Narasimha Purana· Nṛsiṁha Purāṇa
11
अध्याय 11 / 68

Adhyaya 11

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1

॥ इति श्रीनरसिंहपुराणे मार्कण्डेयचरित्रे दशमो ऽध्याय ॥ नर्प् १० ॥ प्रणिपत्य जगन्नाथं चराचरगुरुं हरिम् मार्कण्डेयो ऽभितुष्टाव भोगपर्यङ्कशायिनम्

|| iti śrīnarasiṃhapurāṇe mārkaṇḍeyacaritre daśamo 'dhyāya || narp 10 || praṇipatya jagannāthaṃ carācaraguruṃ harim mārkaṇḍeyo 'bhituṣṭāva bhogaparyaṅkaśāyinam

हिन्दी अर्थ

आनेपर इस भक्तिसे तुम्हारी मुक्ति भी अवश्य ही हो जायगी। तुम्हारे कहे हुए इस स्तोत्रका जो लोग नित्य प्राततकाल और संध्याके समय पाठ करेंगे, वे मुझमें सुदृढ़ भक्ति रखते हुए मेरे लोकमें आनन्दपूर्वक रहेंगे। भुगुश्रेष्ठ! मैं दान्त (स्ववश) होनेपर भी भक्तोंके वशमें रहता हूँ; अतः तुम जहाँ-जहाँ रहकर मेरा स्मरण करोगे, वहाँ- वहाँ मैं पहुँच जाऊँगा

English

r U^*vHl<l •jhflf'IS.AlJRTIIH ? II

अध्याय ११

श्लोक 2

प्रसीद भगवन् विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम प्रसीद देवदेवेश प्रसीद गरुडध्वज

prasīda bhagavan viṣṇo prasīda puruṣottama prasīda devadeveśa prasīda garuḍadhvaja

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--मुनिवर मार्कण्डेयसे यों कहकर भगवान् लक्ष्मीपति मौन हो गये तथा वे मुनि इधर-उधर विचरते हुए सर्वत्र भगवान् विष्णुका साक्षात्कार करने लगे। विप्र! बुद्धिमान् मार्कण्डेय मुनिके इस चरित्रका, जिसे पूर्वकालमें उन्होंने स्वयं ही मुझसे कहा था, मैंने तुमसे वर्णन किया। जो लोग भृगुके पौत्र मार्कण्डेयजीके इस पुरातन चरित्रका भगवान् विष्णुमें भक्ति रखते हुए नित्य

English

Vyasa said- The lotus-eyed god Visnu vanished with these words there. The religious soul, crown to sages, great ascetic Markandeya too adopted a routine of doing meditation, worship, penance and salutation for the monarch god Madhusudana and delivering lectures on the holy Vedas, the Scriptures, various Purana, various episodes (divine), holy historic events and element of Ptr in the commune of hermits living there. With the passage of time, the best commentator of Scriptures, the extra¬ brilliant hermit once strolled towards the sea to see god Visnu as the lord earlier had pronounced. It was a long journey but with the keen devotion in heart, he walked along without relaxation and finally reached the destination. He then saw god Visnu in a sleeping posture on the cot settled body of the king serpent.

अध्याय ११

श्लोक 3

प्रसीद विष्णो लक्ष्मीश प्रसीद धरणीधर प्रसीद लोकनाथाद्य प्रसीद परमेश्वर

prasīda viṣṇo lakṣmīśa prasīda dharaṇīdhara prasīda lokanāthādya prasīda parameśvara

हिन्दी अर्थ

पाठ करते हैं, वे पापॉसे मुक्त हो, भक्तोंसे पूजित होते हुए भगवान् नूसिंहके लोकमें निवास भक्तैरभिपूज्यमानाः॥ ६५ करते हैं

English

Thus, the tenth chapter on 'the life-sketch of Markandeya' in Sri Purana approaches the end.

अध्याय ११

श्लोक 4

प्रसीद सर्वदेवेश प्रसीद कमलेक्षण प्रसीद मन्दरधर प्रसीद मधुसूदन

prasīda sarvadeveśa prasīda kamalekṣaṇa prasīda mandaradhara prasīda madhusūdana

हिन्दी अर्थ

इति श्रीवरसिंहपुराणे मार्कण्डेयचरितं नाम एकादशोऽध्यायः ८ श्रीनरसिंहपुराण अध्याय १२

English

The sage Markandeya recites hymns to the

अध्याय ११

श्लोक 5

प्रसीद सुभगाकान्त प्रसीद भुवनाधिप प्रसीदाद्य महादेव प्रसीद मम केशव

prasīda subhagākānta prasīda bhuvanādhipa prasīdādya mahādeva prasīda mama keśava

हिन्दी अर्थ

यम और यमीका संवाद” सूत उवाच सूतजी बोले-समस्त पापोंको नष्ट करनेवाली श्रुत्वेमाममृतां पुण्यां अमृतके समान मधुर इस पावन कथाको सुनकर ्रुत्वेमाममृतां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम्। और अमृत सु

English

yfumcJI 'd'HM xHNHji

अध्याय ११

श्लोक 6

जय कृष्ण जयाचिन्त्य जय विष्णो जयाव्यय जय विश्व जयाव्यक्त जय विष्णो नमो ऽस्तु ते

jaya kṛṣṇa jayācintya jaya viṣṇo jayāvyaya jaya viśva jayāvyakta jaya viṣṇo namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मा शुकदेवजी तृप्त न हुए-उनकी श्रबणविषयक अवितृप्तः स धर्मात्मा शुको व्यासमभाषत॥ १ इच्छा बढ़ती ही गयी; अतः वे व्यासजीसे बोले

English

Vyasa said- Sukadeva, hermit Markandeya began reciting a hymn in praise of lord Visnu who was sleeping on the bed of sesanaga at that time with due

अध्याय ११

श्लोक 7

जय देव जयाजेय जय सत्य जयाक्षर जय काल जयेशान जय सर्व नमो ऽस्तु ते

jaya deva jayājeya jaya satya jayākṣara jaya kāla jayeśāna jaya sarva namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

श्रीशुक उवाच श्रीशुकदेवजी बोले-पिताजी! बुद्धिमान् अहोोऽतीव तपश्चर्या मार्कण्डेयस्य धीमतः। मार्कण्डेयजीकी तपस्या बड़ी मात र अव जिन्होंने

English

JTCtfc fgmir trate pwtl trcfc ^#ryt trek h^SKciMtiRn 3 ufc feoTt TOfc «HUft£RI

अध्याय ११

श्लोक 8

जय यज्ञपते नाथ जय विश्वपते विभो जय भूतपते नाथ जय सर्वपते विभो

jaya yajñapate nātha jaya viśvapate vibho jaya bhūtapate nātha jaya sarvapate vibho

हिन्दी अर्थ

, मृत्युः त साक्षात् भगवान् विष्णुका दर्शन किया और मृत्युपर मा दाग कं Sh ह ॥ २ विजय पायी। तात! पापोंको नष्ट करनेवाली इस विष्णु-

English

HleMWia tHTR; TTh 3 ^TII?ll jrafc gPT^nrn

अध्याय ११

श्लोक 9

जय विश्वपते नाथ जय दक्ष नमो ऽस्तु ते जय पापहरानन्त जय जन्मजरापह

jaya viśvapate nātha jaya dakṣa namo 'stu te jaya pāpaharānanta jaya janmajarāpaha

हिन्दी अर्थ

प तृप्तिरस्ति तात श्रुत्वेमा वेष्णवा कथाम् सम्बन्धिनी पावन कथाको सुनकर मुझे तृप्ति नहीं हो रही पुण्यां पापहरां तात तस्मादन्यत्तु मे वद॥ ३ है; अतः अब मुझसे कोई दूसरी कथा कहिये। महामते!

