेष्ठ भोगोंका उपभोग करके अन्तमें वैष्णवपद प्राप्त कर लेता है।

English

marked by a chariot, by an elephant, standing at the place marked by the earring, marked by an umbrella, by lightning, and also by a flower garland,

अध्याय ८१

श्लोक 163

दण्डाङ्का मुकुटाङ्का च पूर्णचन्द्रा शुकाङ्किता ।कृष्णात्रहारपाका च वृन्दाकुञ्जविहारिणी

daṇḍāṅkā mukuṭāṅkā ca pūrṇacandrā śukāṅkitā / kṛṣṇātrahārapākā ca vṛndākuñjavihāriṇī

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष मासके कृष्णपक्षकी एकादशीको “उत्पन्ना' एकादशी कहते हैं। उस दिन उपवास करके द्वादशीको गन्ध आदि उपचारोंसे भगवान् श्रीकृष्णकी पूजा करे। तत्पश्चात् श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको

English

marked by a staff, marked by a crown, full moon, marked with a parrot, cooked by Krishna's hand, playing in Vrinda's bower,

अध्याय ८१

श्लोक 164

कृष्णप्रबोधनकरी कृष्णशेषान्नभोजिनी ।पद्मकेसरमध्यस्था संगीतागमवेदिनी

kṛṣṇaprabodhanakarī kṛṣṇaśeṣānnabhojinī / padmakesaramadhyasthā saṃgītāgamavedinī

हिन्दी अर्थ

भोजन करा उन्हें दक्षिणा दे विदा करके स्वयं भी इष्टजनोंके साथ एकाग्र होकर भोजन करे। इस प्रकार जो भक्तिभावसे “उत्पन्ना 'का ब्रत करता है, वह अन्तकालमें श्रेष्ठ विमानपर बैठकर भगवान्

English

awakener of Krishna, eater of Krishna's leftovers, seated in the middle of the lotus filaments, knower of the music-scriptures,

अध्याय ८१

श्लोक 165

कोटिकल्पान्तभ्रूभङ्गा अप्राप्तप्रलयाच्युता ।सर्वसत्त्वनिधिः पद्मशङ्खादिनिधिसेविता

koṭikalpāntabhrūbhaṅgā aprāptapralayācyutā / sarvasattvanidhiḥ padmaśaṅkhādinidhisevitā

हिन्दी अर्थ

विष्णुके लोकमें चला जाता है। मार्गशीर्ष शुक्ला एकादशीको “भोक्षा' (मोक्षदा) एकादशी कहते हैं। उस दिन उपवास करके द्वादशीको प्रातःकाल सम्पूर्ण उपचारोंसे विश्वरूपधारी भगवान् अनन्तकी

English

whose frown lasts to the end of ten million kalpas, never reaching dissolution, imperishable, treasury of all beings, served by the lotus, conch and other treasures,

अध्याय ८१

श्लोक 166

अणिमादिगुणैश्वर्या देववृन्दविमोहिनी ।सस्वानन्दप्रदा सर्वा सुवर्णलतिकाकृतिः

aṇimādiguṇaiśvaryā devavṛndavimohinī / sasvānandapradā sarvā suvarṇalatikākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। फिर ब्राह्मणोंको भोजन कराये और दक्षिणा देकर विदा करनेके पश्चात् स्वयं भाई- बन्धुओंके साथ भोजन करे। इस प्रकार ब्रत

English

with the powers beginning with anima, bewilderer of hosts of gods, giver of her own bliss, all, of the form of a golden creeper,

अध्याय ८१

श्लोक 167

कृष्णाभिसारसंकेता मालिनी नृत्यपण्डिता ।गोपीसिंधुसकाशाह्वां गोपमण्डपशोभिनी

kṛṣṇābhisārasaṃketā mālinī nṛtyapaṇḍitā / gopīsiṃdhusakāśāhvāṃ gopamaṇḍapaśobhinī

हिन्दी अर्थ

करके मनुष्य इहलोकमें मनोवाड्छित भोगोंको भोगकर पहले और पीछेकी दस-दस पीढ़ियोंका उद्धार करके भगवान् श्रीहरिके धाममें जाता है। पौष मासके कृष्णपक्षकी एकादशीको 'सफला'

English

who sets the signals for going to Krishna, garlanded, expert in dance, appearing like an ocean of gopis, shining in the cowherd pavilion,

अध्याय ८१

श्लोक 168

श्रीकृष्णप्रीतिदा भीता प्रत्यङ्गपुलकाञ्चिता ।श्रीकृष्णालिङ्गनरता गोविन्दविरहाक्षमा

śrīkṛṣṇaprītidā bhītā pratyaṅgapulakāñcitā / śrīkṛṣṇāliṅganaratā govindavirahākṣamā

हिन्दी अर्थ

कहते हैं। उस दिन उपवास करके द्वादशीको सभी उपचारोंसे भगवान् अच्युतकी पूजा करे। फिर ब्राह्मणोंको मिष्टात्न भोजन करावे और दक्षिणा देकर विदा करे। ब्रह्मन्! इस प्रकार 'सफला!

