Narada Purana· Nārada Purāṇa
82
अध्याय 82 / 167

Book 1 - Adhyaya 83

168 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ168 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८२

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे राधाकृष्ण सहस्रनामकथनं नाम व्द्यशीतितमो ऽध्यायः श्रीशौनक उवाच साधु सूत महाभागः जगदुद्धारकारकम् ।महातन्त्रविधानं नः कुमारोक्तं त्वयोदितम्

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde rādhākṛṣṇa sahasranāmakathanaṃ nāma vdyaśītitamo 'dhyāyaḥ śrīśaunaka uvāca sādhu sūta mahābhāgaḥ jagaduddhārakārakam / mahātantravidhānaṃ naḥ kumāroktaṃ tvayoditam

हिन्दी अर्थ

सबके द्वारा विधिपूर्वक अर्घ्य दान करे। नारद! निम्नाद्भित मन्त्रसे उसके चरणोंमें अर्घ्य देना

English

O brahmin, after listening to the thousand names of the twin deities, Narada bowed down to Sanatkumira, the most excellent among wise men, and said.

अध्याय ८२

श्लोक 2

अलभ्यमेतत्तन्त्रेषु पुराणेष्वपि मानद ।यदिहोदितमस्मभ्यं त्वयातिकरुणात्मना

alabhyametattantreṣu purāṇeṣvapi mānada / yadihoditamasmabhyaṃ tvayātikaruṇātmanā

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते॥

English

O brahmin, the p»rocedures laid down in the Tantra texu hgve been mendooed to me. The great efiicacy of Kms mantra has been recounted there.

अध्याय ८२

श्लोक 3

नारदो भगवान्सूत लोकोद्धरणतत्परः ।भूयः पप्रच्छ किं साधो कुमारं विदुषां वरम्

nārado bhagavānsūta lokoddharaṇatatparaḥ / bhūyaḥ papraccha kiṃ sādho kumāraṃ viduṣāṃ varam

हिन्दी अर्थ

' क्षीरसागरसे प्रकट हुई, सर्वदेवभूषिता, देव-

English

From the process of the hairs in the body of Radha were born the cowherd lasses. In every respect they were similar to Rid ha. They were the swect-speeched attendana of Radha.

अध्याय ८२

श्लोक 4

सूत उवाच श्रुत्वा स नारदो विप्राः युग्मनामसहस्रकम् ।सनत्कुमारमप्याह प्रणम्य ज्ञानिनां वरम्

sūta uvāca śrutvā sa nārado viprāḥ yugmanāmasahasrakam / sanatkumāramapyāha praṇamya jñānināṃ varam

हिन्दी अर्थ

.. सम्पूर्ण देवस्वरूपा देवि! तुम्हें नमस्कार है। मात: ! गोमात: ! यह अर्घ्य ग्रहण

English

In the meantime, O brahmin, Durga, the eternal Maya of Vifnu suddenly manifested bersdf from the body of Kr?na.

अध्याय ८२

श्लोक 5

नारद उवाच ब्रह्मंस्त्वया समाख्याता विधयस्तन्त्रचोदिताः ।तत्रापि कृष्णमन्त्राणां वैभवं ह्युदितं महत्

nārada uvāca brahmaṃstvayā samākhyātā vidhayastantracoditāḥ / tatrāpi kṛṣṇamantrāṇāṃ vaibhavaṃ hyuditaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उड़द आदिसे बने हुए बड़े निवेदन करे। इस प्रकार अपने वैभवके अनुसार दस, पाँच या एक बड़ा अर्पण करना चाहिए। उस समय इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए--

English

Accompanied by his wife Savitri he eulogised the lord of all, O sage, at the behest of the lord, he sat on a beautiful seat.

अध्याय ८२

श्लोक 6

या तत्र राधिकादेवी सर्वाद्या समुदाहृता ।तस्या अंशावताराणां चरितं मन्त्रपूर्वकम्

yā tatra rādhikādevī sarvādyā samudāhṛtā / tasyā aṃśāvatārāṇāṃ caritaṃ mantrapūrvakam

हिन्दी अर्थ

सुरभे त्वं जगन्माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता। सर्वदेवमयि ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस॥ सर्वदेवमये देवि सर्वदेबेरलंकृते।

English

Then, O blessed one, split himself into two.

अध्याय ८२

श्लोक 7

तन्त्रोक्तं वद सर्वज्ञ त्वामहं शरणं गतः ।शक्तेस्तन्त्राण्यनेकानि शिवोक्तानि मुनीश्वर

tantroktaṃ vada sarvajña tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ / śaktestantrāṇyanekāni śivoktāni munīśvara

हिन्दी अर्थ

'सुरभी! तुम सम्पूर्ण जगत्की माता हो और सदा भगवान् विष्णुके धाममें निवास करती हो। सर्वदेवमयी देवि! मेरे दिये हुए इस ग्रासको ग्रहण करो। देवि! तुम सर्वदेवस्वरूपा हो। सम्पूर्ण

English

The five*faccd, three«eyed, and Hhe one born of the left half who was eminent among the sages, eulogised Kr|ia. On being commanded he sat in front of Hari.

अध्याय ८२

श्लोक 8

यानि तत्सारमुद्धृत्य साकल्येनाभिधेहि नः ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः

yāni tatsāramuddhṛtya sākalyenābhidhehi naḥ / tacchrutvā vacanaṃ tasya nāradasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी अभिलाषा सफल करो।! द्विजोत्तम! उस दिन तेलका पका हुआ और बटलोईका पका हुआ अन्न न खाय। गायका दूध, दही, घी और तक्र भी त्याग दे। ब्रह्मन्! कार्तिक

English

Then Krsriasaid to the four*faced lord. O lord, carry on the function of creation ever remaining in Satyabka. Go, remember me always.

अध्याय ८२

श्लोक 9

सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा राधापदांबुजम् ।सनत्कुमार उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि राधांशानां समुद्भवम्

sanatkumāraḥ provāca smṛtvā rādhāpadāṃbujam / sanatkumāra uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi rādhāṃśānāṃ samudbhavam

हिन्दी अर्थ

शुक्ला द्वादशीको गन्ध आदि उपचारोंसे एकाग्रचित्त हो भगवान् दामोदरकी पूजा करे और उनके आगे बारह ब्राह्मणोंको पकवान भोजन करावे। तदनन्तर जलसे भरे हुए घड़ोंको वस्त्रसे आच्छादित और

English

Thus urged by Hari, he bowed down to the lord of the universe and went away accompanied by his wife. It is he who really carried on creation.

अध्याय ८२

श्लोक 10

शक्तीनां परमाश्चर्यं मन्त्रसाधनपूर्वकम् ।या तु राधा मया प्रोक्ता कृष्णार्द्धाङ्गसमुद्भवा

śaktīnāṃ paramāścaryaṃ mantrasādhanapūrvakam / yā tu rādhā mayā proktā kṛṣṇārddhāṅgasamudbhavā

हिन्दी अर्थ

पूजित करके सुपारी, लड्डू और सुवर्णके साथ उन सबको प्रसन्नतापूर्वक अर्पण करे। ऐसा करनेपर मनुष्य भगवान् विष्णुका प्रिय भक्त और सम्पूर्ण भोगोंका भोक्ता होता है और शरीरका

English

O lord of the universe, take Durga unto you. As long as the creation goes on, perform penance in Sivaloka. At the end of it annihilate the entire worlds.

अध्याय ८२

श्लोक 11

गोलोकवासिनी सा तु नित्या कृष्णसहायिनी ।तेजोमण्डलमध्यस्था दृश्यदृश्यस्वरूपिणी

golokavāsinī sā tu nityā kṛṣṇasahāyinī / tejomaṇḍalamadhyasthā dṛśyadṛśyasvarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

अन्त होनेपर वह भगवान् विष्णुका सायुज्य प्राप्त

English

You stay near Laksmi. You can have the benefit of lour arms.'' She bowed down to K.rf 9 a and went over to Narky ana.

अध्याय ८२

श्लोक 12

कदाचित्तु तया सार्द्धं स्थितस्य मुनिसत्तम ।कृष्णस्य वामभागात्तु जातो नारायणः स्वयम्

kadācittu tayā sārddhaṃ sthitasya munisattama / kṛṣṇasya vāmabhāgāttu jāto nārāyaṇaḥ svayam

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष शुक्ला द्वादशीको परम उत्तम 'साध्य- ब्रत'का अनुष्ठान करना चाहिए। मनोभाव, प्राण,

English

Thus, Radhi turned herself into five forms as the cause of creation. O leading brahmin, Ibten. 1 shall mention the mantcas» the mode of meditation and the worship of the one

अध्याय ८२

श्लोक 13

राधिकायाश्च वामाङ्गान्महालक्ष्मीर्बभूव ह ।ततः कृष्णो महालक्ष्मीं दत्त्वा नारायणाय च

rādhikāyāśca vāmāṅgānmahālakṣmīrbabhūva ha / tataḥ kṛṣṇo mahālakṣmīṃ dattvā nārāyaṇāya ca

हिन्दी अर्थ

कहे गये हैं'। चावलोंपर इनका आवाहन करके गन्ध-पुष्प आदिके द्वारा पूजन करना चाहिए। तदनन्तर “भगवान् नारायण प्रसन्न हों', इस भावनासे बारह श्रेष्ठ ब्राह्मगणोंको भोजन कराकर

English

Iq /firedt PiMseriin dup, V/IX we fled the xmtm of Ridki, Her awn His (nm)Amkrtm Uia, theaXMH w AM. lo our text

अध्याय ८२

श्लोक 14

वैकुण्ठे स्थापयामास शश्वत्पालनकर्मणि ।अथ गोलोकनाथस्य गोम्नां विवरतो मुने

vaikuṇṭhe sthāpayāmāsa śaśvatpālanakarmaṇi / atha golokanāthasya gomnāṃ vivarato mune

हिन्दी अर्थ

उन्हें उत्तम दक्षिणा दे विदा करे। उसी दिन 'ट्वादशादित्य” नामक ब्रत भी विख्यात है। उस दिन बुद्धिमान् पुरुष बारह आदित्योंकी पूजा करे।

English

He who worships Radha, the foremost of all, enjoys all pleasures here and in the end attains Goloka.

अध्याय ८२

श्लोक 15

जातुश्चासंख्यगोपालास्तेजसा वयसा समाः ।प्राणतुल्यप्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः

jātuścāsaṃkhyagopālāstejasā vayasā samāḥ / prāṇatulyapriyāḥ sarve babhūvuḥ pārṣadā vibhoḥ

हिन्दी अर्थ

भग, त्वष्टा, विवस्वानू, सविता और विष्णु--ये बारह आदित्य बताये गये हैं। प्रत्येक मासके शुक्लपक्षकी द्वादशीको यलत्रपूर्वक बारह आदित्योंकी पूजा करते हुए एक वर्ष व्यतीत करे। ब्रतके

English

O Narada, henceforth, 1 shall mention the procedure of worship of Mahalakmi to you. By propitiating her, one shall have worldly pleasures and salvation.

अध्याय ८२

श्लोक 16

राधाङ्गलोमकूपेभ्ये बभूवुर्गोपकन्यकाः ।राधातुल्याः सर्वतश्च राधादास्यः प्रियंवदाः

rādhāṅgalomakūpebhye babhūvurgopakanyakāḥ / rādhātulyāḥ sarvataśca rādhādāsyaḥ priyaṃvadāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तमें सोनेकी बारह प्रतिमाएँ बनवाये और विधिपूर्वक उनकी पूजा करके बारह श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको सत्कारपूर्वक मिष्टात्न भोजन करावे। तत्पश्चात् ब्रती पुरुष प्रत्येक ब्राह्मणको एक-एक प्रतिमा दे।

English

Slim, hrim, klim, Kamalavasin! in the dative and ending with svaha is the greatest mantra* like the wish-yielding kalpa tree.

अध्याय ८२

श्लोक 17

एतस्मिन्नन्तरे विप्र सहसा कृष्णदेहतः ।आविर्बभूव सा दुर्गा विष्णुमाया सनातनी

etasminnantare vipra sahasā kṛṣṇadehataḥ / āvirbabhūva sā durgā viṣṇumāyā sanātanī

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार द्वादशादित्य नामक ब्रत करके मनुष्य सूर्यलोकमें जा वहाँके भोगोंका चिरकालतक उपभोग करनेके पश्चात् पृथ्वीपर धर्मात्मा मनुष्य होता है। मनुष्ययोनिमें उसे रोग नहीं होते। उस

English

The nine iaktis are as follows: vibhuti, unnati, kanti, sn(ii klrti, sannati, pui, fddhi, andssddhi; these are the nine iaktis.

अध्याय ८२

श्लोक 18

देवीनां बीजरूपां च मूलप्रकृतिरीश्वरी ।परिपूर्णतमा तेजः स्वरूपा त्रिगुणात्मिका

devīnāṃ bījarūpāṃ ca mūlaprakṛtirīśvarī / paripūrṇatamā tejaḥ svarūpā triguṇātmikā

हिन्दी अर्थ

ब्रतके पुण्यसे वह पुनः उसी ब्रतको पाता है और पुन: उसके पुण्यसे सूर्यमण्डलको भेदकर निरज्जन, निराकार एवं निद््न्द्द ब्रह्मको प्राप्त होता है।

English

The treasures Sahkhaand Padma are to lie worshipp)- ed as holding the chowrics at the sides. Thereafter, he shall worship Varuia in the west holding up the umbrella.

अध्याय ८२

श्लोक 19

सहस्रभुजसंयुक्ता नानाशस्त्रा त्रिलोचना ।या तु संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी

sahasrabhujasaṃyuktā nānāśastrā trilocanā / yā tu saṃsāravṛkṣasya bījarūpā sanātanī

हिन्दी अर्थ

विभुश्चापि प्रभुश्ैव साध्या द्वादश कीर्तिता:।

English

After wonhipping the signs of Zodiac all round and the nine planets in their respective places he shall worship the four-tusked AiriLvaiaandochen in the quarters and the interstices.

अध्याय ८२

श्लोक 20

रत्नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः ।एतस्मिन्नन्तरे तत्र सस्त्रीकस्तु चतुर्मुखः

ratnasiṃhāsanaṃ tasyai pradadau rādhikeśvaraḥ / etasminnantare tatra sastrīkastu caturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

२.धाता मित्रो5र्यमा पूषा शक्रोंइशो वरुणो भग:। त्वष्टा विवस्वान् सविता विष्णुर्दादश ईरिता: ॥

English

Outside of it, he shall worship the guardians of the worlds and still outside of it, their weapons.

अध्याय ८२

श्लोक 21

ज्ञानिनां प्रवरः श्रीमान् पुमानोङ्कारमुच्चरन् ।कमण्डलुधरो जातस्तपस्वी नाभितो हरेः

jñānināṃ pravaraḥ śrīmān pumānoṅkāramuccaran / kamaṇḍaludharo jātastapasvī nābhito hareḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजोत्तम ! उक्त तिथिको ही 'अखण्ड' नामक ब्रत कहा गया है। उसमें भगवान् जनार्दनकी सुवर्णमयी मूर्ति बनाकर गन्ध, पुष्प आदिसे उसकी पूजा करके भगवान्के आगे बारह ब्राह्मणोंको भोजन

English

The person who performs a thousand and eight homas with gud&ci soaked in ghee and continues this for seven days lives for a hundred years.

अध्याय ८२

श्लोक 22

स तु संस्तूय सर्वेशं सावित्र्या भार्यया सह ।निषसादासने रम्ये विभोस्तस्याज्ञया मुने

sa tu saṃstūya sarveśaṃ sāvitryā bhāryayā saha / niṣasādāsane ramye vibhostasyājñayā mune

हिन्दी अर्थ

करावे। प्रत्येक मासकी द्वादशीको ऐसा करके स्वयं रातमें भोजन करे और जितेन्द्रिय भावसे रहे। तत्पश्चात् वर्ष पूरा होनेपर उस स्वर्ण-मूर्तिका विधिपूर्वक पूजन करके दूध देनेवाली गायके

English

Maya (brim), atri (da) is associated with indhika (u) and then adorned with bindu (.) (i.e. dum), then again sargin! (ra) is associated with it (i.e. dur) and pratiithi (&) is joined with smrti (ga), then it is joined with K$udh& (ya) and jA&nimrta (ai). The mantra begins with tara (om) and ends with svahi. '

अध्याय ८२

श्लोक 23

अथ कृष्णो महाभाग द्विधारूपो बभूव ह ।वामार्द्धाङ्गो महादेवो दक्षार्द्धो गोपिकापतिः

atha kṛṣṇo mahābhāga dvidhārūpo babhūva ha / vāmārddhāṅgo mahādevo dakṣārddho gopikāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

साथ उसका आचार्यको दान करे। तदनन्तर बारह श्रेष्ठ ब्राह्यणांकों खाड और खीर भोजन कराकर उन्हें बारह सुवर्णखण्डकी दक्षिणा दे नमस्कार करे। इस प्रकार व्रत पूरा करके जो भगवान्

English

The devotee shall repeat it eight hundred thousand times and perform homa with gingelly seeds along with sweet things or with milk pudding thousand times. In the lotus, cm the altar with nine petals he should worship the iaktis.