English

ydt^i^jir^c) Tnrfc ipr ^giimi

अध्याय ११

श्लोक 10

जय भद्रातिभद्रेश जय भद्र नमो ऽस्तु ते जय कामद काकुत्स्थ जय मानद माधव

jaya bhadrātibhadreśa jaya bhadra namo 'stu te jaya kāmada kākutstha jaya mānada mādhava

हिन्दी अर्थ

नराणां दृढचित्तानामकार्य नेह कुर्वताम्। विका डत सुदृढ़ हात मी ना ; प्रोक्तं नहीं करते, उन स पुण्यकी प्राप्ति ऋ यत्पुणयपूर्षाधि: गौत तन्ये, वद महामते . बतायी है, उसे ही आप कहिये ॥ २--४॥

English

Markandeya said- god Visnu, be pleased. Be pleased O the monarch god, Garudadhvaja. O Laksmlpati Visnu, O Dharanldhara, have a pleasure. O lokanatha, Adiparamesvara, be pleased. O Sarvadevesvara your eyes are lotus like, may it please you. O Madhusudana, you had held the Mandara mountain, when the sea was being churned. May it please you. May it please Bhuvanapati, May it please Adipurusa Mahadeva, Kesava on my

अध्याय ११

श्लोक 11

जय शंकर देवेश जय श्रीश नमो ऽस्तु ते जय कुङ्कुमरक्ताभ जय पङ्कजलोचन

jaya śaṃkara deveśa jaya śrīśa namo 'stu te jaya kuṅkumaraktābha jaya paṅkajalocana

हिन्दी अर्थ

वासना व्यासजी बोले--मुनिश्रेष्ठ शुकदेव ! स्थिर चित्तवाले जराणां इढचित्तानामिह लोके परत्र च। पुरुषोंको इस लोकमें या परलोकमें जो पुण्य प्राप्त होता

English

W* 'dmfchrq Wf fesjft

अध्याय ११

श्लोक 12

जय चन्दनलिप्ताङ्ग जय राम नमो ऽस्तु ते जय देव जगन्नाथ जय देवकिनन्दन

jaya candanaliptāṅga jaya rāma namo 'stu te jaya deva jagannātha jaya devakinandana

हिन्दी अर्थ

पुण्यं यत् स्यान्मुनिश्रेष्ठ तन्मे निगदतः शृणु॥ ५ है, उतेह ताणाला हूँ; तुम न । इसी विषयमें नित अब्रैवोदाहरन्तीमभितिहासं पुरुष यमीके साथ महात्मा यमके संवादरूप इस प्राचीन

English

'3ty chl<rl 'JtUVIH 'jfy Wltd %IIV9II

अध्याय ११

श्लोक 13

जय सर्वगुरो ज्ञेय जय शंभो नमो ऽस्तु ते जय सुन्दर पद्माभ जय सुन्दरिवल्लभ जय सुन्दरसर्वाङ्ग जय वन्द्य नमो ऽस्तु ते

jaya sarvaguro jñeya jaya śaṃbho namo 'stu te jaya sundara padmābha jaya sundarivallabha jaya sundarasarvāṅga jaya vandya namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

ह - ES इतिहासका वर्णन किया करते हैं। अदितिके पुत्र जो विवस्वानदितेः पुत्रस्तस्य पुत्रौ सुवर्चसौ। उनमें प्रथम तो “यम' नामक पुत्र था और दूसरी उससे

English

SHT foycTCtT TTZT 3HT WR3 ?fl

अध्याय ११

श्लोक 14

जय सर्वद सर्वेश जय शर्मद शाश्वत जय कामद भक्तानां प्रभविष्णो नमो ऽस्तु ते

jaya sarvada sarveśa jaya śarmada śāśvata jaya kāmada bhaktānāṃ prabhaviṣṇo namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

जज्ञाते स यमश्चैव यमी चापि यवीयसी॥ ७ छोटी 'यमी' नामकी कन्या थी। वे दोनों अपने पिताके तौ तत्र संविवर्धेते पितुर्भवन उत्तमे। उत्तम भवनमें दिनोंदिन भलीभाँति बढ़ने लगे। वे बाल-

English

v3HT chl*id ehigiroa hH<; HlUctll || cjc)vi tStyr H hi w ^1

अध्याय ११

श्लोक 15

नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने लोकनाथ नमस् ते ऽस्तु वीरभद्र नमो ऽस्तु ते

namaḥ kamalanābhāya namaḥ kamalamāline lokanātha namas te 'stu vīrabhadra namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

स्वभावके अनुसार साथ-साथ खेलते-कूदते और इच्छानुसार क्रीडमानौ स्वभावेन स्वच्छन्दगमनावुभौ॥ ८ घूमते-फिरते थे। एक दिन यमकी बहिन यमीने अपने यमी यमं समासाद्य स्वसा भ्रातरमब्रवीत्॥ ९ भाई यमके पास जाकर कहा-॥ ५--९॥

English

r^Hfaidl# 'SHT TPT TRtTjT %l

अध्याय ११

श्लोक 16

नमस् त्रैलोक्यनाथाय चतुर्मूर्ते जगत्पते नमो देवाधिदेवाय नमो नारायणाय ते

namas trailokyanāthāya caturmūrte jagatpate namo devādhidevāya namo nārāyaṇāya te

हिन्दी अर्थ

यह “यम-यमी-संवाद' ऋग्वेदके एक सूक्तपर आधारित है । वहाँ प्रसंग यह है कि यम और यमी, जो परस्पर भाई और बहन हैं, कुमारावस्थामें बालोचित खेलसे मन बहला रहे थे। उनके सामने एक ऐसा दृश्य आया, जिसमें कोई वर बाजे-गाजेके साथ विवाहके लिये जा रहा था। यमीने पूछा भैया! यह क्या है'? यमने उसे बताया कि “यह बारात है। इसमें वर-वेषधारी पुरुष किसी कुमारी स्त्रीके साथ विवाह करेगा। फिर वे दोनों पति-पत्नी होकर गृहस्थ-जीवन व्यतीत करेंगे।' यमी बालोचित सरलताके साथ प्रस्ताव कर बैठी- 'भैया! आओ, हम और तुम भी परस्पर विवाह कर लें।' यमने उसे समझाया कि भाईके साथ बहनका विवाह नहीं होता। तुम्हें मुझसे भिन्न किसी दूसरे श्रेष्ठ पुरुषको अपना पति चुनना होगा-- अन्यं वृणुष्व सुभगे पति मत्।'

English

SIR «4o<l ^IR SIR 7URT RRTRJ Wl

अध्याय ११

श्लोक 17

नमस् ते वासुदेवाय नमस् ते पीतवाससे नमस् ते नरसिंहाय नमस् ते शार्ङ्गधारिणे

namas te vāsudevāya namas te pītavāsase namas te narasiṃhāya namas te śārṅgadhāriṇe

हिन्दी अर्थ

इसी वैदिक उपाख्यानको यहाँ इस प्रकार प्रस्तुत किया गया है, मानो यमी कामवेदनासे पीडित हो यमसे यह प्रार्थना कर रही हो कि--वे उसे अपनी पत्नी बनाकर उसकी इच्छा पूर्ण करें। इसमें यमीका विकारोत्पादक चित्र प्रस्तुत किया गया है और "विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः।' (विकारका कारण उपस्थित होनेपर भी जिनके चित्तमें विकार नहीँ होता, वे ही पुरुष धीर- ज्ञानी और संयमी हैं--) इस उक्तिके अनुसार यमकी जितेन्द्रियता, उनकी धर्मविषयक अविचल निष्ठा, धैर्य और विवेकको लोकके समक्ष प्रकाशमें लाया गया। जैसे सोना आगमें तपकर खरा उतरता है, उसी प्रकार यम यमीकी अग्नि-परीक्षामें उत्तीर्ण हो सुदृढ़ धर्मात्मा, संयमी और विवेकी सिद्ध हुए हैं। यमके उज्ज्वल चरित्रको और भी चमत्कारी रूपमें सामने लाना इस कथाका उद्देश्य है। इससे प्रत्येक भाई तथा नवयुवकको सदाचारी, संयमी तथा धर्ममें अविचलभावसे स्थित रहनेकी शिक्षा और प्रेरणा मिलती है। यमीके चरित्रसे यह शिक्षा परापत होती है कि प्रत्येक कुमारीका विवाहयोग्य अवस्था होनेपर अविलम्ब किसी योग्य वरके साथ विवाह कर देना चाहिए । वास्तवमें यम