English

giver of delight to Krishna, timid, with her limbs thrilled in each part, devoted to embracing Krishna, unable to bear separation from Govinda,

अध्याय ८१

श्लोक 169

अनन्तगुणसंपन्ना कृष्णकीर्तनलालसा ।बीजत्रयमयी मूर्तिः कृष्णानुग्रहवाञ्छिता

anantaguṇasaṃpannā kṛṣṇakīrtanalālasā / bījatrayamayī mūrtiḥ kṛṣṇānugrahavāñchitā

हिन्दी अर्थ

एकादशीका विधिपूर्वक त्रत करके मनुष्य इहलोकमें सम्पूर्ण भोगोंका उपभोग करके अन्तमें वैष्णवपदको प्रात्त होता है। पौष शुक्ला एकादशीको '“पुत्रदा' कहा गया है। उस दिन उपवास करके द्वादशीके

English

endowed with endless qualities, eager for praise of Krishna, whose form is made of the three seeds, who desires Krishna's favour,

अध्याय ८१

श्लोक 170

विमलादिनिषेव्या च ललिताद्यार्चिता सती ।पद्मवृन्दस्थिता हृष्टा त्रिपुरापरिसेविता

vimalādiniṣevyā ca lalitādyārcitā satī / padmavṛndasthitā hṛṣṭā tripurāparisevitā

हिन्दी अर्थ

दिन अर्ध्य आदि उपचारोंसे भगवान् चक्रधारी विष्णुकी पूजा करे। फिर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको भोजन करा दक्षिणा दे विदा करके अपने इष्ट भाई- बन्धुओंके साथ शेष अन्न स्वयं भोजन करे।

English

served by Vimala and others, worshipped by Lalita and others, chaste, standing in the lotus group, glad, served by Tripura,

अध्याय ८१

श्लोक 171

वृन्तावत्यर्चिता श्रद्धा दुर्ज्ञेया भक्तवल्लभा ।दुर्लभा सांद्रसौख्यात्मा श्रेयोहेतुः सुभोगदा

vṛntāvatyarcitā śraddhā durjñeyā bhaktavallabhā / durlabhā sāṃdrasaukhyātmā śreyohetuḥ subhogadā

हिन्दी अर्थ

विप्रवर ! इस प्रकार व्रत करनेवाला मनुष्य इहलोकमें मनोवाओब्छित भोग भोगकर अन्तमें श्रेष्ठ विमानपर आरूढ़ हो भगवान् विष्णुके धाममें जाता है। द्विजश्रेष्ठऔ! माघके कृष्णपक्षमें 'षट्तिला'

English

worshipped by Vrindavati, faith, hard to know, dear to devotees, hard to get, of the nature of dense bliss, cause of welfare, giver of enjoyments,

अध्याय ८१

श्लोक 172

सारङ्गा शारदा बोधा सद्वृन्दावनचारिणी ।ब्रह्मानन्दा चिदानन्दा ध्यानान्दार्द्धमात्रिका

sāraṅgā śāradā bodhā sadvṛndāvanacāriṇī / brahmānandā cidānandā dhyānāndārddhamātrikā

हिन्दी अर्थ

एकादशीको उपवास करके तिलोंसे ही स्रान, दान, तर्पण, हवन, भोजन एवं पूजनका काम ले। फिर द्वादशीको प्रातःकाल सब उपचारोंसे भगवान् वैकुण्ठकी पूजा करे। फिर ब्राह्मणोंको भोजन

English

Saranga, Sharada, knowledge, moving in good Vrindavana, Brahma-bliss, consciousness-bliss, bliss of meditation, half-measure,

अध्याय ८१

श्लोक 173

गन्धर्वा सुरतज्ञा च गोविन्दप्राणसंगमा ।कृष्णाङ्गभूषणा रत्नभूषणा स्वर्णभूषिता

gandharvā suratajñā ca govindaprāṇasaṃgamā / kṛṣṇāṅgabhūṣaṇā ratnabhūṣaṇā svarṇabhūṣitā

हिन्दी अर्थ

करा उन्हें दक्षिणा देकर विदा करे। इस प्रकार एकाग्रचित्त हो विधिपूर्वक ब्रत करके मनुष्य इहलोकमें मनोवाज्छित भोग भोगकर अन्तमें विष्णुपद प्राप्त कर लेता है। माघ शुक्ला एकादशीका नाम

English

Gandharva (skilled in song), knower of love's art, union with Govinda's life, ornament of Krishna's limbs, jewel-ornamented, gold-adorned,

अध्याय ८१

श्लोक 174

श्रीकृष्णहृदयावासमुक्ताकनकनालि (सि) का ।सद्रत्नकङ्कणयुता श्रीमन्नीलगिरिस्थिता

śrīkṛṣṇahṛdayāvāsamuktākanakanāli (si) kā / sadratnakaṅkaṇayutā śrīmannīlagiristhitā

हिन्दी अर्थ

“जया' है। उस दिन उपवास करके द्वादशीको प्रातःकाल परम पुरुष भगवान् श्रीपतिकी अर्चना करे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको भोजन करा दक्षिणा दे विदा करके शेष अन्न अपने भाई-बन्धुओंके साथ

English

dwelling in Krishna's heart, pearl-and-gold lotus-stalk, with good jewelled bracelets, standing on the glorious Blue Mountain,