अध्याय ८२

श्लोक 24

पञ्चवक्त्रस्त्रिनेत्रो ऽसौ वामार्द्धागो मुनीश्वः ।स्तुत्वा कृष्णं समाज्ञप्तो निषसाद हरेः पुरः

pañcavaktrastrinetro 'sau vāmārddhāgo munīśvaḥ / stutvā kṛṣṇaṃ samājñapto niṣasāda hareḥ puraḥ

हिन्दी अर्थ

जनार्दनको प्रसन्न करता है, वह सुवर्णमय विमानसे श्रीविष्णुके परम धाममें जाता है।

English

The nine faktis of the altar are prabhi, maya, gaya, sukfmk, viiuddhki nandm!,suprabha, vijaya,and sarvasiddhida.

अध्याय ८२

श्लोक 25

अथ कृष्णश्चतुर्वक्त्रं प्राह सृष्टिं कुरु प्रभो ।सत्यलोके स्थितो नित्यङ्गच्छ मांस्मर सर्वदा

atha kṛṣṇaścaturvaktraṃ prāha sṛṣṭiṃ kuru prabho / satyaloke sthito nityaṅgaccha māṃsmara sarvadā

हिन्दी अर्थ

पौष मासके कृष्णपक्षकी द्वादशीको “रूप- ब्रत” बताया गया है। ब्रह्मन्! ब्रती पुरुषको चाहिए कि वह दशमीको विधिपूर्वक स्नान करके सफेद या किसी एक रंगवाली गायके

English

It gives Che of Durgft Chut: Om hrhk DufUfm isM.

अध्याय ८२

श्लोक 26

एवमुक्तस्तु हरिणा प्रणम्य जगदीश्वरम् ।जगाम भार्यया साकं स तु सृष्टिं करोति वै

evamuktastu hariṇā praṇamya jagadīśvaram / jagāma bhāryayā sākaṃ sa tu sṛṣṭiṃ karoti vai

हिन्दी अर्थ

गोबरको धरतीपर गिरनेसे पहले आकाशमेंसे ही ले ले। उस गोबरसे एक सौ आठ पिण्ड बनाकर उन्हें तॉबे या मिट्टीके पात्रमें रखकर धूपमें सुखा ले। फिर एकादशीको उपवास करके भगवान्

English

Tbtte vmihreche mmtr% of MoUnMi Uuu: M

अध्याय ८२

श्लोक 27

पितास्माकं मुनिश्रेष्ठ मानसीं कल्पदैहिकीम् ।ततः पश्चात्पञ्चवक्त्रं कृष्णं प्राह महामते

pitāsmākaṃ muniśreṣṭha mānasīṃ kalpadaihikīm / tataḥ paścātpañcavaktraṃ kṛṣṇaṃ prāha mahāmate

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी स्वर्णमयी प्रतिमाका विधिपूर्वक पूजन और सात्रिमें जागरण करे। सुन्दर मड्भलमय गीतवाद्य, स्तोत्र-पाठ और जप आदिके द्वारा जागरणका कार्य सफल बनावे। तत्पश्चात् प्रात:-

English

Worshipping of Sarasvatl.

अध्याय ८२

श्लोक 28

दुर्गां गृहाण विश्वेश शिवलोके तपश्वर ।यावत्सृष्टिस्तदन्ते तु लोकान्संहर सर्वतः

durgāṃ gṛhāṇa viśveśa śivaloke tapaśvara / yāvatsṛṣṭistadante tu lokānsaṃhara sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

काल जलसे भरे हुए कलशपर तिलसे भरा पात्र रखकर उसके ऊपर उस स्वर्णमयी प्रतिमाको रखे और विभिन्न उपचारोंसे उसकी पूजा करे। इसके बाद दो काष्ठोंके रगड़ने आदिके द्वारा नूतन अग्रि

English

After performing six aAgas with aim the aspiring sildhaka shall fix the syllables. He shall fix ohkira in the cerebral orifice. He shall fix hrim in between the eyebrows. He shall fix syllables beginning with iri in the mouthy nostrib, ears and rectum.

अध्याय ८२

श्लोक 29

सो ऽपि कृष्णं नमस्तृत्य शिवलोकं जगाम ह ।ततः कालान्तरे ब्रह्मन्कृष्णस्य परमात्मनः

so 'pi kṛṣṇaṃ namastṛtya śivalokaṃ jagāma ha / tataḥ kālāntare brahmankṛṣṇasya paramātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न करके उसकी पूजा करे और दिद्वान् पुरुष उस प्रज्वलित अग्रिमें तिल और घीसहित एक- एक गोमय-पिण्डका विष्णुसम्बन्धी द्वादशाक्षर -

English

The excellent sidhaka shall repeat the mantra one million two hundred thousand times with white lotuses naga flowers or campaka flowers.

अध्याय ८२

श्लोक 30

वक्त्रात्सरस्वती जाता बीणापुस्तकधारिणी ।तामादिदेश भघगवान् वैकुण्ठं गच्छ मानदे

vaktrātsarasvatī jātā bīṇāpustakadhāriṇī / tāmādideśa bhaghagavān vaikuṇṭhaṃ gaccha mānade

हिन्दी अर्थ

प्रेमपूर्ण हृदयसे प्रसन्नतापूर्वक एक सौ आठ ब्राह्मणोंको खीर भोजन करावे। फिर कलशसहित वह प्रतिमा आचार्यको अर्पित करे। तदनन्तर दूसरे ब्राह्मणोंको यथाशक्ति दक्षिणा दे। पुरुष हो

English

He shall wonhip in the aforesaid altar of mitrkas in accordance with the injunction to be laid down later on. He shall make the seat with letters in the form of a lotus and conceive the form of the deity with the mulamantra.

अध्याय ८२

श्लोक 31

लक्ष्मीसमीपे तिष्ठ त्वं चतुर्भुजसमाश्रया ।सापि कृष्णं नमस्कृत्य गता नारायणान्तिकम्

lakṣmīsamīpe tiṣṭha tvaṃ caturbhujasamāśrayā / sāpi kṛṣṇaṃ namaskṛtya gatā nārāyaṇāntikam

हिन्दी अर्थ

या स्त्री, इस ब्रतका आदरपूर्वक पालन करके वह रूप और सौभाग्य प्राप्त कर लेती है।

English

To the right side of the deity the splendid Sanskrit must be worshipped. The Prakfta mode of words, the bes- tower of all siddhb must be worshipped to the left side.

अध्याय ८२

श्लोक 32

एवं पञ्चविधा जाता सा राधा सृष्टिकारणम् ।आसां पूर्णस्वरूपाणां मन्त्रध्यानार्चनादिकम्

evaṃ pañcavidhā jātā sā rādhā sṛṣṭikāraṇam / āsāṃ pūrṇasvarūpāṇāṃ mantradhyānārcanādikam

हिन्दी अर्थ

माघ शुक्ला द्वादशीको शालग्रामशिलाकी विधिपूर्वक भक्तिभावसे पूजा करके उसके मुख्यभागमें सुवर्ण रखे। फिर उसे चाँदीके पात्रमें रखकर दो शत वस्त्रोंसे ढक दे। तत्पश्चात् वेदवेत्ता ब्राह्मणको

English

The devotee shall stand in chest-deepwater meditat¬ ing on the goddess stationed in the disc of the sun. Everyday he shall repeat the mantra three thousand times.

अध्याय ८२

श्लोक 33

वदामि शृणु विप्रेद्रं लोकानां सिद्धिदायकम् ।तारः क्रियायुक् प्रतिश्ठा प्रीत्याढ्या च ततः परम्

vadāmi śṛṇu vipredraṃ lokānāṃ siddhidāyakam / tāraḥ kriyāyuk pratiśṭhā prītyāḍhyā ca tataḥ param

हिन्दी अर्थ

उसका दान दे। दान देनेके पश्चात् उस ब्राह्मणको खाँड़ और घीके साथ हितकर खीरका भोजन करावे, यह करके स्वयं एक समय भोजनका ब्रत करते हुए भगवान् विष्णुके चिन्तनमें लगा रहे।

English

In the three comers Brahmi and other Saktis are to be worshipped in the three corners and outside of it Adityas are to be worshipped along with in due sequence.

अध्याय ८२

श्लोक 34

ज्ञानामृता क्षुधायुक्ता वह्निजायान्तकतो मनुः ।सुतपास्तु ऋषिश्छन्दो गायत्री देवता मनोः

jñānāmṛtā kṣudhāyuktā vahnijāyāntakato manuḥ / sutapāstu ṛṣiśchando gāyatrī devatā manoḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा करनेवाला पुरुष यहाँ मनोवाओज्छित भोग भोगनेके पश्चात् विष्णुधाम प्राप्त कर लेता है। ब्रह्मन्! फाल्गुन मासके शुक्लपक्षकी द्वादशीको श्रीहरिकी सुवर्णमयी प्रतिमाका गन्ध-पुष्प आदिसे

English

Then, he shall worship planets and Indra and others outside of it along with their weapons. Thus, the devotee shall worship the goddess with her tenavarana deities.

अध्याय ८२

श्लोक 35

राधिका प्रणवो बीजं स्वाहा शक्तिरुदाहृता ।षडक्षरैः षडङ्गानि कुर्याद्विन्दुविभूषितैः

rādhikā praṇavo bījaṃ svāhā śaktirudāhṛtā / ṣaḍakṣaraiḥ ṣaḍaṅgāni kuryādvinduvibhūṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करके उसे वेदवेत्ता ब्राह्मणको दान कर दे। फिर बारह ब्राह्मणोंको भोजन करा उन्हें दक्षिणा देकर विदा करे। उसके बाद स्वयं भाई- बन्धुओंके साथ भोजन करे। त्रिस्पृशा, उन्‍्मीलनी,

English

He shall repeat mantra eight hundred thousand times and perform homas eight thousand limes with gingelly seeds. He will liberate himself from all sins and attain longevity.

अध्याय ८२

श्लोक 36

ततो ध्यायन्स्वहृदये राधिकां कृष्णभामिनीम् ।श्वेतचंपकवर्णाभां कोटिचन्द्रसमप्रभाम्

tato dhyāyansvahṛdaye rādhikāṃ kṛṣṇabhāminīm / śvetacaṃpakavarṇābhāṃ koṭicandrasamaprabhām

हिन्दी अर्थ

अपराजिता--ये आठ प्रकारकी द्वादशी तिथियाँ सब पापोंका नाश करनेवाली हैं। इनमें सदा उपवासपूर्वक व्रत रहना चाहिए।

English

He shall perform ten thousand homas with red lotuses soaked intrimadhu. There is no doubt that MahalaksmI will favour him within six months.

अध्याय ८२

श्लोक 37

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां नीलेन्दीवरलोचनाम् ।सुश्रोणीं सुनितंबां च पक्वबिंबाधरांबराम्

śaratpārvaṇacandrāsyāṃ nīlendīvaralocanām / suśroṇīṃ sunitaṃbāṃ ca pakvabiṃbādharāṃbarām

हिन्दी अर्थ

श्रीनारदजीने पूछा--ब्रह्मन्! इन सब द्वादशियोंका लक्षण कैसा है ? और उनका फल कैसा होता है, वह सब मुझे बताइये। इसके सिवा अन्य पुण्यदायक तिथियोंका भी परिचय दीजिये।

English

The intelligent devotee shall perform the pervasive nyasa by means of the mula mantra thrice. He shall meditate on the deity as mentioned before with forms and attributes.

अध्याय ८२

श्लोक 38

मुक्ताकुन्दाभदशनां वह्निशुद्धांशुकान्विताम् ।रत्नकेयूरवलयहारकुण्डलशोभिताम्

muktākundābhadaśanāṃ vahniśuddhāṃśukānvitām / ratnakeyūravalayahārakuṇḍalaśobhitām

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--महर्षियो! देवर्षि नारदने द्विजश्रेष्ठ सनातनजीसे जब इस प्रकार प्रश्न किया

English

May the fourfooted deity Brahmai, having the staff of Brahma having the face towards the south» and possessing twentysix tattvas protect my southern quarter.

अध्याय ८२

श्लोक 39

गोपीभिः सुप्रियाभिश्च सेवितां श्वेतचामरैः ।रासमण्डलमध्यस्थां रत्नसिंहासनस्थिताम्

gopībhiḥ supriyābhiśca sevitāṃ śvetacāmaraiḥ / rāsamaṇḍalamadhyasthāṃ ratnasiṃhāsanasthitām

हिन्दी अर्थ

तो सनातन मुनिने अपने भाई महाभागवत नारदजीकी प्रशंसा करके कहा। सनातनजी बोले--भेया ! तुम तो साधु पुरुषोंके संशयका निवारण करनेवाले हो। तुमने यह बहुत

English

May the deity marked by Brahma's head having the face towards the west, the one with five feet and with the form of fifty tattvas protect my western quarter.

अध्याय ८२

श्लोक 40

ध्यात्वा पुष्पाञ्जलिं क्षिप्त्वा पूजयेदुपचारकैः ।लक्षषट्कं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत्तिलैः

dhyātvā puṣpāñjaliṃ kṣiptvā pūjayedupacārakaiḥ / lakṣaṣaṭkaṃ japenmantraṃ taddaśāṃśaṃ hunettilaiḥ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर प्रश्न किया है। मैं तुम्हें महाद्वादशियोंके

English

May the sixfooted deity possessing Brahman as the fourth, gentle, in face of the nature of Atharv&ngirasa and of the nature of sixty tattvas and kalas protect my northern quarter.

अध्याय ८२

श्लोक 41

आज्याक्तैर्मातृकापीठे पूजा चावरणैः सह ।षट्कोणेषु षडङ्गानि तद्बाह्ये ऽष्टदले यजेत्

ājyāktairmātṛkāpīṭhe pūjā cāvaraṇaiḥ saha / ṣaṭkoṇeṣu ṣaḍaṅgāni tadbāhye 'ṣṭadale yajet

हिन्दी अर्थ

जिस दिन एकादशी सूर्योदयसे पहले-- अरुणोदयकालमें ही निवृत्त हो गयी हो, (दिनभर द्वादशी हो और रातके अन्तिम भागमें त्रयोदशी

English

May the ninefooted deity, constituted of fifty letters and hundred syllables, Vyoma stationed in tbe Ved&nta protect my upper region.

अध्याय ८२

श्लोक 42

मालावतीं माधवीं च रत्नमालां सुशीलिकाम् ।ततः शशिकलां पारिजातां पद्मावतीं तथा

mālāvatīṃ mādhavīṃ ca ratnamālāṃ suśīlikām / tataḥ śaśikalāṃ pārijātāṃ padmāvatīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

द्वादशी होती है। उसका महान् फल होता है। नारद! जो मनुष्य उसमें उपवास करके भगवान् गोविन्दका पूजन करता है, वह निश्चय ही एक हजार अश्वमेध-यज्ञका फल पाता है। जब

English

May Brahmasandhya resembling the lightening! having four arms, seated on the deer, holding bow and arrows, leathershicld and sword protect my south-eastern direction.

अध्याय ८२

श्लोक 43

सुंदरीं च क्रमात्प्राच्यां दिग्विदिक्षु ततो बहिः ।इन्द्राद्यान्सायुधानिष्ट्वा विनियोगांस्तु साधयेत्

suṃdarīṃ ca kramātprācyāṃ digvidikṣu tato bahiḥ / indrādyānsāyudhāniṣṭvā viniyogāṃstu sādhayet

हिन्दी अर्थ

अरुणोदयकालमें एकादशी तिथि दशमीसे विद्ध हो (और एकादशी पूरे दिन रहकर दूसरे दिन भी कुछ कालतक विद्यमान हो) तो उस प्रथम दिनकी एकादशीको छोड़कर दूसरे दिन महाद्वादशीको

English

May virgin Brahmi, Gayatri of red limbs having swan as the vehicle and holding water pot, rosary and the sacrificial ladles, sruk and sruva protect my south-western direction.