English

wi ^rr Traff rir r^t rrIrt ^rii^n

अध्याय ११

श्लोक 18

नमः कृष्णाय रामाय नमश् चक्रायुधाय च नमः शिवाय देवाय नमस् ते भुवनेश्वर

namaḥ kṛṣṇāya rāmāya namaś cakrāyudhāya ca namaḥ śivāya devāya namas te bhuvaneśvara

हिन्दी अर्थ

और यमी दोनों ही सूर्यदेवकी दिव्य संतानें हैं। उनमें किसी प्रकारके विकारकी लेशमात्र भी सम्भावना नहीं है। लोगोंको सदाचार और संयमकी शिक्षा देनेके लिये ही व्यासजीने उस वैदिक उपाख्यानको यहाँ इस प्रकार चित्रित किया है। यम और यमीका संवाद

English

RR RH^ R%T RR VllVdcil

अध्याय ११

श्लोक 19

नमो वेदान्तवेद्याय नमो ऽनन्ताय विष्णवे नमस् ते सकलाध्यक्ष नमस् ते श्रीधराअच्युत

namo vedāntavedyāya namo 'nantāya viṣṇave namas te sakalādhyakṣa namas te śrīdharāacyuta

हिन्दी अर्थ

न भ्राता भगिनीं योग्यां कामयन्ती च कामयेत्। श्रातृभूतेन किं तस्य स्वसुर्यो न पतिर्भवेत् काइझ्षन्तीं भ्रातरं नाथं भर्तारं यस्तु नेच्छति। भ्रातेति नोच्यते लोके स पुमान् मुनिसत्तमः

English

rrrrrr r<wmi hrIrumi rrisir ^ii^sii

अध्याय ११

श्लोक 20

लोकाध्यक्ष जगत्पूज्य परमात्मन् नमो ऽस्तु ते त्वं माता सर्वलोकानां त्वम् एव जगतः पिता

lokādhyakṣa jagatpūjya paramātman namo 'stu te tvaṃ mātā sarvalokānāṃ tvam eva jagataḥ pitā

हिन्दी अर्थ

ईक्षतस्तु स्वसा भ्रातुः कामेन परिदह्यते यत्कार्यमहमिच्छामि त्वमेवेच्छ तदेव हि। अन्यथाहं मरिष्यामि त्वामिच्छन्ती विचेतना

English

Victory to you O Krsna, beyond the reach of imagination, indeclinable Visnu, O inexpressive in spite of omnipresent and living in universal from, O Parames'vara; I salute you. Victory to you O undefeated god, the everlasting truth, victory to you. O regulating authority to all, the Kala victory to you. O Sarvamaya, Victory to you. I salute you. Victory to you, O Yajnes'vara Natha, Omnipresent Visvanatha, victory to you. O Bhutanatha, Sarves'vara Vibho, victory to you. Visvapate Natha, Karyadaksa Isvara, victory to you. I salute you. O Papahari, Ananta and keeping away the fear of birth and old age, victory to you. Victory to you O Bhadra, Atibhadra, Is'a, benevolent Prabho. I salute you. O Madhava, you provide with respectable position, victory to you. O Deves'vara Sankara, Laksmlpati, Victory to you. Salute to you. O Sri Rama, the lotus-eyed god with radiance like kumkuma, victory to you. O sandal smeared in all parts of body, Sri Rama; victory to you. O Deva, Jagannatha, Devaklnandana, victory to you. Victory to teacher of all, worth knowing Sambho, victory to you. Salute to you. Syamasundra with radiance as the blue lotus, the husband of beautiful Radha, victory to you. Sarvahgasundara, adorable god, salute to you. Victory to you. O Sarvesvara, you render everything, O Philanthropist Sanatana Purusa, victory to

अध्याय ११

श्लोक 21

त्वम् आर्तानां सुहृन् मित्रं प्रियस् त्वं प्रपितामहः त्वं गुरुस् त्वं गतिः साक्षी त्वं पतिस् त्वं परायणः

tvam ārtānāṃ suhṛn mitraṃ priyas tvaṃ prapitāmahaḥ tvaṃ gurus tvaṃ gatiḥ sākṣī tvaṃ patis tvaṃ parāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कामदुःखमसहां नु भ्रातः किं त्वं न चेच्छसि। कामाऱ्िना भृशं तस्ता प्रलीयाम्यङ्ग मा चिरम् कामार्तायाः स्त्रिया: कान्त वशगो भव मा चिरम्। स्वेन कायेन मे कायं संयोजयितुमर्हसि

English

O Prabhuvara, you fulfil the desire of devotees, victory to you. Salute to you.

अध्याय ११

श्लोक 22

त्वं ध्रुवस् त्वं वषट्कर्ता त्वं हविस् त्वं हुताशनः त्वं शिवस् त्वं वसुर् धाता त्वं ब्रह्मा त्वं सुरेश्वरः

tvaṃ dhruvas tvaṃ vaṣaṭkartā tvaṃ havis tvaṃ hutāśanaḥ tvaṃ śivas tvaṃ vasur dhātā tvaṃ brahmā tvaṃ sureśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

किमिदं लोकविद्विष्ट धर्म भगिनि भाषसे। अकार्यमिह कः कुर्यात् पुमान् भद्रे सुचेतनः न ते संयोजयिष्यामि कायं कायेन भामिनि। न भ्राता मदनार्तायाः स्वसुः कामं प्रयच्छति

English

RR: cbUFIRTRTR RR: chUHUlfcRI rileMiy r^rs rrTrt

अध्याय ११

श्लोक 23

त्वं यमस् त्वं रविर् वायुस् त्वं जलं त्वं धनेश्वरः त्वं मनुस् त्वम् अहोरात्रं त्वं निशा त्वं निशाकरः त्वं धृतिस् त्वं श्रियः कान्तिस् त्वं क्षमा त्वं धराधरः

tvaṃ yamas tvaṃ ravir vāyus tvaṃ jalaṃ tvaṃ dhaneśvaraḥ tvaṃ manus tvam ahorātraṃ tvaṃ niśā tvaṃ niśākaraḥ tvaṃ dhṛtis tvaṃ śriyaḥ kāntis tvaṃ kṣamā tvaṃ dharādharaḥ

हिन्दी अर्थ

पशूनामेष धर्मः स्यात् तिर्यग्योनिवतां शुभे यमी बोली --जो भाई अपनी योग्य बहिनको उसके चाहनेपर भी न चाहे, जो बहिनका पति न हो सके, उसके भाई होनेसे क्या लाभ? जो स्वामीको इच्छा रखनेवाली अपनी कुमारी बहिनका स्वामी नहीं बनता,

English

RRT dqifilRRTR RRT R|<|qu||R ^II^II

अध्याय ११

श्लोक 24

त्वं कर्ता जगताम् ईशस् त्वं हन्ता मधुसूदन त्वम् एव गोप्ता सर्वस्य जगतस् त्वं चराचर

tvaṃ kartā jagatām īśas tvaṃ hantā madhusūdana tvam eva goptā sarvasya jagatas tvaṃ carācara

हिन्दी अर्थ

उस भ्राताको ऐसा समझना चाहिए कि वह पैदा ही नहीं हुआ। किसी तरह भी उसका उत्पन्न होना नहीं माना जा सकता। भैया! यदि बहिन अपने भाईको ही अपना स्वामी-अपना पति बनाना चाहती है, इस दशामें जो बहिनको नहीं चाहता, वह पुरुष मुनिशिरोमणि ही क्यों न हो, इस संसारमें भ्राता नहीं कहा जा सकता। यदि किसी दूसरेकी ही कन्या उसकी पत्नी हो तो भी उससे क्या लाभ, यदि उस भाईकी अपनी बहिन उसके

English

rrrI cii^cdiR rrr! rirrirri RRR l R<PH*|il RRRl Vll^lRolll^ll RR: f^TTIR TTRTR RRTRRfl^RlR Rl RR: fglRTR %RTR RRRI RRRV RTI1 ^11 RRT ddlRRSIR RRTSRRTTR fRWTRI RRRl RAHl^SJ RRRT RtRTTRIRII^II

अध्याय ११

श्लोक 25

करणं कारणं कर्ता त्वम् एव परमेश्वरः शङ्खचक्रगदापाणे भो समुद्धर माधव

karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā tvam eva parameśvaraḥ śaṅkhacakragadāpāṇe bho samuddhara mādhava