अध्याय ८१

श्लोक 175

स्वर्णनूपुरसंपन्ना स्वर्णकिङ्किणिमण्डिता ।अशेषरासकुतुका रंभोरूस्तनुमध्यमा

svarṇanūpurasaṃpannā svarṇakiṅkiṇimaṇḍitā / aśeṣarāsakutukā raṃbhorūstanumadhyamā

हिन्दी अर्थ

स्वयं एकाग्रचित्त होकर भोजन करे। विप्रवर! जो इस प्रकार भगवान् केशवको संतुष्ट करनेवाला ब्रत करता है, वह इहलोकमें श्रेष्ठ भोगोंको भोगकर

English

endowed with golden anklets, adorned with golden bells, curious about the whole Rasa, with plantain-like thighs, breasts, and slender waist,

अध्याय ८१

श्लोक 176

पराकृतिः पररानन्दा परस्वर्गविहारिणी ।प्रसूनकबरी चित्रा महासिंदूरसुन्दरी

parākṛtiḥ pararānandā parasvargavihāriṇī / prasūnakabarī citrā mahāsiṃdūrasundarī

हिन्दी अर्थ

अन्तमें भगवान् विष्णुके धाममें जाता है। फाल्गुन कृष्णा एकादशीका नाम 'विजया' है। उस दिन उपवास करके द्वादशीको प्रात:काल गन्ध आदि उपचारोंसे भगवान् योगीश्वरकी पूजा करे। तदनन्तर

English

the Supreme Nature, supremely blissful, wandering in the highest heaven, with a braid of flowers, variegated, beautiful with great vermilion,

अध्याय ८१

श्लोक 177

कैशोरवयसा बाला प्रमदाकुलशेखरा ।कृष्णाधरसुधा स्वादा श्यामप्रेमविनोदिनी

kaiśoravayasā bālā pramadākulaśekharā / kṛṣṇādharasudhā svādā śyāmapremavinodinī

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको भोजन करा दक्षिणासे संतुष्ट करके उन्हें विदा करनेके पश्चात् स्वयं मौन होकर भाई- बन्धुओंके साथ भोजन करे। इस प्रकार ब्रत करनेवाला मानव इहलोकमें अभीष्ट भोगोंको भोगकर

English

young in age, a girl, crest of the multitude of women, relisher of the nectar of Krishna's lips, enjoying Shyama's love,

अध्याय ८१

श्लोक 178

शिखिपिच्छलसच्चूडा स्वर्णचंपकभूषिता ।कुङ्कुमालक्तकस्तूरीमण्डिता चापराजिता

śikhipicchalasaccūḍā svarṇacaṃpakabhūṣitā / kuṅkumālaktakastūrīmaṇḍitā cāparājitā

हिन्दी अर्थ

देहान्त होनेके बाद देवताओंसे सम्मानित हो भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है। द्विजोत्तम! फाल्गुनके शुक्लपक्षमें '"आमलकी” एकादशीको उपवास करके द्वादशीको प्रात:काल सम्पूर्ण उपचारोंसे

English

with a crest shining with peacock feather, adorned with golden champaka, adorned with saffron, lac and musk, and unconquered,

अध्याय ८१

श्लोक 179

हेमहरान्वितापुष्पा हाराढ्या रसवत्यपि ।माधुर्य्यमधुरा पद्मा पद्महस्ता सुविश्रुता

hemaharānvitāpuṣpā hārāḍhyā rasavatyapi / mādhuryyamadhurā padmā padmahastā suviśrutā

हिन्दी अर्थ

भगवान् पुण्डरीकाक्षका भक्तिपूर्वक पूजन करे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको उत्तम अन्न भोजन कराकर उन्हें दक्षिणा दे। इस प्रकार फाल्गुनके शुक्लपक्षमें '“आमलकी ' नामवाली एकादशीको विधिपूर्वक

English

with a golden necklace and flowers, rich in necklaces, full of sentiment, sweet with sweetness, Padma, lotus-handed, widely renowned,

अध्याय ८१

श्लोक 180

भ्रूभङ्गाभङ्गकोदण्डकटाक्षशरसंधिनी ।शेषदेवाशिरस्था च नित्यस्थलविहारिणी

bhrūbhaṅgābhaṅgakodaṇḍakaṭākṣaśarasaṃdhinī / śeṣadevāśirasthā ca nityasthalavihāriṇī

हिन्दी अर्थ

पूजन आदि करके मनुष्य भगवान् विष्णुके परम पदको प्राप्त होता है। ब्रह्मन्! चैत्रके कृष्णपक्षमें “पापमोचनी ' नामवाली एकादशीको उपवास करके द्वादशीको प्रात:काल षोडशोपचारसे भगवान्

English

who joins the arrows of sidelong glances to the bow of her eyebrow, seated on Shesha's and the gods' heads, playing in the eternal place,

अध्याय ८१

श्लोक 181

कारुण्यजलमध्यस्था नित्यमत्ताधिरोहिणी ।अष्टभाषवती चाष्टनायिका लक्षणान्विता

kāruṇyajalamadhyasthā nityamattādhirohiṇī / aṣṭabhāṣavatī cāṣṭanāyikā lakṣaṇānvitā