अध्याय ८२

श्लोक 44

राधा कृष्णप्रिया रासेश्वरी गोपीगणाधिपा ।निर्गुणा कृष्णपूज्या च मूलप्रकृतिरीश्वरी

rādhā kṛṣṇapriyā rāseśvarī gopīgaṇādhipā / nirguṇā kṛṣṇapūjyā ca mūlaprakṛtirīśvarī

हिन्दी अर्थ

उपवास करे (उसे “उन्मीलनी' द्वादशी कहते हैं)। उस उन्मीलनी ब्रतमें उत्तम पूजाकी विधिसे भगवान् वासुदेवका यजन करके मनुष्य एक सहसत्र राजसूय-यज्ञका फल पाता है। जब

English

May the white-complexioned youthful Savitri, having bull for her vehicle and holding skull, trident, rosary and garland protect my north-western direction.

अध्याय ८२

श्लोक 45

सर्वेश्वरी सर्वपूज्या वैराजजननी तथा ।पूर्वाद्याशासु रक्षन्तु पान्तु मां सर्वतः सदा

sarveśvarī sarvapūjyā vairājajananī tathā / pūrvādyāśāsu rakṣantu pāntu māṃ sarvataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

सूर्योदयकालमें दशमी एकादशीका स्पर्श करती हो (और द्वादशीकी वृद्धि हुई हो) तो उस एकादशीको त्यागकर “वज्जुली' नामवाली उस महाद्वादशीको ही सदा उपवास करना चाहिए।

English

May the aged Sarasvatl of darit complexion be- loiing to ViQU, seated on Garud& and bolding the conch, the discus and the gesture of fearlessness protect my north-eastern direction.

अध्याय ८२

श्लोक 46

त्वं देवि जगतां माता विष्णुमाया सनातनी ।कृष्णमायादिदेवी च कृष्णप्राणाधिके शुभे

tvaṃ devi jagatāṃ mātā viṣṇumāyā sanātanī / kṛṣṇamāyādidevī ca kṛṣṇaprāṇādhike śubhe

हिन्दी अर्थ

उसमें सबको सदा अभयदान करनेवाले परम पुरुष संकर्षणदेवका गन्ध आदि उपचारोंसे भक्तिपूर्वक पूजन करे। यह महाद्वादशी सम्पूर्ण यज्ञोंका फल देनेवाली, सब पापोंको हर लेनेवाली तथा समस्त

English

May their respective weapons and ornaments stationed in their respective sides and quarters and the laktis associated with the limbs of planets protect me.

अध्याय ८२

श्लोक 47

कष्णभक्तिप्रदे राधे नमस्ते मङ्गलप्रदे ।इति सम्प्रार्थ्य सर्वेशीं स्तुत्वा हृदि विसर्जयेत्

kaṣṇabhaktiprade rādhe namaste maṅgalaprade / iti samprārthya sarveśīṃ stutvā hṛdi visarjayet

हिन्दी अर्थ

सम्पदाओंको देनेवाली कही गयी है। विप्रवर! जब पूर्णिमा अथवा अमावास्या नामकी तिथियाँ बढ जाती हैं, तो उस पक्षकी द्वादशीका नाम 'पक्षवर्धिनी' होता है, जो महान् फल देनेवाली

English

The deities presiding over mudris as the presiding deities of mantras, protect us spreading over the body from head to foot.

अध्याय ८२

श्लोक 48

एवं यो भजते राधां सर्वाद्यां सर्वमङ्गलाम् ।भुक्त्वेह भोगानखिलान्सो ऽन्ते गोलोकमाप्नुयात्

evaṃ yo bhajate rādhāṃ sarvādyāṃ sarvamaṅgalām / bhuktveha bhogānakhilānso 'nte golokamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

है। उसमें सम्पूर्ण ऐश्वर्य प्रदान करनेवाले तथा पुत्र और पौनत्रोंको बढ़ानेवाले जगदीश्वर भगवान प्रद्युम्नका पूजन करना चाहिए। जब शुक्‍्लपफक्षमें द्वादशी तिथि मघा नक्षत्रसे युक्त हो तो उसका नाम

English

He who reads this hymn of Savitri containing one hundred and eight names shall be long-lived, happy, humble and successful. He will have sons. Thus, O brahmin, the characteristics of five Prakrtisbave been mentioned by you along with their mantras and mode of propitiation. It (the hymn) fulfils all desires.

अध्याय ८२

श्लोक 49

अथ तुभ्यं महालक्ष्म्या विधानं वच्मि नारद ।यदाराधनतो भूयात्साधको भुक्तिमुक्तिमान्

atha tubhyaṃ mahālakṣmyā vidhānaṃ vacmi nārada / yadārādhanato bhūyātsādhako bhuktimuktimān

हिन्दी अर्थ

“जया” होता है। वह सम्पूर्ण शत्रुओंका विनाश करनेवाली है। उसमें समस्त कामनाओंके दाता और मनुष्योंको सम्पूर्ण सौभाग्य प्रदान करनेवाले लक्ष्मीपति भगवान् अनिरुद्धकी आराधना करनी

English

Now I shall tell you the rite of Mahalakshmi, O Narada, by whose worship the practitioner would become one who has both enjoyment and liberation.

अध्याय ८२

श्लोक 50

लक्ष्मीमायाकामवाणीपूर्वा कमलवासिनी ।ङेंता वह्निप्रियान्तो ऽयं मन्त्रकल्पद्रुमः परः

lakṣmīmāyākāmavāṇīpūrvā kamalavāsinī / ṅeṃtā vahnipriyānto 'yaṃ mantrakalpadrumaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। जब शुक्‍्लपक्षमें द्वादशी तिथि श्रवण नक्षत्रसे युक्त हो तो वह 'विजया' नामसे प्रसिद्ध होती है। उसमें सदा समस्त भोगोंके आश्रय तथा सम्पूर्ण सौख्य प्रदान करनेवाले भगवान् गदाधरकी

English

Lakshmi, Maya, Kama, Vani first; "Kamalavasini" in the dative; ending "vahnipriya": this is another best wish-granting tree of mantra.

अध्याय ८२

श्लोक 51

ऋषिर्नारायणश्चास्य छन्दो हि जगती तथा ।देवता तु महालक्ष्मीर्द्विद्विवर्णैः षडङ्गकम्

ṛṣirnārāyaṇaścāsya chando hi jagatī tathā / devatā tu mahālakṣmīrdvidvivarṇaiḥ ṣaḍaṅgakam

हिन्दी अर्थ

पूजा करनी चाहिए। विप्रवर ! 'विजया 'में उपवास करके मनुष्य सम्पूर्ण तीर्थोका फल पाता है। जब शुक्लपक्षमें द्वादशी रोहिणी नक्षत्रसे युक्त होती है, तब वह महापुण्यमयी “जयन्ती” नामसे प्रसिद्ध

English

Its sage is Narayana, the metre Jagati; the deity is Mahalakshmi; the six limbs are made with pairs of syllables.

अध्याय ८२

श्लोक 52

श्वेतचंपकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् ।ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकातराम्

śvetacaṃpakavarṇābhāṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām / īṣaddhāsyaprasannāsyāṃ bhaktānugrahakātarām

हिन्दी अर्थ

होती है। उसमें मनुष्योंको सिद्धि देनेवाले भगवान् वामनकी अर्चना करनी चाहिए। यह तिथि उपवास करनेपर सम्पूर्ण ब्रतोंका फल देती है, समस्त दानोंका फल प्रस्तुत करती है और भोग

English

She is bright as white champaka, adorned with jewelled ornaments, with a gentle smile and gracious face, eager to favour devotees,

अध्याय ८२

श्लोक 53

बिभ्रतीं रत्नमालां च कोटिचन्द्रसमप्रभाम् ।ध्यात्वा जपेदर्कलक्षं पायसेन दशांशतः

bibhratīṃ ratnamālāṃ ca koṭicandrasamaprabhām / dhyātvā japedarkalakṣaṃ pāyasena daśāṃśataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मोक्ष देनेवाली होती है। जब शुक्लपक्षमें द्वादशी तिथि पुष्य नक्षत्रसे युक्त हो तो उसे अपराजिता' कहा गया है। वह सम्पूर्ण ज्ञान देनेवाली है। उसमें संसार-बन्धनका नाश करनेवाले,

English

bearing a jewelled garland, bright as ten million moons. Having meditated thus, he should chant a hundred thousand and offer a tenth with milk-rice,

अध्याय ८२

श्लोक 54

जुहुयादेधिते वह्नौ श्रीदृकाष्टैः समर्चयेत् ।नवशक्तियुते पीठे ह्यङ्गै रावरणैः सह

juhuyādedhite vahnau śrīdṛkāṣṭaiḥ samarcayet / navaśaktiyute pīṭhe hyaṅgai rāvaraṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

ज्ञानके समुद्र तथा रोग-शोकसे रहित भगवान् नारायणकी आराधना करनी चाहिए। उस तिथिको उपवास करके ब्राह्ममभोजन करानेवाला मनुष्य उस ब्रतके पुण्यसे ही संसार-बन्धनसे मुक्त हो

English

in a kindled fire; he should worship with the Shri-sight... on the seat joined with the nine powers, with the limbs and enclosures.

अध्याय ८२

श्लोक 55

विभूतिरुन्नतिः कान्तिः सृष्टिः कीर्तिश्च सन्नतिः ।व्याष्टिरुत्कृष्टिरृद्धिश्च संप्रोक्ता नव शक्तयः

vibhūtirunnatiḥ kāntiḥ sṛṣṭiḥ kīrtiśca sannatiḥ / vyāṣṭirutkṛṣṭirṛddhiśca saṃproktā nava śaktayaḥ

हिन्दी अर्थ

जब आषाढ़ शुक्ला द्वादशीको अनुराधा नक्षत्र हो, तब दो ब्रत करने चाहिए। यहाँ एक ही

English

Vibhuti, Unnati, Kanti, Srishti, Kirti, Sannati, Vyashti, Utkrishti, Riddhi: these are the nine powers declared.

अध्याय ८२

श्लोक 56

अत्रावाह्य च मूलेन मूर्तिं संकल्प्य साधकः ।षट् कोणेषु षडङ्गानि दक्षिणे तु गजाननम्

atrāvāhya ca mūlena mūrtiṃ saṃkalpya sādhakaḥ / ṣaṭ koṇeṣu ṣaḍaṅgāni dakṣiṇe tu gajānanam

हिन्दी अर्थ

जब भाद्रपद शुक्ला द्वादशीको श्रवण नक्षत्रका योग हो और कार्तिक शुक्ला द्वादशीको रेवती

English

Invoking and conceiving the form with the root, the practitioner should worship the six limbs in the six corners; on the right the elephant-faced one (Ganesha),

अध्याय ८२

श्लोक 57

वामे कुसुमधन्वानं वसुपत्रे ततो यजेत् ।उमां श्रीं भारतीं दुर्गां धरणीं वेदमातरम्

vāme kusumadhanvānaṃ vasupatre tato yajet / umāṃ śrīṃ bhāratīṃ durgāṃ dharaṇīṃ vedamātaram

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रका संयोग हो तो एकादशी और द्वादशी पातकोंका नाश करनेवाला बताया गया है। दोनों दिन ब्रत रहने चाहिए। विप्रवर! इनके द्वादशीसहित एकादशीका ब्रत नित्य माना गया सिवा अन्यत्र द्वादशीको एक समय भोजन करके है, अत: यहाँ उसका उद्यापन नहीं कहा गया।

English

on the left the flower-bowed one (Kama); then on the eight petals: Uma, Shri, Bharati, Durga, Dharani, the Veda-mother,

अध्याय ८२

श्लोक 58

देवीमुषां च पूर्वादौ दिग्विदिक्षु क्रमेण हि ।जह्नुसूर्यसुते पूज्ये पादप्रक्षालनोद्यते

devīmuṣāṃ ca pūrvādau digvidikṣu krameṇa hi / jahnusūryasute pūjye pādaprakṣālanodyate

हिन्दी अर्थ

ब्रत रहना चाहिए। यह ब्रत स्वभावसे ही सब इसे जीवनपर्यन्त करते रहना चाहिए।

English

Devi Usha in the east and the others, in the directions and corners in order; Ganga and Yamuna are to be worshipped as washing the feet;

अध्याय ८२

श्लोक 59

शङ्खपद्मनिधी पूज्यौ पार्श्वयोर्घृतचामरौ ।धृतातपत्रं वरुणं पूजयेत्पश्चिमे ततः

śaṅkhapadmanidhī pūjyau pārśvayorghṛtacāmarau / dhṛtātapatraṃ varuṇaṃ pūjayetpaścime tataḥ

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशी-सम्बन्धी त्रतोंकी विधि और महिमा

English

the conch and lotus treasures are to be worshipped at the sides, holding ghee and chowries; then in the west Varuna holding an umbrella.

अध्याय ८२

श्लोक 60

संपूज्य राशीन्परितो यथास्थानं नवग्रहान् ।चतुर्दन्तैरावतादीन् दिग्विदिक्षु ततोर्ऽचयेत्

saṃpūjya rāśīnparito yathāsthānaṃ navagrahān / caturdantairāvatādīn digvidikṣu tator'cayet

हिन्दी अर्थ

यथाशक्ति सोने, चाँदी अथवा मिट्टीकी मूर्ति बनाकर उनकी पूजा करे। भगवती उमा सिंहपर बैठी हों और भगवान् शद्भूर वृषभपर। नारद!

English

Having worshipped the signs of the zodiac and the nine planets in their places, he should worship the elephants such as Airavata with four tusks in the directions and corners;

अध्याय ८२

श्लोक 61

तद्बहिर्लोकपालांश्च तदस्त्राणि च तद्बहिः ।दूर्वाभिराज्यसिक्ताभिर्जुहुयादायुषे नरः

tadbahirlokapālāṃśca tadastrāṇi ca tadbahiḥ / dūrvābhirājyasiktābhirjuhuyādāyuṣe naraḥ

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--नारद! अब में तुम्हें त्रयोदशीके ब्रत बतलाता हूँ, जिनका भक्तिपूर्वक पालन करके मनुष्य इस पृथ्वीपर सौभाग्यशाली होता है। चैत्र कृष्णपक्षकी त्रयोदशी शनिवारसे

English

outside them the guardians of the world and their weapons. A man for long life should offer durva soaked in ghee.

अध्याय ८२

श्लोक 62

गुडूचीमाज्यसंसिक्तां जुहुयात्सप्तवासरम् ।अषअटोत्तरसहस्रं यः स जीवेच्छरदां शतम्

guḍūcīmājyasaṃsiktāṃ juhuyātsaptavāsaram / aṣaaṭottarasahasraṃ yaḥ sa jīveccharadāṃ śatam

हिन्दी अर्थ

युक्त हो तो “महावारुणी” मानी गयी है। यदि उसमें गड़ा-स््नानका अवसर मिले तो वह कोटि सूर्यग्रहणोंसे अधिक फल देनेवाली है। चैत्रके कृष्णपक्षमें त्रयोशशीको शुभ योग, शतभिषा

English

One who offers guduchi soaked in ghee for seven days and a thousand and eight times lives a hundred autumns.