हिन्दी अर्थ

देखते-देखते कामसे दग्ध हो रही है। मेरे होश, इस समय अपने ठिकाने नहीं हैं। मैं इस समय जो काम करना चाहती हूँ, तुम भी उसीकी इच्छा करो; नहीं तो मैं तुम्हारी ही चाह लेकर प्राण त्याग दूँगी, मर जाऊँगी। भाई! कामकी वेदना असह्य होती है। तुम मुझे क्यों नहीं चाहते ? प्यारे भैया! कामाग्निसे अत्यन्त संतप्त होकर मैं मरी जा रही हुँ; अब देर न करो। कान्त! मैं कामपीड़िता

English

Salute to the god whose navel has given birth to lotus and who wear lotus garland. Frequent salute to Lokanatha, Vlrabhadra. Salute to Jagadlsvara in the form of Caturvyuha, Tribhuvana Natha, Devadhideva Narayana. Salute to lord Vis nu in the form of Nrsimha who holds the Sarnga bow. Salute to Vasudeva who wear Pltambara. O god existing in the form of Bhuvanesvara, Cakradharl, Visnu, Krsna, Rama and god Siva. Frequent salute to everlasting god Visnu, master of all, Srldhara, Acyuta and worth knowing from Vedanta Scripture. Salute to Sakaladhyksa, Jagatpujya Paramatma.

अध्याय ११

श्लोक 26

प्रिय पद्मपलाशाक्ष शेषपर्यङ्कशायिनम् त्वाम् एव भक्त्या सततं नमामि पुरुषोत्तमम्

priya padmapalāśākṣa śeṣaparyaṅkaśāyinam tvām eva bhaktyā satataṃ namāmi puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

शरीरसे मेरे शरीरका संयोग होने दो॥ १०--१६॥ यम बोले--बहिन! सारा संसार जिसकी निन्दा करता है, उसी इस पापकर्मको तू धर्म कैसे बता रही है? भद्रे! भला कौन सचेत पुरुष यह न करने योग्य पाप- कर्म कर सकता है? भामिनि! मैं अपने शरीरसे तुम्हारे

English

Hlcfe l btlff R RT fi R RT RftRHRlTg rll TR Midi rqilct RRR: fqRTIR o II

अध्याय ११

श्लोक 27

श्रीवत्साङ्क जगद्बीजं श्यामलं कमलेक्षणम् नमामि ते वपुर् देव कलिकल्मषनाशनम्

śrīvatsāṅka jagadbījaṃ śyāmalaṃ kamalekṣaṇam namāmi te vapur deva kalikalmaṣanāśanam

हिन्दी अर्थ

शरीरका संयोग न होने दूँगा। कोई भी भाई अपनी काम- पीड़िता बहिनकी इच्छा नहीं पूरी कर सकता। जो बहिनके साथ समागम करता है, उसके इस कर्मको महापातक बताया गया है-शुभे! यह तिर्यग्-योनिमें पडे हुए पशुओंका धर्म है-देवता या मनुष्यका नहीं

English

cdRIdldi gffRsi fiFBd SlflldlR^I rRRRRRRffT: RI^TT TTR qfdT<R R7TRR:II^II TR gRRR ctNdebdl TR (tdtd |RI?R: I

अध्याय ११

श्लोक 28

लक्ष्मीधरम् उदाराङ्गं दिव्यमालाविभूषितम् चारुपृष्ठं महाबाहुं चारुभूषणभूषितम्

lakṣmīdharam udārāṅgaṃ divyamālāvibhūṣitam cārupṛṣṭhaṃ mahābāhuṃ cārubhūṣaṇabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

यमी बोली--भैया! हम दोनों जुड़वी संतानें हैं और माताके गर्भमें एक साथ रहे हैं। पहले माताके गर्भमें एक ही स्थानपर हम दोनोंका जो संयोग हुआ था, वह जैसे दूषित नहीं माना गया, उसी प्रकार यह संयोग भी दूषित नहीं हो सकता। भाई! अभीतक मुझे पतिकी प्राप्ति नहीं हुई है। तुम मेरा भला करना क्यों नहीं चाहते ? ' निर्क्रति' नामक राक्षस तो अपनी बहिनके साथ नित्य ही समागम करता है

English

TR <R TR 1%T TR fovilcbi: I TR

अध्याय ११

श्लोक 29

पद्मनाभं विशालाक्षं पद्मपत्त्रनिभेक्षणम् दीर्घतुङ्गमहाघ्राणं नीलजीमूतसंनिभम्

padmanābhaṃ viśālākṣaṃ padmapattranibhekṣaṇam dīrghatuṅgamahāghrāṇaṃ nīlajīmūtasaṃnibham

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भुवापि निन्द्रेत लोकवृत्तं जुगुप्सितम्। 'प्रधानपुरुषाचीर्ण लोकोऽयमनुवर्तते तस्मादनिन्दितै धर्म प्रधानपुरुषश्चरेत्। निन्दितं वर्जयेद्यलादेतद्धर्मस्य लक्षणम्

English

<g esaf njHMIM)¥K«4 ^TT WRcJHI

अध्याय ११

श्लोक 30

दीर्घबाहुं सुगुप्ताङ्गं रत्नहारोज्ज्वलोरसम् सुभ्रूललाटमुकुटं स्निग्धदन्तं सुलोचनम्

dīrghabāhuṃ suguptāṅgaṃ ratnahārojjvalorasam subhrūlalāṭamukuṭaṃ snigdhadantaṃ sulocanam

हिन्दी अर्थ

यद्यदाचरति श्ररेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते अत्िपापमहं मन्ये सुभगे वचनं तव। विरुद्ध सर्वधर्मेषु लोकेषु च विशेषतः

English

tg^g TTp<TT Tl^T MlJMid WTPER11 ^'if

अध्याय ११

श्लोक 31

चारुबाहुं सुताम्रौष्ठं रत्नोज्ज्वलितकुण्डलम् वृत्तकण्ठं सुपीनांसं सरसं श्रीधरं हरिम्

cārubāhuṃ sutāmrauṣṭhaṃ ratnojjvalitakuṇḍalam vṛttakaṇṭhaṃ supīnāṃsaṃ sarasaṃ śrīdharaṃ harim

हिन्दी अर्थ

तेन सार्थ प्रमोदस्व न ते भर्ता भवाम्यहम् २६ मुनयः पापमाहुस्तं यः स्वसारं निगृहृति

English

gnut gnrnt g*rf tgfcr Mi^vdci ^i^jggiWTM ^t: ^sr^miRmi fSRT T^MriTyngT ylUU^IlfiHHJ

अध्याय ११

श्लोक 32

सुकुमारम् अजं नित्यं नीलकुञ्चितमूर्धजम् उन्नतांसं महोरस्कं कर्णान्तायतलोचनम्

sukumāram ajaṃ nityaṃ nīlakuñcitamūrdhajam unnatāṃsaṃ mahoraskaṃ karṇāntāyatalocanam

हिन्दी अर्थ

दुर्लभं चैव पश्यामि लोके रूपमिहेदूशम्। आत्मरूपगुणोपेतां न कामयसि मोहिताम्

English

<ggg ^raFrarr w wfa jjwDtHiii^ii

अध्याय ११

श्लोक 33

हेमारविन्दवदनम् इन्दिरायनम् ईश्वरम् सर्वलोकविधातारं सर्वपापहरं हरिम्

hemāravindavadanam indirāyanam īśvaram sarvalokavidhātāraṃ sarvapāpaharaṃ harim

हिन्दी अर्थ

'लतेव पादपे लग्ना कामं त्वच्छरणं गता। बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य निवसामि शुचिस्मिता अन्यं श्रयस्व सुश्रोणि देवं देव्यसितेक्षणे। यस्तु ते काममोहेन चेतसा विश्रमं गतः। तस्य देवस्य देवी त्वं भवेथा वरवणिनि