हिन्दी अर्थ

गोविन्दकी पूजा करे। तत्पश्चात् ब्राह्मणोंको भोजन करा दक्षिणा दे उन्हें विदा करके स्वयं भाई- बन्धुओंके साथ भोजन करे। जो इस प्रकार इस “पापमोचनी 'का त्रत करता है, वह तेजस्वी विमानद्वारा

English

seated in the midst of the water of compassion, ever mounting intoxication, of eight moods, eight heroines, endowed with marks,

अध्याय ८१

श्लोक 182

सुनूतिज्ञा श्रुतिज्ञा च सर्वज्ञा दुःखहारिणी ।रजोगुणेश्वरी चैव जरच्चन्द्रनिभानना

sunūtijñā śrutijñā ca sarvajñā duḥkhahāriṇī / rajoguṇeśvarī caiva jaraccandranibhānanā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है।

English

knower of fine praise, knower of the scriptures, all-knowing, remover of sorrow, mistress of rajas, with a face like the autumn moon,

अध्याय ८१

श्लोक 183

केतकीकुसुमाभासा सदा सिंधुवनस्थिता ।हेमपुष्पाधिककरा पञ्चशक्तिमयी हिता

ketakīkusumābhāsā sadā siṃdhuvanasthitā / hemapuṣpādhikakarā pañcaśaktimayī hitā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! इस प्रकार कृष्ण तथा शुक्लपक्षमें एकादशीका ब्रत मोक्षदायक कहा गया है। एकादशी ब्रत तीन दिनमें साध्य होनेवाला बताया गया है। वह सब त्रतोंमें उत्तम और पापोंका नाशक है,

English

bright as ketaki flowers, always dwelling in the forest of the sea, with a hand adorned with golden flowers, made of five powers, benevolent,

अध्याय ८१

श्लोक 184

स्तनकुभी नराढ्या च क्षीणापुण्या यशस्वनी ।वैराजसूयजननी श्रीशा भुवनमोहिनी

stanakubhī narāḍhyā ca kṣīṇāpuṇyā yaśasvanī / vairājasūyajananī śrīśā bhuvanamohinī

हिन्दी अर्थ

अत: उसका महान् फल जानना चाहिए। नारद! इन तीन दिनके भीतर चार समयका भोजन त्याग देना चाहिए। प्रथम और अन्तिम दिनमें एक-एक बारका और बिचले दिनमें दोनों समयका भोजन

English

with rounded breasts, rich in men, wasted of merit, glorious, mother of the Vairaja and Rajasuya, mistress of Shri, bewilderer of the world,

अध्याय ८१

श्लोक 185

महाशोभा महामाया महाकान्तिर्महास्मृतिः ।महामोहा महाविद्या महाकीर्र्तिंमहारतिः

mahāśobhā mahāmāyā mahākāntirmahāsmṛtiḥ / mahāmohā mahāvidyā mahākīrrtiṃmahāratiḥ

हिन्दी अर्थ

त्याज्य है। अब मैं तुम्हें इस तीन दिनके ब्रतमें पालन करने योग्य नियम बतलाता हूँ। काँसका

English

of great splendour, great illusion, great beauty, great memory, great delusion, great knowledge, great fame, great love,

अध्याय ८१

श्लोक 186

महाधैर्या महावीर्या महाशक्तिर्महाद्युतिः ।महागौरी महासंपन्महाभोगविलासिनी

mahādhairyā mahāvīryā mahāśaktirmahādyutiḥ / mahāgaurī mahāsaṃpanmahābhogavilāsinī

हिन्दी अर्थ

बर्तन, मांस, मसूर, चना, कोदो, शाक, मधु,

English

of great firmness, great valour, great power, great radiance, great Gauri, great prosperity, delighting in great enjoyment,

अध्याय ८१

श्लोक 187

समया भक्तिदाशोका वात्सल्यरसदायिनी ।सुहृद्भक्तिप्रदा स्वच्छा माधुर्यरसवर्षिणी

samayā bhaktidāśokā vātsalyarasadāyinī / suhṛdbhaktipradā svacchā mādhuryarasavarṣiṇī

हिन्दी अर्थ

मैथुन--दशमीके दिन इन दस वस्तुओंसे वैष्णव

English

of the right time, giver of devotion, griefless, giver of the sentiment of affection, giver of friendly devotion, clear, rainer of the sentiment of sweetness,

अध्याय ८१

श्लोक 188

भावभक्तिप्रदा शुद्धप्रेमभक्तिविधायिनी ।गोपरामाभघिरामा च क्रीडारामा परेश्वरी

bhāvabhaktipradā śuddhapremabhaktividhāyinī / goparāmābhaghirāmā ca krīḍārāmā pareśvarī

हिन्दी अर्थ

खाना, दाँतुन करना, दूसरेकी निन्‍दा करना, चुगली खाना, चोरी करना, हिंसा करना, मैथुन करना, क्रोध करना और झूठ बोलना--एकादशीको ये ग्यारह बातें न करे। काँस, मांस, मदिरा, मधु,

English

giver of the devotion of feeling, creator of pure love-devotion, delighting the cowherd Rama, delightful, a pleasure-ground, Supreme Mistress,