अध्याय ८२

श्लोक 63

हुत्वा तिलान्घृताभ्यक्तान्दीर्घमायुष्यमाप्नुयात् ।आरभ्यार्कदिनं मन्त्री दशाहं घृतसंप्लुतः

hutvā tilānghṛtābhyaktāndīrghamāyuṣyamāpnuyāt / ārabhyārkadinaṃ mantrī daśāhaṃ ghṛtasaṃplutaḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र और शनिवारका योग हो तो वह “महामहावारुणी '- के नामसे विख्यात होती है। ज्येष्ठ शुक्ला त्रयोदशीको 'दौर्भाग्यशमनब्रत' होता है। उस दिन नदीके जलमें स्नान करके पवित्र

English

Having offered sesame smeared with ghee, he gains long life. From a Sunday, the mantra-knower should offer for ten days, soaked in ghee,

अध्याय ८२

श्लोक 64

जुहुयादर्कसमिधः शरीरारोग्यसिद्धये ।शालिभिर्जुह्वतो नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम्

juhuyādarkasamidhaḥ śarīrārogyasiddhaye / śālibhirjuhvato nityamaṣṭottarasahasrakam

हिन्दी अर्थ

स्थानमें उत्पन्न हुए सफेद मदार, आक और लाल कनेरकी पूजा करे। उस समय आकाशमें सूर्यकी ओर देखकर निम्नाद्धित मन्त्रका उच्चारण करते हुए प्रार्थना करें--

English

arka fuel-sticks for accomplishing health of the body. One who daily offers a thousand and eight with rice-grains

अध्याय ८२

श्लोक 65

अचिरादेव महती लक्ष्मी संजायते ध्रुवम् ।उषाजा जीनालिकेररजोभिर्गृतमिश्रितैः

acirādeva mahatī lakṣmī saṃjāyate dhruvam / uṣājā jīnālikerarajobhirgṛtamiśritaiḥ

हिन्दी अर्थ

मन्दारकरवीराका भवन्तो भास्करांशजा:

English

soon surely gets great prosperity. With dust of ... mixed with ghee,

अध्याय ८२

श्लोक 66

हुनेदष्टोत्तरशतं पायसाशी तु नित्यशः ।मण्डलाज्जायते सो ऽपि कुबेर इव मानवः

hunedaṣṭottaraśataṃ pāyasāśī tu nityaśaḥ / maṇḍalājjāyate so 'pi kubera iva mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् भास्करके अंशसे उत्पन्न हुए हैं। अतः पूजित होकर मेरे दुर्भाग्यका नाश करें, आपको

English

he should offer a hundred and eight, eating milk-rice daily; within a circle even he becomes like Kubera.

अध्याय ८२

श्लोक 67

हविषा गुडमिश्रेण होमतो ह्यन्नवान्भवेत् ।जपापुष्पाणि जुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम्

haviṣā guḍamiśreṇa homato hyannavānbhavet / japāpuṣpāṇi juhuyādaṣṭottarasahasrakam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जो भक्तिपूर्वक एक-एक वर्षतक इन तीनों वृक्षोंकी पूजा करता है, उसका दुर्भाग्य नष्ट हो जाता है। आषाढ़ शुक्ला त्रयोदशीको एक समय भोजनका ब्रत करे। भगवती पार्वती

English

By an offering of jaggery-mixed oblation he becomes rich in food; he should offer a thousand and eight hibiscus flowers.

अध्याय ८२

श्लोक 68

तांबूलरससंमिश्रं तद्भस्मतिलकं चरेत् ।चतुर्णामपि वर्णानां मोहनाय द्विजोत्तमः

tāṃbūlarasasaṃmiśraṃ tadbhasmatilakaṃ caret / caturṇāmapi varṇānāṃ mohanāya dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

और भगवान् शझ्भर--इन दोनों जगदीश्वरोंकी

English

The best Brahmin should make a tilaka of that ash mixed with betel juice for bewildering the four classes.

अध्याय ८२

श्लोक 69

एवं यो भजते लक्ष्मीं साधकेन्द्रो मुनीश्वर ।सम्पदस्तस्य जायन्ते महालक्ष्मीः प्रसीदति

evaṃ yo bhajate lakṣmīṃ sādhakendro munīśvara / sampadastasya jāyante mahālakṣmīḥ prasīdati

हिन्दी अर्थ

इन दोनों प्रतिमाओंको देवमन्दिर, गोशाला अथवा ब्राह्मणके घरमें वेदमन्त्रद्दारा स्थापित करके लगातार पाँच दिनतक नित्य पूजन तथा एक समय भोजनके ब्रतका पालन करे। तदनन्तर

English

The best of practitioners who thus worships Lakshmi, O lord of sages, gets prosperity; Mahalakshmi is pleased.

अध्याय ८२

श्लोक 70

देहान्ते वैष्णवं धाम लभते नात्र संशयः ।या तु दुर्गा द्विजश्रेष्ठ शिवलोकं गता सती

dehānte vaiṣṇavaṃ dhāma labhate nātra saṃśayaḥ / yā tu durgā dvijaśreṣṭha śivalokaṃ gatā satī

हिन्दी अर्थ

अन्तिम दिन प्रातःकाल स्नान करके पुनः उन दोनों प्रतिमाओंकी पूजा करे। फिर वेद-वेदाड़के ज्ञाससे सुशोभित ब्राह्मणको वे दोनों विग्रह समर्पित कर दे। पाँच वर्षोंतक प्रतिवर्ष इसी

English

At the body's end he surely obtains Vishnu's abode. Durga, O best of Brahmins, who as Sati went to Shiva's world,

अध्याय ८२

श्लोक 71

सा शिवाज्ञामनुप्राप्य दिव्यलोकं विनिर्ममे ।देवीलोकेति विख्यातं सर्वलोकविलक्षणम्

sā śivājñāmanuprāpya divyalokaṃ vinirmame / devīloketi vikhyātaṃ sarvalokavilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

प्रकार करना चाहिए। पाँचवाँ वर्ष बीतनेपर दूध देनेवाली दो गौओंके साथ उन दोनों प्रतिमाओंका

English

by Shiva's order made a divine world known as Devi-loka, unlike all worlds.

अध्याय ८२

श्लोक 72

तत्र स्थिता जगन्माता तपोनियममास्थिता ।विविधान् स्वावतारान्हि त्रिकाले कुरुते ऽनिशम्

tatra sthitā jaganmātā taponiyamamāsthitā / vividhān svāvatārānhi trikāle kurute 'niśam

हिन्दी अर्थ

दान करे। स्त्री हो या पुरुष--जो इस प्रकार इस शुभ ब्रतका पालन करता है, वह सात जन्मोंतक दाम्पत्यसुखसे वजश्चित नहीं होता--उसका दाम्पत्य-सम्बन्ध बीचमें खण्डित नहीं होता।

English

Staying there, the mother of the world, observing austerity and vows, constantly makes various incarnations of herself at the three times.

अध्याय ८२

श्लोक 73

मायाधिका ह्लादिनीयुक् चन्द्राढ्या सर्गिणी पुनः ।प्रतिष्ठा स्मृतिसंयुक्ता क्षुधया सहिता पुनः

māyādhikā hlādinīyuk candrāḍhyā sargiṇī punaḥ / pratiṣṭhā smṛtisaṃyuktā kṣudhayā sahitā punaḥ

हिन्दी अर्थ

भाद्रपद शुक्ला त्रयोदशीको “गोन्रिरात्रब्रत बताया गया है। उस दिन भगवान् लक्ष्मीनारायणकी सोने या चाँदीकी प्रतिमा बनवाकर उसे पञ्ञामृतसे स्रान करावे। तत्पश्चात् शुभ अष्टदल मण्डलमें

English

Maya, higher, joined with Hladini, with the moon, again with visarga, Pratishtha with Smriti, again with Kshudha,

अध्याय ८२

श्लोक 74

ज्ञानामृता वह्निजायान्तस्ताराद्यो मनुर्मतः ।ऋषिः स्याद्वामदेवो ऽस्य छन्दो गायत्रमीरितम्

jñānāmṛtā vahnijāyāntastārādyo manurmataḥ / ṛṣiḥ syādvāmadevo 'sya chando gāyatramīritam

हिन्दी अर्थ

पीठपर उस भगवद्ठिग्रहको स्थापित करके सुन्दर वस्त्र चढ़ाकर गन्ध आदिसे उसकी पूजा करे। तत्पश्चात् आरती करके अन्न और जलसहित घटदान करे। नारद! इस प्रकार तीन दिनतक

English

Jnanamrita, Vahnijaya: with Om at the start this mantra is declared. Its sage is Vamadeva; the metre Gayatri is declared;

अध्याय ८२

श्लोक 75

देवता जगतामादिर्दुर्गा दुर्गतिनाशिनी ।ताराद्येकैकवर्णेन हृदयादित्रयं मतम्

devatā jagatāmādirdurgā durgatināśinī / tārādyekaikavarṇena hṛdayāditrayaṃ matam

हिन्दी अर्थ

सब विधिका पालन करके ब्रतके अन्तमें गौका पूजन करे और भलीभाँति धनकी दक्षिणा देकर निम्नाद्धित मन्त्रसे गौको नमस्कारपूर्वक दान दे--

English

the deity is Durga, the origin of the worlds, destroyer of misfortune. The heart and the other two limbs are conceived with Om and each letter.

अध्याय ८२

श्लोक 76

त्रिभिर्वर्मेक्षण द्वाभ्यां सर्वैरस्त्रमुदीरितम् ।महामरकतप्रख्यां सहस्रभुजमण्डिताम्

tribhirvarmekṣaṇa dvābhyāṃ sarvairastramudīritam / mahāmarakataprakhyāṃ sahasrabhujamaṇḍitām

हिन्दी अर्थ

“जब क्षीरसमुद्रका मन्थन होने लगा, उस समय उससे पाँच गौए उत्पन्न हुईं। उनके मध्यमें जो ननन्‍्दा नामवाली गौ है, उस धेनुको बारम्बार

English

With three, the armour; with two, the eye; with all, the weapon is declared. He should meditate on Goddess Durga, like a great emerald, adorned with a thousand arms,

अध्याय ८२

श्लोक 77

नानाशस्त्राणि दधतीं त्रिनेत्रां शशिशेखराम् ।कङ्कणाङ्गदहाराढ्यां क्वणन्नूपुरकान्विताम्

nānāśastrāṇi dadhatīṃ trinetrāṃ śaśiśekharām / kaṅkaṇāṅgadahārāḍhyāṃ kvaṇannūpurakānvitām

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर नीचे लिखे मन्त्रसे गायकी प्रदक्षिणा करके उसे ब्राह्मणको दान दे। (मन्त्र इस

English

bearing various weapons, three-eyed, moon-crested, rich in bracelets, armlets and necklaces, with tinkling anklets,

अध्याय ८२

श्लोक 78

किरीटकुण्डलधरां दुर्गां देवीं विचिन्तयेत्

kirīṭakuṇḍaladharāṃ durgāṃ devīṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

गावो मे पार्श्रतः सन्‍्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्॥

English

wearing crown and earrings.

अध्याय ८२

श्लोक 79

वसुलक्षं जपेन्मन्त्रं तिलैः समधुरैर्हुनेत ।पय्ॐऽधसा वा सहस्रं नवपद्मात्मके यजेत्

vasulakṣaṃ japenmantraṃ tilaiḥ samadhurairhuneta / payoṃ'dhasā vā sahasraṃ navapadmātmake yajet

हिन्दी अर्थ

मेरे बगलमें रहें और मैं गौओंके बीचमें

English

He should chant the mantra eight hundred thousand and offer with sesame and honey; or a thousand with milk-rice; he should worship on the nine-lotus figure.

अध्याय ८२

श्लोक 80

प्रभा माया जया सूक्ष्मा विशुद्धानं दिनी पुनः ।सुप्रभा विजया सर्वसिद्धिदा पीठशक्तयः

prabhā māyā jayā sūkṣmā viśuddhānaṃ dinī punaḥ / suprabhā vijayā sarvasiddhidā pīṭhaśaktayaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् ब्राह्मणदम्पतिका पूर्णतः: सत्कार करके उन्हें भोजन करावे और उन्हें आदरपूर्वक लक्ष्मी- नारायणकी प्रतिमा दान करे। सहस्नों अश्वमेध

English

Prabha, Maya, Jaya, Sukshma, Vishuddha, Nandini, Suprabha, Vijaya, Sarvasiddhida are the powers of the seat.

अध्याय ८२

श्लोक 81

अद्भिर्ह्रस्वत्रयक्लीबरहितैः पूजये दिमाः ।प्रणवो वज्रनखदंष्ट्रायुधाय महापदात्

adbhirhrasvatrayaklībarahitaiḥ pūjaye dimāḥ / praṇavo vajranakhadaṃṣṭrāyudhāya mahāpadāt

हिन्दी अर्थ

और सैकड़ों राजसूय यज्ञोंका अनुष्ठान करके मनुष्य जिस फलको पाता है, उसीको वह 'गेत्रिरात्रत्रस'से पा लेता है। आश्विन शुक्ला त्रयोदशीको तीन राततक “अशोककब्रत' करे।

English

With water, without the three short vowels and the neuter, he should worship these. Om, "Vajranakha-damshtrayudhaya mahapada"...

अध्याय ८२

श्लोक 82

सिंहाय वर्मास्त्रं हृञ्च प्रोक्तः सिंहमनुर्मुने ।दद्यादासनमेतेन मूर्तिं मूलेन कल्पयेत्

siṃhāya varmāstraṃ hṛñca proktaḥ siṃhamanurmune / dadyādāsanametena mūrtiṃ mūlena kalpayet

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमयी प्रतिमा बनवाकर शास्त्रीय विधिसे उसकी प्रतिदिन पूजा और आदरपूर्वक एक सौ आठ परिक्रमा करे। उस समय इस मन्त्रका उच्चारण करना चाहिए--

English

"Simhaya", armour, weapon, heart: the Lion mantra is declared, O sage. With it he should give the seat and conceive the form from the root.

अध्याय ८२

श्लोक 83

अङ्गावृर्त्तिं पुराभ्यार्च्य शक्तीः पत्रेषु पूजयेत् ।जया च विजया कीर्तिः प्रीतिः पश्चात्प्रभा पुनः

aṅgāvṛrttiṃ purābhyārcya śaktīḥ patreṣu pūjayet / jayā ca vijayā kīrtiḥ prītiḥ paścātprabhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकोपकारकरणस्तत्प्रसीद शिवप्रिय॥

English

Having first worshipped the enclosure of limbs, he should worship the powers on the petals: Jaya, Vijaya, Kirti, Priti, then Prabha again,

अध्याय ८२

श्लोक 84

श्रद्धा मेधा श्रुतिश्चैवस्वनामाद्यक्षरादिकाः ।पत्राग्रेष्वर्चयेदष्टावायुधानि यथाक्रमात्

śraddhā medhā śrutiścaivasvanāmādyakṣarādikāḥ / patrāgreṣvarcayedaṣṭāvāyudhāni yathākramāt

हिन्दी अर्थ

अशोक! तुम्हें पूर्वकालमें परम कृपालु भगवान् शड्डूरने उत्पन्न किया है। तुम सम्पूर्ण जगत्का उपकार करनेवाले हो; अतः शिवप्रिय अशोक!

English

Shraddha, Medha, Shruti, with their own names beginning with the initial letters; on the petal-tips he should worship in order the eight weapons:

अध्याय ८२

श्लोक 85

शङ्खचक्रगदाखड्गपाशाङ्कुशशरान्धनुः ।लोकेश्वरांस्ततो बाह्ये तेषामस्त्राण्यनन्तरम्

śaṅkhacakragadākhaḍgapāśāṅkuśaśarāndhanuḥ / lokeśvarāṃstato bāhye teṣāmastrāṇyanantaram

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर तीसरे दिन, उस अशोकवृक्षमें भगवान् शड्डूरकी विधिवत् पूजा करके ब्राह्मणको भोजन करावे और उसे अशोक-प्रतिमाका दान करे। इस प्रकार ब्रत करनेवाली नारी कभी वैधव्यका कष्ट

English

conch, discus, mace, sword, noose, goad, arrow, bow; then outside, the lords of the worlds and then their weapons.

अध्याय ८२

श्लोक 86

इत्थं जपादिभिर्मन्त्री मन्त्रे सिद्धे विधानवित् ।कुर्यात्प्रयोगानमुना यथा स्वस्वमनीषितान्

itthaṃ japādibhirmantrī mantre siddhe vidhānavit / kuryātprayogānamunā yathā svasvamanīṣitān

हिन्दी अर्थ

नहीं पाती। वह पुत्र-पौत्र आदिके साथ रहकर अपने पतिकी अत्यन्त प्रियतमा होती है। कार्तिक कृष्णा त्रयोदशीको एकाग्रचित्त हो एक समय भोजनका ब्रत करे। प्रदोषकालमें तेलका दीपक

English

Thus by chanting and the rest, when the mantra is perfected, the one who knows the rite may perform applications for each of his own desires.