English

You are only mother and father to the world. You are the friend to the sufferers. You are friend, beloved, grandfather to the father, teacher, position (gati), witness, husband master and the supreme resort. You are Dhruva, Vasatkarta, Havi (oblation), Hutasana (the fire), Siva, Vasu, Dhata, Brahma, king of gods, Indra, Yama, Sun, wind, water, Kubera (gospel), Manu, Day and night, Moon, Dhrti, Sr!, Kanti, Ksama and Dharadhara, O Madhusudana. You are in movable and immovable forms, you are the only creator, nourisher, and destroyer of the world, and you are the only saver of the world. You are the motive, cause, the subject and supreme god. O Madhava, you hold conch, discus and gada in you hands, please, observe my accession to. O lotus-eyed beloved, Purus ottama in the bed of you are the only one to whom I salute with devotion always. O god, I salute adorned with Srlvatsa, the absolute cause for the creation, the dark complexion and eyes like lotus and that effaces the deficiencies of the

अध्याय ११

श्लोक 34

सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वसत्त्वमनोरमम् विष्णुम् अच्युतम् ईशानम् अनन्तं पुरुषोत्तमम्

sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sarvasattvamanoramam viṣṇum acyutam īśānam anantaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

तत्कृतेऽपि सुविद्वांसो न करिष्यन्ति दूषणम् परितापं महाप्राज्ञे न करिष्ये दृढव्रतः ३३ चित्तं मे निर्मलं भद्रे विष्णौ रुद्रे च संस्थितम्। अतः पापं नु नेच्छामि धर्मचित्तो दृढव्रतः यम बोले--बहिन! कुत्सित लोकव्यवहारकी निन्दा ब्रह्माजीने भी की है। इस संसारके लोग श्रेष्ठ पुरुषोंद्वारा आचरित धर्मका ही अनुसरण करते हैं। इसलिये श्रेष्ठ पुरुषको चाहिए कि वह उत्तम धर्मका ही आचरण करे

English

TTpmf gi^uuwfodHjR-iii

अध्याय ११

श्लोक 35

नतो ऽस्मि मनसा नित्यं नारायणम् अनामयम् वरदं कामदं कान्तम् अनन्तं सूनृतं शिवम्

nato 'smi manasā nityaṃ nārāyaṇam anāmayam varadaṃ kāmadaṃ kāntam anantaṃ sūnṛtaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

और निन्दित कर्मको यलपूर्वक त्याग दे-यही धर्मका लक्षण है। श्रेष्ठ पुरुष जिस-जिस कर्मका आचरण करता है, उसीको अन्य लोग भी आचरणमें लाते हैं और वह जिसे प्रमाणित कर देता है, लोग उसीका अनुसरण करते हैं। सुभगे! मैं तो तुम्हारे इस वचनको अत्यन्त पापपूर्ण समझता हूँ। इतना ही नहीं, मैं इसे सब धर्मो और विशेषतः समस्त लोकोंके विपरीत मानता हूँ। मुझसे अन्य जो कोई भी रूप और शीलमें विशिष्ट हो, उसके साथ तुम आनन्दपूर्वक

English

Salute to Rasikas'ekhara, Sridhara, Hari who holds in his heart, whose body is charming and adorned with the divine garland, whose back region is beautiful and whose arms are large, who is adorned with nice ornaments, who has originated lotus from his navel, whose eyes are beautiful and large like the lotus petal, whose nose is long and high-lifted, whose complexion is as dark as that of the blue cloud, whose arms are lengthy, whose body sturdy, whose heart is adorned with the gem-studded garland, whose brows forehead and crown all beautiful, teeth are smooth and eyes enchanting, who is adorned with beautiful arms and reddish lips, whose ear-rings are illuminating owing to the gem-studded, whose throat is spherical and shoulders are

अध्याय ११

श्लोक 36

नमामि शिरसा विष्णो सदा त्वां भक्तवत्सल अस्मिन्न् एकार्णवे घोरे वायुस्कम्भितचञ्चले

namāmi śirasā viṣṇo sadā tvāṃ bhaktavatsala asminn ekārṇave ghore vāyuskambhitacañcale

हिन्दी अर्थ

रहो; मैं तुम्हारा पति नहीं हो सकता। भद्रे! मैं दृढतापूर्वक उत्तम ब्रतका पालन करनेवाला हूँ, अतः अपने शरीरसे तुम्हारे शरीरका स्पर्श नहीं करूँगा। जो बहिनको ग्रहण करता है, उसे मुनियोंने “पापी' कहा है॥ २२--२७॥ यमी बोली--मैं देखती हूँ, इस संसारमें ऐसा (तुम्हारे समान) रूप दुर्लभ है। भला, पृथ्वीपर ऐसा स्थान कहाँ है, जहाँ रूप और समान अवस्था-दोनों एकत्र वर्तमान हों । मैं नहीं समझती, तुम्हारा यह चित्त इतना स्थिर कैसे

English

fog 4 lH^)fiddij 4 g^l yqgnt ■qtrngj g>uitauiWHigTHji3?ii

अध्याय ११

श्लोक 37

अनन्तभोगशयने सहस्रफणशोभिते विचित्रशयने रम्ये सेविते मन्दवायुना

anantabhogaśayane sahasraphaṇaśobhite vicitraśayane ramye sevite mandavāyunā

हिन्दी अर्थ

है, जिसके कारण तुम अपने समान रूप और गुणसे युक्त होनेपर भी मुझ मोहिता स्त्रीकी इच्छा नहीं करते हो। वृक्षमें संलग्न हुई लताके समान मैं स्वेच्छानुसार तुम्हारी शरणमें आयी हूँ। मेरे मुखपर पवित्र मुसकान शोभा पाती है। अब मैं अपनी दोनों भुजाओंसे तुम्हारा आलिङ्गन करके ही रहूँगी॥ २८--३०॥

English

y<Wl<*fddldK UcJmi'p ?ft*{N 33 ll

अध्याय ११

श्लोक 38

भुजपञ्चरसंसक्तकमलालयसेवितम् इह त्वां मनसा सर्वम् इदानीं दृष्टवान् अहम्

bhujapañcarasaṃsaktakamalālayasevitam iha tvāṃ manasā sarvam idānīṃ dṛṣṭavān aham

हिन्दी अर्थ

पूर्ण करनेमें असमर्थ हूँ। तुम किसी दूसरे देवताका आश्रय लो। वरवर्णिनि! तुम्हें देखकर काममोहसे जिसका चित्त विश्रान्त हो उठे, उसी देवताकी तुम देवी हो जाओ। जिसे समस्त प्राणी चाहते हैं, मानवगण जिसे वरणीय बतलाते हैं, कल्याणमयी, सर्वाङ्गसुन्दरी और सुसंस्कृता कहते हैं, उसके लिये भी विद्वान् पुरुष कभी दूषित कर्म नहीं करेंगे। महाप्राज्ञे! मेरा व्रत अटल है। मैं यह पश्चात्तापजनक पाप कदापि नहीं करूँगा। भद्रे! मेरा चित्त निर्मल है,

English

ddlfw tETRTfet dltlilUimiqg^l

अध्याय ११

श्लोक 39

इदानीं तु सुदुःखार्तो मायया तव मोहितः एकोदके निरालम्बे नष्टस्थावरजङ्गमे

idānīṃ tu suduḥkhārto māyayā tava mohitaḥ ekodake nirālambe naṣṭasthāvarajaṅgame

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णु और शिवके चिन्तनमें लगा हुआ है। इसलिये मैं दृढ्संकल्प एवं धर्मात्मा होकर निश्चय ही यह पापकर्म नहीं करना चाहता॥ ३१--३४॥ कृतवान् न यमः कार्य तेन देवत्वमाप्तवान्

English

gr? gtmg gTRPERT ijp f^g^u^mi

अध्याय ११

श्लोक 40

शून्ये तमसि दुष्पारे दुःखपङ्के निरामये शीतातपजरारोगशोकतृष्णादिभिः सदा

śūnye tamasi duṣpāre duḥkhapaṅke nirāmaye śītātapajarārogaśokatṛṣṇādibhiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

नराणां दृढचित्तानामेवं पापमकुर्वताम्। अनन्तं 'फलमित्याहुस्तेषां स्वर्गफलं भवेत् सर्वपापहरं पुण्यं श्रोतव्यमनसूयया

English

I cordially salute god Narayana who is unborn and everlasting still holding a delicate form, whose hair is reven-tress and curly, whose shoulders are high lifted and