अध्याय ८१

श्लोक 189

नित्यरामा चात्मरामा कृष्णरामा रमेश्वरी ।एकानैकजगद्व्याप्ता विश्वलीलाप्रकाशिनी

nityarāmā cātmarāmā kṛṣṇarāmā rameśvarī / ekānaikajagadvyāptā viśvalīlāprakāśinī

हिन्दी अर्थ

तेल, झूठ बोलना, व्यायाम करना, परदेशमें जाना,

English

ever delighting, delighting in the Self, delighting in Krishna, Lady of Rama, one and many, pervading the world, revealing the play of the universe,

अध्याय ८१

श्लोक 190

सरस्वकती शा दुर्गेशा जगदीशा जगद्विधिः ।विष्णुवंशनिवासा च विष्णुवंशसमुद्भवा

sarasvakatī śā durgeśā jagadīśā jagadvidhiḥ / viṣṇuvaṃśanivāsā ca viṣṇuvaṃśasamudbhavā

हिन्दी अर्थ

दुबारा भोजन, मैथुन, जो स्पर्श करने योग्य नहीं है उनका स्पर्श करना और मसूर खाना--द्वादशीको इन बारह वस्तुओंको न करे। विप्रवर! इस प्रकार नियम करनेवाला पुरुष यदि शक्ति हो तो

English

Sarasvati, Lady of Durga, Lady of the world, creator of the world, dwelling in Vishnu's family, born in Vishnu's family,

अध्याय ८१

श्लोक 191

विष्णुवंशस्तुता कर्त्री विष्णुवंशावनी सदा ।आरामस्था वनस्था च सूर्य्यपुत्र्यवगाहिनी

viṣṇuvaṃśastutā kartrī viṣṇuvaṃśāvanī sadā / ārāmasthā vanasthā ca sūryyaputryavagāhinī

हिन्दी अर्थ

उपवास करे। यदि शक्ति न हो तो बुद्धिमान् पुरुष एक समय भोजन करके रहे ,किंतु रातमें भोजन न करे। अथवा अयाचित वस्तु (बिना माँगे मिली हुई चीज)-को उपयोग करे, किंतु ऐसे महत्त्वपूर्ण

English

praised by Vishnu's family, protector of Vishnu's family always, dwelling in a pleasure-garden, in the forest, bathing in the daughter of the sun (Yamuna),

अध्याय ८१

श्लोक 192

प्रीतिस्था नित्ययन्त्रस्था गोलोकस्था विभूतिदा ।स्वानुभूतिस्थिता व्यक्ता सर्वलोकनिवासिनी

prītisthā nityayantrasthā golokasthā vibhūtidā / svānubhūtisthitā vyaktā sarvalokanivāsinī

हिन्दी अर्थ

बारह महीनोंके द्वादशी-सम्बन्धी व्रतोंकी विधि और महिमा तथा आठ महाद्वादशियोंका निरूपण

English

abiding in love, in eternal diagrams, dwelling in Goloka, giver of prosperity, abiding in her own experience, manifest, dwelling in all worlds,

अध्याय ८१

श्लोक 193

अमृता ह्यद्भुता श्रीमन्नारायणसमीडिता ।अक्षरापि च कूटस्था महापुरुषसंभवा

amṛtā hyadbhutā śrīmannārāyaṇasamīḍitā / akṣarāpi ca kūṭasthā mahāpuruṣasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

द्वादशीके ब्रतोंका वर्णन करता हूँ, जिनका पालन करके मनुष्य भगवान् विष्णुका अत्यन्त प्रिय होता है। चैत्र शुक्ला द्वादशीको “मदनब्रत'का आचरण करे। सफेद चावलसे भरे हुए एक नूतन

English

immortal, wonderful, praised by glorious Narayana, imperishable, unchanging, born of the Great Person,

अध्याय ८१

श्लोक 194

औदार्यभावसाध्या च स्थूलसूक्ष्मातिरूपिणी ।शिरीषपुष्पमृदुला गाङ्गेयमुकुरप्रभा

audāryabhāvasādhyā ca sthūlasūkṣmātirūpiṇī / śirīṣapuṣpamṛdulā gāṅgeyamukuraprabhā

हिन्दी अर्थ

कलशकी स्थापना करे, जिसमें कोई छेद न हो। वह अनेक प्रकारके फलोंसे युक्त इक्षुदण्डसंयुक्त दो श्वेत वस्रोंसे आच्छादित, श्वेत चन्दनसे चर्चित, नाना प्रकारके भक्ष्य पदार्थोसे सम्पन्न तथा अपनी

English

attainable by generous feeling, of gross and subtle and beyond-form nature, tender as shirisha flowers, bright as a Ganges mirror,

अध्याय ८१

श्लोक 195

नीलोत्पलजिताक्षी च सद्रत्नकवरान्विता ।प्रेमपर्यकनिलया तेजोमण्डलमध्यगा

nīlotpalajitākṣī ca sadratnakavarānvitā / premaparyakanilayā tejomaṇḍalamadhyagā

हिन्दी अर्थ

शक्तिके अनुसार सुवर्णसे सुशोभित हो। उसके ऊपर गुड़सहित ताँबेका पात्र रखे। उस पात्रमें कामस्वरूप भगवान् अच्युतका गन्ध आदि उपचारोंसे पूजन करे। द्वादशीको उपवास करके दूसरे दिन