अध्याय ८२

श्लोक 87

प्रतिष्ठाप्य विधानेन कलशान्नवशोभनान् ।रत्नहेमादिसंयुक्तान्घटेषु नवसु स्थितान्

pratiṣṭhāpya vidhānena kalaśānnavaśobhanān / ratnahemādisaṃyuktānghaṭeṣu navasu sthitān

हिन्दी अर्थ

जलाकर उसकी यल्रपूर्वक पूजा करे और घरके द्वारपर बाहरके भागमें उस दीपकको इस उद्देश्यसे रखे कि इसके दानसे यमराज मुझपर प्रसन्न हों। विप्रेन्द्र! ऐसा करनेपर मनुष्यको यमराजकी पीड़ा

English

Having established nine lovely pots by rule, joined with jewels, gold and the like, set in the nine vessels,

अध्याय ८२

श्लोक 88

मध्यस्थे पूजयेद्देवीमितरेषु जयादिकाः ।संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरभिषिञ्चेन्नराधिपम्

madhyasthe pūjayeddevīmitareṣu jayādikāḥ / saṃpūjya gandhapuṣpādyairabhiṣiñcennarādhipam

हिन्दी अर्थ

नहीं प्राप्त होती। द्विजोत्तम! कार्तिक शुक्ला त्रयोदशीको मनुष्य एक समय भोजन करके ब्रत रखे। प्रदोषकालमें पुनः स्नान करके मौन और एकाग्रचित्त हो बत्तीस दीपकोंकी पद्क्तिसे भगवान्

English

he should worship the Goddess in the middle one, Jaya and the others in the rest. Having worshipped with perfume, flowers and the like, he should consecrate the king.

अध्याय ८२

श्लोक 89

राजा विजयते शत्रून्यो ऽधिको विजयश्रियम् ।प्राप्नोत्रोगो दीर्घायुः सर्वव्याधिविवर्जितः

rājā vijayate śatrūnyo 'dhiko vijayaśriyam / prāpnotrogo dīrghāyuḥ sarvavyādhivivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवको आलोकित करे। घीसे दीपकोंको जलाये और गन्ध आदिसे भगवान् शिवकी पूजा करे।

English

The king conquers his enemies and gains the glory of victory; he who is sick gets long life, free of all disease.

अध्याय ८२

श्लोक 90

वन्ध्याभिषिक्ता विधिनालभते तनयं वरम् ।मन्त्रेणानेन संजप्तमाज्यं क्षुद्रग्रहापहम्

vandhyābhiṣiktā vidhinālabhate tanayaṃ varam / mantreṇānena saṃjaptamājyaṃ kṣudragrahāpaham

हिन्दी अर्थ

फिर नाना प्रकारके फलों और नैवेद्योंद्वारा उन्हें संतुष्ट करे। तदनन्तर निम्नलिखित नामोंसे देवेश्वर शिवकी स्तुति करे--

English

A barren woman, sprinkled by rule, obtains an excellent son. Ghee chanted over with this mantra removes minor evil planets;

अध्याय ८२

श्लोक 91

गर्भिणीनां विशेषेण जप्तं भस्मादिकं तथा ।जृंभश्वासे तु कृष्णस्य प्रविष्टेराधिकामुखम्

garbhiṇīnāṃ viśeṣeṇa japtaṃ bhasmādikaṃ tathā / jṛṃbhaśvāse tu kṛṣṇasya praviṣṭerādhikāmukham

हिन्दी अर्थ

रुद्र, भीम, नीलकण्ठ और वेधा (स््रष्टा)-को नमस्कार है। कपर्दी (जटा-जूटधारी), सुरेश तथा व्योमकेशको नमस्कार है। वृषध्वज, सोम तथा सोमनाथको नमस्कार है। दिगम्बर, भड्,

English

especially for pregnant women, ash and the like chanted over. In yawning and breathing... Krishna's entering...

अध्याय ८२

श्लोक 92

या तु देवी समुद्भूता वीणापुस्तकधारिणी ।तस्या विधानं विप्रेन्द्र शृणु लोकोपकारकम्

yā tu devī samudbhūtā vīṇāpustakadhāriṇī / tasyā vidhānaṃ viprendra śṛṇu lokopakārakam

हिन्दी अर्थ

उमाकान्त और वर्द्धी (वृद्धि करनेवाले) शिवको नमस्कार है। तपोमय, व्याप्त और शिपिदविष्ट (तेजस्वी) भगवान् शड्डूरको नमस्कार है। व्यालप्रिय (सर्पोंको पसंद करनेवाले), व्याल (सर्पस्वरूप)

English

The Goddess who arose holding lute and book — hear, O best of Brahmins, her rite, beneficial to the world.

अध्याय ८२

श्लोक 93

प्रणवो वाग्भवं माया श्रीः कामः शक्तिरीरिता ।सरस्वती चतुर्थ्यन्ता स्वाहान्तो द्वादशाक्षरः

praṇavo vāgbhavaṃ māyā śrīḥ kāmaḥ śaktirīritā / sarasvatī caturthyantā svāhānto dvādaśākṣaraḥ

हिन्दी अर्थ

और व्यालपति शिवको नमस्कार है। महीधर (पर्वतरूप), व्योम (आकाशस्वरूप) और पशुपतिको नमस्कार है। त्रिपुरहन्ता, सिंह, शार्दूल तथा वृषभको नमस्कार है। मित, मितनाथ, सिद्ध,

English

Om, Vagbhava (aim), Maya, Shri, Kama, Shakti are said; "Sarasvatyai" in the dative, ending in "svaha": a twelve-syllable mantra.

अध्याय ८२

श्लोक 94

मनुर्नारायण ऋषिर्विराट् छन्दः समीरितम् ।महासरस्वती चास्य देवता परिकीर्तिता

manurnārāyaṇa ṛṣirvirāṭ chandaḥ samīritam / mahāsarasvatī cāsya devatā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी, वेदगीत, गुप्त और वेदगुह्म शिवको नमस्कार है। दीर्घ, दीर्घरूप, दीर्घार्थ, महीयान्, जगदाधार और व्योमस्वरूप शिवको नमस्कार है। कल्याणस्वरूप, विशिष्ट-पुरुष, शिष्ट (साधु-

English

Narayana is its sage; the metre Virat is declared; Mahasarasvati is its deity.

अध्याय ८२

श्लोक 95

वाग्भवेन षडङ्गानि कृत्वा वर्णान्न्यसेद् बुधः ।ब्रह्मरन्ध्रे न्यसेत्तारं लज्जां भ्रूमध्यगां न्यसेत्

vāgbhavena ṣaḍaṅgāni kṛtvā varṇānnyased budhaḥ / brahmarandhre nyasettāraṃ lajjāṃ bhrūmadhyagāṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

महात्मा), परमात्मा, गजकृत्तिधर (वस्त्ररूपसे हाथीका चमड़ा धारण करनेवाले), अन्धकासुरहन्ता भगवान् शिवको नमस्कार है। नील, लोहित एवं शुक्ल वर्णवाले, चण्डमुण्डप्रिय, भक्तिप्रिय, देवस्वरूप,

English

Having made the six limbs with the Vagbhava seed, the wise should place the letters: Om at the Brahma-aperture; Lajja between the brows;

अध्याय ८२

श्लोक 96

मुखनासादिकर्णेषु गुदेषु श्रीमुखार्णकान् ।ततो वाग्देवतां ध्यायेद्वीणापुस्तकधारिणीम्

mukhanāsādikarṇeṣu gudeṣu śrīmukhārṇakān / tato vāgdevatāṃ dhyāyedvīṇāpustakadhāriṇīm

हिन्दी अर्थ

दक्षयज्ञनगाशक तथा अविनाशी शिवको नमस्कार है। महेश। आपको नमस्कार है। महादेव! सबका संहार करनेवाले आपको नमस्कार है। आपके तीन नेत्र हैं। आप तीनों वेदोंके आश्रय हैं।

English

at the face, nose and ears, and at the lower openings, the syllables beginning "shri". Then he should meditate on the goddess of speech holding lute and book,

अध्याय ८२

श्लोक 97

कर्पूरकुन्दधवलां पूर्णचन्द्रोज्ज्वलाननाम् ।हंसाधिरूढां भालेन्दुदिव्यालङ्कारशोभिताम्

karpūrakundadhavalāṃ pūrṇacandrojjvalānanām / haṃsādhirūḍhāṃ bhālendudivyālaṅkāraśobhitām

हिन्दी अर्थ

वेदाड़स्वरूप आपको बार-बार नमस्कार है। आप अर्थ हैं, अर्थस्वरूप हैं और परमार्थ हैं, आपको नमस्कार है। विश्वरूप, विश्वमय तथा विश्वनाथ भगवान् शिवको नमस्कार है। जो

English

white as camphor and jasmine, with a face radiant as the full moon, seated on a swan, adorned with a moon on the forehead and divine ornaments.

अध्याय ८२

श्लोक 98

जपेद्द्वादशलक्षाणि तत्सहस्रं सितांबुजैः ।नागचंपकपुष्पैर्वा जुहुयात्साधकोत्तमः

japeddvādaśalakṣāṇi tatsahasraṃ sitāṃbujaiḥ / nāgacaṃpakapuṣpairvā juhuyātsādhakottamaḥ

हिन्दी अर्थ

सबका कल्याण करनेवाले शड्डूर हैं, कालस्वरूप हैं तथा कालके कला-काष्ठा आदि छोटे-छोटे अवयवरूप हैं; जिनका कोई रूप नहीं है, जिनके

English

He should chant twelve hundred thousand and offer a thousand with white lotuses, or with naga and champaka flowers, the best practitioner.

अध्याय ८२

श्लोक 99

मातृकोक्ते यजेत्पीठे वक्ष्यमाणक्रमेण ताम् ।वर्णाब्जेनासनं दद्यान्मूर्तिं मूलेन कल्पयेत्

mātṛkokte yajetpīṭhe vakṣyamāṇakrameṇa tām / varṇābjenāsanaṃ dadyānmūrtiṃ mūlena kalpayet

हिन्दी अर्थ

विविध रूप हैं तथा जो सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म हैं, उन भगवान् शिवको नमस्कार है। प्रभो! आप श्मशानमें निवास करनेवाले हैं, आप चर्ममय वस्त्र धारण करते हैं; आपको नमस्कार है। आपके मस्तकपर

English

He should worship her on the alphabet seat as told, in the order to be stated. He should give the seat with the lotus of letters and conceive the form with the root.

अध्याय ८२

श्लोक 100

देव्या दक्षिणतः पूज्या संस्कृता वाङ्मयी शुभा ।प्राकृता वामतः पूज्या वाङ्मयीसर्वसिद्धिदा

devyā dakṣiṇataḥ pūjyā saṃskṛtā vāṅmayī śubhā / prākṛtā vāmataḥ pūjyā vāṅmayīsarvasiddhidā

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमाका मुकुट सुशोभित है, आप भयंकर भूमिमें निवास करते हैं, आपको नमस्कार है। आप दुर्ग (कठिनतासे प्राप्त होने योग्य), दुर्गपार (कठिनाइयोंसे पार लगानेवाले), दुर्गावयवसाक्षी

English

To the right of the goddess, the refined, speech-made, auspicious one is to be worshipped; to the left the natural one, speech-made, giver of all success.

अध्याय ८२

श्लोक 101

पूर्वमङ्गानि षट्कोणे प्रज्ञाद्याः प्रयजेद्बहिः ।प्रज्ञा मेधा श्रुतिः शक्तिः स्मृतिर्वागीश्वरी मतिः

pūrvamaṅgāni ṣaṭkoṇe prajñādyāḥ prayajedbahiḥ / prajñā medhā śrutiḥ śaktiḥ smṛtirvāgīśvarī matiḥ

हिन्दी अर्थ

(पार्वतीजीके अड्भ-प्रत्यड्रका दर्शन करनेवाले), लिड्ररूप, लिड्रमय और लिडज्रोंके अधिपति हैं, आपको नमस्कार है। आप प्रभावरूप हैं। प्रभावरूप प्रयोजनके साधक हैं, आपको बारम्बार नमस्कार

English

First the limbs, then in the six corners; outside: Prajna and the rest: Prajna, Medha, Shruti, Shakti, Smriti, Vagishvari, Mati,

अध्याय ८२

श्लोक 102

स्वस्तिश्चेति समाख्याता ब्रह्माद्यास्तदनन्तरम् ।लोकेशानर्चयेद्भूयस्तदस्त्राणि च तद्बहिः

svastiśceti samākhyātā brahmādyāstadanantaram / lokeśānarcayedbhūyastadastrāṇi ca tadbahiḥ

हिन्दी अर्थ

है। आप कारणोंके भी कारण, मृत्युञ्रय तथा स्वयम्भूस्वरूप हैं, आपको नमस्कार है, नमस्कार है। आपके तीन नेत्र हैं। शितिकण्ठ ! आप तेजकी निधि हैं। गौरीजीके साथ नित्य संयुक्त रहनेवाले

English

and Svasti — so they are called; then Brahma and the rest; again he should worship the lords of the world and then their weapons outside.

अध्याय ८२

श्लोक 103

एवं संपूज्य वाग्देवीं साक्षाद्वाग्वल्लभो भवेत् ।ब्रह्मचर्यरतः शुद्धः शुद्धदन्तनखा दिकः

evaṃ saṃpūjya vāgdevīṃ sākṣādvāgvallabho bhavet / brahmacaryarataḥ śuddhaḥ śuddhadantanakhā dikaḥ

हिन्दी अर्थ

और मड्रलके हेतुभूत हैं, आपको नमस्कार है।

English

Having thus worshipped the Goddess of Speech, he himself becomes a lord of speech: celibate, pure, with clean teeth and nails,

अध्याय ८२

श्लोक 104

संस्मरन् सर्ववनिताः सततं देवताधिया ।कवित्वं लभते धीमान् मासैर्द्वादशभिर्ध्रुवम्

saṃsmaran sarvavanitāḥ satataṃ devatādhiyā / kavitvaṃ labhate dhīmān māsairdvādaśabhirdhruvam

हिन्दी अर्थ

विप्रवर! पिनाकधारी महादेवजीके गुणोंका प्रतिपादन करनेवाले इन नामोंका पाठ करके महादेवजीकी परिक्रमा करनेसे मनुष्य भगवानके निज धाममें जाता है। ब्रह्मन्! इस प्रकार ब्रत

English

remembering all women as goddesses always, the wise one surely gains poetic power in twelve months.

अध्याय ८२

श्लोक 105

पीत्वा तन्मन्त्रितं तोयं सहस्रं प्रत्यहं मुने ।महाकविर्भवेन्मन्त्री वत्सरेण न संशयः

pītvā tanmantritaṃ toyaṃ sahasraṃ pratyahaṃ mune / mahākavirbhavenmantrī vatsareṇa na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

करके मनुष्य महादेवजीके प्रसादसे इहलोकके सम्पूर्ण भोग भोगकर अन्तमें शिवधाम प्राप्त कर लेता है। पौष शुक्ला त्रयोदशीको अच्युत श्रीहरिका पूजन करके सब मनोरथोंकी सिद्धिके लिये श्रेष्ठ

English

Drinking water consecrated by that mantra a thousand times daily, O sage, the mantra-knower becomes a great poet in a year, without doubt.

अध्याय ८२

श्लोक 106

उरोमात्रोदके स्थित्वा ध्यायन्मार्तण्डमण्डले ।स्थितां देवीं प्रतिदिनं त्रिसहस्रं जपेन्मनुम्

uromātrodake sthitvā dhyāyanmārtaṇḍamaṇḍale / sthitāṃ devīṃ pratidinaṃ trisahasraṃ japenmanum

हिन्दी अर्थ

ब्राह्णणफो घीसे भरा हुआ पात्र दान करे। ब्रह्मन! माघ शुक्ला त्रयोदशीसे लेकर तीन दिनतक “माघ-स्त्रान' का ब्रत होता है, जो नाना प्रकारके मनोवाज्छित फलको देनेवाला है। माघ

English

Standing in water up to the chest, meditating on the Goddess seated in the disc of the sun, he should chant the mantra three thousand times daily;

अध्याय ८२

श्लोक 107

लभते मण्डलात्सिद्धिं वाचामप्रतिमां भुवि ।पालाशबिल्वकुसुमैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः

labhate maṇḍalātsiddhiṃ vācāmapratimāṃ bhuvi / pālāśabilvakusumairjuhuyānmadhurokṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

मासमें प्रयागमें तीन दिन स्नान करनेवाले पुरुषको जो फल प्राप्त होता है, वह एक हजार अश्वमेध- यज्ञ करनेसे भी इस पृथ्वीपर सुलभ नहीं होता। वहाँ किया हुआ स््रान, जप, होम और दान

English

within a circle he gains success and incomparable speech on earth. Offering palasha and bilva flowers sprinkled with honey,

अध्याय ८२

श्लोक 108

समिद्भिर्वा तदुत्थाभिर्यशः प्राप्नोति वाक्पतेः ।राजवृक्षसमुद्भूतैः प्रसूनैर्मधुराप्लुतैः

samidbhirvā tadutthābhiryaśaḥ prāpnoti vākpateḥ / rājavṛkṣasamudbhūtaiḥ prasūnairmadhurāplutaiḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तगुना अथवा अक्षय हो जाता है। फाल्गुन

English

or with fuel-sticks from them, he gains the fame of the Lord of Speech; with flowers from the royal tree soaked in sweet things...