अध्याय ११

श्लोक 41

पीडितो ऽस्मि भृशं तात सुचिरं कालम् अच्युत शोकमोहग्रहग्रस्तो विचरन् भवसागरे

pīḍito 'smi bhṛśaṃ tāta suciraṃ kālam acyuta śokamohagrahagrasto vicaran bhavasāgare

हिन्दी अर्थ

पुरातनं पापहरं सदा नृणां पतिव्रताकी शक्ति; उसके साथ एक ब्रह्मचारीका संवाद

English

O Kulanandana Krsna, you are situs to the origin of the world, you have giant eyes, you are the creator of the universe and the soul of the world. Hence, do something for protection of the sufferer as I have taken exclusive shelter under you instead of searching for others. O Purana Purusottma Pundarikalocana, salute to you. O dark complexioned as kajala, Hrslkesa, O Mahesvara, the only creator of illusion, salute is conveyed to you. O god of giant arms, pick me up from the ocean of world where I have been drowned now. O boon endower god, O Govinda, pick up this pauper, baseless and miser who has now drowned in the worldly ocean surrounded by the gigantic crocodile like forms, sorrows, fatigues, agony, tough to cross and excessively deep. Salute to the master of the three-worlds, Visnu and Dharanidhara Ananta. Frequent salute to the god of gods and Sri Vallabha husband of prosperity.

अध्याय ११

श्लोक 42

इहाद्य विधिना प्राप्तस् तव पादाब्जसंनिधौ एकार्णवे महाघोरे दुस्तरे दुःखपीडितः

ihādya vidhinā prāptas tava pādābjasaṃnidhau ekārṇave mahāghore dustare duḥkhapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीव्यासजी कहते हैं-शुकदेव! यमीके बारंबार कहनेपर भी दृढतापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाले यमने वह पाप-कर्म नहीं किया; इसलिये वे देवत्वको प्राप्त हुए। इस प्रकार स्थिरचित्त होकर पाप न करनेवाले मनुष्योंके लिये अनन्त पुण्यफलकी प्राप्ति बतलायी गयी है। ऐसे लोगोंको स्वर्गरूप फल उपलब्ध होता है। यह यमीका उपाख्यान, जो प्राचीन एवं सनातन इतिहास है, सब पापोंको दूर करनेवाला और पवित्र है। असूया

English

freipwratat ■‘iiu4cuqj

अध्याय ११

श्लोक 43

चिरभ्रमपरिश्रान्तस् त्वाम् अद्य शरणं गतः प्रसीद सुमहामाय विष्णो राजीवलोचन

cirabhramapariśrāntas tvām adya śaraṇaṃ gataḥ prasīda sumahāmāya viṣṇo rājīvalocana

हिन्दी अर्थ

त्यागकर इसका श्रवण करना चाहिए। जो ब्राह्मण देवयाग और पितृयागमें सदा इसका पाठ करता है, उसके पितृगण पूर्णतः तृप्त होते हैं। उन्हें कभी यमराजके भवनमें प्रवेश नहीं करना पड्ता। जो इसका नित्य पाठ करता है, वह पितृक्रणसे मुक्त हो जाता है तथा उसे तीव्र यम-यातनाओंसे छुटकारा मिल जाता है। बेटा शुकदेव! मैंने तुमसे यह सर्वोत्तम एवं पुरातन उपाख्यान कह सुनाया, जो वेदके पदों तथा अर्थोद्वारा निश्चित है। इसका पाठ करनेपर

English

pygf p^rfprrfpiiqoii

अध्याय ११

श्लोक 44

विश्वयोने विशालाक्ष विश्वात्मन् विश्वसंभव अनन्यशरणं प्राप्तम् अतो ऽत्र कुलनन्दन

viśvayone viśālākṣa viśvātman viśvasaṃbhava ananyaśaraṇaṃ prāptam ato 'tra kulanandana

हिन्दी अर्थ

यह सदा ही मनुष्योंका पाप हर लेता है। मुझे बताओ, इति श्रीनरसिंहयुराणे यमीयमसंवादो नाम द्वादशोऽध्यायः

English

O Krsna, you are resorted to by the baseless and you are kind-hearted. 0 Madhusudana, please have mercy on the creatures immersed in the worldly ocean. I salute today, god Janardana who is unique, Adi, Puranapurusa, Jagadls'vara, cause of

अध्याय ११

श्लोक 45

त्राहि मां कृपया कृष्ण शरणागतम् आतुरम् नमस् ते पुण्डरीकाक्ष पुराणपुरुषोत्तम

trāhi māṃ kṛpayā kṛṣṇa śaraṇāgatam āturam namas te puṇḍarīkākṣa purāṇapuruṣottama

हिन्दी अर्थ

'पतित्रताकी शक्ति; उसके साथ एक ब्रह्मचारीका संवाद; माताकी के रक्षा परम धर्म हे, इसका उपदेश विचित्रेयं कथा तात वैदिकी मे त्वयेरिता।

English

Acyuta, master of all, who destroys the cycle of birth and death as also the pains, who is the god of gods and the husband of I salute to god Visnu whose arms are giant, who is of dark complexion, delicate, fascinating, of charming face, lotus-eyed, whose hair is as lengthy and curly as the waves of the milk sea (Kslrasagara), who is everlasting and

अध्याय ११

श्लोक 46

अञ्जनाभ हृषीकेश मायामय नमो ऽस्तु ते माम् उद्धर महाबाहो मग्ने संसारसागरे

añjanābha hṛṣīkeśa māyāmaya namo 'stu te mām uddhara mahābāho magne saṃsārasāgare

हिन्दी अर्थ

अन्याः पुण्याश्च मे बरूहि कथाः पापप्रणाशिनीः॥ १ क श्रीशुकदेवजी बोले--तात! आपने जो यह वैदिक कथा मुझे सुनायी है, बड़ी विचित्र है। अब दूसरी पनाशक कथाओंका मेरे सम्मुख वर्णन कीजिये

English

rt^ IT uifsR qnrdgfd ^l^rniqiiq^ii

अध्याय ११

श्लोक 47

गह्वरे दुस्तरे दुःखक्लिष्टे क्लेशमहाग्रहैः अनाथं कृपणं दीनं पतितं भवसागरे मां समुद्धर गोविन्द वरदेश नमो ऽस्तु ते

gahvare dustare duḥkhakliṣṭe kleśamahāgrahaiḥ anāthaṃ kṛpaṇaṃ dīnaṃ patitaṃ bhavasāgare māṃ samuddhara govinda varadeśa namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले- बेटा! अब मैं तुमसे उस परम उत्तम प्राचीन इतिहासका वर्णन करूँगा, जो किसी ब्रह्मचारी और एक पतित्रता स्त्रीका संवादरूप है। बड़े ही नीतिज्ञ, वेद-वेदाङ्गोके पारंगत विद्वान् समस्त

English

O god, that tongue only achieves from which your psalm recited, that mind has only gained in which concentration on you has existed and the hands used for your worship are only worth, full and admiring. O Govinda, absolve all sins committed by me in course of rotating with the thousand cycles of birth and death when I recite your name 'Vasudeva'.