English

whose eyes surpass blue lotuses, endowed with good jewel-armour, whose home is a couch of love, in the midst of a circle of splendour,

अध्याय ८१

श्लोक 196

कृष्णाङ्गगोपनाभेदा लीलावरणनायिका ।सुधासिंधुसमुल्लासामृतास्यन्दविधायिनी

kṛṣṇāṅgagopanābhedā līlāvaraṇanāyikā / sudhāsiṃdhusamullāsāmṛtāsyandavidhāyinī

हिन्दी अर्थ

प्रात:-काल पुन: भगवान्की पूजा करे। वहाँ चढ़ी हुई वस्तुएँ ब्राह्मणको दे दे। फिर ब्राह्मणोंको भोजन करावे और उन्हें दक्षिणा दे। इस प्रकार

English

not different from the hiding of Krishna's limbs, mistress of the play-veil, causing a flow of nectar rising from an ocean of nectar,

अध्याय ८१

श्लोक 197

कृष्णचित्ता रासचित्ता प्रेमचित्ता हरिप्रिया ।अचिन्तनगुणग्रामा कृष्णलीला मलापहा

kṛṣṇacittā rāsacittā premacittā haripriyā / acintanaguṇagrāmā kṛṣṇalīlā malāpahā

हिन्दी अर्थ

एक वर्षतक प्रत्येक द्वादशीको यह ब्रत करके आचार्यको घृत-धेनुसहित सब सामग्रियोंसे युक्त शय्यादान दे। तदनन्तर वस्त्र आदिसे ब्राह्मण- दम्पतिकी पूजा करके उन्हें सुवर्णमय कामदेव

English

whose mind is Krishna, mind is Rasa, mind is love, dear to Hari, a host of inconceivable qualities, remover of the stain of Krishna's play,

अध्याय ८१

श्लोक 198

राससिंधुशशाङ्का च रासमण्डलमण्डीनी ।नतव्रता सिंहरीच्छा सुमीर्तिः सुखन्दिता

rāsasiṃdhuśaśāṅkā ca rāsamaṇḍalamaṇḍīnī / natavratā siṃharīcchā sumīrtiḥ sukhanditā

हिन्दी अर्थ

तथा दूध देनेवाली श्वेत गौ दान करे। दान करते समय यह कहे कि “कामरूपी श्रीहरि मुझपर प्रसन्न हों।' जो इस विधिसे 'मदनद्वादशीब्रत '-का पालन करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो भगवान्

English

moon of the ocean of Rasa, adorner of the Rasa circle, bowing in her vow, desiring a lioness, fair-formed, happy,

अध्याय ८१

श्लोक 199

गोपीचूडामणिर्गोपीगणेड्या विरजाधिका ।गोपप्रेष्ठा गोपकन्या गोपनारी सुगोपिका

gopīcūḍāmaṇirgopīgaṇeḍyā virajādhikā / gopapreṣṭhā gopakanyā gopanārī sugopikā

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी समता प्राप्त कर लेता है। इसी तिथिको ' भर्तद्वादशी 'का व्रत बताया गया है। इसमें सुन्दर शय्या बिछाकर उसपर लक्ष्मीसहित भगवान् विष्णुको स्थापित करके उनके ऊपर फूलोंसे

English

crest-jewel of the gopis, praised by hosts of gopis, surpassing the Viraja, dear to the cowherds, cowherd girl, cowherd woman, good gopi,

अध्याय ८१

श्लोक 200

गोपधामा सुदामांबा गोपाली गोपमोहिनी ।गोपभूषा कृष्णभूषा श्रीवृन्दावनचन्द्रिका

gopadhāmā sudāmāṃbā gopālī gopamohinī / gopabhūṣā kṛṣṇabhūṣā śrīvṛndāvanacandrikā

हिन्दी अर्थ

उपचारोंसे भगवान्की पूजा करे। माड्जलिक गीत, वाद्य आदिके द्वारा रातमें जागरण करे, फिर दूसरे दिन प्रातःकाल शय्यासहित भगवान् विष्णुकी

English

home of cowherds, mother of Sudama, a cowherdess, bewilderer of cowherds, ornament of cowherds, ornament of Krishna, the moon of Vrindavana,

अध्याय ८१

श्लोक 201

वीणादिघोषनिरता रासोत्सवविकासिनी ।कृष्णचेष्टा परिज्ञाता कोटिकन्दर्पमोहिनी

vīṇādighoṣaniratā rāsotsavavikāsinī / kṛṣṇaceṣṭā parijñātā koṭikandarpamohinī

हिन्दी अर्थ

अथ ते नियमान् वच्पमि ब्रते हास्मिनू दिनत्रये।कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान् कोद्रवांस्तथा॥

English

engaged in sound of lute and the like, causing the Rasa festival to bloom, known by Krishna's activities, bewilderer of ten million Cupids,

अध्याय ८१

श्लोक 202

श्रीकृष्ण गुणनागाढ्या देवसुंदरिमोहिनी ।कृष्णचन्द्रमनोज्ञा च कृष्णदेवसहोदरी

śrīkṛṣṇa guṇanāgāḍhyā devasuṃdarimohinī / kṛṣṇacandramanojñā ca kṛṣṇadevasahodarī