अध्याय ८२

श्लोक 109

सत्समिद्भिश्च जुहुयात्कवित्वमतुलं लभेत् ।अथ प्रवक्ष्ये विप्रेन्द्र सावित्रीं ब्रह्मणः प्रियाम्

satsamidbhiśca juhuyātkavitvamatulaṃ labhet / atha pravakṣye viprendra sāvitrīṃ brahmaṇaḥ priyām

हिन्दी अर्थ

मासके शुक्ल पक्षकी त्रयोदशीको उपवास करके भक्ति एवं एकाग्रताके साथ पूजन करे। तत्पश्चात् भगवान् जगन्नाथको प्रणाम करे। तत्पश्चात् ' धनदत्रत' वस्त्र, माला, गन्ध और आभूषणोंसे बछड़ेसहित प्रारम्भ करे। नाना प्रकारके रंगोंसे एक पट्टपर शुभ गौको अलंकृत करके वेददेत्ता ब्राह्मणके यक्षपति महाराज कुबेरकी आकृति अड्डधित कर लिये विधिपूर्वक दान करे। फिर बारह या तेरह

English

with good fuel-sticks he would offer and gain incomparable poetic power. Now I shall tell of Savitri, Brahma's beloved, O best of Brahmins,

अध्याय ८२

श्लोक 110

यां समाराध्य ससृजे ब्रह्मा लोकांश्चराचरान् ।लक्ष्मी माया कामपूर्वा सावित्री ङेसमन्विता

yāṃ samārādhya sasṛje brahmā lokāṃścarācarān / lakṣmī māyā kāmapūrvā sāvitrī ṅesamanvitā

हिन्दी अर्थ

ले और भक्तिभावसे गन्ध आदि उपचोरोंद्वारा ब्राह्मणोंको मिष्टान्न भोजन कराकर वस्त्र आदिसे उसकी पूजा करे। आचार्यकी पूजा करके पूर्वोक्त प्रतिमा उन्हें

English

by worshipping whom Brahma created the worlds, moving and unmoving: Lakshmi, Maya, Kama first, "Savitri" in the dative,

अध्याय ८२

श्लोक 111

स्वाहान्तो मनुराख्यातः सावित्र्या वसुवर्णवान् ।ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छन्दः प्रोक्तं च देवता

svāhānto manurākhyātaḥ sāvitryā vasuvarṇavān / ṛṣirbrahmāsya gāyatrī chandaḥ proktaṃ ca devatā

हिन्दी अर्थ

द्विजोत्तम ! इस प्रकार प्रत्येक मासके शुक्लपक्षकी अर्पण करे। फिर ब्राह्मणोंको यथाशक्ति दक्षिणा त्रयोदशीको मनुष्य कुबेरकी पूजा करे। उस दिन दे, उन्हें नमस्कार करके विदा करे। इसके बाद वह उपवास करके रहे या एक समय भोजन बुद्धिमान् पुरुष इष्ट-बन्धुओंके साथ एकाग्रचित्त करे। तदनन्तर एक वर्षमें त्रतकी समाप्ति होनेपर हो स्वयं भोजन करे। विप्रवर! इस प्रकार ब्रत

English

ending in "svaha" is declared the mantra of Savitri, eight-syllabled. Its sage is Brahma; the metre Gayatri; the deity is declared:

अध्याय ८२

श्लोक 112

सावित्री सर्वदेवानां सावित्री परिकीर्तिता ।हृदन्तिकैर्ब्रह्म विष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवैः

sāvitrī sarvadevānāṃ sāvitrī parikīrtitā / hṛdantikairbrahma viṣṇurudreśvarasadāśivaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुन: सुवर्णमयी निधियोंके साथ धनाध्यक्ष कुबेरकी पूर्ण करनेपर निर्धन मनुष्य धन पाकर इस भी सुवर्णमयी प्रतिमा बनाकर पञ्चामृत आदि पृथ्वीपर दूसरे कुबेरकी भाँति विख्यात हो स्रानों, षोडश उपचारों और भाँति-भाँतिके नैवेद्योंसे आनन्दका अनुभव करता है।

English

Savitri of all the gods, called Savitri. With words ending in the heart, Brahma, Vishnu, Rudra, Ishvara, Sadashiva,

अध्याय ८२

श्लोक 113

सर्वात्मना च ङेयुक्तैरङ्गानां कल्पनं मतम् ।तप्तकाञ्चनवर्णाभां ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा

sarvātmanā ca ṅeyuktairaṅgānāṃ kalpanaṃ matam / taptakāñcanavarṇābhāṃ jvalantīṃ brahmatejasā

हिन्दी अर्थ

वर्षभरके चतुर्दशीत्रतोंकी विधि और महिमा

English

and with "sarvatmane" in the dative, the conception of the limbs is held. She is bright as heated gold, blazing with Brahma's radiance,

अध्याय ८२

श्लोक 114

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रसमविग्रहाम् ।ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम्

grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍasahasrasamavigrahām / īṣaddhāsyaprasannāsyāṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām

हिन्दी अर्थ

सनातनजी कहते हैं--नारद! सुनो, अब मैं भोजन करे। द्विजश्रेष्ठ! इसी प्रकार समस्त कृष्णा तुम्हें चतुर्दशीके त्रत बतलाता हूँ, जिनका पालन चतुर्दशियोंमें धन और संतानकी इच्छा रखनेवाले करके मनुष्य इस लोकमें सम्पूर्ण कामनाओंको पुरुषको यह शिवसम्बन्धी ब्रत करना चाहिए। प्राप्त कर लेता है। चैत्र शुक्ला चतुर्दशीको कुंकुम, वैशाख शुक्ला चतुर्दशीको ' श्रीनसिंहब्रत 'का अनुष्ठान

English

her body like a thousand midday summer suns, with a gentle smile and gracious face, adorned with jewelled ornaments,

अध्याय ८२

श्लोक 115

बह्निशुद्धांशुकाधानां भक्तानुग्रहकातराम् ।सुखदां मुक्तिदां चैव सर्वसंपत्प्रदां शिवाम्

bahniśuddhāṃśukādhānāṃ bhaktānugrahakātarām / sukhadāṃ muktidāṃ caiva sarvasaṃpatpradāṃ śivām

हिन्दी अर्थ

अगुरु, चन्दन, गन्ध आदि उपचार, वस्त्र तथा करे। यदि शक्ति हो तो उपवासपूर्वक ब्रत करना मणियोंद्वारा भगवान् शिवकी बड़ी भारी पूजा करनी चाहिए। चँदोवा, ध्वज एवं छत्र आदि देकर मातृकाओंका भी पूजन करना चाहिए।

English

wearing a fire-purified garment, eager to favour devotees, giver of happiness, liberation and all prosperity, auspicious,

अध्याय ८२

श्लोक 116

वेदबीजस्वरूपां च ध्यायेद्वेदप्रसूं सतीम् ।ध्यात्वैवं मण्डले विद्वान् त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिके

vedabījasvarūpāṃ ca dhyāyedvedaprasūṃ satīm / dhyātvaivaṃ maṇḍale vidvān trikoṇojjvalakarṇike

हिन्दी अर्थ

करके इस प्रकार पूजन करता है, वह मनुष्य इस पृथ्वीपर अश्वमेध-यज्ञ़से भी अधिक पुण्यलाभ करता है। इसी तिथिको गन्ध, पुष्प आदिके द्वारा दमनक-पूजन करके पूर्णिमाको कल्याणस्वरूप

English

whose form is the seed of the Veda — he should meditate on the chaste mother of the Vedas. Having meditated thus, the wise one in a diagram with a bright triangular pericarp,

अध्याय ८२

श्लोक 117

सौरे पीठे यजेद्देवीं दीप्तादिनवशक्तिभिः ।मूलमन्त्रेण कॢप्तायां मूर्तौं देवीं प्रपूजयेत्

saure pīṭhe yajeddevīṃ dīptādinavaśaktibhiḥ / mūlamantreṇa kḷptāyāṃ mūrtauṃ devīṃ prapūjayet

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवकी सेवामें समर्पित करना चाहिए। बैशाख कृष्णा चतुर्दशीको उपवास करके प्रदोषकालमें स्नान करे और श्वेत वस्त्र धारण करके विद्वान् पुरुष गन्ध आदि उपचारों तथा बिल्वपत्रोंसे

English

on the solar seat, should worship the Goddess with the nine powers beginning with Dipta. Conceiving the form with the root, he should worship the Goddess in it;

अध्याय ८२

श्लोक 118

कोणेषु त्रिषु संपूज्या ब्राहृयाद्याः शक्तयो बहिः ।आदित्याद्यास्ततः पूज्या उषादिसहिताः क्रमात्

koṇeṣu triṣu saṃpūjyā brāhṛyādyāḥ śaktayo bahiḥ / ādityādyāstataḥ pūjyā uṣādisahitāḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। श्रैष्ठ ब्राह्मणको निमन्त्रण

English

in three corners Brahmi and the other powers are to be worshipped; outside, Aditya and the rest with Usha in order are to be worshipped.

अध्याय ८२

श्लोक 119

तततः षडङ्गान्यभ्यर्च्य केसरेषु यथाविधि ।प्रह्लादिनीं प्रभां पश्चान्नित्यां विश्वंभरां पुनः

tatataḥ ṣaḍaṅgānyabhyarcya kesareṣu yathāvidhi / prahlādinīṃ prabhāṃ paścānnityāṃ viśvaṃbharāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

देकर उसे भोजन करानेके बाद दूसरे दिन स्वयं

English

Then having worshipped the six limbs and on the filaments by rule: Prahladini, Prabha, Nitya, Vishvambhara,

अध्याय ८२

श्लोक 120

विलासिनीप्रभावत्यौ जयां शान्तां यजेत्पुनः ।कान्तिं दुर्गासरस्वत्यौ विद्यारूपां ततः परम्

vilāsinīprabhāvatyau jayāṃ śāntāṃ yajetpunaḥ / kāntiṃ durgāsarasvatyau vidyārūpāṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

चाहिए और यदि शक्ति न हो तो एक समय भोजन करके करना चाहिए। सायंकालमें हैत्यसूदन भगवान् नृसिंहको पञ्मामृत आदिसे स्नान कराकर षोडशोपचारसे उनकी पूजा करे।

English

Vilasini, Prabhavati, Jaya, Shanta he should worship; Kanti, Durga, Sarasvati, then Vidyarupa,

अध्याय ८२

श्लोक 121

विशालसंज्ञितामीशां व्यापिनीं विमलां यजेत् ।तमोपहारिणीं सूक्ष्मां विश्वयोनिं जयावहाम्

viśālasaṃjñitāmīśāṃ vyāpinīṃ vimalāṃ yajet / tamopahāriṇīṃ sūkṣmāṃ viśvayoniṃ jayāvahām

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् इस मन्त्रका उच्चारण करते हुए भगवान्से क्षमा-प्रार्थना करे-- तप्ततटककेशान्त ज्वलत्पावकलोचन।

English

Vishala, Isha, Vyapini, Vimala he should worship; Tamopaharini, Sukshma, Vishvayoni, Jayavaha,

अध्याय ८२

श्लोक 122

पद्नालयां परां शोभां ब्रह्मरूपां ततोर्ऽचयेत् ।ब्राह्म्याद्याः शारणा बाह्ये पूजयेत्प्रोक्तलक्षणाः

padnālayāṃ parāṃ śobhāṃ brahmarūpāṃ tator'cayet / brāhmyādyāḥ śāraṇā bāhye pūjayetproktalakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

“दिव्यसिंह ! आपके अयाल तपाये हुए सोनेके समान दमक रहे हैं, नेत्र प्रजजलित अग्रिके समान दहक रहे हैं और आपके नखोंका स्पर्श वज़से भी अधिक कठोर है, आपको नमस्कार है।'

English

Padmalaya, Para, Shobha, Brahmarupa he should then worship; the Brahmi and others as protectors outside, with the marks stated.

अध्याय ८२

श्लोक 123

ततो ऽभ्यर्च्येद् ग्रहान्बाह्ये शक्राद्यानयुधैः सह ।इत्थमावरणैर्देवीः दशभिः परिपूजयेत्

tato 'bhyarcyed grahānbāhye śakrādyānayudhaiḥ saha / itthamāvaraṇairdevīḥ daśabhiḥ paripūjayet

हिन्दी अर्थ

देवेश्वर भगवान् नृसिंहसे इस प्रकार प्रार्थना करके ब्रती पुरुष मिट्टीकी वेदीपर सोये। इन्द्रियों और क्रोधको काबूमें रखे और सब प्रकारके भोगोंसे अलग रहे। जो इस प्रकार प्रत्येक वर्षमें

English

Then he should worship the planets outside, with Shakra and the others with their weapons. Thus he should worship the Goddess with ten enclosures.

अध्याय ८२

श्लोक 124

अष्टलक्षं जपेन्मन्त्रं तत्सहस्रं हुनेत्तिलैः ।सर्वपापुविनिर्मुक्तो दीर्घमायुः स विन्दति

aṣṭalakṣaṃ japenmantraṃ tatsahasraṃ hunettilaiḥ / sarvapāpuvinirmukto dīrghamāyuḥ sa vindati

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक उत्तम ब्रतका पालन करता है, वह सम्पूर्ण भोगोंको भोगकर अन्तमें श्रीहरिके पदको प्रात कर लेता है। मुनीधर! इसी तिथिको 3»कोरेश्वरकी यात्रा करनी चाहिए। वहाँ ३कारेश्वरके

English

He should chant eight hundred thousand and offer a thousand with sesame; freed from all sins he obtains long life.

अध्याय ८२

श्लोक 125

अरुणाब्जैस्त्रिमध्वक्तैर्जुहुयादयुतं ततः ।महालक्ष्मीर्भवेत्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः

aruṇābjaistrimadhvaktairjuhuyādayutaṃ tataḥ / mahālakṣmīrbhavettasya ṣaṇmāsānnātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजनका अवसर दुर्लभ है। उनका दर्शन पापोंका नाश करनेवाला है। ३»कारेश्वरका पूजन, ध्यान, जप और दर्शन जो भी हो जाय, वह मनुष्योंके लिये ज्ञान और मोक्ष देनेवाला बताया गया है।

English

Offering ten thousand red lotuses soaked in three sweet things, Mahalakshmi will be his within six months, without doubt.