अध्याय ११

श्लोक 48

नमस् त्रैलोक्यनाथाय हरये भूधराय च देवदेव नमस् ते ऽस्तु श्रीवल्लभ नमो ऽस्तु ते

namas trailokyanāthāya haraye bhūdharāya ca devadeva namas te 'stu śrīvallabha namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो व्याख्याने परिनिष्ठितः ॥ ३ शास्त्रॉके अर्थ एवं तत्त्वके ज्ञाता, व्याख्यानमें प्रवीण, ५२ ्रीनरसिंहपुराण अध्याय १३ स्वधर्मकार्यनिरतः परशर्मपराङ्सुखः। धर्मके अनुकूल कार्योमें तत्पर और परधर्मसे विमुख

English

?f?T ^cfWdr [drop^ugud OThcfTI

अध्याय ११

श्लोक 49

कृष्ण कृष्ण कृपालुस् त्वम् अगतीनां गतिर् भवान् संसारार्णवमग्नानां प्रसीद मधुसूदन

kṛṣṇa kṛṣṇa kṛpālus tvam agatīnāṃ gatir bhavān saṃsārārṇavamagnānāṃ prasīda madhusūdana

हिन्दी अर्थ

ऋतुकालाभिगामी च अग्निहोत्रपरायणः॥ ४ रहनेवाले थे। वे ऋतुकाल आनेपर ही पत्नी-समागम करते दत्वा ग्रिहो और प्रतिदिन अग्निहोत्र किया करते थे। महाभाग! कश्यपजी सायंप्रातर्महाभाग हुत्वाग्निं तर्पयन् द्विजान्। नित्य सायं और प्रातःकाल अग्निमें हवन करनेके पश्चात् अतिथीनागतान् गेह नरसिंहं च पूजयत् ५

English

TFtTC: JTTf fqy-airiti tt

अध्याय ११

श्लोक 50

त्वाम् एकम् आद्यं पुरुषं पुराणं जगत्पतिं कारणम् अच्युतं प्रभुम् जनार्दनं जन्मजरार्तिनाशनं सुरेश्वरं सुन्दरम् इन्दिरापतिम्

tvām ekam ādyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ jagatpatiṃ kāraṇam acyutaṃ prabhum janārdanaṃ janmajarārtināśanaṃ sureśvaraṃ sundaram indirāpatim

हिन्दी अर्थ

पतिव्रता महाभागा पत्युः प्रियहिते रता भर्तुः शुश्रूषणेनैव दीर्घकालमनिन्दिता। परोक्षज्ञानमापन्ना कल्याणी गुणसम्मता

English

Vyasa said- On being requested by the wise hermit, god Visnu, whose flag was eagle-marked, replied with pleasure

अध्याय ११

श्लोक 51

बृहद्भुजं श्यामलकोमलं शुभं वराननं वारिजपत्त्रनेत्रम् तरंगभङ्गायतकुन्तलं हरिं सुकान्तम् ईशं प्रणतो ऽस्मि शाश्वतम्

bṛhadbhujaṃ śyāmalakomalaṃ śubhaṃ varānanaṃ vārijapattranetram taraṃgabhaṅgāyatakuntalaṃ hariṃ sukāntam īśaṃ praṇato 'smi śāśvatam

हिन्दी अर्थ

तया सह स धर्मात्मा मध्यदेशे महामतिः। नन्दिग्रामे बसन् धीमान् स्वानुष्ठानपरायणः अथ कौशलिको विप्रो यज्ञशर्मा महामतिः। तस्य भार्याभवत् साध्वी रोहिणी नाम नामतः

English

gt pfte ^ ^ ^ grcrimmi

अध्याय ११

श्लोक 52

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच् चित्तं यत् त्वदर्पितम् ताव् एव केवलौ श्लाघ्यौ यौ त्वत्पूजाकरौ करौ

sā jihvā yā hariṃ stauti tac cittaṃ yat tvadarpitam tāv eva kevalau ślāghyau yau tvatpūjākarau karau

हिन्दी अर्थ

सा प्रसूता सुतं त्वेकं तस्माद्धर्तुरनिन्दिता जातकर्म तदा चक्रे स्नात्वा पुत्रस्य मन्त्रतः

English

God said- O Brahmin, Bhrgunandaya, 1 am pleased with your penance and the psalm you recited. I wish you the best. Ask for any boon and I will give you whatever you desired.

अध्याय ११

श्लोक 53

जन्मान्तरसहस्रेषु यन् मया पातकं कृतम् तन् मे हर त्वं गोविन्द वासुदेवेति कीर्तनात्

janmāntarasahasreṣu yan mayā pātakaṃ kṛtam tan me hara tvaṃ govinda vāsudeveti kīrtanāt

हिन्दी अर्थ

द्वादशेऽहनि तस्यैव देवशर्मेति बुद््िमान्। पुण्याहं वाचयित्वा तु नाम चक्रे यथाविधि संवत्सरे ततः पूर्णे चूडाकर्म च धर्मवित्। कृत्वा गर्भाष्टमे वर्षे व्रतबन्धं चकार सः

English

iwrer ^uftizignin^ii

अध्याय ११

श्लोक 54

इति स्तुतस् ततो विष्णुर् मार्कण्डेयेन धीमता संतुष्टः प्राह विश्वात्मा तं मुनिं गरुडध्वजः

iti stutas tato viṣṇur mārkaṇḍeyena dhīmatā saṃtuṣṭaḥ prāha viśvātmā taṃ muniṃ garuḍadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वीकृते त्वेकवेदे तु पिता स्वर्लोकमास्थितः प्रेतकार्याणि कृत्वा तु देवशर्मा गतः सुतः। गङ्कादिषु सुतीर्थेषु स्नानं कृत्वा यथाविधि

English

c^r?T TOt tdlutfa fq^T:l ^Hlrg.ciRrd <rer^fttfr wi^im^n

अध्याय ११

श्लोक 55

प्रीतो ऽस्मि तपसा विप्र स्तुत्या च भृगुनन्दन वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रार्थितं दद्मि ते वरम्

prīto 'smi tapasā vipra stutyā ca bhṛgunandana varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prārthitaṃ dadmi te varam

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्य विश्रुतः सोऽथ ब्रह्मचारी महामते ब्राह्मणों तथा घरपर आये हुए अतिथियोंको तृप्त करते हुए भगवान् नृसिंहका पूजन किया करते थे। उनकी परम सौभाग्यशालिनी पत्नीका नाम सावित्री था। महाभागा सावित्री पतिव्रता होनेके कारण पतिके ही प्रिय और हित-साधनमें

English

ttoh ^idfi^M)' <ra 5#ngim<ni

अध्याय ११

श्लोक 56

त्वत्पादपद्मे देवेश भक्तिं मे देहि सर्वदा यदि तुष्टो ममाद्य त्वम् अन्यद् एकं वृणोम्य् अहम्

tvatpādapadme deveśa bhaktiṃ me dehi sarvadā yadi tuṣṭo mamādya tvam anyad ekaṃ vṛṇomy aham

हिन्दी अर्थ

लगी रहती थी। अपने गुणोंके कारण उसका बड़ा सम्मान था। वह कल्याणमयी अनिन्दिता सती-साध्वी दीर्घकालतक पतिकी शुश्रूषामें संलग्न रहनेके कारण परोक्ष-ज्ञानसे सम्पन्न हो गयी थी--परोक्षमें घटित होनेवाली घटनाओंका भी उसे ज्ञान हो जाता था। मध्यदेशके निवासी वे धर्मात्मा एवं परम बुद्धिमान् कश्यपजी अपनी उसी धर्मपत्नीके साथ नन्दिग्राममे रहते हुए स्वधर्मके अनुष्ठानमें लगे रहते थे॥ २--८॥ उन्हीं दिनों कोशलदेशमें उत्पन्न यज्ञशर्मा नामक एक

English

Markandeya said- 0 god of the gods, I ask for the everlasting devotion at your feet if you actually pleased and say that I should ask for whatever I desire. Another boon is that the whosoever person prays to you with recital of this hymn, provide him with the boon to settle at Vaikuntha Dhama. The longevity rendered you in the past, has now actually met with success as I could see you today. O Devesa, I want to live here for ever in the service of your feet beyond the grip of birth and death.