हिन्दी अर्थ

कोपं॑ ह्ानृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्जयेतू। कांस्यं मांस सुरां क्षौद्रं तैलं वितथभाषणम्॥

English

rich in Krishna's qualities, bewilderer of the beauty of the divine women, delight of Krishna-chandra, sister to Krishna the god,

अध्याय ८१

श्लोक 203

कृष्णाभिलाषिणी कृष्णप्रेमानुग्रहवाञ्छिता ।क्षेमा च मधुरालापा भ्रुवोमाया सुभद्रिका

kṛṣṇābhilāṣiṇī kṛṣṇapremānugrahavāñchitā / kṣemā ca madhurālāpā bhruvomāyā subhadrikā

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमयी प्रतिमाका श्रेष्ठ ब्राह्यणको दान करे। ब्राह्मणोंको भोजन कराकर दक्षिणद्वारा उन्हें संतुष्ट करके विदा करे। इस तरह ब्रत करनेवाले पुरुषका दाम्पत्यसुख चिरस्थायी होता है और वह

English

desirous of Krishna, desiring the favour of Krishna's love, welfare, of sweet speech, by her brow's illusion, very auspicious,

अध्याय ८१

श्लोक 204

प्रकृतिः परमानन्दा नीपद्रुमतलस्थिता ।कृपाकटाक्षा बिंबोष्टी रंभा चारुनितंबिनी

prakṛtiḥ paramānandā nīpadrumatalasthitā / kṛpākaṭākṣā biṃboṣṭī raṃbhā cārunitaṃbinī

हिन्दी अर्थ

सात जन्मोंतक इहलोक और परलोकके अभीष्ट भोगोंको भोगता रहता है।

English

Prakriti, supremely blissful, standing under the kadamba tree, with merciful sidelong glance, bimba-lipped, plantain-thighed, lovely-hipped,

अध्याय ८१

श्लोक 205

स्मरकेलिनिधाना च गण्डताटङ्कमण्डिता ।हेमाद्रिकान्तिरुचिरा प्रेमाद्या मदमन्थरा

smarakelinidhānā ca gaṇḍatāṭaṅkamaṇḍitā / hemādrikāntirucirā premādyā madamantharā

हिन्दी अर्थ

वैशाख शुक्धला द्वाशशीको उपवास और इन्द्रियसंयमपूर्वक गन्ध आदि उपचारोंद्वारा भक्तिभावसे भगवान् माधवकी पूजा करे। फिर तृप्तिजनक मधुर पकवान और एक घड़ा जल ब्राह्मणको

English

treasury of love's sport, adorned with ear-ornaments on cheeks, lovely with the radiance of a golden mountain, first in love, languid with intoxication,

अध्याय ८१

श्लोक 206

कृष्णचिन्ता प्रेमचिन्ता रतिचिन्ता च कृष्णदा ।रासचिन्ता भावचिन्ता शुद्धचन्ता महारसा

kṛṣṇacintā premacintā raticintā ca kṛṣṇadā / rāsacintā bhāvacintā śuddhacantā mahārasā

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक देवे। ' भगवान् माधव मुझपर प्रसन्न हों'' यही उसका उद्देश्य होना चाहिए। ज्येष्ठ शुक्ला द्वादशीको गन्ध आदि उपचारोंके द्वारा भगवान् त्रिविक्रमकी पूजा करके ब्रती पुरुष

English

thinking of Krishna, thinking of love, thinking of passion, giving Krishna; thinking of Rasa, thinking of feeling, pure thoughts, of great Rasa,

अध्याय ८१

श्लोक 207

कृष्णादृष्टित्रुटियुगा दृष्टिपक्ष्मिविनिन्दिनी ।कन्दर्पजननी मुख्या वैकुण्ठगतिदायिनी

kṛṣṇādṛṣṭitruṭiyugā dṛṣṭipakṣmivinindinī / kandarpajananī mukhyā vaikuṇṭhagatidāyinī

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको मिष्टान्नने भरा हुआ करवा निवेदन करे। तत्पश्चात् एक समय भोजनका ब्रत करे। इस ब्रतसे संतुष्ट होकर देवदेव भगवान् त्रिविक्रम जीवनमें विपुल भोग और अन्तमें मोक्ष भी देते

English

for whom the blink of an eye without seeing Krishna is an age, rebuker of the lashes of the eyes, mother of Kandarpa, chief, giver of the way to Vaikuntha,

अध्याय ८१

श्लोक 208

रासभावा प्रियाश्लिष्टा प्रेष्ठा प्रथमनायिका ।शुद्धादेहिनी च श्रीरामा रसमञ्जरी

rāsabhāvā priyāśliṣṭā preṣṭhā prathamanāyikā / śuddhādehinī ca śrīrāmā rasamañjarī

हिन्दी अर्थ

हैं। आषाढ़ शुक्धला द्वाशशीको गन्ध आदिसे पृथक्ू-पृथक् बारह ब्राह्मणोंकी पूजा करके उन्हें

English

of the feeling of Rasa, embraced by her beloved, dearest, first heroine, pure-bodied, Rama, bud of Rasa,