अध्याय ८२

श्लोक 126

ब्रह्मवृक्षप्रसूनैस्तु जुहुयाद्बाह्यतेजसे ।बहुना किमिहोक्तेन यथावत्साधिता सती

brahmavṛkṣaprasūnaistu juhuyādbāhyatejase / bahunā kimihoktena yathāvatsādhitā satī

हिन्दी अर्थ

इस तिथिको पापनाशक “लिड्डब्नत' भी करना चाहिए। आटेका शिवलिड्र बनाकर उसे पश्चामृतसे स्नान करावे। फिर उसपर कुंकुमका लेप करे और वस्त्र, आभूषण, धूप, दीप तथा नैवेद्यके

English

He should offer with flowers of the Brahma-tree for outer radiance. What need to say more? Properly accomplished, she is chaste;

अध्याय ८२

श्लोक 127

साधकानामियं विद्या भवेत्कामदुधा मुने ।अथ ते संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम्

sādhakānāmiyaṃ vidyā bhavetkāmadudhā mune / atha te saṃpravakṣyāmi rahasyaṃ paramādbhutam

हिन्दी अर्थ

द्वारा उसकी पूजा करे। जो इस प्रकार सब मनोरथोंकी सिद्धि प्रदान करनेवाले पिष्टमय शिवलिड्गजका पूजन करता है, वह महादेवजीकी कृपासे भोग और मोक्ष प्राप्त कर लेता है। ज्येष्

English

this knowledge becomes for practitioners a wish-granting cow, O sage. Now I shall tell you a supreme, wonderful secret:

अध्याय ८२

श्लोक 128

सावित्रीपञ्जरं नाम सर्वरक्षाकरं नृणाम् ।व्योमकेशार्लकासक्तां सुकिरीटविराजिताम्

sāvitrīpañjaraṃ nāma sarvarakṣākaraṃ nṛṇām / vyomakeśārlakāsaktāṃ sukirīṭavirājitām

हिन्दी अर्थ

शुक्ला चतुर्दशीको दिनमें पञ्माग्रिका सेवन करे

English

the "Savitri-panjara" (cage of Savitri), the protection of men in every way. She is attached to sky-hair and curls, adorned with a fair crown,

अध्याय ८२

श्लोक 129

मेघभ्रुकुटिलाक्रान्तां विधिविष्णुशिवाननाम् ।गुरुभार्गवकर्णान्तां सोमसूर्याग्निलोचनाम्

meghabhrukuṭilākrāntāṃ vidhiviṣṇuśivānanām / gurubhārgavakarṇāntāṃ somasūryāgnilocanām

हिन्दी अर्थ

और सायंकाल सुवर्णमयी धेनुका दान करे। यह रुद्र-त्रस” कहा गया है। जो मनुष्य आषाढ़ शुक्ला चतुर्दशीको देश-कालमें उत्पन्न हुए फूलोंद्वारा भगवान् शिवका पूजन करता है, वह समस्त

English

her brows curved like clouds, her faces Brahma, Vishnu and Shiva; her ears reaching to Jupiter and Venus, with eyes of moon, sun and fire,

अध्याय ८२

श्लोक 130

इडापिङ्गलिकासूक्ष्मावायुनासापुटान्विताम् ।संध्याद्विजोष्ठपुटितां लसद्वागुपजिह्विकाम्

iḍāpiṅgalikāsūkṣmāvāyunāsāpuṭānvitām / saṃdhyādvijoṣṭhapuṭitāṃ lasadvāgupajihvikām

हिन्दी अर्थ

सम्पदाओंको प्राप्त कर लेता है। द्विजश्रेष्ठ! श्रावण शुक्ला चतुर्दशीको अपनी शाखामें बतायी हुई विधिके अनुसार पवित्रारोपण करना चाहिए। पहले पवित्रकको सौ बार अभिमन्त्रित करके

English

with nostrils joined with ida, pingala and the fine breaths; her lips the two twilights, her tongue shining with speech;

अध्याय ८२

श्लोक 131

संध्यासूर्यमणिग्रीवां मरुद्बाहुसमन्वितान् ।पर्जन्यदृदयासक्तां वस्वाख्यप्रतिमण्डलाम्

saṃdhyāsūryamaṇigrīvāṃ marudbāhusamanvitān / parjanyadṛdayāsaktāṃ vasvākhyapratimaṇḍalām

हिन्दी अर्थ

देवीको समर्पित करे। स्त्री हो या पुरुष यदि वह पवित्रारोपण करता है तो महादेवजीके प्रसादसे भोग एवं मोक्ष प्राप्त कर लेता है।

English

her neck the twilights and the sun-jewel, her arms the winds; her heart attached to the rain-god, her circle named Vasu,

अध्याय ८२

श्लोक 132

आकाशोदरविभ्रान्तां नाभ्यवान्तरवीथिकाम् ।प्रजापत्याख्यजघनां कटीन्द्राणीसमाश्रिताम्

ākāśodaravibhrāntāṃ nābhyavāntaravīthikām / prajāpatyākhyajaghanāṃ kaṭīndrāṇīsamāśritām

हिन्दी अर्थ

भाद्रपद शुक्ला चतुर्दशीको उत्तम “अनन्त- ब्रत'का पालन करना चाहिए। इसमें एक समय भोजन किया जाता है। एक सेर गेहँका आटा लेकर उसे शक्कर और घीमें मिलाकर पकावे--

English

wandering in the belly of space, with the inner path at the navel; her thighs called Prajapati, her waist in Indrani,

अध्याय ८२

श्लोक 133

ऊर्वोर्मलयमेरुभ्यां शोभमानां सरिद्वराम् ।सुजानुजहुकुशिकां वैश्वदेवाख्यसंज्ञिकाम्

ūrvormalayamerubhyāṃ śobhamānāṃ saridvarām / sujānujahukuśikāṃ vaiśvadevākhyasaṃjñikām

हिन्दी अर्थ

पूआ तैयार करे और वह भगवान् अनन्तको अर्पण करे। इससे पहले कपास अथवा रेशमके सुन्दर सूतको चौदह गाँठोंसे युक्त करके उसका गन्ध आदि उपचारोंसे पूजन करे। फिर पुराने

English

her thighs shining with the Malaya and Meru mountains, the best of rivers; her knees... called Vaishvadeva;

अध्याय ८२

श्लोक 134

पादाङ्घ्रिनखलोमाख्यभूनागद्रुमलक्षिताम् ।ग्रहराश्यर्क्षयोगादिमूर्तावयवसंज्ञिकाम्

pādāṅghrinakhalomākhyabhūnāgadrumalakṣitām / graharāśyarkṣayogādimūrtāvayavasaṃjñikām

हिन्दी अर्थ

सूतको बाँहमेंसे उतारकर उसे किसी जलाशयमें डाल दे और नये अनन्त सूत्रको नारी बायीं भुजामें और पुरुष दायीं भुजामें बाँध ले। आटेका पूआ या पिट्टी पकाकर दक्षिणासहित उसका दान

English

her feet, toenails and hairs marked with earth, serpents and trees; her limbs the forms of planets, signs, stars and yogas,

अध्याय ८२

श्लोक 135

तिथिमासर्तुपक्षाख्यैः संकेतनिमिषात्मिकाम् ।मायाकल्पितवैचित्र्यसंध्याख्यच्छदनावृताम्

tithimāsartupakṣākhyaiḥ saṃketanimiṣātmikām / māyākalpitavaicitryasaṃdhyākhyacchadanāvṛtām

हिन्दी अर्थ

करे। फिर स्वयं भी परिमित मात्रामें उसे भोजन करे। इस प्रकार इस उत्तम ब्रतका चौदह वर्षोतक पालन करना चाहिए। इसके बाद दिद्वान् पुरुष उसका उद्यापन करे। मुने! रँंगे हुए चावलोंसे

English

by tithis, months, seasons and fortnights, made of signals and winks, covered with a veil called twilight, variegated by maya,

अध्याय ८२

श्लोक 136

ज्वलत्कालानलप्रख्य्ॐ तडित्कीटिसमप्रभाम् ।कोटिसूर्यप्रतीकाशां शशिकोटिसुशीतलाम्

jvalatkālānalaprakhyoṃ taḍitkīṭisamaprabhām / koṭisūryapratīkāśāṃ śaśikoṭisuśītalām

हिन्दी अर्थ

सुन्दर सर्वतोभद्रमण्डल बनाकर उसमें ताँबेका कलश स्थापित करे। उस कलशके ऊपर रेशमी पीताम्बरसे आच्छादित भगवान् अनन्तकी सुन्दर सुवर्णमयी प्रतिमा स्थापित करे और उसका

English

bright like blazing fire of time, shining like lightning, like ten million suns, cool as ten million moons,

अध्याय ८२

श्लोक 137

सुधामण्डलमध्यस्थां सांद्रानन्दामृतात्मिकाम् ।वागतीतां मनो ऽगर्म्या वरदां वेदमातरम्

sudhāmaṇḍalamadhyasthāṃ sāṃdrānandāmṛtātmikām / vāgatītāṃ mano 'garmyā varadāṃ vedamātaram

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक यजन करे। इसके सिवा गणेश, मातृका, नवग्रह तथा लोकपालोंका भी पृथक् - पृथक् पूजन करे। फिर हविष्यसे होम करके

English

seated in the middle of the orb of nectar, made of dense bliss and nectar, beyond speech, beyond mind's reach, giver of boons, mother of the Vedas,

अध्याय ८२

श्लोक 138

चराचरमयीं नित्यां ब्रह्माक्षरसमन्विताम् ।ध्यात्वा स्वात्माविभेदेन सावित्रीपञ्जरं न्यसेत्

carācaramayīṃ nityāṃ brahmākṣarasamanvitām / dhyātvā svātmāvibhedena sāvitrīpañjaraṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

अनन्तजीकी प्रतिमा आचार्यको भक्तिपूर्वक अर्पण करे और दूसरे चौदह ब्राह्मणोंको मीठे पकवान भोजन कराकर उन्हें दक्षिणाद्वारा संतुष्ट करे। इस प्रकार किये गये “अनन्तब्रत'का जो आदरपूर्वक

English

made of the moving and unmoving, eternal, endowed with the imperishable Brahman: having meditated, one with the Self non-different should place the Savitri-panjara.

अध्याय ८२

श्लोक 139

पञ्चरस्य ऋषिः सो ऽहं छंन्दो विकृतिरुच्यते ।देवता च परो हंसः परब्रह्मादिदेवता

pañcarasya ṛṣiḥ so 'haṃ chaṃndo vikṛtirucyate / devatā ca paro haṃsaḥ parabrahmādidevatā

हिन्दी अर्थ

प्रत्यक्ष दर्शन करता है, वह भी भगवान् अनन्तके प्रसादसे भोग और मोक्षका भागी होता है। आश्चिन कृष्णा चतुर्दशीको विष, शस्त्र, जल, अग्नि, सर्प, हिंसक जीव तथा वज्रपात आदिके

English

The sage of the five-fold (panjara) is "So 'ham", the metre called Vikriti; the deity is the Supreme Hamsa, the Supreme Brahman and others;

अध्याय ८२

श्लोक 140

धर्मार्थकाममोक्षाप्त्यै विनियोग उदाहृतः ।षडङ्गदेवतामन्त्रैरङ्गन्यासं समाचरेत्

dharmārthakāmamokṣāptyai viniyoga udāhṛtaḥ / ṣaḍaṅgadevatāmantrairaṅganyāsaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

द्वारा मरे हुए मनुष्यों तथा ब्रह्महत्यारे पुरुषोंके लिये एकोदिष्टकी विधिसे श्राद्ध करना चाहिए और ब्राह्मणवर्गको मिष्टान्न भोजन कराना चाहिए।

English

the application is declared for dharma, wealth, desire and liberation. He should perform limb-placing with the six-limb deity mantras.

अध्याय ८२

श्लोक 141

त्रिधामूलेन मेधावी व्यापकं हि समाचरेत् ।पूर्वोक्तां देवातां ध्यायेत्साकारां गुणसंयुताम्

tridhāmūlena medhāvī vyāpakaṃ hi samācaret / pūrvoktāṃ devātāṃ dhyāyetsākārāṃ guṇasaṃyutām

हिन्दी अर्थ

काकबलि आदि देकर आचमन करनेके पश्चात् स्वयं भी भाई-बन्धुओंके साथ भोजन करे। जो इस प्रकार दक्षिणा देकर श्राद्ध करता है, वह पितरोंका उद्धार करके सनातन देवलोकमें जाता

English

The wise one should make it all-pervading with the three-fold root; he should meditate on the deity told before, with form and qualities.

अध्याय ८२

श्लोक 142

त्रिपदा हरिजा पूर्वमुखी ब्रह्मास्त्रसंज्ञिका ।चतुर्विशतितत्त्वाढ्या पातु प्राचीं दिशं मम

tripadā harijā pūrvamukhī brahmāstrasaṃjñikā / caturviśatitattvāḍhyā pātu prācīṃ diśaṃ mama

हिन्दी अर्थ

है द्विजश्रेष्ठ आश्विन शुक्ला चतुर्दशीको धर्मराजकी सुवर्णमयी प्रतिमा बनाकर गन्ध आदिसे उनकी विधिवत् पूजा करे और ब्राह्मणको भोजन कराकर उसे वह प्रतिमा दान कर दे। नारद! इस पृथ्वीपर

English

Three-footed, born of Hari, facing east, called the Brahma-weapon, rich in twenty-four principles — may she protect the eastern direction for me.

अध्याय ८२

श्लोक 143

चतुष्पदा ब्रह्मदण्डा ब्रह्माणी दक्षिणानना ।षड्विंशतत्त्वसंयुक्ता पातु मे दक्षिणां दिशम्

catuṣpadā brahmadaṇḍā brahmāṇī dakṣiṇānanā / ṣaḍviṃśatattvasaṃyuktā pātu me dakṣiṇāṃ diśam

हिन्दी अर्थ

धर्मराज उस दाता पुरुषकी रक्षा करते हैं। जो इस प्रकार धर्मराजकी प्रतिमाका उत्तम दान करता है, बह इस लोकमें श्रेष्ठ भोगोंको भोगकर धर्मराजकी आज्ञासे स्वर्गलोकमें जाता है। कार्तिक कृष्णा

English

Four-footed, the Brahma-staff, Brahmani, facing south, joined with twenty-six principles — may she protect my southern direction.

अध्याय ८२

श्लोक 144

प्रत्यङ्मुखी पञ्चपदी पञ्चाशत्तत्त्वरूपिणी ।पातु प्रतीचीमनिशं मम ब्रह्मशिराएङ्किता

pratyaṅmukhī pañcapadī pañcāśattattvarūpiṇī / pātu pratīcīmaniśaṃ mama brahmaśirāeṅkitā

हिन्दी अर्थ

चतुर्दशीको सबेरे चन्द्रोदय होनेपर शरीरमें तेल और उबटन लगाकर स्रान करे। स्रानके पश्चात् वह धर्मराजकी पूजा करे। ऐसा करनेसे उस मनुष्यको नरकसे अभय प्राप्त होता है। प्रदोषकालमें

English

Facing west, five-footed, of fifty principles' form, marked with the Brahma-head — may she always protect the west for me.

अध्याय ८२

श्लोक 145

सौम्यास्या ब्रह्मतुर्याढ्या साथर्वाङ्गिरसात्मिका ।उदीचीं षट्पदा पातु षष्टितत्त्वकलात्मिका

saumyāsyā brahmaturyāḍhyā sātharvāṅgirasātmikā / udīcīṃ ṣaṭpadā pātu ṣaṣṭitattvakalātmikā

हिन्दी अर्थ

तेलके दीपक जलाकर यमराजकी प्रसन्नताके लिये चौराहेपर या घरसे बाहरके प्रदेशमें एकाग्रचित्त हो दीपदान करे। हेमलम्ब नामक संवत्सरमें श्रीसम्पन्न कार्तिक मास आनेपर शुक्‍्लपक्षकी

English

Gentle-faced, rich in the fourth of Brahma, of Atharva-Angiras nature, six-footed, made of sixty principles and digits, may she protect the north.

अध्याय ८२

श्लोक 146

पञ्चाशद्वर्णरचिता नवपादा शताक्षरी ।व्योमा संपातु मे वोर्द्ध्वशिरो वेदान्तसंस्थिता

pañcāśadvarṇaracitā navapādā śatākṣarī / vyomā saṃpātu me vorddhvaśiro vedāntasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

चतुर्दशीको अरुणोदयकालमें भगवान् विश्वनाथजीने अन्य देवताओंके साथ मणिकर्णिका-तीर्थमें स्नान करके भस्मसे त्रिपुण्ड्र तिलक लगाया और स्वयं अपने-आपकी पूजा करके 'पाशुपत-ब्रत का पालन

English

Formed of fifty letters, nine-footed, hundred-syllabled, space, abiding in Vedanta — may she protect my upward head.

अध्याय ८२

श्लोक 147

विद्युन्निभा ब्रह्मसन्ध्या मृगारूढा चतुर्भुजा ।चापेषुचर्मासिधरा पातु मे पावकीं दिशम्

vidyunnibhā brahmasandhyā mṛgārūḍhā caturbhujā / cāpeṣucarmāsidharā pātu me pāvakīṃ diśam

हिन्दी अर्थ

किया था; अत: वहाँ गन्ध आदिके द्वारा शिवलिड्डकी महापूजा करनी चाहिए। द्रोणपुष्प, बिल्वपत्र, अर्कपुष्प, केतकीपुष्प, भाँति-भाँतिके फल, मीठे पकवान एवं नाना प्रकारके नैवेद्योंद्वारा उस

English

Lightning-like, the Brahma-twilight, riding a deer, four-armed, bearing bow, arrows, shield and sword — may she protect my south-east.