अध्याय ११

श्लोक 57

स्तोत्रेणानेन देवेश यस् त्वां स्तोष्यति नित्यशः स्वर्लोकवसतिं तस्य देहि देव जगत्पते

stotreṇānena deveśa yas tvāṃ stoṣyati nityaśaḥ svarlokavasatiṃ tasya dehi deva jagatpate

हिन्दी अर्थ

परम बुद्धिमान् ब्राह्मण थे, जिनकी सती-साध्वी स्त्रीका नाम रोहिणी था। वह समस्त शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न थी और पतिकी सेवामें सदा तत्पर रहती थी। उस उत्तम आचार-विचारवाली स्त्रीने अपने स्वामी यज्ञशर्मासे एक पुत्र उत्पन्न किया। पुत्रके उत्पन्न होनेपर यायावर- वृत्तिवाले बुद्धिमान् पण्डित यञ्ञशर्माने खान करके

English

SRRSIT tra cjjutJh RtIHI l^o II

अध्याय ११

श्लोक 58

दीर्घायुष्ट्वं तु यद् दत्तं त्वया मे तप्यतः पुरा तत् सर्वं सफलं जातम् इदानीं तव दर्शनात्

dīrghāyuṣṭvaṃ tu yad dattaṃ tvayā me tapyataḥ purā tat sarvaṃ saphalaṃ jātam idānīṃ tava darśanāt

हिन्दी अर्थ

बारहवें दिन उन्होंने विधिपूर्वक पुण्याहवाचन कराकर उसका ' देवशर्मा' नाम रखा। इसी प्रकार चौथे महीनेमें यत्रपूर्वक उसका उपनिष्क्रमण हुआ अर्थात् वह घरसे बाहर लाया गया और छठे मासमें उन्होंने उस पुत्रका विधिपूर्वक अन्नप्रान-संस्कार किया

English

tret) ttfa tM ymwdftrTRi *rfet gsr f^r tr tr tt^iis ?i fiydtrd rh wftutfttl WZ rRt RJteufa 3fRTt *Tt:ll^ll

अध्याय ११

श्लोक 59

वस्तुम् इच्छामि देवेश तव पादाब्जम् अर्चयन् अत्रैव भगवन् नित्यं जन्ममृत्युविवर्जितः

vastum icchāmi deveśa tava pādābjam arcayan atraiva bhagavan nityaṃ janmamṛtyuvivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर एक वर्ष पूर्ण होनेपर धर्मज्ञ पिताने उसका चूडाकर्म और गर्भसे आठवें वर्षपर उपनयन-संस्कार किया। पिताके द्वारा यथोचितरूपसे उपनयन-संस्कार हो जानेपर उसने वेदाध्ययन किया। उसके द्वारा एक वेदका अध्ययन पूर्ण हो जानेपर उसके पिता स्वर्गगामी हो गये। पिताकी मृत्यु होनेपर वह अपनी माताके साथ बहुत दुःखी हो गया। फिर श्रेष्ठ पुरुषोंकी आज्ञासे उस बुद्धिमान् पुत्रने धैर्यं धारण करके पिताका प्रेतकार्यं

English

The god said- Bhrgusrestha, May your exclusive devotion remain with me and this will provide you with emancipation in due course of time. The persons reciting this psalm composed by you in morning and evening will live with pleasure in my abode by virtue of their extreme devotion. O grandson of Bhrgu, in spite of being Danta (self-sufficient), I am enslaved to my

अध्याय ११

श्लोक 60

मय्य् अस्तु ते भृगुश्रेष्ठ भक्तिर् अव्यभिचारिणी भक्त्या मुक्तिर् भवत्य् एव तव कालेन सत्तम

mayy astu te bhṛguśreṣṭha bhaktir avyabhicāriṇī bhaktyā muktir bhavaty eva tava kālena sattama

हिन्दी अर्थ

'किया। इसके पश्चात् ब्राह्मणकुमार देवशर्मा घरसे निकल गया (विरक्त हो गया) । वह गङ्गा आदि उत्तम तीर्थामें विधिपूर्वक स्नान करके घूमता हुआ वहीं जा पहुँचा, जहाँ वह पतिव्रता सावित्री निवास करती थी। महामते! कुर्वन्नेवाग्रिकार्य तु नन्दिग्रामे च तस्थिवान्

English

Hence, call me from any place and I will be there within no time. t -Q TO: I

अध्याय ११

श्लोक 61

यस् त्व् इदं पठते स्तोत्रं सायं प्रातस् तवेरितम् मयि भक्तिं दृढां कृत्वा मम लोके स मोदते

yas tv idaṃ paṭhate stotraṃ sāyaṃ prātas taveritam mayi bhaktiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā mama loke sa modate

हिन्दी अर्थ

अथ स्त्रात्वा तु नद्यां वै ब्रह्मचारी स्वकर्पटम्। क्षितौ प्रसार्य शोषार्थं जपन्नासीत वाग्यतः काको बलाका तदस्त्रं परिगृह्याशु जग्मतुः । तौ दुष्ट्वा भर्त्सयामास देवशर्मा ततो द्विजः

English

ff?T ^ grfsjcT fet crftcT cTTtT 9facT:l

अध्याय ११

श्लोक 62

यत्र यत्र भृगुश्रेष्ठ स्थितस् त्वं मां स्मरिष्यसि तत्र तत्र समेष्यामि दान्तो भक्तवशो ऽस्मि भोः

yatra yatra bhṛguśreṣṭha sthitas tvaṃ māṃ smariṣyasi tatra tatra sameṣyāmi dānto bhaktavaśo 'smi bhoḥ

हिन्दी अर्थ

तद्रोषवह्निना दग्धौ भूम्यां निपतितौ खगौ। स दृष्ट्वा तौ क्षितिं यातौ पक्षिणौ विस्मयं गत: अटन् ब्राह्मणगेहेषु ब्रह्मचारी तपःस्मयी। प्रविष्टस्तद्गुहं वत्स गृहे यत्र पतित्रता

English

^ (cwji^ck^I rjfttt M<|U| ^J|ftg iflTBt ddKI ftoTRI

अध्याय ११

श्लोक 63

इत्य् उक्त्वा तं मुनिश्रेष्ठं मार्कण्डेयं स माधवः विरराम स सर्वत्र पश्यन् विष्णुं यतस् ततः

ity uktvā taṃ muniśreṣṭhaṃ mārkaṇḍeyaṃ sa mādhavaḥ virarāma sa sarvatra paśyan viṣṇuṃ yatas tataḥ

हिन्दी अर्थ

ततः क्रोधेन रक्ताक्षो ब्रह्मचारी पतिव्रताम्। दग्धुकामस्तपोवीर्यात् पुनः पुनरुहैक्षत। सावित्री तु चिरीक्ष्यैवं हसन्ती सा तमब्रवीत् न काको न नलाकाई त्वत्क्रोधेन तु यौ मृतौ। जदीतीरेऽद्य कोपात्मन् भिक्षां मत्तो यदीच्छसि

English

Vyasa said- god Laksmlpati resisted him with these words to the crown hermit Markandeya and he began to see

अध्याय ११

श्लोक 64

इति ते कथितं विप्र चरितं तस्य धीमतः मार्कण्डेयस्य च मुनेस् तेनैवोक्तं पुरा मम

iti te kathitaṃ vipra caritaṃ tasya dhīmataḥ mārkaṇḍeyasya ca munes tenaivoktaṃ purā mama

हिन्दी अर्थ

पतिव्रताकी शक्ति; उसके साथ एक ब्रह्मचारीका संवाद वहाँ जाकर वह “ब्रह्मचारी'के रूपमें विख्यात हुआ। भिक्षान करके जीवन-निर्वाह करता हुआ वह आलस्यरहित हो वेदके स्वाध्याय तथा आग्निहोत्रमें तत्पर रहकर उसी नन्दिग्रामे रहने लगा। इधर उसकी माता

English

Visnu in course of his movements to and fro on the earth. O Brahmin, I have now completed the event pertaining to wise Markandeya as I had heard from him in the past. The people recite this long-long past act of Markandeya, the grandson of Bhrgu, with their strong faith in Visnu in a regular manner; reside in the abode of god Nrsimha duly honoured by devotees and keeping them at bay from sins.

अध्याय ११

श्लोक 65

ये विष्णुभक्त्या चरितं पुराणं भृगोस् तु पौत्रस्य पठन्ति नित्यम् ते मुक्तपापा नरसिंहलोके वसन्ति भक्तैर् अभिपूज्यमानाः

ye viṣṇubhaktyā caritaṃ purāṇaṃ bhṛgos tu pautrasya paṭhanti nityam te muktapāpā narasiṃhaloke vasanti bhaktair abhipūjyamānāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने स्वामीके मरने और पुत्रके विरक्त होकर घरसे निकल जानेके बाद किसी नियत रक्षकके न होनेसे दुःख-पर-दुःख भोगने लगी तदनन्तर एक दिन ब्रह्मचारीने नदीमें खान करके अपना वस्त्र सुखानेके लिये पृथ्वीपर फैला दिया और स्वयं मौन होकर जप करने लगा। इसी समय एक कौआ और बगुला-दोनों वह वस्त्र लेकर शीघ्रतासे

English

Thus, the eleventh chapter on ’the devotion of Markandeya' in Sri Nrsimha Purana approaches

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_narasiMhapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narasimha Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.