अध्याय ८१

श्लोक 209

सुप्रभावा शुभाचारा स्वर्णदी नर्मदांबिका ।गोमती चन्द्रभागेड्या सरयूस्ताम्रपर्णिसूः

suprabhāvā śubhācārā svarṇadī narmadāṃbikā / gomatī candrabhāgeḍyā sarayūstāmraparṇisūḥ

हिन्दी अर्थ

मिष्ठानत्न भोजन करावे। फिर उनके लिये वस्त्र

English

of great influence, of good conduct, the golden river, Narmada's mother, Gomati, praised by Chandrabhaga, Sarayu, the Tamraparni (rivers) in her form,

अध्याय ८१

श्लोक 210

निष्कलङ्कचरित्रा च निर्गुणा च निरञ्जना ।एतन्नामसहस्रं तु युग्मरूपस्य नारद

niṣkalaṅkacaritrā ca nirguṇā ca nirañjanā / etannāmasahasraṃ tu yugmarūpasya nārada

हिन्दी अर्थ

वस्तुओंको भक्तिपूर्वक दान करे। ' भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों '--यही उस दानका उद्देश्य होना चाहिए। श्रावण शुक्ला द्वादशीको ब्रती पुरुष भगवत्परायण हो गन्ध आदि उपचारोंसे भक्तिपूर्वक

English

of stainless character, without qualities and without stain. This thousand-fold list of names of the form of the Pair, O Narada,

अध्याय ८१

श्लोक 211

पठनीयं प्रयत्नेन वृन्दावनरसावहे ।महापापप्रशमनं वन्ध्यात्वविनिवर्तकम्

paṭhanīyaṃ prayatnena vṛndāvanarasāvahe / mahāpāpapraśamanaṃ vandhyātvavinivartakam

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीधरकी पूजा करे। फिर उत्तम ब्राह्मणोंको दही-भात भोजन कराकर चाँदीकी दक्षिणा दे, उन्हें नमस्कार करके विदा करे। मन-ही-मन यह भावना करे कि "मेरे इस ब्रतसे देवेश्वर

English

is to be recited with effort by one who longs for the sentiment of Vrindavana: it quells great sins, removes barrenness,

अध्याय ८१

श्लोक 212

दारिद्रय शमनं रोगनाशनं कामदं महत् ।पापापहं वैरिहरं राधामाधवभक्तिदम्

dāridraya śamanaṃ roganāśanaṃ kāmadaṃ mahat / pāpāpahaṃ vairiharaṃ rādhāmādhavabhaktidam

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीधर प्रसन्न हों।' भाद्रपद शुक्ला द्वादशीको ब्रती पुरुष भगवान् वामनकी पूजा करके उनके आगे बारह ब्राह्मणोंको खीर भोजन करावे। तत्पश्चात् स्वर्णमयी दक्षिणा दे। वह भगवान्

English

removes poverty, destroys disease, grants desires greatly, removes sin, destroys enemies, and gives devotion to Radha and Madhava.

अध्याय ८१

श्लोक 213

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।राधासंगसुधासिंधौ नमो नित्यविहारिणे

namastasmai bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭhamedhase / rādhāsaṃgasudhāsiṃdhau namo nityavihāriṇe

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी प्रसन्नताको करनेवाला होता है। आश्विन शुक्ला द्वादशीको गन्ध आदि उपचारोंसे भगवान् पद्मनाभकी पूजा करे और उनके आगे ब्राह्मणोंको मिष्टान्न भोजन करावे। साथ ही वस्त्र और

English

Homage to that Lord Krishna, of unfailing intelligence; homage to him who ever sports in the ocean of nectar of Radha's company.

अध्याय ८१

श्लोक 214

राधादेवी जगत्कर्त्री जगत्पालनतगत्परा ।जगल्लयविधात्री च सर्वेशी सर्वसूतिका

rādhādevī jagatkartrī jagatpālanatagatparā / jagallayavidhātrī ca sarveśī sarvasūtikā

हिन्दी अर्थ

सुवर्ण-दक्षिणा दे। द्विजोत्तम! इस ब्रतसे संठतुष्ट होकर भगवान् यद्मनाभ श्वेतद्वीपकी प्राप्ति कराते हैं और इहलोकमें भी मनोवाज्छित भोग प्रदान करते हैं। कार्तिक मासके कृष्णपक्षमें 'गोवत्सद्वादशी '

English

The goddess Radha is the maker of the world, intent on preserving the world, the ordainer of the world's dissolution, the Lady of all, the mother of all.

अध्याय ८१

श्लोक 215

तस्या नामसहस्रं वै मया प्रोक्तं मुनीश्वर ।भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tasyā nāmasahasraṃ vai mayā proktaṃ munīśvara / bhuktimuktipradaṃ divyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

हिन्दी अर्थ

का ब्रत होता है। उसमें बछड़ेसहित गौकी आकृति लिखकर सुगन्धित चन्दन आदिके द्वारा तथा पुष्पमालाओंसे उसकी पूजा करे। फिर ताम्रपात्रमें फूल, अक्षत और तिल रखकर उन

English

Her thousand names I have told, O lord of sages, divine, giving enjoyment and liberation; what more do you wish to hear?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 81
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.