अध्याय ८२

श्लोक 148

ब्रह्मी कुमारी गायत्री रक्ताङ्गी हंसवाहिनी ।बिभ्रत्कमण्डलुं चाक्षं स्रुवस्रुवौ पातु नैरृतिम्

brahmī kumārī gāyatrī raktāṅgī haṃsavāhinī / bibhratkamaṇḍaluṃ cākṣaṃ sruvasruvau pātu nairṛtim

हिन्दी अर्थ

शिवलिड्रकी पूजा करनी चाहिए। नारद! ऐसा करके भगवान् विश्वनाथके संतोषके लिये जो एक समय भोजनका ब्रत करता है, वह इहलोक और परलोकमें मनोवाज्छित भोगोंको प्राप्त करता है।

English

Brahmi, Kumari, Gayatri, red-bodied, riding a swan, bearing a water-pot, rosary, and ladle and spoon — may she protect the south-west.

अध्याय ८२

श्लोक 149

शुक्लवर्णा च सावित्री युवती वृषवाहना ।कपालशूलकाक्षस्रग्धारिणी पातु वायवीम्

śuklavarṇā ca sāvitrī yuvatī vṛṣavāhanā / kapālaśūlakākṣasragdhāriṇī pātu vāyavīm

हिन्दी अर्थ

समृद्धिकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको उस दिन ब्रह्मकूर्चत्रत”' भी करना चाहिए। दिनमें उपवास करके रातमें पञ्चगव्य पान करे और जितेन्द्रिय रहे। कपिला गायका मूत्र, काली गौका गोबर,

English

White-coloured Savitri, young, riding a bull, bearing skull, trident and rosary — may she protect the north-west.

अध्याय ८२

श्लोक 150

श्यामा सरस्वती वृद्धा वैष्णवी गरुडासना ।शङ्खचक्राभयकरा पातु शैवीं दिशं मम

śyāmā sarasvatī vṛddhā vaiṣṇavī garuḍāsanā / śaṅkhacakrābhayakarā pātu śaivīṃ diśaṃ mama

हिन्दी अर्थ

सफेद गौका दूध, लाल गायका दही और कबरी गायका घी लेकर एकमें मिला दे। अन्‍्तमें कुशोदक मिलावे (यही “पशञ्चञगव्य ' एवं 'ब्रह्मकूर्च' है, जिसको ब्रतके दिन उपवास करके रातमें

English

Dark Sarasvati, aged, Vaishnavi seated on Garuda, with conch, discus and protection in her hands — may she protect my north-east.

अध्याय ८२

श्लोक 151

चतुर्भुजा देवमाता गौराङ्गी सिंहवाहना ।वराभयखड्गचर्मभुजा पात्वधरां दिशम्

caturbhujā devamātā gaurāṅgī siṃhavāhanā / varābhayakhaḍgacarmabhujā pātvadharāṃ diśam

हिन्दी अर्थ

पीया जाता है)। तदनन्तर प्रातःकाल कुशयुक्त जलसे स्नान करके देवताओंका तर्पण करे और ब्राह्मणोॉंको भोजन आदिसे संतुष्ट करके स्वयं मौन होकर भोजन करे। यह “ब्रह्मकूर्चब्रत” सब

English

Four-armed, mother of the gods, fair-bodied, riding a lion, with boon, protection, sword and shield in her arms — may she protect the lower direction.

अध्याय ८२

श्लोक 152

तत्तत्पार्श्वे स्थिताः स्वस्ववाहनायुधभूषणाः ।स्वस्वदिक्षुस्थिताः पातुं ग्रहशक्त्यङ्गसंयुताः

tattatpārśve sthitāḥ svasvavāhanāyudhabhūṣaṇāḥ / svasvadikṣusthitāḥ pātuṃ grahaśaktyaṅgasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

पातकोंका नाश करनेवाला है। बाल्यावस्था, कुमारावस्था और वृद्धावस्थामें भी जो पाप किया गया है, वह “नब्रह्मकूर्चब्रत'से तत्काल नष्ट हो जाता है। नारद! उसी दिन “पाषाणब्रत' भी

English

Standing at their sides, each with her own vehicle, weapons and ornaments, standing in their own directions, may they protect, with the planets, powers and limbs.

अध्याय ८२

श्लोक 153

मन्त्राधिदेवतारूपा मुद्राधिष्ठातृदेवताः ।व्यापकत्वेन पान्त्वस्मानापादतलमस्तकम्

mantrādhidevatārūpā mudrādhiṣṭhātṛdevatāḥ / vyāpakatvena pāntvasmānāpādatalamastakam

हिन्दी अर्थ

बताया गया है। उसका परिचय सुनो, दिनमें उपवास करके रातमें भोजन करे। गन्ध आदिसे गौरी देवीकी पूजा करे और उन्हें घीमें पकायी हुई पाषाणके आकारकी पिट्टी अर्पण करे। (उसी

English

The deities of mantras, the deities presiding over the mudras — may they, as pervaders, protect me from the soles of my feet to the crown of my head.

अध्याय ८२

श्लोक 154

इदं ते कथितं सत्यं सावित्रीपञ्जरं मया ।संध्ययोः प्रत्यहं भक्त्या जपकाले विशेषतः

idaṃ te kathitaṃ satyaṃ sāvitrīpañjaraṃ mayā / saṃdhyayoḥ pratyahaṃ bhaktyā japakāle viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसादको स्वयं भी ग्रहण करे।) द्विजश्रेष्ठ ! शास्त्रोक्त विधिसे इस ब्रतका आचरण करके मनुष्य ऐश्वर्य,

English

This Savitri-panjara has been told to you truly by me. At the twilights daily with devotion, especially at the time of chanting,

अध्याय ८२

श्लोक 155

पठनीयं प्रयत्नेन भुक्तिं मुक्तिं समिच्छता ।भूतिदा भुवना वाणी महावसुमती मही

paṭhanīyaṃ prayatnena bhuktiṃ muktiṃ samicchatā / bhūtidā bhuvanā vāṇī mahāvasumatī mahī

हिन्दी अर्थ

सुख, सौभाग्य तथा रूप प्राप्त करता है। मार्गशीर्ष शुक्ला चतुर्दशीको शिवजीका ब्रत किया जाता है। इसमें पहले दिन एक समय भोजन करना चाहिए और ब्रतके दिन निराहार

English

it is to be recited with effort by one wishing enjoyment and liberation. Bhutida, Bhuvana, Vani, Mahavasumati, Mahi,

अध्याय ८२

श्लोक 156

हिरण्यजननी नन्दा सविसर्गा तपस्विनी ।यशस्विनी सती सत्या वेदविच्चिन्मयी शुभा

hiraṇyajananī nandā savisargā tapasvinī / yaśasvinī satī satyā vedaviccinmayī śubhā

हिन्दी अर्थ

रहकर सुवर्णमय वृषकी पूजा करके उसे ब्राह्मणको दान देना चाहिए। तदनन्तर दूसरे दिन प्रात:काल उठकर खस््रानके पश्चात् कमलके फूल, गन्ध, माला और अनुलेपन आदिके द्वारा उमासहित

English

Hiranyajanani, Nanda, Savisarga, Tapasvini, Yashasvini, Sati, Satya, Vedavit, Chinmayi, Shubha,

अध्याय ८२

श्लोक 157

विश्वा तुर्या वरेण्या च निसृणी यमुना भुवा ।मोदा देवी वरिष्ठा च धीश्च शान्तिर्मती मही

viśvā turyā vareṇyā ca nisṛṇī yamunā bhuvā / modā devī variṣṭhā ca dhīśca śāntirmatī mahī

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वरकी पूजा करे। उसके बाद ब्राह्मणोंको मिष्ठानत्न भोजन कराकर उन्हें दक्षिणा आदिसे संतुष्ट करे। विप्रवर! यह शिवत्रत जो करते हैं, जो इसका उपदेश देते हैं, जो इसमें

English

Vishva, Turya, Vareniya, Nisrini, Yamuna, Bhuva, Moda, Devi, Varishtha, Dhi, Shanti, Mati, Mahi,

अध्याय ८२

श्लोक 158

धिषणा योगिनी युक्ता नदी प्रज्ञाप्रचोदनी ।दया च यामिनी पद्मा रोहिणी रमणी जया

dhiṣaṇā yoginī yuktā nadī prajñāpracodanī / dayā ca yāminī padmā rohiṇī ramaṇī jayā

हिन्दी अर्थ

सहायक होते या अनुमोदन करते हैं, उन सबको यह भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाला है। पौष शुक्ला चतुर्दशीको “विरूपाक्षत्रत' बताया गया है। उस दिन यह चिन्तन करके कि 'में भगवान्

English

Dhishana, Yogini, Yukta, Nadi, Prajnapracodani, Daya, Yamini, Padma, Rohini, Ramani, Jaya,

अध्याय ८२

श्लोक 159

सेनामुखी साममयी बगला दोषवार्जिता ।माया प्रज्ञा परा दोग्ध्री मानिनी पोषिणी क्रिया

senāmukhī sāmamayī bagalā doṣavārjitā / māyā prajñā parā dogdhrī māninī poṣiṇī kriyā

हिन्दी अर्थ

कपर्दीश्वरका सामीप्य प्राप्त करूँगा' अगाध जलमें स्नान करे। विप्रवर! स््रानके पश्चात् गन्ध, माल्य, नमस्कार, धूप, दीप तथा अन्न-सम्पक्तिके द्वारा विरूपाक्ष शिवका पूजन करे। वहाँ चढ़ी हुई सब

English

Senamukhi, Samamayi, Bagala, Doshavarjita, Maya, Prajna, Para, Dogdhri, Manini, Poshini, Kriya,

अध्याय ८२

श्लोक 160

ज्योत्स्ना तीर्थमयी रम्या सौम्यामृतमया तथा ।ब्राह्मी हैमी भुजङ्गी च वशिनी सुंदरी वनी

jyotsnā tīrthamayī ramyā saumyāmṛtamayā tathā / brāhmī haimī bhujaṅgī ca vaśinī suṃdarī vanī

हिन्दी अर्थ

वस्तुएँ ब्राह्मणको देकर मनुष्य देवलोकमें देवताकी भाँति आनन्दका अनुभव करता है। माघ कृष्णा चतुर्दशीको 'यमतर्पण” बताया गया है। उस दिन सूर्योदयसे पूर्व स्नान करके सब पापोंसे छुटकारा

English

Jyotsna, Tirthamayi, Ramya, Saumya, Amritamayi, Brahmi, Haimi, Bhujangi, Vashini, Sundari, Vani,

अध्याय ८२

श्लोक 161

ओङ्कारहसिनी सर्वा सुधा सा षड्गुणावती ।माया स्वधा रमा तन्वी रिपुघ्नी रक्षणणी सती

oṅkārahasinī sarvā sudhā sā ṣaḍguṇāvatī / māyā svadhā ramā tanvī ripughnī rakṣaṇaṇī satī

हिन्दी अर्थ

पानेके लिये शास्त्रोक्त चौदह नामोंसे यमका तर्पण करे। तिल, कुशा और जलसे तर्पण करना चाहिए। उसके बाद ब्राह्मणोंको खिचड़ी खिलावे और स्वयं भी मौन होकर वही भोजन करे।

English

Omkarahasini, Sarva, Sudha, Shadgunavati, Maya, Svadha, Rama, Tanvi, Ripughni, Rakshani, Sati,

अध्याय ८२

श्लोक 162

हैमी तारा विधुगतिर्विषघ्नी च वरानना ।अमरा तीर्थदा दीक्षा दुर्धर्षा रोगहारिणी

haimī tārā vidhugatirviṣaghnī ca varānanā / amarā tīrthadā dīkṣā durdharṣā rogahāriṇī

हिन्दी अर्थ

द्विजश्रेष्ठ फाल्गुन कृष्णा चतुर्दशीको 'शिवरात्रिब्रत बताया गया है। उसमें दिन-रात निर्जल उपवास करके एकाग्रचित्त हो गन्‍्ध आदि उपचारोंसे तथा

English

Haimi, Tara, Vidhugati, Vishaghni, Varanana, Amara, Tirthada, Diksha, Durdharsha, Rogaharini,

अध्याय ८२

श्लोक 163

नानापापनृशंसघ्नी षट्पदी वज्रिणी रणी ।योगिनी वमला सत्या अबला बलदा जया

nānāpāpanṛśaṃsaghnī ṣaṭpadī vajriṇī raṇī / yoginī vamalā satyā abalā baladā jayā

हिन्दी अर्थ

जप आदिसे किसी स्वयम्भू आदि लिड्रकी अथवा पार्थिक लिड़्की पूजा करनी चाहिए। फिर दूसरे दिन उन्हीं उपचारोंसे पुनः पूजन करके ब्राह्मणोंको मिष्टानत्न भोजन करावे और

English

Nanapapa-nrishamsaghni, Shatpadi, Vajrini, Rani, Yogini, Vamala, Satya, Abala, Balada, Jaya,

अध्याय ८२

श्लोक 164

गोमती जाह्नवी रजावी तपनी जातवेदसा ।अचिरा वृष्टिदा ज्ञेया ऋततन्त्रा ऋतात्मिका

gomatī jāhnavī rajāvī tapanī jātavedasā / acirā vṛṣṭidā jñeyā ṛtatantrā ṛtātmikā

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा देकर विदा करे। इस प्रकार ब्रत करके मनुष्य महादेवजीकी कृपासे देवताओंद्वारा सम्मानित हो दिव्य भोग प्राप्त करता है। फाल्गुन शुक्ला चतुर्दशीको भक्तिपूर्वक गन्ध आदि उपचारोंसे

English

Gomati, Jahnavi, Rajavi, Tapani, Jatavedasa, Achira, Vrishtida — to be known; Ritatantra, Ritatmika,

अध्याय ८२

श्लोक 165

सर्वकामदुधा सौम्या भवाहॄङ्कारवर्जिता ।द्विपदा या चतुष्पदा त्रिपदा या च षट्पदा

sarvakāmadudhā saumyā bhavāhṝṅkāravarjitā / dvipadā yā catuṣpadā tripadā yā ca ṣaṭpadā

हिन्दी अर्थ

दुर्गाजीकी पूजा करके ब्राह्मणोंको भोजन करावे और स्वयं एक समय भोजन करके रहे। नारद! जो इस प्रकार दुर्गाका ब्रत करता है, वह इस लोक और परलोकमें भी मनोवाज्छित भोगोंको

English

Sarvakamadugha, Saumya, free of ego, two-footed, four-footed, three-footed and six-footed,

अध्याय ८२

श्लोक 166

अष्टापदी नवपदी सहस्राक्षाक्षरात्मिका ।अष्टोत्तरशतं नाम्नां सावित्र्या यः पठेन्नरः

aṣṭāpadī navapadī sahasrākṣākṣarātmikā / aṣṭottaraśataṃ nāmnāṃ sāvitryā yaḥ paṭhennaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेता है। चैत्र कृष्णा चतुर्दशीको उपवास करके केदारतीर्थका जल पीनेसे अश्वमेध-यज्ञका फल प्राप्त होता है। सम्पूर्ण चतुर्दशीक्रतोंके उद्यापनकी सामान्य विधि बतायी जाती है। इसमें

English

eight-footed, nine-footed, thousand-eyed, of the nature of the imperishable syllable — the man who recites these hundred and eight names of Savitri

अध्याय ८२

श्लोक 167

स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ।एतत्ते कथितं विप्र पञ्चप्रकृतिलक्षणम्

sa cirāyuḥ sukhī putrī vijayī vinayī bhavet / etatte kathitaṃ vipra pañcaprakṛtilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चौदह कलश रखे जाते हैं और सबके साथ

English

becomes long-lived, happy, with sons, victorious and modest. This has been told to you, O Brahmin: the marks of the five Prakritis,

अध्याय ८२

श्लोक 168

मन्त्राराधनपूर्वं च विश्वकामप्रपूरणम्

mantrārādhanapūrvaṃ ca viśvakāmaprapūraṇam

हिन्दी अर्थ

होते हैं। घट ताँबेके हों या मिट्टीके, नये हों। टूटे-फूटे नहीं होने चाहिए। बाँसके चौदह डंडों

English

preceded by worship of the mantras, fulfilling all desires of the world.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 82
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.